Milada Ślizińska. Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie. ŻARNOWER artystka w świecie który rozpadł się na jej oczach w gruzy TERESA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Milada Ślizińska. Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie. ŻARNOWER artystka w świecie który rozpadł się na jej oczach w gruzy TERESA"

Transkrypt

1 Milada Ślizińska Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie TERESA ŻARNOWER artystka w świecie który rozpadł się na jej oczach w gruzy

2 Ze wszystkich artystów należących do polskiej międzywojennej awangardy Teresa Żarnower wydaje się postacią najbardziej enigmatyczną. W jej życiu wiele jest białych plam, niedopowiedzeń i przekłamań. Kiedy się urodziła? W pisanych przez nią własnoręcznie życiorysach pojawiają się daty 1897, 1907, W publikacjach zawsze rok Ale w tym roku urodził się jej starszy brat Dawid. Jakiego nazwiska używała? W Polsce podpisywała się Teresa Żarnowerówna. Forma panieńska zapisu nazwiska mogła być deklaracją przynależności do kultury polskiej kobiety z zasymilowanej rodziny żydowskiej. Po raz ostatni podpisała się Żarnowerówna na pisanym ręcznie w Lizbonie życiorysie w styczniu Znane mi listy i dokumenty z roku1940 i późniejsze podpisuje Zarnower lub Zarnover z imieniem Teresa, Therese lub Tere. Tylko Józef Wittlin, poeta, który na tułaczkę, zabrał ze sobą, jak sądzę, maszynę do pisania z polską klawiaturą, pisze o niej Teresa Żarnower. Od jej nowojorskiej rodziny (w spisanych przez Alexa Abramowicza notatkach, nazwanych Teresa Zarnower biographical chronology ) otrzymałam informację, że przyjechała do Nowego Jorku 22 grudnia 1941 roku. Książka Obrona Warszawy, z okładką i fotomontażami Teresy Żarnower, została wydana w Nowym Jorku w 1942; zdaje się to potwierdzać obecność artystki w mieście. W wielu dostępnych materiałach powtarzana jest informacja, iż wiadomość o tym, że jej ukochany brat, wywieziony do Rosji, ocalał i żyje, zabiła ją. We wszystkich znanych mi publikacjach i na stronach internetowych jako data jej śmierci podawany jest rok Zachowało się bardzo niewiele przedwojennych prac artystki. Większość spłonęła w jej mieszkaniu w Warszawie przy ulicy Leszno 31, pozostałe zaginęły w czasie wojny, zdeponowane w Paryżu. Jednak działalność Teresy Żarnower w Polsce dzięki pracy kilku badaczy, zachowanym reprodukcjom prac w pismach Blok i Dźwignia oraz opracowanym dokumentom ze Zbiorów Specjalnych Instytutu Sztuki PAN jest dość znana. Natomiast jej losy i prace od czasu wyjazdu do Paryża są prawie nieznane (z wyjątkiem fotomontaży do książki Obrona Warszawy). W 2011 roku zajęłam się próbą rekonstrukcji jej życia i twórczości od wyjazdu z Polski do Paryża. Był to obszar badań, jak już wspomniałam, prawie nieznany. Przez ponad dwa lata prowadziłam poszukiwania w archiwach i bibliotekach Polski, Wielkiej Brytanii, Włoch i przede wszystkim Stanów Zjednoczonych. Spędzałam tygodnie przy mikrofilmach i kserokopiach znalezionych dokumentów. Miesiące przy internecie i korespondencji, żeby uzyskać kontakt z archiwistą z The Jewish Theological Seminary of America, główną kuratorką z Muzeum Guggenheim w Nowym Jorku, kuratorem z Kunsthistorisches Museum w Wiedniu czy archiwistą z YIVO, odpowiedzialnym za archiwa HAIS. Niezwykle pomocne okazały się kontakty z Archiwum Themersonów w Londynie i z The Barnett Newman Foundation w Nowym Jorku. Przeszukałam tzw. polskie archiwa w Nowym Jorku: w Polish Institute of Arts and Sciences of America, The - 3 -

3 Kosciuszko Foundation i Józef Pilsudski Institute of America tylko w tym ostatnim znalazłam list, w którym było wymienione imię Teresa. Poza tym w polskich archiwach w Ameryce nie udało mi się znaleźć niczego. Znalezione listy i dokumenty przesyłałam Janet Abramowicz i jej córce Anni. Wiosną 2012 Janet pokazała mi około 100 zachowanych prac na papierze Teresy Żarnower, co stało się dla mnie bezpośrednim impulsem do pracy nad wystawą artystki oraz do uporządkowania i opracowania materiałów z okresu jej emigracji. W Zbiorach Specjalnych Instytutu Sztuki PAN w Warszawie znajdują się dwa listy (z lat 1936 i 1937) Teresy Żarnower do Saszy Blondela dotyczące 10 złotych, które Teresa zapłaciła za dokumentację fotograficzną jego prac w 1936 roku i których to 10 złotych Blondel w 1937 roku wciąż nie mógł zwrócić. Kiedyś w przyszłości, gdy będzie Pan mógł, gdy będą Panu zupełnie zbędne, zdąży mi Pan je zwrócić. Mnie są one obecnie absolutnie niepotrzebne i w ogóle nie ma o czem mówić. 1 W tym samym liście Teresa pisze również: Chciałabym donieść o czemś ciekawem budującym eh, lecz, niestety; projekty projekciki i jeszcze raz projekty kończące się też tylko na projektach. Smętne czasy. Trzeba chyba wyjechać. 2 List Teresy Żarnowerówny do Saszy Blondera z 10 stycznia 1937 Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN 1 List Teresy Żarnower do Saszy Blondela z 12 (?) stycznia 1937, Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN, nr inw Tamże

4 Teresa Żarnower wyjeżdża w 1937 roku do Paryża, niekwestionowanej wówczas stolicy kulturalnej świata. W Paryżu utrzymuje bliskie kontakty z Franciszką i Stefanem Themersonami, którzy przyjeżdżają niedługo po niej. W odnalezionych przeze mnie dokumentach Emergency Rescue Committee dotyczących Teresy Żarnower (55 dokumentów) znajdują się liczne życiorysy, które napisała w Lizbonie, kiedy ubiegała się o wizę amerykańską. Teresa wspomina w nich o swoim pobycie w Paryżu. Pod koniec 1937 roku wyjechałam do Paryża, gdzie pracowałam i wystawiałam swoje prace. Planowałam tam moją retrospektywę, ale musiałam z niej zrezygnować z powodu wybuchu wojny pisze w życiorysie z 7 lutego W życiorysie z 7 grudnia 1940 roku również niewiele znajdziemy o jej pobycie w Paryżu : Pod koniec 1937 roku przyjeżdżam do Paryża i biorę udział w Salon d Automne, planując dużą retrospektywę moich prac na jesieni. Wydarzenia wojenne w Polsce zmusiły mnie do rezygnacji z tych planów. 4 Teresa Żarnower, życiorys, Lizbona 7 grudnia 1940 Archiwum Emergency Rescue Committee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek Teresa Żarnower, życiorys, Lizbona 7 lutego 1940 Archiwum Emergency Rescue Committee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek 3 Życiorys z dopisaną ręcznie datą 7 lutego 1940 roku. M. E. Grenander Department of Special Collections and Archives, German and Jewish Intellectual Emigré collection, Inventory of the Emergency Rescue Committee, records , Archiwum Emergency Rescue Committee, The German National Library, Frankfurt nad Menem (kopie: University at Albany, Albany, NY). Tłumaczenie z języka. angielskiego: Krystyna Mazur, dokument niepublikowany. Podobna jest krótka notatka z życiorysu wysłanego przez Teresę Żarnower z Lizbony do Józefa Wittlina 16 stycznia 1941 roku: W końcu 1937 wyjechałam do Paryża, gdzie pracowałam i wystawiałam w salonach bieżących. Projektowanej wystawie retrospektywnej wojna stanęła na przeszkodzie. 5 4 Życiorys Teresy Żarnower z 7 gudnia 1940 r, Archiwum Emergency Rescue Committee,, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 5 List Teresy Żarnower do Józefa Wittlina z 16 stycznia 1941 r., Harvard University Houghton Library / Wittlin, Józef, Józef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass., dokument niepublikowany

5 Życiorys Teresy Żarnower z 16 stycznia 1941 Archiwum Józefa Wittlina Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Archiwum Józefa Wittlina, z którego pochodzi wyżej cytowany fragment listu, znajdujące się w Houghton Library na Uniwersytecie Harvarda, zawiera 22 dokumenty dotyczące Teresy Żarnower. Rozpoczęła się II wojna światowa Teresa Żarnower pisze w liście do Józefa Wittlina: Wojnę w Polsce oraz tragedię narodu, spowodowaną przemocą okupantów, utrwaliłam w szeregu fotomontaży. Powołana do współpracy przez Wydział Propagandy przy Rządzie Polskim, wykonałam szereg plakatów propagandowych, które miały się ukazać też i w Ameryce, jako afisze i pocztówki. Opracowywałam również stronę plastyczną mającej się ukazać książki o zburzonej Warszawie katastrofa Francji przerwała tę pracę. 6 A w życiorysie z 7 grudnia 1940 informuje: Tragiczne losy Polski inspirują serię moich fotomontaży, które zostają zakupione przez Polskie Ministerstwo Propagandy w Paryżu czerwca skapitulowała Francja. Droga ucieczki Teresy Żarnower prowadziła przez południe Francji do Hiszpanii i Portugalii. Ucieka z Paryża razem z Franciszką Themerson przez Angers i Lourdes, co wspomina znacznie później, w 1944 roku, w liście do Franciszki. Rząd Polski z trzema wagonami archiwaliów ewakuował się do Lourdes i tam, jak pisze Irena Lorentowicz, otrzymano rozkaz palenia tego wszystkiego. Bardzo przykre zajęcie. Zdaje się, że 6 Tamże; najprawdopodobniej chodzi tu o książkę Obrona Warszawy. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. 7 Życiorys Teresy Żarnower z 7 grudnia 1940 r, Archiwum Emergency Rescue Committee, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur

6 spłonęło dużo cennych fotografii, z trudem przewożonych przez emisariuszy przez różne granice i wydawnictwa. 8 Ponieważ nie udało się odnaleźć żadnych prac Teresy Żarnower z czasu jej współpracy z Komitetem Rady Ministrów do Spraw Informacji, Dokumentacji i Propagandy Rządu Polskiego w Paryżu, można przypuszczać, że właśnie wtedy zostały one zniszczone. Niewiele znajdziemy informacji o jej losach w Hiszpanii. Od Elżbiety Wittlin-Lipton wiemy, że jej nazwisko figuruje na liście osób, którym pomagała Angielka, Margaret Taylor, właścicielka snobistycznej kawiarni The Embassy Tea Room, położonej naprzeciwko ambasady niemieckiej w Madrycie. W październiku 1940 Teresa dotarła do Lizbony. W archiwum jej brata Dawida i w kolekcji Janet, Anni i Alexa Abramowiczów znajdował się taki sam wycinek z portugalskiego pisma FOCO zatytułowany Teresa Zarnower. Brat Teresy w liście do profesora Andrzeja Turowskiego 9, sugeruje, że tekst ten jest recenzją z jej wystawy. Artykuł, napisany po portugalsku, przedstawia Żarnower, jako rzeźbiarkę, malarkę i dekoratorką teatralną. Autor pisze: Reprodukcje rzeźb Teresy Zarnower, uznanej artystki polskiej, która przejazdem przebywa w Lizbonie, zostały wybrane przypadkowo spośród kilku zdjęć, które artystka miała przy sobie opuszczając kraj podczas wojny; pozostałe dzieła i ich reprodukcje zostały w jej atelier w Warszawie. 10 Następnie omawia pięć wczesnych prac, reprodukowanych w artykule. Są to: Ewa, Ojciec i syn, Dziewczyna, Etiuda i Głowa starca. Dalej pisze: Kiedy przyglądamy się delikatnej twarzy artystki i widzimy spojrzenie jej dużych rozmarzonych oczu i całą postać tak bardzo kobiecą, jesteśmy pod wrażeniem kontrastu między nią a jej sztuką, która zdaje się być bardzo męska [przedruk:] Irena Lorentowicz, Oczarowania, Pax, Warszawa 1975, s List Dawida Żarnowera do Andrzeja Turowskiego,.Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż. 10 Teresa Zarnower, autor i data publikacji nieznane, FOCO, Archiwum Teresy Żarnowerówny. Dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz. Tłumaczenie: Arcus Link. 11 Tamże

7 FOCO 1940, Lizbona, wycinek prasowy, Archiwum Teresy Żarnowerówny Poeta, skamandryta Józef Wittlin dzięki ich pomocy dostał niezwykle szybko amerykańskie wizy dla siebie i swojej rodziny, prawdopodobnie w związku z plotką, że jest polskim kandydatem do Nagrody Nobla. W grudniu 1940 Żarnower wypełniła formularz wizowy i napisała do Emergency Rescue Committee: Stany Zjednoczone są jedynym krajem, gdzie jako rzeźbiarka mogłabym pracować dla ludzkości i uratować życie [ ]. Pragnę przekazać w załączeniu mój życiorys i uprzejmie proszę zrobić wszystko co możliwe, aby ułatwić mi uzyskanie amerykańskiej wizy imigracyjnej oraz wymaganego poświadczenia [...]. W Portugalii nie mam środków do życia ani możliwości powrotu do Polski. 14 Dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Artystka na tułaczkę zabrała ze sobą tylko kilka zdjęć swoich rzeźb, komplet Bloku i Dźwignię oraz trzy zdjęcia psów, które zostawiła w Warszawie. Nie sądzę, żeby w Lizbonie miała warunki do pracy artystycznej, poza tym jej czternastomiesięcznemu pobytowi w Portugalii towarzyszył stały stres związany z koniecznością wyjazdu z kraju i ze staraniami o wizę amerykańską. Do Franciszki Themerson pisała: Całą treść mojego obecnego życia można zdefiniować jednym wyrazem: czekam. Na co: Na wizę!. 12 W kolejnym liście pisze: Droga Franko, [ ] przypisek twój, że na wizę amerykańską (przez Londyn) liczyć nie mogę przygnębił bardzo. Wegetacja i ciągłe czekanie. 13 Nazwisko Zarnower figuruje na tzw. Listach Paderewskiego, które polityk zabiera do Stanów Zjednoczonych oraz Listach kobiet samotnych, którymi miała się zaopiekować Polonia Amerykańska, ale załatwienie wiz na podstawie tych list przedłuża się, a sytuacja polityczna się zagęszcza. Teresa czuje się zagrożona politycznie w związku ze swoją paryską antyhitlerowską działalnością. Po upadku Francji grupa amerykańskich aktywistów, skupionych wokół pisarza i wydawcy Variana Mackeya Fry a spotkała się w Nowym Jorku i powołała do życia Emergency Rescue Committee, (ERC). Jego celem było udzielanie pomocy uchodźcom, głównie niemieckim i żydowskim intelektualistom, w bezpiecznym dostaniu się do Stanów Zjednoczonych mimo zapisów Immigration Act z 1924 roku i restrykcyjnej polityki rządu amerykańskiego, który odmawiał otwarcia granic dla rosnącej liczby emigrantów. Od samego powstania Komitet miał mocne wsparcie ze strony amerykańskich pisarzy, między innymi Johna Dos Passosa i Uptona Sinclaira. Pierwsza Dama, Eleanor Roosevelt, również aktywnie pomagała w jego działalności, kontaktując przedstawicieli ERC z właściwymi decydentami w Waszyngtonie. Przez trzynaście miesięcy działalności udało się im pomóc ponad dwóm tysiącom uchodźców. Byli wśród nich m. in. Hannah Arendt, Pablo Casals, Marc Chagall, Alma Mahler. 12 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson z 28 grudnia 1940 r., Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany. 13 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson z 31 grudnia 1940 r., Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany. List Teresy Żarnower do Emergency Rescue Committee, 7 grudnia 1940 Archiwum Emergency Rescue Committee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek Wyjazd artystki do Ameryki, do Nowego Jorku, nie był podyktowany chęcią znalezienia się w artystycznym centrum, lecz koniecznością ucieczki, ratowania życia człowieka, Żydówki z ogarniętej nazizmem Europy. Prawdopodobnie w Lizbonie poznała Halinę Korsak i jej męża Władysława, który był przed 14 List Teresy Żarnower do ERC z 7 grudnia 1940, dokument niepublikowany, Archiwum Emergency Rescue Committee. Tłumaczenie Krystyna Mazur

8 wojną drugim wiceministrem spraw wewnętrznych w Rządzie RP. W Portugalii Korsak pracował w Komitecie Pomocy Uchodźcom Polskim, a po przyjeździe do Nowego Jorku w Polskim Komitecie Imigracyjnym. Halina Korsak, prawniczka i socjolożka, która pracowała m.in. w American Christian Committee for Refugees, pomagała Teresie Żarnower w jej staraniach o wizę amerykańską: odwiedziła ją w Kanadzie i przez cały czas nowojorskiego życia wspierała, również finansowo. Pierwszy nowojorski adres, który podawała Teresa, to adres mieszkania Korsaków. Od początku 1941 roku Teresa zintensyfikowała starania o przyznanie wizy amerykańskiej, korespondując z Emergency Rescue Committee i poleconymi osobami. Największą trudność stanowiło jednak zdobycie tzw. affidavitu, czyli poręczenia, podstawowego dokumentu przy staraniach o tę wizę. Zaświadczenie takie mogło być wystawione jedynie przez obywatela Stanów Zjednoczonych mogącego wykazać się stałym zatrudnieniem, dochodem i najlepiej również oszczędnościami w banku. Powinien on był zaświadczyć, że osoba przybywająca do Ameryki jest nieposzlakowana moralnie i że nie będzie stanowiła obciążenia dla kraju ani nie będzie korzystała z opieki społecznej. Początkowo wystarczał jeden affidavit, szybko jednak władze wprowadziły konieczność przedstawienia dwóch takich poręczeń. Lotta Loeb, pracownica ERC, która zajmowała się sprawą Teresy Żarnower, starała się uzyskać w Ameryce potwierdzenie, że Teresa jest artystką o cenionym dorobku. Zwróciła się z pytaniami na jej temat do dyrektora MOMA, Alfreda Barra, następnie do jego żony Margaret Barr i trzech nowojorskich galerzystów, zasugerowanych przez Alfredową Barr: Klausa Perlsa, Karla Nierendorfa i Curta Valentino. Bezskutecznie, nikt z nich nigdy o Żarnower nie słyszał. List Lotty Loeb z ERC do Alfredowej Barr, 21 marca 1941 Archiwum Emergency Rescue Deutsche Exilarchiv Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek List Lotty Loeb z ERC do Alfreda Barra, dyrektora MoMA, 8 stycznia 1941 Archiwum Emergency Rescue Commitee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek List Margaret Barr do Lotty Loeb z ERC, 24 marca 1941 Archiwum Emergency Rescue Commitee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek

9 Teresa Żarnower napisała w styczniu 1941 roku pierwszy list do Józefa Wittlina, mieszkającego już wówczas w Nowym Jorku, z prośbą o pomoc w sprawie uzyskania wizy do USA: Wielce szanowny Panie! Proszę mi wybaczyć, że tak śmiało zwracam się do Niego w osobistej sprawie i gorąco proszę o współdziałanie, o ile to jest możliwe, ale tyle miłego słyszałam o Panu od Halszki Korsak, że piszę do Pana z całym zaufaniem. 15 W kolejnym liście, z marca, Teresa pisze: Drodzy P.P. Wittlinowie! Przypuszczam, że list przesłany w ubiegłym tygodniu już otrzymaliście. Nic więcej nie mogę dorzucić prócz S.O.S! S.O.S! S.O.S. S.O.S. S.O.S. S.O.S. Rozumiecie, już nie mam sił. Od waszego wyjazdu nic się nie zmieniło za wyjątkiem dosyć częstych aresztowań ludzi i zmuszania do opuszczenia Portugalii. Zachowuję zimną krew tem nie mniej nerwy od czasu do czasu biorą górę [ ]. Dziś złożyłam w konsulacie amerykańskim list min. Dubicza [z Poselstwa Polskiego w Lizbonie M.Ś.] potwierdzający moją działalność artystyczną [...]. Odpowiedziano mi jednak, że do lipca wykluczone jest załatwienie mej sprawy. [ ]. Oni tutaj telegraficznie mają zapytać, czy jestem na liście zagrożonych. Więc jestem. Jedną taką listę zabrał Paderewski, drugą zabrała [nieczytelne] od Korsaków. 16 List Teresy Żarnower do Wittlinów, 21 marca 1941 Archiwum Józefa Wittlina Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. 15 List Teresy Żarnower do Józefa Wittlina z 16 stycznia 1941, Harvard University Houghton Library / Wittlin, Józef, Józef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass., dokument niepublikowany. 16 List Teresy Żarnower do Haliny i Józefa Wittlinów, 21 marca 1941, Harvard University Houghton Library / Wittlin, Józef, Józef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass., dokument niepublikowany. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass

10 Poszukiwania osób, które mogły wystawić affidavit dla Teresy Żarnower, zostały uwieńczone sukcesem. Dokumenty wystawili: Bencil Hoffmann dziennikarz Jewish Daily Forward i Florence Glassberg właścicielka Florence Glassberg Blouses Manufacturers, oboje z Nowego Jorku. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. List Teresy Żarnower do Wittlinów, 14 kwietnia 1941 Archiwum Józefa Wittlina Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Poręczenie (affidavit) Bencila Hoffmana, 2 kwietnia 1941 Archiwum Emergency Rescue Commitee Deutsche Exilarchiv , Frankfurt nad Menem, Deutsche Nationalbibliothek Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. Harvard University - Houghton Library / Wittlin, Jozef, Jozef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass. W kolejnym liście, z kwietnia, pisze: Zdania tyczące się mojej osoby, wtrącane do listów wspólnych znajomych coprawda (sic!) dodają otuchy ale czas, potworny czas wyczerpuje cierpliwość. Nowe ostatnie rozporządzenie policji: w ciągu 30 dni polacy (sic!) muszą opuścić Portugalię. [ ] Dostałam depeszę od Złotowskiej, że affidawit (sic!) wysłany, a wiza następnie. Czy to jest Wasze dzieło nie wiem. Czy jest to realne nie wiem. Czy bilet będzie opłacony nie wiem. Wiem, że jeżeli przybędzie wiza nowe będzie zmartwienie gdyż zasiłek na podróż komitet cofnął, [nieczytelne] opłaca ¼ podróży. Ale kiedy ta wiza przybędzie?!! Błagam po raz 100ny, przyśpieszcie drodzy i kochani. 17 Bencil Hoffman, będąc należycie zaprzysiężony, zeznaje co następuje: Że niepokoję się o sytuację mojej znajomej Teresy Zarnower, urodzonej w Warszawie dnia 16 grudnia 1907 r., obecnie zamieszkałej 10 rue des Armories, która pragnie imigrować do Stanów Zjednoczonych i do mnie dołączyć. Choć nie jestem spokrewniony z Teresą Zarnower, bardzo mi zależy na jej dobrobycie i mam silne poczucie odpowiedzialności moralnej za jej los (wyjaśnić to zainteresowanie) przyjaźń. Że niniejszym zapewniam Szanownego Konsula Amerykańskiego, że odpowiednio przyjmę i zaopiekuję się wyżej wymienioną Teresą Zarnower po jej przybyciu

11 do tego kraju i nie dopuszczę, aby się stała zależna od wsparcia publicznego. Że jako dowód mojej finansowej zdolności do wzięcia na siebie tej odpowiedzialności zaświadczam co następuje: (dokumenty w załączeniu). Że jestem dziennikarzem. Że mam dochód roczny w wysokości $ i oszczędności w banku $ Że mam na utrzymaniu jedną osobę. Że składam tę petycję, aby Szanowny Konsul Amerykański zawizował paszport mojej znajomej Teresy Zarnower. 18 Florence Glassberg pisze ; Jestem znajomą Teresy Zarnower, która chce przyjechać do Stanów Zjednoczonych do mnie i innych członków rodziny, a którą ja pragnę tu sprowadzić. Niniejszym obiecuję i gwarantuję, że przyjmę i otoczę opieką moją znajomą, która stara się o wizę imigrancką i nie dopuszczę, aby kiedykolwiek zależała od utrzymania ze środków publicznych. ( ). Mój roczny dochód wynosi $ Załączone oświadczenie od dyplomowanego księgowego Nathana Rubina mówi o płatności i kapitale łącznie ,94 dolarów. 19 Dokumenty wizowe Teresy Żarnower zostały złożone w Departamencie Stanu w Waszyngtonie, co dawało nadzieję, że starania wkrótce zostaną uwieńczone powodzeniem. Niestety, w czerwcu przyszła wiadomość o odmowie przyznania wizy. Jako powód podano informację, że jej dwie siostry są Niemkami, ponieważ jest nowy przepis, według którego nie można dać wizy nikomu, kto posiada bliskich krewnych na terenach okupowanych czy Wielkich Niemiec. [ ] Jeśli Teresa Zarnower (sic!) może udowodnić, że nie ma kontaktu z siostrami, może istnieć możliwość załatwienia dla niej wizy. 20 W tym czasie najbliższa rodzina Teresy matka Ludwika, siostra Helena i trzech braci Benedykt, Dawid i Michał, którzy na początku wojny uciekli z Warszawy do Białegostoku zostaje wywieziona przez Rosjan w głąb Związku Radzieckiego. Teresa nie ma z nimi kontaktu od wielu miesięcy. A tak zwana siostra Niemka, mieszkająca w Warszawie, Maria, zamknięta jest za murem getta. 21 Nie przeżyła. Przez kolejne miesiące wiele osób włączy się w pomoc przy uzyskaniu amerykańskiej wizy i ostatecznie 16 grudnia 1941 roku Teresa Żarnower dociera do Ameryki na pokładzie S.S. Excalibur, słynnego statku handlowego, który w latach pływał pomiędzy Portugalią a Stanami Zjednoczonymi, transportując setki uciekinierów z ogarniętej wojną Europy do Ameryki i przyczyniając się znacznie do sukcesu działalności Emergency Rescue Committee. S.S. Excalibur. Fot. Richard T. Hildebrand Kolekcja Richarda Turnwalda Jednak po pięciu dniach przesłuchań Teresa Żarnower nie została wpuszczona do USA. Udała się więc do Kanady, do Montrealu. Ameryka od 8 grudnia 1941 roku, po zbombardowaniu Pearl Harbor przez Japończyków, była już w stanie wojny. 18 Dokument In the Matter of the Application for Imigration Visa in the United States, 2 kwietnia 1941, podpisany Bencil Hoffman, Archiwum Emergency Rescue Committee, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 19 Dokument United States of America,3 kwietnia 1941, podpisany przez Florence Glassberg, Archiwum Emergency Rescue Committee, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 20 List Lotty Loeb do Józefa Wittlina, 11 czerwca 1941, Archiwum Emergency Rescue Committee, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 21 Informacja z listu Haliny Korsak do Mrs Schauffler z American Friends Service Committee, 8 września 1941, Archiwum Emergency Rescue Committee, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. Lista obcych zatrzymanych do specjalnego przesłuchania, domena publiczna

12 Ponieważ z tekstu wstępnego konferencji wynika, że duża jej część będzie poświęcona zjawisku przemieszczania się twórców z peryferii do centrów życia artystycznego, pozwoliłam sobie zająć dużo czasu i wykorzystać dokumenty, z których jasno wynika, że w wypadku Teresy Żarnower, jej emigracji, a właściwie tułaczki, nie można mówić o przemieszczaniu poza kontekstem wpisanym w historię. W lutym 1942 roku w liście do Wittlinów Żarnower pisała: Przypuszczałam, że tylko 2 3 tygodnie posiedzę w mroźnej Kanadzie, tymczasem zanosi się to jeszcze na długie tygodnie i kto wie, może miesiące. [ ] U mnie nic nowego pracuję dosyć dużo, w nadzieji (sic!), że to co robię sprzedam, a mam pewne widoki [ ] Miasto nie jest specjalnie ciekawe. Są piękne okolice, ale mróz dokuczliwy nadto cisza śnieżna i biała.. 22 W Montrealu Teresa Żarnower spędziła 17 miesięcy, pracując na rzecz polskiej społeczności i Polskich Sił Zbrojnych. Współpracowała z Czerwonym Krzyżem. Zrobiła fotomontaż dla Wojska Kanadyjskiego. 23 Miała nawet wystawę w Montreal Art Gallery, o której niestety nic bliższego nie wiadomo. Tymczasem w Nowym Jorku ukazują się nakładem Polish Labor Group dwa wydania książki Obrona Warszawy, lud polski w obronie stolicy (wrzesień 1939 roku) różnią się jednym fotomontażem. Prace nad fotomontażami, jak wynika z cytowanych wcześniej fragmentów życiorysów, Żarnower podjęła jeszcze w Paryżu. Najpewniej dokończyła ją w trakcie pobytu w Kanadzie, skąd przesłała fotomontaże wydawcy w Nowym Jorku. W Montrealu Teresa ma znowu pracownię. O wizycie w tej pracowni Halina Korsak napisała w dużym artykule opublikowanym w nowojorskim dzienniku Nowy Świat. Pani Teresa Żarnower pracuje właśnie nad wykończeniem płaskorzeźby interesującej głowy kobiecej. Na chwilę odrywa się od pracy i pokazuje mi szkicownik swoich rysunków. Zgroza ściska mi gardło. W mocnym skrócie oddane są okropności nazistowskich rządów w Polsce. Artyści nie lubią porównań, nie mogę się jednak ustrzec od nasuwającej się uwagi uwspółcześniony Goya! [ ] Teresa Żarnower, bez tytułu, bez daty, tusz na papierze. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Fotomontaż dla wojska polskiego, 1942 (?), wydruk jednobarwny czarny na papierze lekko brązowym. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz 22 List Teresy Żarnower do Wittlinów, 18 lutego 1942, Harvard University Houghton Library / Wittlin, Józef, Józef Wittlin correspondence and compositions, MS Slavic 7 (364). Houghton Library, Harvard University, Cambridge, Mass., dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 23 Informacja w The Montreal, 5 maja Oglądam rysunki na ścianach, lecz oczu nie mogę oderwać od postaci Kopernika, pięknej białej rzeźby. Jest to wspaniały projekt pomnika, który powinien stanąć na ziemi amerykańskiej dla uwieńczenia genialnego Polaka, który poruszył z posad ziemię, tchnął w nią dynamikę wiecznego ruchu zrewolucjonizował świat i nowe dał mu oblicze. 24 Pomnik składał się z dwóch integralnie związanych części. Masywna dolna część to architektoniczna spirala, na której umieszczona jest niewielka figura astronoma. W projekcie tym można doszukać się dalekiego echa pomnika Trzeciej Międzynarodówki Władimira Tatlina. W środowiskach polskich w Ameryce celebrowano czterystulecie urodzin Kopernika i dramatycznie komentowano zmianę tablicy z pomnika na Krakowskim Przedmieściu z historycznej Mikołajowi Kopernikowi wdzięczni rodacy na nową, z napisem Naród niemiecki Mikołajowi Kopernikowi. Projekt pomnika autorstwa Teresy Żarnower ma charakter narodowej deklaracji i podkreślenia związku artystki z Polską. 24 Halina Korsak, Spotkanie z rzeźbiarką polską w Montrealu, Nowy Świat, 27 czerwca

13 Żarnower jako atrakcyjną, dość młodo wyglądającą kobietę, dynamiczną. Chwilami wydawała się sfrustrowana swoją znajomością angielskiego, ale upierała się mówić w tym języku. 27 Kopernik, 1945 Makieta pomnika; materiał, technika i wymiary nieznane Fotografia archiwalna ze zbiorów Dawida Żarnowera Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż 11 czerwca 1943 Teresa Żarnower przyjeżdża wreszcie do Nowego Jorku na podstawie stałej wizy przy wsparciu finansowym Jewish Labor Committee. Barnett Newman skomentował to następująco: To być może ostatnia ważna europejska artystka, która przyjechała tu w czasie wojny i Ameryka może być dumna, że skorzystawszy z jej gościnności, dołączyła ona do niewielkiej, ale wybitnej grupy europejskich artystów, którzy wybrali Amerykę na swój dom. 25 O jej pobycie w Nowym Jorku i pracach, które tam powstały, wiemy nieco więcej. Zdjęcie Teresy Żarnower Dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz W trakcie spotkań z pracownikami HIAS dowiedziała się, że aby rozpatrzyć jej sprawę o otrzymanie zapomogi, będzie potrzebna ocena jej talentu i możliwości oraz wycinki prasowe. 28 W związku z tym szybko zrezygnowała z ich pomocy. Wiemy, że we wrześniu Teresa Żarnower zgłosiła się do biura Hebrew Immigrant Aid Society (HIAS). Wyjaśniając, że jest rzeźbiarką i że potrzebuje pomocy w zorganizowaniu studia i narzędzi, tak, aby mogła pracować. [ ] Potrzebowała pożyczki na około sześć miesięcy, po upływie którego to okresu miała pewność, że będzie się mogła sama utrzymać. [ ] Wspomniała o niewielkim zleceniu na pracę w tym tygodniu i większym, którego oczekuje w nadchodzącym tygodniu. Nie posiadała jednak miejsca, gdzie mogłaby je zrealizować. [ ] Wspomniała, że oprócz rzeźby robi montaże fotograficzne i pokazała maleńki wycinek z gazety z Montrealu, donoszący o wystawie, którą tam miała. Powiedziała też, że posiada wiele rysunków, na których przedstawia prześladowania w Polsce i ponieważ jest zdeterminowana, aby do końca walczyć z Nazistami, czuje, że mogłyby one być narzędziem walki i że musi dokończyć swoją pracę. Powiedziała to z wielką mocą i żarem. 26 Urzędnik, który napisał notatkę ze spotkania, scharakteryzował 25 Barnett Newman [w:] Teresa Zarnowe,16 Gouaches, katalog wystawy Art of This Century, Nowy Jork, 1946, The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork. Tlumaczenie Krystyna Mazur. 26 Notatka z 7 i 8 września 1943, podpisana E.B.Segal / jf, The YIVO Institute for Jewish Research, Nowy Jork (Archiwum HIAS), dokument niepublikowany. Tlumaczenie Krystyna Mazur. 28 Tamże. Zdjęcie Teresy Żarnower Z archiwum Teresy Żarnower Dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz

14 Teresa Żarnower w swoim studio z Siggy, żoną Raymonda Grahama Swinga Archiwum Teresy Żarnower Karta sprawy Teresy Żarnower z Hebrew mmigrant Aid Society (HIAS) Dzięki uprzejmości Janet, Alexa and Anny Luisy Abramowicz The YIVO Institute for Jewish Research (Archiwum HIAS), Nowy Jork Kontakt z braćmi i bratową nawiązała jeszcze parę miesięcy przed wyjazdem z Kanady, o czym poinformowała Franciszkę Themerson w liście z września Już w Nowym Jorku dowiedziała się od nich, że jej matka i siostra zmarły w wyniku trudów związanych z ucieczką z okupowanej Europy, zanim dotarły do Teheranu. 29 Jest zdruzgotana tą wiadomością. W listopadzie wynajęła mieszkanie-pracownię przy 15 West 67 St. (apartament nr 5) w prestiżowym budynku mieszczącym studia artystów. Czynsz za pracownię wynosił 81,50 dolara miesięcznie. W liście do Franciszki Themerson pisała: Mam dużą pracownię, pokój niewielki do spraw prywatnych (t.zn) spanie i jedzenie, piękną łazienkę i kilkocalową kuchenkę, ale cztery paleniska no i fryżyder. 30 W tym samym liście pisała również: Z montażami na razie zerwałam, nie idą [...]. A propos artystycznych życie t.zw. artystyczne tętni tutaj, pracują t.zw. artyści w pocie czoła na kawałek chleba, albo dla sławy i»przyszłych pokoleń«(hm) albo fortuny, albo dla zapchania czasu. Siebie zaliczam do pierwszych i ostatnich. Czas zapycham dosłownie szaloną ilością rysunków (b. dalekich od abstrakcji) oraz gliną.[ ] O tym kraju co ludzie myślą i gadają wiem, bufonada i europejskie zarozumialstwo. Bo wszyscy Amerykanie mają łazienki i fryżydery. Śmiejesz się? Jest to ważny czynnik, bo są grzeczni i taktowni, bo są młodzi i nie zepsuci, bo czuję się w środowisku amerykańskim dobrze i swobodnie, bo polubiłam Amerykę i kolor nieba, bo Ameryka nasuwa dużo nowych myśli [ ], dużo jest galerii i wystaw. 31 W tym samym liście pierwszy raz wspomina o pracy nad płaskorzeźbą Powstanie w Ghetto Warszawskiem (nazwa pracy w brzmieniu podanym przez Teresę Żarnower w liście do Franciszki Themerson z 26 września 1947). 32 Czas zapycham dosłownie szaloną ilością rysunków (dalekich od abstrakcji) oraz gliną, właśnie robię dużą płaskorzeźbę na złość abstrakcjonistce, bo są postacie ludzkie: mają oczy i ręce, ręce żeby walić, oczy żeby zamykać Tamże. The Central Park Studios, 15 West 67th Street, New York Fot. Richard Bart 30 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson, 28 września 1944, Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany. 31 Tamże. 32 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson, 26 września 1947, Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany. 33 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson, 28 września 1944, Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany

15 O tej pracy wspomina również Ignacy Złotowski w liście do Andrzeja Turowskiego: W Nowym Jorku było zdaje się nieco lepiej. Miała skromne studio, gdzie mogła wrócić do rzeźby. Byłem w tym studio kilka razy i zawsze zastawałem T.Ż. przy wykańczaniu płaskorzeźby na temat prześladowania Żydów przez hitlerowców. Zdaje się, gdzieś kiedyś tę pracę wystawiła w N.Y.. 34 Powstanie w gettcie warszwawskiem, płaskorzeźba, wymiary nieznane Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż Duży figuratywny relief opowiada historię z bardzo nieodległej, przerażającej przeszłości. Widzimy kłębowisko postaci ludzkich z dłońmi zaciśniętymi na broni. Dynamiczne przedstawienie uległo dekonstrukcji osobne wielkie głowy, nogi, ręce o zaciśniętych pięściach i rozcapierzonych palcach. Relief, nad którym pracowała w latach , zdecydowała się pokazać na przygotowanej przez Stephena Kaysera Inauguracyjnej wystawie The Giving of the Law and Ten Commandments w The Jewish Museum, w sekcji sztuki współczesnej. 35 W sprawozdaniu z HAIS czytamy, że wystawa była bardzo popularna, zwiedziła ją rekordowa liczba widzów, a praca Żarnower zyskała szeroki rozgłos zarówno w Europie, jak i w Ameryce. 36 W 1946 Peggy Guggenheim, która znała Teresę Żarnower jeszcze z Paryża, proponuje jej wystawę w swojej galerii Art of This Century w Nowym Jorku. W książce Out of This Century Marguerite Guggenheim napisała, że Teresa Żarnower była konstruktywistyczną rzeźbiarką, która zwróciła się do malarstwa ze względów ekonomicznych po ucieczce z okupowanego Paryża do Stanów Zjednoczonych. 37 Pisze również, że kiedy zaoferowała jej wystawę, Teresa Żarnower poprosiła Barnetta Newmana (którego znała już co najmniej od 1945 roku M.Ś.) o napisanie wstępu do katalogu. 38 List Teresy Żarnower do Franciszki i Stefana Themersonów, 28 września 1944, Themerson Archive, Londyn 34 List Ignacego Złotowskiego do Andrzeja Turowskiego, 20 lutego 1965, Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż, dokument niepublikowany. 35 Katalog Inaugural Exhibition, The Giving of the Law and the Ten Commandments, sekcja Exhibiting Artists, maj 1947 styczeń 1948,The Jewish Museum Archive, Nowy Jork. 36 Informacja ze sprawozdania HAIS, podpisanego R. Wortman, , The YIVO Institute for Jewish Research, Nowy Jork (Archiwim HIAS), dokument niepublikowany.tłumaczeniekrystyna Mazur. 37 Marguerite Guggenheim, Out of This Century, Nowy Jork, Dial Press, Tłumaczenie: MŚ. 38 Tamże

16 Reklama / ogłoszenie, prawdopodobnie New York Times kwiecień 1946, dotycząca wystawy Teresy Żarnower 16 gwaszy. Archiwum Teresy Żarnower, dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Wystawa zatytułowana 16 Gouaches prezentowana była od 23 kwietnia do 11 maja 1946 r. Miała miejsce w tzw. Daylight Gallery, czyli sali z oknami (z naturalnym światłem). Teresa Żarnower pokazała następujące prace: The Serpent [Wąż], Cataclysm [Kataklizm], Interpenetration of Forms [Przenikanie form], Bridal Day [Dzień weselny], Catacombs of Sorrow [Katakumby smutku], Pallas Athene, Walls of Force [Ściany mocy], Maelstrom [Wir], Europa, Entombment [Złożenie do grobu], Interpenetration [Przenikanie], The Eye of Vanity [Oko próżności], Exile [Wygnanie], The Bridge [Most], The Shock [Szok], The Prophet [Prorok]. Wystawie towarzyszyła niewielka publikacja z tekstem krytycznym Barnetta Newmana i spisem wystawianych prac. W tekście do katalogu Barmett Newman napisał: Katalog wystawy Teresa Zarnower, 16 Gouaches, 23 kwietnia 11 maja 1946, Art of This Century The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork Teresa Żarnower, [ ], dobrze znana w stolicach Europy, jest w naszym kraju dopiero od dwóch i pół roku. Dziś pierwsza wystawa jej prac powstałych w naszym kraju, daje wyraz odczuciu artystki, że w świecie, który rozpadł się na jej oczach w gruzy, purystyczna konstrukcja i prywatna tragedia już nie wystarczają, że upieranie się przy absolutnej czystości może być iluzją. Sztuka musi coś mówić. W tym nie różni się od wielu amerykańskich malarzy, którzy okazali się nie mniej wrażliwi na tragedię naszych czasów. To właśnie przejście od abstrakcyjnego języka do abstrakcyjnej myśli, zainteresowanie abstrakcyjną tematyką bardziej niż abstrakcyjnymi dyscyplinami nadaje jej sztuce siłę i godność. Nie ma w tym wewnętrznego zaprzeczenia, gdyż obrona ludzkiej godności jest ostatecznym tematem sztuki. 39 Tekst do katalogu skomentował Clyfford Still w liście z 16 maja 1946 do Barnetta Newmana: Wielkie dzięki za twoje uwagi. Muszę dodać, że przedmowa jest naprawdę doskonała. Być może nie jestem bezstronny, ale dotykasz w niej precyzyjnie i z właściwą wrażliwością dokładnie tych elementów, które niektórzy z nas uważają za fundamentalne dla nowej pracy. Ostatni akapit to szczególnie głębokie podsumowanie B. B. Newman, [w:] Teresa Zarnower, 16 Guaches, katalog wystawy w galerii Art of This Century, Nowy Jork, 1946, The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork. Tlumaczenie: Krystyna Mazur. 40 List Clyfforda Stilla do Barnetta Newmana z 16 maja 1946, dokument niepublikowany, odnaleziony ostatnio przez Heidi Colsman-Freyberger, The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork. Tłumaczenie Ewa Kanigowska-Gedroyć

17 Fotografia Teresy Żarnower z Peggy Guggenheim na wystawie 16 Gwaszy z dedykacją dla Annalee i Barnetta Newmanów The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork List Clyfforda Stilla do Barnetta Newmana, 16 maja 1946 The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork. Fotografia Teresy Żarnower z Peggy Guggenheim na wystawie 16 Gwaszy Archiwum Teresy Żarnower Dzięki uprzejmości Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz

18 Bez tytułu, 1945 Gwasz na papierze umieszczonym na kartonie, 49,5 x 60,3 cm. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Bez tytułu, bez daty Gwasz na papierze umieszczony na kartonie, 45,72 x 35,5 cm. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Bez tytułu, 1944 Gwasz na papierze umieszczony na kartonie, 54.6 x 35.1 cm. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Ceny gwaszy Teresy Żarnower wahały się od 30 do 200 dolarów. Ani Żarnower, ani młody malarz Robert De Niro, który miał w tym samym czasie wystawę malarstwa w drugiej sali galerii Art of This Century nie sprzedali żadnej pracy. Wiemy, że ze swojej wystawy Żarnower podarowała trzy gwasze: Peggy Guggenheim Europę, 41 Catacombs of Sorrow Barnettowi Newmanowi 42 i Interpretation of Forms panu Appletonowi. 43 Krótkie wzmianki o wystawie ukazały się w New York Times i Art News. 41 Wiadomość pochodzi od Dawida Żarnowera, list do Andrzeja Turowskiego, Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż. 42 Zapis o wypożyczeniu od B. B. Newmana, lista prac Teresy Żarnower wysłanych z San Francisco Museum of Art do St. Paul, Minnesota, 8 sierpnia 1947, San Francisco Museum of Modern Art (MoMA), San Francisco, dokument niepublikowany. Tłumaczenie: Krystyna Mazur. 43 Tamże

19 Teresa Żarnower, Europa, bez daty, prawdopodobnie gwasz, wymiary nieznane Fotografia archiwalna ze zbiorów Dawida Żarnowera Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż Conflagration, bez daty Gwasz na papierze, 31,8 x 27,9 cm. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz Teresa Żarnower, Europa, bez daty, prawdopodobnie gwasz, wymiary nieznane Fotografia archiwalna ze zbiorów Dawida Żarnowera Archiwum Andrzeja Turowskiego, Paryż Bez tytułu, bez daty Tusz indyjski i gwasz na papierze, 46 x 59,1 cm. Kolekcja Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz

20 W archiwum The Barnett Newman Foundation znalazłam kopię z maszyny do pisania listu Teresy Żarnower do Grace McCann Morley z 13 maja Orginał tego listu znalazłam w San Francisco Library Museum of Modern Art Archives, w San Francisco. Może to świadczyć o tym, że całą jej korespondencję w sprawie wystaw w San Francisco i St Paul, pisaną profesjonalnie i dobrym angielskim, napisała dla niej zaprzyjaźniona z nią Annalee Newman, żona Barnetta Newmana, zawodowa maszynistka. List Teresy Żarnower do Grace McCann Morley, 13 maja 1947 ( kopia z maszyny do pisania, list prawdopodobni napisany przez Annalee Newman) The Barnett Newman Foundation, Nowy Jork Na początku 1947 roku Peggy Guggenheim skontaktowała Teresę Żarnower z Grace McCann Morley, dyrektorką San Francisco Museum of Art, która następnie zorganizowała jej wystawę w swoim muzeum. Indywidualna wystawa, Paintings by Teresa Zarnower (8 lipca 3 sierpnia 1947) składała się z czternastu z szesnastu gwaszy pokazanych wcześniej w galerii Art of This Century i sześciu nowych obrazów olejnych. W muzeum zostały pokazane następujące gwasze: The Serpent, Cataclysm, Interpretation of Forms, Bridal Day, Catacombes of Sorrow, Pallas Athene, Walls of Force, Maelstrom, Entombment, The Eye of Vanity, Exile, The Bridge, The Shock, The Prophet, oraz obrazy olejne: Nostalgic Memory, Les Tetes, The Cloud, Yellow Light, Prayer, Partitions. Znamy również wycenę prac: ceny gwaszy wahają się od 100 do 150, a obrazów olejnych od 225 do 500 dolarów. 44 Tę samą wystawę we wrześniu 1947 roku pokazał Montford Dunn w Saint Paul Gallery and School of Art, St. Paul, Minnesota (obecnie Minnesota Museum of American Art). Propozycja wystawy przyszła od Montforda Dunna. Muzeum i galerie podzieliły się kosztami transportu i ubezpieczenia prac Lista prac Teresy Żarnower, San Francisco Museum of Art, 24 czerwca 1947, San Francisco Museum of Modern Art (MoMA), San Francisco, dokument niepublikowany. 45 Korespondencja dotycząca wystawy Teresy Żarnower,, listy z 30 kwietnia, 29 maja, 16 czerwca i 30 czerwca 1947, San Francisco Museum of Modern Art (MoMA), San Francisco. List Teresy Żarnower do Grace McCann Morley, 13 maja 1947 San Francisco Museum of Modern Art (MoMA), San Francisco W liście do Franciszki Themerson z 26 września 1947 Teresa znowu opowiada o sobie. W zeszłym roku miałam wystawę gwaszy u Peggy Gughenheim (sic!). Byłam zaproszona (nie ja niestety) do Museum w San Francisco z wystawą własną, teraz ta sama wystawa powędrowała do Minnesoty. Płaskorzeźbę (Powstanie w Ghetto Warszawskiem) wystawiłam w Muzeum Żydowskim (ubiegłą wiosną) ostatnio ufundowanym przez Warburgów. Latem zrobiłam portret w rzeźbie księcia egipskiego, rzeźba pojechała na dwór królewski (hm!). 46 Ale w liście tym nie ma już optymizmu poprzedniej korespondencji. Teresa pisze : Tak b. bym chciała Was zobaczyć, pogadać, pośmiać się. Tutaj nie śmieją się. Nie widzę wcale śmieszności tej całej [nieczytelne] komedii, której tytułem jest ŻYCIE albo CZŁOWIEK. 46 List Teresy Żarnower do Franciszki Themerson, 26 września 1947, Themerson Archive, Londyn, dokument niepublikowany

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009

Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009 Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009 To był kapitalny pomysł mojej koleżanki Ani, abyśmy połączyły majowy wyjazd na jedyny poznański koncert Snowy White a, z obejrzeniem rzeźb

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Wolontariusz WANTED!

Wolontariusz WANTED! Wolontariusz WANTED! Kogo szukamy: Asystenta Prowadzącego warsztaty dla dzieci i rodzin 7 dzień tworzenia Opis programu: 7 DZIEŃ TWORZENIA to cykl warsztatów artystycznych, którego uczestnicy zwiedzają

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo!

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo! Pielgrzymka,18.01. 2013 Kochana Mamo! Na początku mego listu chciałbym Ci podziękować za wiedzę, którą mi przekazałaś. Wiedza ta jest niesamowita i wielka. Cudownie ją opanowałem i staram się ją dobrze

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych CAMERIMAGE zaprasza na pierwszą w Polsce wystawę malarstwa i rysunku Boba Dylana.

Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych CAMERIMAGE zaprasza na pierwszą w Polsce wystawę malarstwa i rysunku Boba Dylana. WYSTAWA MALARSTWA I RYSUNKU BOBA DYLANA NA CAMERIMAGE Dodano: 21.10.2014 Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych CAMERIMAGE zaprasza na pierwszą w Polsce wystawę malarstwa i rysunku Boba

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Przewodnik dla wyjeżdzających na studia do Lizbony w ramach programu Erasmus+

Przewodnik dla wyjeżdzających na studia do Lizbony w ramach programu Erasmus+ Przewodnik dla wyjeżdzających na studia do Lizbony w ramach programu Erasmus+ Adam Adrianowski Wymiana w roku akademickim 2013/2014 (semestr letni) Civil Engineering Uczelnia Instituto Politécnico de Lisboa

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Lutomski. Grafika

Zbigniew Lutomski. Grafika Zbigniew Lutomski Grafika czerwiec 2013 Zbigniew Lutomski, urodzony 4 grudnia 1934 roku, jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli grafiki polskiej. Specjalizuje się w trudnej technice drzeworytu.

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Program wycieczki do Londynu. 23-27 kwietnia 2013 rok. Szkoła podstawowa nr 28 z Oddziałami Integracyjnymi w Lublinie

Program wycieczki do Londynu. 23-27 kwietnia 2013 rok. Szkoła podstawowa nr 28 z Oddziałami Integracyjnymi w Lublinie Świat jest wspaniałą książką, z której Ci, co nigdy nie oddalili się od domu, przeczytali tylko jedną stronę Św. Augustyn Program wycieczki do Londynu 23-27 kwietnia 2013 rok Szkoła podstawowa nr 28 z

Bardziej szczegółowo

Jak bezrobotny może wyjechać na Wolontariat Europejski? Prześledźmy to na przykładzie:

Jak bezrobotny może wyjechać na Wolontariat Europejski? Prześledźmy to na przykładzie: Prześledźmy to na przykładzie: Basia ma 26 lat, skończyła studia pedagogiczne na Uniwersytecie w Szczecinie. Niestety, po zakończeniu studiów nie udało się jej znaleźć pracy. Zdecydowała się wrócić do

Bardziej szczegółowo

Spuścizna Eliasza Feldmana (1983-2006)

Spuścizna Eliasza Feldmana (1983-2006) Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego Spuścizna Eliasza Feldmana (1983-2006) Sygn. S/369 Opracowanie mgr Aleksandra Bańkowska Warszawa 2008 1 SPUŚCIZNA ELIASZA FELDMANA 41 zeszytów zapisanych ręcznie

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu

Podsumowanie projektu Podsumowanie projektu ESF01-2013 1 PL1 LEO01 37042 Uczniowie z Malborka wybierają zawody z przyszłością Prezentacja: Michalina Mościszko Projekt: Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się

Bardziej szczegółowo

CRM Zarządzanie i budowanie relacjami z Klientem

CRM Zarządzanie i budowanie relacjami z Klientem CRM Zarządzanie i budowanie relacjami z Klientem Cel warsztatów: Praktyczna wiedza mająca pomóc Państwu w obsłudze i pozyskiwaniu kolejnych lojalnych Klientów!... a ponadto nabycie umiejętności efektywnego

Bardziej szczegółowo

Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty

Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty Wernisaż: 14 października 2010, godz. 19.00 Wystawa potrwa do 28 października 2010 Galeria Sztuki ATTIS Ryszard

Bardziej szczegółowo

BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH. PORTRETY i SYTUACJE

BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH. PORTRETY i SYTUACJE BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH PORTRETY i SYTUACJE PAPIEROSY. ZMĘCZONE TWARZE akryl na płótnie, 150 x 120 cm WAŻNIEJSZE WYSTAWY INDYWIDUALNE: 2012 Figuracja malarstwo. Galeria Ether, Warszawa. 2010

Bardziej szczegółowo

Inwentarz. kolekcji listów rodziny Naimark [1938] 1939-1941

Inwentarz. kolekcji listów rodziny Naimark [1938] 1939-1941 Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego Inwentarz kolekcji listów rodziny Naimark [1938] 1939-1941 opracowanie Karen Auerbach Sygnatura S/236 Warszawa 2004 1 WSTĘP Kolekcja liczy 62 listy napisane

Bardziej szczegółowo

NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA

NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA Śladem Zygmunta Pniewskiego Dnia 8 kwietnia wybraliśmy się do Pracowni Literackiej Arkadego Fiedlera, aby poszukać śladów wyprawy do Brazylii oraz

Bardziej szczegółowo

Dzieci 6-letnie. Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw

Dzieci 6-letnie. Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw Dzieci 6-letnie Temat: RADOŚĆ I SMUTEK PRAWEM DZIECKA Cele ogólne: Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw Cele szczegółowe: DZIECKO: poznaje prawo do radości i smutku potrafi

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek)

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek) Moscovia letni obóz językowy dla ludzi niemalże z całego świata. Wyjazd daje możliwość nauki j. rosyjskiego w praktyce, a także poznania ludzi z różnych stron świata. Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca

Bardziej szczegółowo

Trening INTEGRA Dodatkowe dialogi

Trening INTEGRA Dodatkowe dialogi Trening INTEGRA Dodatkowe dialogi Pobieranie pieniędzy z banku Wersja 1 - Chciałbym/abym wypłacić pieniądze. - Ile dokładnie? - 100 Euro - Proszę o okazanie dokumentu tożsamości. - Mam ze sobą mój paszport

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

Światła Chartes Eustachy Kossakowski, 1983-1989

Światła Chartes Eustachy Kossakowski, 1983-1989 Eustachy Kossakowski, 1983-1989 wymiary: 40 x 29 cm technika: 12 odbitek kolorowych na papierze Hahnemuhle Photo Rag 308 g edycja: 6 cena: 12 000 PLN Każde portfolio jest numerowane i sygnowane przez właścicielkę

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r.

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. Krasnystaw, dnia 05.10.2012 r. Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. W okresie 27-30.09.2012 r. w ramach realizacji projektu systemowego Aktywność

Bardziej szczegółowo

Wernisaż. Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku

Wernisaż. Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku Wernisaż Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku Od czterech lat mam przyjemność prowadzić zajęcia z malarstwa i rysunku na Sanockim Uniwersytecie Trzeciego Wieku

Bardziej szczegółowo

Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną.

Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną. Jan Kowalik iaestedoc@gmail.com http://www.iaeste.polsl.pl Zasady i warunki wyjazdu na praktykę zagraniczną. Jakie praktyki oferuje IAESTE? Płatne praktyki zagraniczne!!! Okres trwania: Od 6 do 12 tygodni

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Grazda Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Sandomierzu

Elżbieta Grazda Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Sandomierzu www.awans.net Publikacje nauczycieli Elżbieta Grazda Szkoła Podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej w Sandomierzu Spotkanie z Królową Bajkolandii Scenariusz imprezy podsumowującej przebieg II Ogólnopolskiego

Bardziej szczegółowo

Andrzej Siemi ń ski. malarstwo. 27 V 2011-24 VII 2011 - Galeria J

Andrzej Siemi ń ski. malarstwo. 27 V 2011-24 VII 2011 - Galeria J Andrzej Siemi ń ski malarstwo 90-408, ul. Próchnika 3 tel. +48 42 632 67 07 e-mail: galeria.j@interia.pl www.galeriaj.pl Organizacja wystawy: Anna Niedzielska Julia Sowińska-Heim 27 V 2011-24 VII 2011

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo EPROFESS

Copyright by Wydawnictwo EPROFESS Copyright by Wydawnictwo EPROFESS Wydanie I, 2012 ISBN: 978-83-62435-30-2 Projekt okładki: Jacek Piekarczyk Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja lub adaptacja całości bądź części niniejszej publikacji,

Bardziej szczegółowo

Projekt międzyprzedmiotowy. realizowany w ramach Koła Ekologicznego. w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zdzieszowicach

Projekt międzyprzedmiotowy. realizowany w ramach Koła Ekologicznego. w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zdzieszowicach Załącznik nr 2: Projekt międzyprzedmiotowy realizowany w ramach Koła Ekologicznego w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zdzieszowicach pn. Chrońmy środowisko naturalne w roku szkolnym 2011/2012 Konkurs

Bardziej szczegółowo

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Tematem wrześniowych badao Zielonej linii była współczesna emigracja Polaków. Postanowiliśmy poznad jej zasięg, kierunki oraz przyczyny wyjazdów. Zapytaliśmy

Bardziej szczegółowo

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO Język angielski jest językiem międzynarodowym. Posługują się nim ludzie na całym świecie. Ty jesteś jedną z tych osób. Warto więc dowiedzieć się w jakich państwach mówi się po

Bardziej szczegółowo

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler,

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, BIOGRAFIA Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, Sendler z domu Krzyżanowska - ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 w Warszawie. Polska działaczka społeczna. Swoje dzieciństwo,

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów)

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów) REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1 (wersja dla studentów) Reklama jest obecna wszędzie w mediach, na ulicy, w miejscach, w których uczymy się, pracujemy i odpoczywamy. Czasem pomaga nam w codziennych

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS

SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS SPRAWOZDANIE Z POBYTU NA PRAKTYKACH ZAGRANICZNYCH W FIRMIE RAMBOLL W HELSINKACH W RAMACH PROGRAMU ERASMUS Magdalena Proc Wydział Inżynierii Środowiska 09-12.2010 HELSINKI Praktykę studencką z programu

Bardziej szczegółowo

Sąsiedzi-przyjaciele i był. Program etwinning

Sąsiedzi-przyjaciele i był. Program etwinning sasiedzi:gimnazjum 2009-11-15 23:52 Page 63 Sąsiedzi - przyjaciele Program etwinning Logo szkoły w Prostejovie Uczniowie Gimnazjum nr 1 w Koluszkach nawiązują międzynarodową współpracę z rówieśnikami nie

Bardziej szczegółowo

Franciszek Wójcik (1903-1984)

Franciszek Wójcik (1903-1984) Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.

Bardziej szczegółowo

OSTATECZNA I NIEODWOŁALNA ZGODA NA ADOPCJĘ PRZEZ WSKAZANĄ OSOBĘ LUB OSOBY: SPRAWA PROWADZONA PRZEZ DEPARTAMENT DS. DZIECI I SPRAW RODZINNYCH (DCFS)

OSTATECZNA I NIEODWOŁALNA ZGODA NA ADOPCJĘ PRZEZ WSKAZANĄ OSOBĘ LUB OSOBY: SPRAWA PROWADZONA PRZEZ DEPARTAMENT DS. DZIECI I SPRAW RODZINNYCH (DCFS) CFS 403/P Rev 2/2013 Stan Illinois Departament ds. Dzieci i Spraw Rodzinnych OSTATECZNA I NIEODWOŁALNA ZGODA NA ADOPCJĘ PRZEZ WSKAZANĄ OSOBĘ LUB OSOBY: SPRAWA PROWADZONA PRZEZ DEPARTAMENT DS. DZIECI I

Bardziej szczegółowo

Zapoznaj się z opisem trzech sytuacji. Twoim zadaniem będzie odegranie wskazanych ról.

Zapoznaj się z opisem trzech sytuacji. Twoim zadaniem będzie odegranie wskazanych ról. 11. W ramach wymiany młodzieżowej gościsz u siebie kolegę / koleżankę z Danii. Chcesz go / ją lepiej poznać. Zapytaj o jego/jej: miejsce zamieszkania, rodzeństwo, zainteresowania. Po przyjeździe do Londynu

Bardziej szczegółowo

(dopisz: opłata rekrutacyjna: Nazwisko i imię, Kierunek /Wydział )

(dopisz: opłata rekrutacyjna: Nazwisko i imię, Kierunek /Wydział ) Proces postępowania przy rekrutacji cudzoziemców (w tym z Ukrainy) na płatne studia I stopnia w Politechnice Lubelskiej na I rok studiów w roku akademickim 2013/2014 KROK 1 Prześlij (samodzielnie lub poprzez

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rzeszowski

Uniwersytet Rzeszowski Erasmus Extended Erasmus University Charter (2007-2013) 67307-IC-1-2007-1-PL-ERASMUS-EUCX-1 Erasmus code: PL RZESZOW02 Universita Degli Studi Di L'Aquila Agnieszka (studentka WF) 1. Czy było organizowane

Bardziej szczegółowo

List motywacyjny, który Cię wyróżni

List motywacyjny, który Cię wyróżni List motywacyjny, który Cię wyróżni Szukasz pracy i chcesz, żeby pracodawca wybrał właśnie Ciebie? Chcesz dobrze wypaść w jego oczach jeszcze przed rozmową? Chcesz napisać przekonujący list motywacyjny?

Bardziej szczegółowo

Spis barier technicznych znajdziesz w Internecie. Wejdź na stronę www.mopr.poznan.pl

Spis barier technicznych znajdziesz w Internecie. Wejdź na stronę www.mopr.poznan.pl 1 Bariery techniczne to wszystko, co przeszkadza ci sprawnie funkcjonować w twoim środowisku i wśród ludzi. Bariery techniczne to również to, co przeszkadza, by inni mogli sprawnie się tobą opiekować.

Bardziej szczegółowo

z psalmami Kalendarz 2015

z psalmami Kalendarz 2015 z psalmami Kalendarz 2015 Szanowni Państwo! Dziękujemy, że wybraliście Kalendarz z psalmami Wydawnictwa Aetos, by towarzyszył Wam w 2015 roku. Mamy nadzieję, że wybrane przez nas teksty psalmów oraz cytaty

Bardziej szczegółowo

Twój Salon Kosmetyczny na. Twój doradca w internecie

Twój Salon Kosmetyczny na. Twój doradca w internecie Twój Salon Kosmetyczny na Twój doradca w internecie Czy prowadzisz już fanpage na Facebook Swojego salonu? TAK NIE Sprawdź na kolejnych slajdach czy wszystkie elementy są przez ciebie dobrze przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

ANKIETA EWALUACYJNA UCZESTNIKA

ANKIETA EWALUACYJNA UCZESTNIKA Projekt: Dwa modele wsparcia zawodowego absolwentów szkół wyższych nr 2013-1-PL1-LEO02-37513 Projekt jest realizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej w ramach programu Uczenie się przez całe

Bardziej szczegółowo

GUSTAV VIGELAND A RZEŹBA MŁODEJ POLSKI

GUSTAV VIGELAND A RZEŹBA MŁODEJ POLSKI MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE GUSTAV VIGELAND A RZEŹBA MŁODEJ POLSKI Realizacja projektu Styczeń 2009 Grudzień 2010 SPIS TREŚCI O Muzeum 3 Opis projektu 4 Partner projektu 5 Dotychczasowa realizacja 6 Nadchodzące

Bardziej szczegółowo

1. Złożenie wniosku - wykaz dokumentów: Osoba ubiegająca się o nadanie stopnia doktora sztuki, przedstawia dziekanowi następujące dokumenty:

1. Złożenie wniosku - wykaz dokumentów: Osoba ubiegająca się o nadanie stopnia doktora sztuki, przedstawia dziekanowi następujące dokumenty: Regulamin przeprowadzania przewodów doktorskich, w postępowaniu habilitacyjnym oraz w postępowaniu o nadanie tytułu profesora w zakresie sztuki na Wydziale Sztuki Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich.

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich. Historia Szkoły bogata, ciekawa, mało znana Odcinek 17. Czy wiesz, że uznanym artystą malarzem i równocześnie nauczycielem tej szkoły był Jan Kazimierz Olpiński, który uczył w niej rysunków, a jego twórczość

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy...

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... 4 Elementy, które zaskoczyły Ukraińców po przyjeździe do Polski... 4

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ:

AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ: AKADEMIA KOMPETENCJI KLUCZOWYCH PROGRAM ROZWOJU UCZNIÓW SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH POLSKI WSCHODNIEJ PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ: Bezpłatne zajęcia dodatkowe w Twojej szkole dowiedz się więcej!!!! Projekt

Bardziej szczegółowo

Reguły koordynacji w tej kwestii opierają się głównie na 3 zasadach:

Reguły koordynacji w tej kwestii opierają się głównie na 3 zasadach: Dolnośląski Wojewódzki Urząd Pracy radzi: Polskie i europejskie zasiłki dla bezrobotnych Od czasu wejścia Polski do Unii Europejskiej Polacy mogą bez problemu podróżować, osiedlać się i podejmować legalną

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

Potrzeby edukacyjne osób po 50 roku życia.

Potrzeby edukacyjne osób po 50 roku życia. Potrzeby edukacyjne osób po 50 roku życia. Poniższy kwestionariusz został stworzony w ramach projektu AWAKE Starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu (ang. Aging With Active Knowledge and Experience),

Bardziej szczegółowo

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648 ALFRED WYSOCKI czterdzieści Urodziłem się 20 grudnia 1950 roku w Warszawie. W latach 1969-1974 studiowałem na Wydziale Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, m.in. u profesorów: Ludwika Maciąga,

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE Witam Państwa na III Forum Nauczycieli Przedmiotów Humanistycznych Dobre praktyki. W bieżącym roku szkolnym duży nacisk kładę na czytanie. Dlaczego? Każdego roku nasza

Bardziej szczegółowo

Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem

Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem Wywiad przeprowadziły: Magdalena Weltz Grażyna Niemyjska Fotografia: Justyna Witalis Transkrypcja: Judyta Warzecha 1 -Niech Pan opowie o sobie. Skąd korzenie

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa 1 Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa W moich wędrówkach po artystycznych śladach kultury muzycznej naszego podkarpackiego regionu dotarłem do znakomitej postaci wspaniałego artysty śpiewaka

Bardziej szczegółowo

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Podstawowy zestaw dokumentów niezbędny do uzyskania wizy: wypełniony i podpisany wniosek wizowy: wniosek o wydanie wizy krajowej (pobierz wniosek

Bardziej szczegółowo

Pochodne prawo do świadczeń rodzinnych

Pochodne prawo do świadczeń rodzinnych Pochodne prawo do świadczeń rodzinnych Nazwisko beneficjenta beneficjenta beneficjenta Błąd! Nieznana nazwa właściwości dokumentu. i adres biura z SEES Telefon {Wpisz numer telefonu} Tekstfon 0300 200

Bardziej szczegółowo

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 )

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) Klient: Dzień dobry panu! Pracownik: Dzień dobry! W czym mogę pomóc? Klient: Pierwsza sprawa: jestem Włochem i nie zawsze jestem pewny, czy wszystko

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO

KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO opis wystawy Otwarcie wystawy z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego. Belweder, 7 listopada 2012 r. Wystawa KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Imię i nazwisko Klasa III Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Zestaw humanistyczny Kurs fotografii Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swoje imię i nazwisko oraz klasę. 2. Bardzo uważnie czytaj tekst

Bardziej szczegółowo

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie:

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie: Repozytorium służy do przechowywania plików powstających przy pracy nad projektami we w miarę usystematyzowany sposób. Sam mechanizm repozytorium jest zbliżony do działania systemu plików, czyli składa

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

PRACE DOMOWE 09-10 stycznia 2016. Drodzy Uczniowie/ Rodzice

PRACE DOMOWE 09-10 stycznia 2016. Drodzy Uczniowie/ Rodzice PRACE DOMOWE 09-10 stycznia 2016 Drodzy Uczniowie/ Rodzice W związku z organizowanym przez naszą szkołę Koncertem Noworocznym zajęcia w dniu 16 stycznia (sobota) 2016r. będą się odbywały wg. zmienionego

Bardziej szczegółowo

Praca naalasce. w ramachwizyh-2b

Praca naalasce. w ramachwizyh-2b Praca naalasce w ramachwizyh-2b Warunki uczestnictwa w programie: wiek pomiędzy 18-40 lat; znajomość języka angielskiego na poziomie komunikatywnym; uiszczenie opłat za program w terminie; złożenie kompletnych

Bardziej szczegółowo

Kultura dla Seniorów

Kultura dla Seniorów Konwencja Międzypokoleniowe Dni Aktywności Kultura dla Seniorów Panel z udziałem dr Moniki Smoleń Podsekretarz Stanu w MKiDN 26 września 2012 r. Przesłanie Podsekretarz Stanu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa

Bardziej szczegółowo

Skwer przed kinem Muranów - startujemy

Skwer przed kinem Muranów - startujemy 27 IX 2014 RAJD OCHOTY ŚLADAMI POWSTANIA WARSZAWSKIEGO W 75. ROCZNICĘ UTWORZENIA POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO W sobotę, 27 września 2014 roku na terenie Śródmieścia odbył się Rajd Ochoty Śladami Powstania

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

CV list motywacyjny portfolio strony www

CV list motywacyjny portfolio strony www CV list motywacyjny portfolio strony www Szanowni Państwo! Na Państwa ogłoszenie dotyczące grafika trafiłam podczas spaceru w oknie galerii Miejsce. Ponieważ mam wielką słabość do pocztówek Pana Tylkowskiego

Bardziej szczegółowo

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk o mała Jadwinia p MAŁA JADWINIA nr 11 Opracowała Daniela Abramczuk Zdjęcie na okładce Julia na huśtawce pochodzą z książeczki Julia święta Urszula Ledóchowska za zgodą Wydawnictwa FIDES. o Mała Jadwinia

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Twoja klisza z Powstania VIII edycja

Regulamin Konkursu Twoja klisza z Powstania VIII edycja ! 1. Czas, miejsce, organizatorzy. Regulamin Konkursu Twoja klisza z Powstania VIII edycja 1. Konkurs na najlepsze zdjęcie wykonane podczas fotograficznej gry miejskiej Twoja Klisza z Powstania (zwany

Bardziej szczegółowo

Tekst łatwy do czytania. foto: Anna Olszak. Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych

Tekst łatwy do czytania. foto: Anna Olszak. Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych Tekst łatwy do czytania foto: Anna Olszak Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych Bariery techniczne to wszystko, co przeszkadza ci sprawnie funkcjonować

Bardziej szczegółowo

Planowane leczenie w Europie dla mieszkańców regionu Lothian

Planowane leczenie w Europie dla mieszkańców regionu Lothian Planowane leczenie w Europie dla mieszkańców regionu Lothian Wstęp W niniejszej ulotce wyjaśniamy, jakie leczenie możesz uzyskać, jeśli mieszkasz w regionie Lothian (Edynburg, West Lothian, Midlothian

Bardziej szczegółowo

ROK 2013 Styczeń marzec Luty Copernicana z księgozbioru Pawła Sobotko. W 540. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika.

ROK 2013 Styczeń marzec Luty Copernicana z księgozbioru Pawła Sobotko. W 540. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika. Styczeń marzec W ramach ogólnopolskiej oceny parametrycznej jednostek naukowych, Odział Informacji Naukowej przeprowadził analizę cytowań dorobku 1374 pracowników UWM w oparciu o bazę Web of Science. Luty

Bardziej szczegółowo

Nowa siedziba Cricoteki

Nowa siedziba Cricoteki Nowa siedziba Cricoteki Cricoteka rozpoczęła swą działalność w 1980 roku w Krakowie jako Ośrodek Teatru Cricot 2. Przez następne dziesięć lat Ośrodek tworzył instytucjonalne podstawy funkcjonowania Teatru

Bardziej szczegółowo

Przyszłość na Twój sposób

Przyszłość na Twój sposób Przyszłość na Twój sposób Twoja przyszłość w Twoich rękach Dzisiejszy świat oferuje nam dużo możliwości. Nie sposób skorzystać z nich wszystkich. Dlatego warto skupić się na tym, co dla nas naprawdę ważne.

Bardziej szczegółowo

W imieniu Polski Walczącej

W imieniu Polski Walczącej Pisarski i publicystyczny dorobek Korbońskiego otwiera trylogia, W imieniu Kremla i W imieniu Polski Walczącej. Tom po raz pierwszy opublikował w ramach Biblioteki Kultury Instytut Literacki w Paryżu w

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Stipje Ltd - The European Marketing Force

Stipje Ltd - The European Marketing Force Sprawozdanie z wyjazdu na praktyki Erasmus Stipje Ltd - The European Marketing Force 01.07 27.09.2013r Toulouse, Francja Stipje Ltd to organizacja zajmująca się badaniami rynkowymi, promocją oraz budowaniem

Bardziej szczegółowo

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski Życzenia : Ślub Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! młodej parze Gratulacje i najlepsze życzenia w dniu ślubu! Gratulacje i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo