Ekoinnowacje UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ SPOŁECZNY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ekoinnowacje UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ SPOŁECZNY"

Transkrypt

1 2010 Ekoinnowacje UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ SPOŁECZNY

2 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Warszawa 2010 Ekoinnowacje

3 Publikacja powstała w ramach działania Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Innowacje w Przedsiębiorstwach Klub Innowacyjnych Przedsiębiorstw. Działanie realizowane w ramach projektu systemowego Rozwój zasobów ludzkich poprzez promowanie wiedzy, transfer i upowszechnianie innowacji finansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego ze środków Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet II, Działanie 2.1, Poddziałanie Opracowanie: Marta Dąbrowska Redakcja językowa: Dorota Grzegorczyk Copyright by Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Wydawca: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska Warszawa Publikacja bezpłatna Publikacja dostępna jest także w wersji elektronicznej na Portalu Innowacji Poglądy i opinie wyrażone przez autorów publikacji nie muszą odzwierciedlać stanowiska Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości ISBN Nakład: 3000 Warszawa 2010 Przygotowanie do druku, druk i oprawa: Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk

4 Spis treści Od autora Wstęp Cel wydania publikacji Wprowadzenie do zagadnienia ekoinnowacji Definicje i rodzaje ekoinnowacji Polityka związana z ekoinnowacjami Firma ekoinnowacyjna, czyli Ekoinnowacje to szansa czy konieczność? Od pomysłu do wdrożenia Zarządzanie środowiskowe Konkurencyjność czy nieopłacalność? Sytuacja w Polsce. Przykłady Instytucje wspierania ekoinnowacji Podsumowanie Spis tabel Spis grafik Bibliografia

5

6 Od autora Niniejsza publikacja powstała w ramach realizacji działania Klub Innowacyjnych Przedsiębiorstw (KIP). Działania KIP są skierowane do grona innowacyjnych przedsiębiorców, instytucji otoczenia biznesu, a także środowisk akademickich. Głównym celem przedsięwzięcia jest zachęcenie oraz wsparcie małych i średnich przedsiębiorców przy wdrażaniu i rozwoju innowacyjnych rozwiązań. Klub za pomocą publikacji tematycznych, organizacji spotkań przedsiębiorców z ekspertami oraz konkursu na najlepsze prace magisterskie na temat innowacji ma dostarczać praktycznych informacji związanych z rozwojem innowacyjności i je promować. Na podstawie informacji, doświadczeń i spostrzeżeń wyniesionych z pierwszej serii spotkań KIP, które odbyły się w marcu 2010 roku w takich miastach jak: Białystok, Gdańsk, Poznań, Warszawa postanowiono stworzyć ten Zeszyt poświęcony jednemu z tematów przewodnich spotkań, a mianowicie: ekoinnowacji. Jednak aby po spotkaniach nie pozostały jedynie wspomnienia, postanowiono zebrać i spisać informacje, jakie zostały podczas nich wymienione właśnie w formie niniejszego Zeszytu. Utrwalenie na piśmie tych treści będzie też szansą dla osób, które nie były obecne na spotkaniach na zapoznanie się z kwestiami poruszanymi w ich trakcie, a bezpłatny dostęp do nich każe nam wierzyć, że przekaz ten trafi do jak najszerszej grupy odbiorców. Prelegentami na wymienionych spotkaniach byli goście z Polski i Wielkiej Brytanii: Elżbieta Wojnicka (Uniwersytet Gdański), Marzena Hajduk-Stelmachowicz (Politechnika Rzeszowska), Leszek Woźniak (Politechnika Rzeszowska), Bogdan Kępka (Eko Marketing), Bożydar Ziółkowski (Politechnika Rzeszowska), Tim Fox (ECOTEC UK) oraz Robert Williams (ECOTEC UK). Wśród gości przeważały osoby z MŚP, ale obecni byli również przedstawiciele agencji rozwoju, środowisk naukowych, sektora publicznego, studenci i inni. Dla wszystkich była to szansa na zdobycie nowych doświadczeń, wymianę spostrzeżeń, praktyk, czy nawet nawiązanie współpracy. Zeszyt ten dedykujemy osobom, które wykazały żywe zainteresowanie działalnością KIP i pragną, aby kontynuować, poszerzać, udoskonalać jego działania w celu stworzenia Klubu w pełni tego słowa znaczeniu. 5

7

8 1. Wstęp 1.1 Cel wydania publikacji Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości jako agencja rządowa odpowiedzialna za przedsięwzięcia związane ze wsparciem przedsiębiorczości w Polsce rozpoczęła długoterminowe działanie: Klub Innowacyjnych Przedsiębiorstw. Działania Klubu Innowacyjnych Przedsiębiorstw skierowane są do grona innowacyjnych przedsiębiorców i instytucji otoczenia biznesu. Głównym celem Klubu jest wsparcie małych i średnich przedsiębiorstw we wdrażaniu i rozwoju innowacyjnych rozwiązań. Klub ma za zadanie dostarczać przedsiębiorcom praktycznych informacji na temat głównych trendów związanych z rozwojem innowacyjnej przedsiębiorczości w Unii Europejskiej 1 W ramach realizacji tego działania do udziału w spotkaniach Klubu Innowacyjnych Przedsiębiorstw zaproszono kadrę zarządzającą i pracowników małych i średnich przedsiębiorstw oraz instytucji otoczenia biznesu. Działania w ramach Klubu mają za zadanie promowanie dobrych praktyk i rozwiązań w obszarze takich trendów, jak: ekoinnowacje, innowacje w sektorze usług, nowe podejście do zamówień publicznych, w tym rynków wiodących (lead markets), popytowe podejście do tworzenia innowacji (np. open-innovation, user-driven innovation). Działanie to jest realizowane w ramach projektu systemowego Rozwój zasobów ludzkich poprzez promowanie wiedzy, transfer i upowszechnianie innowacji, finansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego ze środków Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (poddziałanie 2.1.3). W ramach KIP są m.in. organizowane spotkania, które mają charakter forum dyskusyjnego i prowadzone są przez najlepszych polskich i zagranicznych ekspertów. W ich trakcie zaprezentowane są najlepsze praktyki i doświadczenia zarówno krajowe, jak i zagraniczne oraz omawiane są propozycje ich zastosowania na gruncie polskim. Niniejsza publikacja stanowi ważny element realizacji niniejszego przedsięwzięcia, w której zebrane zostały aktualne informacje na temat problematyki ekoinnowacji. 1 Informacja o Klubie Innowacyjnych Przedsiębiorstw, Portal Innowacji chapter_86444.asp 7

9 2. Wprowadzenie do zagadnienia ekoinnowacji 2.1. Definicje i rodzaje ekoinnowacji Termin ekoinnowacje, podobnie jak wiele innych pojęć, ma różnorakie wytłumaczenia i trudne byłoby podanie jednej uniwersalnej definicji. Na początek warto przyjrzeć się częściom składowym tego słowa. Przedrostek Eko pochodzi od ekologii. Innowacja natomiast stała się synonimem nowości i to raczej o pozytywnym zabarwieniu. Innowacje stanowią wszystko to, co generuje określone idee, pomysły, projekty i może stać się przyczyną poszukiwania, czy wynajdywania rzeczy nowych, podejmowania przedsięwzięć, wprowadzania ich w życie i doskonalenia 2. Innowacja to wdrożenie nowego lub znacząco udoskonalonego produktu (usługi lub wyrobu) lub procesu, nowej metody marketingowej lub nowej metody organizacyjnej w praktyce gospodarczej, organizacji miejsca pracy lub stosunkach z otoczeniem. Innowacja zmiana technologiczna jest podstawowym wymogiem dla biznesu, żeby odnosić sukcesy. Tempo i zakres zmian w otoczeniu wskazują, że nie ma alternatywy i wybór jest prosty: dostosować się lub zginąć. W istocie, innowacja jest sposobem w jaki firmy dostosowują się, żeby przeżyć niektóre bardziej skutecznie, inne mniej. Ekoinnowacje można więc rozbudować do nazwy innowacje ekologiczne. Niektórzy za ojca tego pojęcia uznają Petera James, który użył w 1997 roku pojęcia ekoinnowacji i zdefiniował je jako: Nowy produkt lub proces, który zapewnia wartość dla klienta oraz dla biznesu i jednocześnie znacząco obniża negatywny wpływ na środowisko. Ujmując ten termin metaforycznie można posłużyć się sformułowaniem M. Carley, P. Spapens: Ekoinnowacje: więcej pożytku z mniejszego użytku. 3 Dokładniejsze definicje wyjaśniają ekoinnowacje jako opracowanie produktów i procesów, które przyczynią się do zrównoważonego rozwoju lub też mówiące, że ekoinnowacja to komercyjne zastosowanie wiedzy, aby uzyskać bezpośrednie lub pośrednie usprawnienia ekologiczne. Ekoinnowacje można zdefiniować jako zamierzone postępowanie cechujące się przedsiębiorczością, obejmujące etap projektowania produktu i zintegrowane zarządzanie nim w ciągu jego cyklu życia, które przyczynia się do proekologicznego unowocześnienia społeczeństw epoki przemysłowej dzięki uwzględnieniu problemów ekologicznych przy opracowywaniu produktów i związanych z nimi procesów. Ekoinnowacje prowadzą do zintegrowanych rozwiązań mających na celu zmniejszenie nakładów, zasobów i energii, jednocześnie podnosząc jakość produktu lub usługi. 4 Ekoinnowacje oznaczają wszelkie formy działań innowacyjnych mające na celu znaczące polepszenie ochrony środowiska. Ekoinnowacje obejmują nowe procesy produkcyjne, nowe produkty lub usługi, nowe metody biznesowe i zarządcze, których implementacja 8 2 J. Penc, Strategie zarządzania. Strategie dziedzinowe i ich realizacja. Zintegrowane zarządzanie strategiczne, Placet, Warszawa M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s Ibidem, s. 157.

10 będzie sprzyjać ochronie środowiska lub znacznie zmniejszy zagrożenia względem środowiska oraz zmniejszy negatywne skutki zużycia surowców. W literaturze światowej w obrębie innowacji wyróżniono specjalną grupę określaną jako ekoinnowacje. Można je podzielić na trzy typy środowiskowych inicjatyw: zmniejszające negatywny wpływ przedsiębiorstwa na środowisko; rozwiązujące środowiskowe problemy; rozwijające ekowydajne produkty/usługi. Ekoinnowacje zmierzają do rozwoju nowych produktów i procesów, które dostarczą konsumentom i przedsiębiorcom pewnej wartości, przy równoczesnym istotnym zmniejszaniu oddziaływania na środowisko 5. Stąd zmniejszają obciążenie środowiska powodowane przez działalność człowieka, przyczyniając się do osiągania następujących celów: zmniejszenia wykorzystania energii i surowców, zmniejszenia wykorzystania gleby, zmniejszenia emisji i odpadów, zachowania bioróżnorodności i krajobrazu 6. W kontekście spotkań KIP być może najtrafniejsze byłoby rozumienie ekoinnowacji jako: wszelkie formy działań innowacyjnych, które przyczyniają się do ochrony środowiska. Ekoinnowacje obejmują nowe procesy produkcyjne, nowe produkty lub usługi, nowe metody biznesowe i zarządcze, których implementacja będzie sprzyjać ochronie środowiska lub znacznie zmniejszy zagrożenia względem środowiska oraz zmniejszy negatywne skutki zużycia surowców. Jest to tym trafniejsze, iż obecnie ekoinnowacje to nie tylko nowe produkty, czy procesy, ale cała koncepcja obejmująca: innowacje produktowe innowacje procesowe innowacje technologiczne innowacje organizacyjne innowacje marketingowe 7. Innowacja produktowa to wprowadzenie na rynek przez dane przedsiębiorstwo nowego towaru lub usługi czy znaczące ulepszenie oferowanych uprzednio towarów lub usług w odniesieniu do ich charakterystyk lub przeznaczenia. Są to np.: system lokalizacji GPS w środkach transportu, system zapięć odzieży, energooszczędna lodówka, wideo na żądanie za pomocą szerokopasmowego Internetu, karta zbliżeniowa, samoobsługowy oddział banku oraz wiele innych i różnorodnych inicjatyw. Innowacja procesowa, czy też technologiczna oznacza wprowadzenie do praktyki w przedsiębiorstwie nowych lub znacząco ulepszonych, metod produkcji lub dostaw (kluczowych dla działalności firmy), w tym zastosowane w przedsiębiorstwie nowe i ulepszone procesy technologiczne, maszyny, urządzenia i narzędzia, oprogramowanie oraz sposób tworzenia i świadczenia usług. Przykładami tego typu innowacji mogą być: system GPS w środkach transportu (optymalizacja tras dostaw), automatyzacja procesów czujniki czasu rzeczywistego umożliwiające lepsze sterowanie procesami, automatyzacja procesów pakowania, cięcie laserowe, digitalizacja procesów drukarskich, elektroniczny system biletowania. 5 E. Jones, D. Harrison, J. McLaren, Managing Creative Eco-innovation, Structuring outputs from Eco-innovation projects, The Journal of Sustainable Product Design No. 1, I. Freier, Environmental management from an ecological modernization and innovation perspective, Chemnitz University of Technology, Chemnitz, W. Pander Rodzaje i źródła innowacji. Zarządzanie procesem innowacyjnym prezentacja wygłoszona na spotkaniach Klubu Innowacyjnych Przedsiębiorstw, marzec 2010 r. 9

11 Zastosowanie w przedsiębiorstwie nowej metody organizacji jego działalności biznesowej, nowej organizacji miejsc pracy lub nowej organizacji relacji zewnętrznych i współpracy z dostawcami, nowe metody rozdziału obowiązków i podejmowania decyzji przez pracowników, wprowadzenie nowych procedur funkcjonowania to innowacja organizacyjna. Za przykłady tego rodzaju działalności mogą posłużyć: wprowadzenie po raz pierwszy systemu zarządzania produkcją lub dostawami, wprowadzenie lean production, wprowadzenie po raz pierwszy standardów kontroli jakości dla dostawców i podwykonawców, zmiany organizacyjne np. decentralizacja zadań służbowych, powołanie zespołów wymiany wiedzy, rozpoczęcie po raz pierwszy współpracy z uczelniami i instytucjami sfery B+R. Ostatni wymieniony powyżej rodzaj innowacji to innowacja marketingowa. Można ją definiować jako zastosowanie nowej metody marketingowej obejmującej znaczące zmiany w wyglądzie produktu, jego opakowaniu, pozycjonowaniu, promocji, polityce cenowej lub modelu biznesowym, wynikającej z nowej strategii marketingowej przedsiębiorstwa (np. nowy projekt butelek, nowy wzór produktu, wprowadzenie nowej koncepcji prezentacji produktu, personalizacja klienta w sklepie internetowym. Wszystkie rodzaje innowacji przyczyniają się do rozwoju gospodarczego, ochrony środowiska oraz budują podstawy zrównoważonego rozwoju, a także powinny przyczyniać się do zmian społecznych i zachowań proekologicznych Polityka związana z ekoinnowacjami 10 Traktat lizboński porusza trzy główne tematy związane z ekoinnowacjami. Po pierwsze w myśl dokumentu kraje Unii mają stać się atrakcyjniejsze zarówno dla inwestorów, jak i dla pracowników. Po drugie drogą wiodącą państwa członkowskie do wzrostu ma być wiedza i innowacja. Po trzecie w Unii ma powstawać coraz więcej miejsc pracy. Do tych trzech celów UE ma dążyć mając na względzie założenie, iż środowisko jest podstawowym elementem tego traktatu. Taka polityka ma przynosić praktyczne korzyści. Jako najważniejsze można tu wymienić wykorzystanie potencjału tkwiącego w synergii gospodarki, środowiska i struktury zatrudnienia oraz liczby zatrudnionych. Kolejnym będzie wzrost konkurencyjności w skali globalnej i co za tym idzie duży i rosnący rynek, a także redukcja oddziaływań na środowisko. Według badań OECD obecnie ekoprzedsiębiorstwa wytwarzają 2,5% PKB Unii Europejskiej. Dlaczego nie więcej? Jakie są szanse biznesowe, a jakie przeszkody? Dzisiaj bycie eko jest jeszcze czynnikiem wyróżniającym firmę. Liczba takich przedsiębiorstw jednak wzrasta, co przyczynia się do zróżnicowania rynku. Przewiduje się jednak, że nowe przepisy prawne zmuszą przedsiębiorców do wprowadzenia zielonych zmian, aby móc pozostać na rynku. Obserwuje się (szczególnie na Zachodzie) trend w zmianach upodobań i wymagań klientów, którzy chętniej sięgają po ekologiczną żywność, czy oszczędne samochody, dzięki czemu zielone produkty i usługi mają coraz szerszy krąg odbiorców i większy zbyt, co niewątpliwie daje wymierne korzyści biznesowe producentom tych dóbr i skłania innych do zmian. Jeśli to takie dobre, to czemu wszyscy tego nie robią? Do kluczowych przeszkód należą: brak znajomości rynku/ szans, niedostateczna znajomość wiedzy naukowej i możliwości, brak dofinansowania i mimo wszystko jeszcze stosunkowo małe zapotrzebowanie na zielone produkty.

12 Brak wiedzy rynkowej może oznaczać nieznajomość nowych technik produkcji, materiałów, podejść, a także nowych miejsc zbytu. Jednym ze sposobów likwidowania tego problemu jest projekt WindSupply realizowany w Wielkiej Brytanii. Ma on na celu identyfikowanie, kontaktowanie, ocenianie, zachęcanie, wspieranie i promowanie brytyjskich firm, aby umożliwić im włączenie się w łańcuch dostaw turbin wietrznych dla komponentów energii wietrznej poprzez innowację i rozwój projektów. W tym celu współpracuje się z krajowymi i regionalnymi partnerami. Możemy się posłużyć również przykładem firmy SL Engineering. Przedsiębiorstwo to zajmuje się wytwarzaniem części dla przemysłu samochodowego. Jednak ich produkty po wprowadzeniu małych zmian można również wykorzystywać przy turbinach wietrznych, co niewątpliwie dla obu zainteresowanych stron może przynieść korzyści. Jak jednak wprowadzić te zmiany, innowacje w produktach by spełniały oczekiwania nowych klientów? Oraz jak nawiązać kontakt z takim klientem? Właśnie takie programy mają ułatwiać i pomagać firmom w rozwiązywaniu takich problemów i we wprowadzaniu zmian oraz nawiązywaniu kontaktów. Kolejna przeszkoda jaką jest brak wiedzy, czy też możliwości co może być dla wielu barierą nie do pokonania. Badania i rozwój nie stanowią przecież kluczowych przedsięwzięć dla większości MŚP. Większość nie posiada umiejętności badawczych lub nie ma czasu, lub miejsca na taką działalność. W Wielkiej Brytanii jednym ze sposobów radzenia sobie z tą przeszkodą są Vouchery innowacji. Jest to dofinansowanie dla firm, które mogą je wydać u zatwierdzonych dostawców badań (np. uniwersytety). Dostępne są Vouchery o wartości 3000 lub 7000, przy czym te w wysokości 7000 wymagają 30% finansowania ze strony firm. W sumie do rozdysponowania przeznaczono 1150 voucherów. Program realizowano na terenie West Midlands w Anglii w zakresie innowacji środowiskowej ze szczególnym nastawieniem na technologię środowiskową i energię odnawialną. Skorzystała z nich np. firma TK Fuels ltd. Opracowano tam dodatek do paliwa zmniejszający jego zużycie. Firma wykorzystała voucher, aby sfinansować niezależne testy jej produktu oraz wspomóc marketing. Innym przykładem jest Malvern boilers, producent piecyków gazowych. Przedsiębiorstwo wykorzystało voucher, aby opracować wydajne piecyki kondensujące gaz połączone z ogrzewaniem wody za pomocą energii słonecznej. Dzięki voucherom zapewniono wsparcie w zakresie doboru materiału i procesu produkcji. Pieniądze, kapitał, sposób finansowania to klasyczna już można rzecz przeszkoda, a oczywistym jest, że badania i rozwój wymagają inwestycji, czasu i wysiłku. Dostępność pieniędzy może być problemem, również w przypadku czerpania z prywatnej kieszeni, gdyż inwestorzy mogą wymagać przeniesienia na siebie niektórych Praw Własności Intelektualnej (PWI). Na wsparcie B+R przeznaczono Granty Yorkhire Forward. Podzielono je na pięć typów, w zależności od tego jaki wnioskodawcy mają wkład w koszty. Granty Dowód Rynku pozwalały na testowanie komercyjnego potencjału innowacyjnego pomysłu i wynosiły do , przy czym liczna pracowników przedsiębiorstwa musiała być poniżej 250 osób. Drugim były Mikroprojekty, czyli proste, nisko kosztowe projekty rozwojowe dla małych firm (do 10 pracowników) na maksymalnie 12 miesięcy i w wysokości nie przekraczającej Kolejnym były projekty badawcze na trwające od 6 do 18 miesięcy sprawdzenie wykonalności pod względem technicznym i komercyjnym. Granty te sięgały sum do i były skierowane do firm z maksymalnie 50 pracownikami. Innym przedsięwzięciem były projekty rozwojowe, w ramach których tworzono prototypy przedprodukcyjne. Projekty te mogły być trwać od 6 do 36 miesięcy. Granty sięgały 250 tys. i mogły na nie liczyć przedsiębior- 11

13 12 stwa zatrudniające do 250 pracowników. Ostatnim typem są wyjątkowe projekty rozwojowe, które mają przynieść znaczący postęp techniczny o strategicznym znaczeniu, trwające od 6 do 36 miesięcy. Granty te miały wysokość do 500 tys. Jakie przyniosło to efekty? Przykładem może być firma SLIPSTREAM, która stworzyła turbiny wiatrowe o małej skali do wykorzystania w obszarach miejskich. Grant w wysokości 100 tys. był przeznaczony na opracowanie i wyprodukowanie prototypu urządzenia. Dziś produkt jest już w sprzedaży. Na kolejnych chętnych czekają granty w wysokości (w sumie 22 mln), które można wykorzystać na Carbon Trust badania stosowane, na projekty które rozwijają nowe technologie niskowęglowe, co ma przynieść korzyść całemu krajowi. Aplikować mogą wszystkie przedsiębiorstwa, uniwersytety, sektor publiczny czy organizacje ochotnicze, jednak wymagane jest minimum 40% współfinansowania. Ostatnią z wymienionych przeszkód jest brak zapotrzebowania. Każdy nowy produkt należy przedstawić odbiorcy i wzbudzić w nim potrzebę posiadania go. Nowe produkty są nieznane, niejednokrotnie trzeba sztucznie stymulować potrzeby klientów, więc mogą oni wymagać przedstawienia argumentów mówiących o korzyściach płynących z nowego produktu czy usługi. Rolą klasy sektora publicznego i polityki może być tu składanie zielonych zamówień publicznych. Wtedy istnieje szansa, że sektor prywatny również zainteresuje się sektorem zielonym idąc za przykładem publicznego. Władze lokalne w Wielkiej Brytanii wydają ok. 40 miliardów rocznie, a należy pamiętać, że władze muszą działać w zgodzie z dyrektywami UE odnośnie zamówień publicznych (2004/18/EC i 2004/17/EC). W Wielkiej Brytanii istnieje Strategia Zrównoważonych Zamówień Władz Lokalnych. Ważne jednak jest by rosła umiejętność zawierania w dokumentach przetargowych kryteriów, które biorą pod uwagę koszty całego życia. Wyciągając wnioski z doświadczeń brytyjskich można nabrać przeświadczenia, że ekoinnowacje mogą okazać się czystym zyskiem (dosłownie i w przenośni), gdyż zapewniają wzrost gospodarczy i poprawę wyników środowiskowych. Wszelkie przeszkody są do pokonania, szczególnie dla MŚP, a polityka może pomóc w ich przezwyciężaniu. Każdy musi jednak sam przemyśleć lub przedyskutować z partnerami jaki jest obecny poziom świadomości ekoinnowacji i czy transfer wiedzy może działać w Polsce, rozeznać się jakie są krajowe i Unijne możliwości finansowanie B+R oraz jaki jest lub będzie potencjał dla zielonych zamówień publicznych i odnieść te informacje do swojej indywidualnej sytuacji.

14 3. Firma ekoinnowacyjna, czyli Czy każda firma może być ekoinnowacyjna, a może proekologiczna? Czy przynosi to korzyści? Czy bycie firmą ekoinnowacyjną oznacza wygenerowanie usługi lub produktu ekoinnowacyjnego, który zostanie sprzedany klientom, czy może zakup i wprowadzenie nowego rozwiązania we własnej firmie, czy też zastosowanie ekologicznych zachowań? Wobec sytuacji, gdy wiele firm nazywa się ekoinnowacyjnymi, jak wyróżnić branże proekologiczne, ochrony środowiska? Na potrzeby niniejszej publikacji można przyjąć, iż firma ekoinnowacyjna jest firmą proekologiczną, gdyż ekoinnowacje mają przyczyniać się do poprawy stanu ekologii. Nie każda jednak firma proekologiczna jest ekoinnowacyjna, gdyż nie każde proekologiczne zachowanie jest innowacyjne lub też przestaje być innowacyjne po pewnym czasie w danej firmie. Jednak wprowadzanie ekologicznych rozwiązań w firmach nie wymaga dziś zastosowania technik typu high-tech. Rozwiązania te można raczej zakwalifikować do technologii średniozaawansowanych. Dzięki temu większość przedsiębiorstw ma realną szansę na stanie się firmą proekologiczną. Jednym z instrumentów stosowanych w UE dla rozwoju branż ekologicznych i promowania rozwoju ekoinnowacji są platformy technologiczne skupiające zainteresowane strony z poszczególnych branż, w celu określenia konkretnych celów i planów dla prac badawczych i rozwoju technologii. Być może przedsiębiorcy powinni zainteresować się innowacjami ekologicznymi, gdyż pozwalają one na zwiększenie konkurencyjności firmy poprzez wygenerowanie oszczędności (mniejsze zużycie energii i innych zasobów). Ekoinnowacyjność może służyć eliminacji kosztów zewnętrznych i konkurencyjności w skali społecznej. Innowacyjność może przyczynić się również do wzrostu konkurencyjności firm działających w obszarze ochrony środowiska, a sama innowacyjność prośrodowiskowa może zaistnieć jako element konkurencyjności ogółu przedsiębiorstw. Myślenie eko skłania do zwrócenia uwagi na alternatywne rozwiązania (np. źródła energii) wobec ciągłego i prawdopodobnie nieprzerwanego wzrostu cen tradycyjnych źródeł, co zabezpieczy funkcjonowanie firmy w przyszłości. Proekologiczne technologie są nie tylko modne i informacja, że dana firma je stosuje może zachęcić i przyciągnąć nową grupę klientów, ale również wpływają na lepsze warunki pracy oraz życia w przedsiębiorstwie i jego otoczeniu, a to z kolei może skłonić lepszych fachowców do podjęcia pracy właśnie w danym miejscu. Ekoinnowacje generują oszczędności, które widać i które można policzyć. Np. władze Wiednia zaoszczędziły półtora miliona euro w skali roku dzięki instalacji oszczędnych zaworów w szkołach oraz budynkach publicznych. IBM co roku oszczędza 36 milionów dolarów dzięki dobremu zarządzaniu energią. Osiągnięto to między innymi dzięki przeorganizowaniu biur: zastosowano otwartą przestrzeń bez nieruchomych biurek i scentralizowanych usług, co pozwoliło zaoszczędzić na elektryczności, ogrzewaniu i obniżyło emisję CO 2, mimo wzrostu zatrudnienia. 13

15 14 Innowacje proekologiczne mają więc coraz większe uzasadnienie gospodarcze. Niektóre z firm przewidują, że ich wstępne inwestycje proekologiczne będą miały prawie trzystuprocentową rentowność rocznie. Konkurencja na rynku jest dziś niezwykle wyrównana, a często obniżenie kosztów lub wzrost jakości trudne do poprawienia przy ciągle zmieniającej się rzeczywistości. Dlatego każdy przedsiębiorca musi znaleźć swój sposób na uzyskanie przewagi nad konkurencją, swój czynnik wygrywający. Być może dziś dla niektórych firm będą to właśnie ekoinnowacje. Trzeba się jednak pospieszyć póki i one nie staną się powszechne, a ich brak będzie oznaczał zacofanie. Konieczność innowacyjności jest tym większa, im bardziej mamy do czynienia ze zmieniającymi się uwarunkowaniami. Zarówno w domu jak i w firmie możemy stosować te same sposoby na uzyskanie oszczędności. Gdy kupujemy sprzęt AGD, klimatyzator, czy żarówki warto zwrócić uwagę na tzw. etykietę energetyczną, czyli informację o koszcie eksploatacji tych produktów. Dobry wybór to pierwszy krok do oszczędności. Kolejnym jest wypracowanie dobrych nawyków użytkowania sprzętów wśród domowników i pracowników. Zaczynając od obleganego w każdej firmie ekspresu do kawy należy zwrócić uwagę, aby nie korzystać z funkcji podgrzewania dzbanka. Lodówka nie powinna natomiast stać w pobliżu źródeł ciepła (kaloryfer, kuchenka, w miejscu nasłonecznionym), a temperatura w niej panująca powinna wahać się od 5 do 7 stopni. Niższa temperatura nie zapewnia lepszych warunków przechowywania żywności, a jedynie zabiera nam więcej z kieszeni przez zwiększony pobór energii (ok. 5% przypada na każdy stopień mniej). Tylko zadbany sprzęt będzie nam dobrze służył. Dlatego lodówkę należy regularnie rozmrażać, czyścić spirale, kontrolować uszczelki. Zakup zmywarki na pewno ucieszy wszystkich pracowników i domowników, a jednocześnie pozwoli oszczędzać wodę, jeśli oczywiście będziemy dostosowywać tryb prania do ilości i stanu zabrudzenia naczyń włożonych do urządzenia. Komputery, monitory, telewizory, skanery, drukarki musimy nauczyć się wyłączania ich, a nie zostawiania w trybie standby również podczas dłuższych przerw w pracy. Po naładowaniu telefonu komórkowego koniecznie wyjmijmy ładowarkę z kontaktu, gdyż mimo że nie ładuje telefonu, pobiera prąd (to samo tyczy się laptopów!). Odpowiedzmy sobie na pytanie czy konieczna nam jest klimatyzacja. Może wystarczą rolety zamontowane na zewnątrz, które w lato nie wpuszczają ciepła słonecznego, a zimą zapewniają dodatkową izolację lub też markizy, czy żaluzje? Kolejnym tematem są oszczędności związane z dwustronnym drukowaniem dokumentów oraz zbieraniem makulatury. Przytoczone powyżej przykłady są zapewne dla sporej części osób oczywistością. Czy jednak każda osoba zdająca sobie sprawę z tego jak oszczędzać, robi to? Koszty wewnętrzne możemy w sporej mierze kontrolować, inaczej jest z kosztami zewnętrznymi. Koszty zewnętrzne to negatywne skutki decyzji podmiotów gospodarczych w stosunku do jednostek nie uczestniczących bezpośrednio w danym procesie produkcyjnym czy konsumpcyjnym: zanieczyszczenie środowiska przez niektóre fabryki, zanieczyszczenie łąk (ścieki), czyli antydobra, plagi. Skażenie środowiska: powietrza, wody i gleby, szkodzi zdrowiu ludzkiemu i podnosi koszty opieki zdrowotnej, ubezpieczeń oraz przyczynia się do strat ekonomicznych. Instrumentem stosowanym w UE do zapobiegania i kontroli zanieczyszczeń, który jednocześnie oznacza konieczność wdrożenia najlepszych dostępnych technologii, a więc cechuje się wysokim poziomem innowacyjności procesowej, jest pozwolenie zintegrowane. Pozwolenie zintegrowane zmusza np. inwestorów do zastosowania takiej technologii, która dawałaby możliwie jak najmniejszą emisję szkodliwych czynników do powietrza, wody, ziemi, itd.

16 Branże ochrony środowiska to coraz szersza wiązka przemysłów, co wynika m.in. z opracowywania nowych ekologicznych rozwiązań. Należą do nich takie dziedziny działalności jak oczyszczanie ścieków, ochrona przed hałasem i wibracjami, rekultywacja gleb, utylizacja, unieszkodliwianie odpadów, niekonwencjonalne źródła energii, firmy dostarczające technologii na rzecz ochrony powietrza, firmy zajmujące się monitoringiem środowiska, m.in. dostarczające aparatury pomiarowej, a także rzeczoznawcy i doradcy firmy te zapewniają technologie, urządzenia czy usługi proekologiczne, mogą prowadzić działalność badawczorozwojową nad nowymi technologiami prośrodowiskowymi, czy systemami zarządzania uwzględniające efekty środowiskowe. Obszary ekoinnowacji tj.: energia i źródła odnawialne, powietrze i klimat, zarządzanie środowiskowe, ziemia i wody podziemne, woda i ścieki, odpady i recykling skupiają się wokół zdrowia i bezpieczeństwa wszystkich. Pewne jest, że wobec ciągle zmieniających się uwarunkowań istnieje konieczność generowania i stosowania innowacyjności. Czynniki, które są ważne dzisiaj, mogą być mniej istotne jutro, kiedy pojawią się nowe. Dbanie o takie czynniki, jak jakość stało się tak powszechne, że o ile dawniej był to tylko czynnik różnicujący, to obecnie jeśli nie osiąga się pewnego poziomu jakości, to nie ma czego szukać na rynku. W praktyce oznacza to, że firmy muszą mocno pracować nad tym, żeby możliwie precyzyjnie zrozumieć specyficzny zestaw potrzeb wychodzących z rynku. Pożytecznym mechanizmem podejścia do tego zagadnienia jest rozróżnienie między czynnikami kwalifikującymi zamówienia, a czynnikami wygrywającymi zamówienia. Czynniki kwalifikujące zamówienia to te, które mają zasadnicze znaczenie, żeby pozostać w grze. Na przykład cena jest zwykle elementem kwalifikującym zamówienia, ponieważ jeśli twoja cena różni się od innych, to klienci wybiorą innych dostawców. Obecnie takie elementy, jak jakość i pewność dostaw, stają się czynnikami kwalifikującymi. Natomiast czynniki wygrywające to takie, których oferowanie wyróżnia producenta i jego produkty/usługi od konkurencji, które powodują, że ludzie kupują u niego a nie u kogoś innego. Zrozumienie, jakie są dane czynniki wygrywające i jak duży dystans dzieli danego producenta od konkurencji, jest zasadniczym elementem rozpoczęcia procesu zmiany technologicznej. W tym zmieniającym się otoczeniu powoli wyrasta nowa funkcja, stanowisko w przedsiębiorstwach: Manager Ekoinnowacji. Do jego zadań należy promowanie zmian w firmie na rzecz poprawy środowiska. Ma on być inspiratorem i motywatorem do zmian, kreatorem innowacyjnej kultury organizacyjnej. Osobie takiej inni pracownicy przekazywaliby wszelkie pomysły. Manager ekoinnowacji kolekcjonowałby je i wstępnie oceniał, a w sytuacji sprzyjającej przedstawiał je innym pracownikom, managerom w których pracy miałyby one swoje zastosowanie. Jednocześnie nie powinien on być związany z żadnym działem, a powinien być osobą swobodnie działającą pomiędzy zespołami, w których zaszczepia ducha zmian i innowacji. By manager ekoinnowacji spełniał swą rolę musi się odznaczać takimi cechami charakteru jak charyzma, energia, otwartość, entuzjazm. Pomysłowość, kreatywność, umiejętność analitycznego myślenia, dopasowywania potrzeb, zasobów i możliwości, analiza kosztów, zysków i strat to nie mniej ważne cechy. Przy tym wszystkim osoba ta powinna odczuwać ciągłą chęć doskonalenia i ulepszania oraz zarażać tym innych pracowników i managerów, a tym samym tworzyć środowisko sprzyjające generowaniu pomysłów. Ekomanager nie może jednak ograniczać swojego pola widzenia jedynie do firmy, w której pracuje, ale musi śledzić i analizować zmieniające się trendy i potrzeby klientów. 15

17 4. Ekoinnowacje to szansa czy konieczność? 16 Tempo i zakres zmian w otoczeniu wskazują, iż nie ma alternatywy i wybór jest prosty: dostosować się lub zginąć. Innowacja, jako zmiana technologiczna jest podstawowym wymogiem dla biznesu, żeby odnosić sukcesy. W istocie, innowacja jest sposobem, w jaki firmy dostosowują się żeby przeżyć niektóre bardziej skutecznie, inne mniej. Przeżycie nie jest obowiązkowe. Otrzeźwiające jest stwierdzenie, że z listy 500 czołowych firm magazynu Fortune z 1975 roku, przeszło jedna trzecia zniknęła do 1985 roku. Dla mniejszych firm szanse są znacznie gorsze, mówiąc po prostu: zmiana jest koniecznością. Nowa technologia może powalić całe gałęzie przemysłu: maszyny do pisania ustąpiły miejsca komputerom i procesorom tekstowym, elektroniczne zegarki cyfrowe zastąpiły zegarki mechaniczne, samochody przejęły rynek wozów zaprzężonych w konie. Lista nie ma końca. Sztuka polega na tym, żeby dostrzec, że dokonuje się zmiana technologiczna i raczej starać się ją wykorzystać niż ją ignorować. Technologia też się zmienia, nie stoi w miejscu. W konsekwencji olbrzymich sum inwestowanych w badania i rozwój na całym świecie, zasadniczo najczęściej mamy do czynienia z modelem szans poszukujących zastosowania. Tendencją w technologii jest zjawisko, gdy inwestycje w budowanie wiedzy (poprzez badania i rozwój) w wielu firmach przekraczają wydatki na inwestycje fizyczne. Na przykład w Japonii i Szwecji na badania i rozwój są wydawane dwa lub trzy razy większe sumy pieniędzy niż na inwestycje w kapitał trwały. To stanowi problemy w stworzeniu wiarygodnego prognozowania i dokonywania ocen przyszłości. Istnieje wiele narzędzi sporządzania prognoz, od prostej ekstrapolacji obecnych trendów, aż po skomplikowane symulacje matematyczne oparte na użyciu komputerów. Np. Shell używał techniki znanej jako planowanie scenariusza do zbadania potencjalnej przyszłości przemysłu naftowego. Wprawdzie tylko hipotetycznie, ale rozważał możliwość dramatycznego spadku cen ropy naftowej na świecie i co należałoby zrobić w takiej sytuacji. W efekcie, kiedy ceny ropy rzeczywiście spadły, znalazł się w znacznie lepszej sytuacji niż większość pozostałych graczy w przemyśle naftowym. Dlaczego więc zwrócić uwagę na ekoinnowacje? Pierwszym i być może wydawałoby się dla wielu prozaicznym powodem jest pozytywny wizerunek jaki niosą za sobą ekoinnowacje. Innym, możliwe, że jedynym lub głównym powodem dla kolejnej grupy osób jest troska o środowisko i społeczeństwo. Dzięki ekoinnowacjom możemy zdobyć status lidera, pioniera, innowatora, a to dla licznych będzie bardzo istotnym powodem. Co za tym idzie firma będzie konkurencyjna, a w konsekwencji będzie się to opłacać, a gospodarka będzie napędzana. Powyższe powody możemy podzielić na trzy grupy czynników. Będą to czynniki: biznesowe, społeczne i środowiskowe. Czynniki biznesowe można scharakteryzować dwoma pytaniami: jaki występuje problem? jaka jest potrzeba? I odpowiedzią: rozwiązanie jest pomysłem na biznes. Czynniki społeczne można z kolei określić następującymi stwierdzeniami: chcę być modny, chcę coś zrobić dla regionu (dla ludzi tu żyjących i dla środowiska, w którym żyję), jest to moja pasja! Z czynnikami środowiskowymi mamy natomiast do czynienia, gdy stwierdzamy, że istnieje chęć pomocy w rozwiązaniu problemów takich jak:

18 niekorzystne zmiany klimatu zmniejszanie się zasobów naturalnych utrata różnorodności biologicznej zanieczyszczenie powietrza gospodarowanie odpadami i ściekami, recykling wysoki poziom CO 2. Aby osiągnąć sukces należy obudzić i połączyć potencjał tkwiący wśród polskich naukowców i przedsiębiorców. Naukowcy stanowią źródło wiedzy, śledzą zmiany i pojawiające się nowe technologie, wyniki badań. Mogą być pomysłodawcami i motorami do wprowadzenia innowacyjnych rozwiązań. Jednak bez przedsiębiorców teoria nigdy nie stanie się praktyką, a naukowcy nie przekonają się, czy ich pomysły sprawdzą się w rzeczywistości, a także nie zdobędą funduszy na kolejne badania, jeśli przedsiębiorcy nie umożliwią ich wdrożenia. Dlatego konieczne jest połączenie tych dwóch światów, gdzie przedsiębiorstwa będą miejscem zastosowania innowacji, rynkiem zbytu wyposażonym w niezbędną infrastrukturę. Innowacje te mają jednak odpowiadać ich potrzebom, a jak wiadomo potrzeba jest matką wynalazków. W ten sposób koło zatacza swój krąg i możemy dojść do wniosku, że to właśnie przedsiębiorcy są źródłem pomysłów, z którego czerpią naukowcy. Nie da się również ukryć, że firmy są z kolei źródłem kapitału. Kryteria odznaczające naukowców i przedsiębiorców sumuje tabela 1. Tab. 1. Cechy naukowców i przedsiębiorców Naukowcy Przedsiębiorcy Wiedza Miejsce wdrażania innowacji (rynek zbytu) Nowe technologie Źródło kapitału Badania Źródło pomysłów Innowacyjne rozwiązania Infrastruktura Źródło: Opracowanie własne na podstawie: B. Kępka Eko-innowacje dzisiaj i jutro prezentacja wygłoszona na spotkaniach Klubu Innowacyjnych Przedsiębiorstw, marzec 2010 r. Należy stworzyć warunki skłaniające do zastosowania nowych technologii. Wysoce pożądane jest planowanie przy najniższych kosztach (szczególnie w sektorze energii) i reforma podatków ekologicznych. Oba te rozwiązania można opracować w taki sposób, aby wzmacniały, a nie osłabiały, gospodarkę i wspomagały walkę z bezrobociem. W odniesieniu do przepływów materialnych w produkcji i konsumpcji, w tym także do ich balastu ekologicznego i ich oddziaływań na naszą planetę, koncepcja przestrzeni ekologicznej ukazuje fakt, który jest zarówno zaskakujący, jak i nieprzyjemny dla Północy. Biorąc pod uwagę obecne liczby, nie wydaje się, aby Chiny i Indie miały zbyto dużo ludności, co ma miejsce w przypadku takich krajów, jak Stany Zjednoczone, Niemcy i Holandia. Jeśli dążymy do globalnej sprawiedliwości, to powinniśmy radykalnie ograniczyć balast ekologiczny. W tym zakresie istnieją dwie wspierające się nawzajem strategie: na rzecz efektywności i godziwego poziomu konsumpcji. Już teraz możemy osiągnąć aż o cztery razy wyższą efektywność na poziomie makroekonomicznym. Możemy czterokrotnie zwiększyć produktywność domów, samochodów, urządzeń gospodarstwa domowego, żywności, wyrobów włókienniczych, wyposażenia biurowego i procesów przemysłowych. Natomiast ta rewolucja w zakresie efektywności nie dokona się sama. 8 8 M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem, op. cit., s

19 Należy podkreślić, że technologia nie jest ani neutralna pod względem wartości, niezależna od kultury, czy innych czynników, ani też autonomiczna. Stale mamy do czynienia z wzajemnymi oddziaływaniami między technologią a strukturami gospodarczymi, jak i wartościami kulturowymi. Za pomocą mechanizmów cenowych, gospodarka odgrywa ważną rolę, decydując o tym, które rodzaje technologii są opracowywane i wprowadzane na rynek, natomiast wybór ich rodzaju całkowicie zależy od ludzi, ma więc charakter społeczny i polityczny, czy będzie to technologia masowego zniszczenia, technologia niszcząca atmosferę, ale technologia przyjazna środowisku, pośrednia, korzystna dla gatunku ludzkiego. Wybór ten nie jest z góry przesądzony, dlatego też żywotne znaczenie ma wpływanie na rozwój technologiczny, tak aby przyczyniał się on do rozwoju społeczno-kulturowego, zamiast go zdominować. W istocie bowiem nie tylko my wpływamy na technologię, lecz ona także wywiera głęboki wpływ na nas 9. Reasumując można podać następujące argumenty przemawiające za ekoinnowacjami. Po pierwsze oznaczają one mniej zanieczyszczeń i odpadów, gdyż bardziej efektywne rozwiązania zmniejszają zanieczyszczenia, gdyż zanieczyszczenia to nic innego, jak użyteczne zasoby w złym miejscu i w złym czasie. Co za tym idzie polepsza się jakość życia. Stąd ten drugi powód, gdyż technologie ekoinnowacyjne nie tylko ograniczają zużycie zasobów, lecz także podnoszą jakość uzyskiwanych z nich korzyści. Kolejnym jest sprawiedliwość społeczna i miejsca pracy, co oznacza, że zwiększa się udział kapitału ludzkiego w gospodarce, a jednocześnie zmniejsza się zużycie zasobów, umożliwiając uniknięcie bezrobocia. Bezrobocie jest ważnym czynnikiem, który przyczynia się do społecznej destabilizacji jednostek i grup w społeczeństwie. Innym powodem jest wzrost konkurencyjności, dzięki zastosowaniu nowych, lepszych technologii w procesach i produktach. Wiąże się z tym także powiększenie atrakcyjności rynkowej i korzyści dla biznesu. Efektywne produkty i procesy łatwo wejdą na rynek, gdyż są efektywne pod względem kosztów i nie wymagają wydania przez rząd przepisów prawnych. Lepszy wizerunek publiczny jest korzystny dla biznesu. Skoro mowa o biznesie to nie może zabraknąć powodów związanych z pieniędzmi, czyli rentownością. Z finansowego punktu widzenia, oszczędności w zakresie zasobów wynikające z ograniczenia zużycia surowców i energii są bardziej atrakcyjne niż zakup i użycie zasobów; zapobieganie zanieczyszczeniu jest tańsze niż działania na końcu rury. Kuszący może być również fakt, iż do zbudowania ekoinnowacyjnej infrastruktury czasem wystarczy efektywne wykorzystanie ograniczonego kapitału rozwojowego (np. zamiast nowych elektrowni, można zakupić zakłady produkcji energooszczędnych żarówek). Ekoinnowacje oznaczają również mniejsze ryzyko, jeśli chodzi o zagospodarowanie, przechowywanie i unieszkodliwianie odpadów toksycznych w miejscu ich wytworzenia i poza tym miejscem oraz poprawa warunków pracowników i konsumentów pod względem zdrowia i bezpieczeństwa. Ostatnim argumentem, za to o znaczeniu globalnym, jest osiągnięcie bezpieczeństwa międzynarodowego. Walką konkurencyjną o ograniczone zasoby możemy zaostrzyć konflikty międzynarodowe. Działania na rzecz efektywności mogą zapobiec wzrostowi takich napięć Ibidem, s Ibidem, s

20 5. Od pomysłu do wdrożenia Myślenie strategiczne jest tym elementem zarządzenia, które ma umożliwić przedsiębiorstwom realizację ważnych zamierzeń w długookresowej perspektywie, szczególnie w sytuacji pojawiających się nieoczekiwanych ograniczeń. Jest ono nieodłączną cechą liderów, którzy oprócz osobistych talentów i wartości powodujących nimi w działaniu, z reguły odpowiadają pewnym standardom. Źródła pomysłów do stworzenia i wprowadzenia ekoinnowacji mogą być bardzo różnorodne. Mimo że były one wymieniane powyżej zostaną one powtórzone i podsumowane: potrzeby wyrażone przez konsumentów pracownicy możliwości ulepszeń procesów produkcyjnych czy organizacyjnych problem środowiskowy, społeczny burza mózgów (pracowników, kadry zarządzającej) wynalazki i nowe technologie ciągła nauka i doskonalenie się obserwacja działań konkurencji. Strategia jest podejmowaniem decyzji dotyczących zaangażowania środków. Każda firma ma ograniczone zasoby i podjęcie decyzji o przyjęciu jednego kierunku działania oznacza, że przedsiębiorstwo nie będzie mogło przyjąć innych kierunków. Częściami składowymi strategii innowacji są: strategia marketingowa (produktowa i wizerunkowa) strategia zasobów ludzkich strategia technologiczna. Badania wskazują, że te firmy, które prowadzą skoncentrowaną i spójną strategię w dziedzinie zmiany technologicznej, mają znacznie większe szanse powodzenia w uzyskaniu i utrzymaniu przewagi konkurencyjnej. Natomiast te, którym brakuje strategii, mogą mieć szczęście na krótką metę, ale nie będą w stanie utrzymać swoich sukcesów. Co zatem przemawia za podejściem strategicznym: sukces nie jest ani przypadkowy, ani automatyczny potrzeba planu długoterminowego rosnące ryzyko i skala wzrost i zmiana rodzajów konkurencji rosnące tempo zmian technologicznych rosnące zagrożenia i szanse. Innowacje są nie tylko niepewne, ale ryzyka stają się coraz większe. Wiele dzisiejszych projektów przekracza możliwości jednej firmy i angażuje całe sieci graczy, a nawet projekty realizowane w ramach jednej firmy wiążą się z wielkimi kosztami i dużą skalą czasową. Strategia firmy Intel jest przykładem podejścia do wzrostu zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Intel zajmuje się zrównoważoną produkcją w sektorze Consumer Electronics. Polega to w pierwszym rzędzie na zrozumieniu modelu biznesowego i analizie od- 19

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do Innowacja w przedsiębiorczości Andrzej Zakrzewski Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości andrzej.zakrzewski@inkubatory.pl Innowacja Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Pozyskanie technologii

Pozyskanie technologii Pozyskanie technologii Przeszukiwanie otoczenia w poszukiwaniu sygnałów o potencjalnych zagrożeniach i szansach Analiza strategiczna, wybór I planowanie Nabycie technologii Dokonanie przeglądu i uczenie

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje. PRELEGENT: Bogdan Kępka

TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje. PRELEGENT: Bogdan Kępka TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje PRELEGENT: Bogdan Kępka Definicja ekoinnowacji Według Ziółkowskiego - innowacje ekologiczne to innowacje złożone z nowych procesów,

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D. Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych

REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D. Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych Jaka jest Rola MJWPU? Wprowadzanie w świat finansowania innowacji na Mazowszu

Bardziej szczegółowo

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT]

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] Wytyczne dotyczące przygotowania raportu z Audytu Marketingowego Młodej Firmy zał. nr 3 do umowy Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] NAZWA AUDYTOWANEJ FIRMY:.. ADRES:. DATA PRZEKAZANIA PRZEPROWADZENIA

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Podkarpackie inteligentne specjalizacje

Podkarpackie inteligentne specjalizacje Podkarpackie inteligentne specjalizacje jako istotny czynnik wzmacniania konkurencyjności regionu. Leszek Woźniak EUROPA 2020 rozwój inteligentny, a więc rozwój gospodarki bazującej na wiedzy i innowacjach

Bardziej szczegółowo

MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT I-A PRAWNO-TEORETYCZNE PODSTAWY PROJEKTÓW INNOWACYJNYCH Czym jest innowacja? Możliwe źródła Wewnętrzne i zewnętrzne źródła informacji o innowacji w przedsiębiorstwie.

Bardziej szczegółowo

Obecne i nowe usługi polskiego systemu wsparcia MŚP

Obecne i nowe usługi polskiego systemu wsparcia MŚP 2010 Aneta Wilmańska Zastępca Prezesa PARP Obecne i nowe usługi polskiego systemu wsparcia MŚP Wsparcie dla innowacyjnych przedsiębiorstw nowe perspektywy Warszawa, 26 maja 2010 r. PARP na rzecz rozwoju

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Lesław Janowicz econet OpenFunding Sp. z o.o. 28.10.2015 Nie wiemy wszystkiego, ale czujemy się ekspertami

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania transferu wiedzy ze środków dotacyjnych na Mazowszu w latach 2014-2020

Możliwości finansowania transferu wiedzy ze środków dotacyjnych na Mazowszu w latach 2014-2020 Możliwości finansowania transferu wiedzy ze środków dotacyjnych na Mazowszu w latach 2014-2020 Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych O MJWPU RPO WM PO KL

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). (Kompilacja dokonana przez Fundację Centrum Analiz Transportowych

Bardziej szczegółowo

Działalność innowacyjna w Polsce

Działalność innowacyjna w Polsce GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, październik 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS AKTYWNOŚĆ INNOWACYJNA Działalność innowacyjna to całokształt działań naukowych,

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW

POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW WSTĘP Jednym z długoterminowych celów Fabryki Komunikacji Społecznej jest korzystanie z usług dostawców spełniających wymogi bezpieczeństwa,

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Na realizacje projektów do Polski w latach 2014-2020 z budżetu Unii Europejskiej trafić ma 82,5 mld euro Kwota zostanie podzielona odpowiednio:

Bardziej szczegółowo

POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA

POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA Thermaflex Izolacji Sp. z o. o. zajmuje wiodącą pozycję w Polsce w branży izolacji technicznych ze spienionych poliolefin. Dążymy aby System Zarządzania Jakością i Środowiskiem

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński 2012 Marketing produktu ekologicznego dr Marek Jabłoński Od kilku lat ekologia przestaje mieć znaczenie ideologiczne, w zamian za to nabiera wymiaru praktycznego i inżynierskiego. Większość firm na świecie,

Bardziej szczegółowo

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 1 Mazowsze wobec wyzwań przyszłości Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 2 Strategia Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

Inteligentne instalacje BMS

Inteligentne instalacje BMS Inteligentne instalacje BMS Inteligentne jako przykład rozwiązań instalacje energooszczędnych BMS Inteligentne jako przykład rozwiązań instalacje energooszczędnych BMS 5 powodów dla których warto być w

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do dokumentu Moduł polityki zarządzania

1. Wprowadzenie do dokumentu Moduł polityki zarządzania MCP Moduł polityki zarządzania, V2, 1/1/2003 Strona 1 WPROWADZENIE DO ZARZĄDZANIA ENERGIĄ W PRZEDSIĘBIORSTWIE W KONTEKŚCIE PROGRAMU UE: THE EUROPEAN MOTOR CHALLENGE PROGRAMME Moduł polityki zarządzania

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Jakub Rawski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia Polska Agencja Rozwoju

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego. na lata 2014-2020. Kraków, 15 czerwca 2015 r.

Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego. na lata 2014-2020. Kraków, 15 czerwca 2015 r. Kraków, 15 czerwca 2015 r. Tomasz Sokół Zastępca Dyrektora Małopolskiego Centrum Przedsiębiorczości Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego 1 na lata 2014-2020 2 Środki na wsparcie przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy W jaki sposób firmy tworzą strategie? Prof. nadzw. dr hab. Justyna Światowiec-Szczepańska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 listopada 2015 r. Dr Tomaszie Projektami

Bardziej szczegółowo

WiComm dla innowacyjnego Pomorza

WiComm dla innowacyjnego Pomorza Centrum Doskonałości WiComm WiComm dla innowacyjnego Pomorza Michał Mrozowski wicomm@wicomm.pl Centrum Doskonałości WiComm Inżynieria Systemów Komunikacji Bezprzewodowej Politechnika Gdańska Ul. Narutowicza

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland ZA5470 Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland FL315 Attitudes of European entrepreneurs towards eco innovation Flash

Bardziej szczegółowo

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Katarzyna Duda Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 2012 Dotacje na innowacje Spis treści: Czego oczekuje inwestor i jakich pomysłów szuka Biznesplan jak

Bardziej szczegółowo

2. OŚ PRIORYTETOWA I: WSPARCIE PROWADZENIA PRAC B+R PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA ORAZ KONSORCJA NAUKOWO-PRZEMYSŁOWE...4

2. OŚ PRIORYTETOWA I: WSPARCIE PROWADZENIA PRAC B+R PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA ORAZ KONSORCJA NAUKOWO-PRZEMYSŁOWE...4 Spis treści 1. Wstęp...3 2. OŚ PRIORYTETOWA I: WSPARCIE PROWADZENIA PRAC B+R PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA ORAZ KONSORCJA NAUKOWO-PRZEMYSŁOWE...4 3. OŚ PRIORYTETOWA II: WSPARCIE INNOWACJI W PRZEDSIĘBIORSTWACH...4

Bardziej szczegółowo

Zielone Zamówienia Publiczne w Europie Biurowy sprzęt komputerowy (IT) Bałtycka Agencja Poszanowania Energii Sp. z o.o.

Zielone Zamówienia Publiczne w Europie Biurowy sprzęt komputerowy (IT) Bałtycka Agencja Poszanowania Energii Sp. z o.o. Zielone Zamówienia Publiczne w Europie Biurowy sprzęt komputerowy (IT) Bałtycka Agencja Poszanowania Energii Sp. z o.o. Zawartość Wprowadzenie Zużycie energii Etykiety Kryteria Koszt całkowity Rekomendacje

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A.

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. powstała w 1997 r. w ramach Kontraktu Regionalnego dla województwa śląskiego. W 2000 r. Agencja została włączona w Krajowy System Usług dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Bardziej szczegółowo

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r.

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r. Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe Cel projektu Promocja rozwoju oraz wyboru technologii, które w małym zakresie obciąŝająśrodowisko naturalne w regionach partnerskich Technologie środowiskowe

Bardziej szczegółowo

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wsparcie rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Tomasz Napiórkowski Departamentu Społeczeństwa Informacyjnego

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

List intencyjny o strategicznym partnerstwie między AC SA. a Politechniką Białostocką

List intencyjny o strategicznym partnerstwie między AC SA. a Politechniką Białostocką Informacja prasowa Białystok, 1 grudnia 2012 List intencyjny o strategicznym partnerstwie między AC SA a Politechniką Białostocką W dniu 30.11.2012 r. w siedzibie Politechniki Białostockiej doszło do podpisania

Bardziej szczegółowo

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 KONKURS Zgłoszenie pomysłu do Konkursu należy przysłać do 17 listopada, e-mailem na adres konkurs@uni.lodz.pl Rozstrzygnięcie Konkursu do 12 grudnia

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP Iwona Szendel Dyrektor Zespołu Instrumentów Inwestycyjnych Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego OŚ PRIORYTETOWA II RPO WO 2014-2020 KONKURENCYJNA

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

dialog przemiana synergia

dialog przemiana synergia dialog przemiana synergia SYNERGENTIA. Wspieramy Klientów w stabilnym rozwoju, równoważącym potencjał ekonomiczny, społeczny i środowiskowy przez łączenie wiedzy, doświadczenia i rozwiązań z różnych sektorów.

Bardziej szczegółowo

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Paweł Zemła Członek Zarządu Equity Investments S.A. Wprowadzenie Strategie nastawione na

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce?

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Wojciech Cellary Katedra Technologii Informacyjnych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Mansfelda 4, 60-854 Poznań

Bardziej szczegółowo

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Do najbardziej znanych systemów zarządzania środowiskiem należą: europejski EMAS światowy ISO 14000 Normy ISO serii 14000 1991 rok -Mędzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan. Spis treści. Przedmowa

Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan. Spis treści. Przedmowa Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan Spis treści Przedmowa Część I. Wprowadzenie 1. Kluczowe czynniki sukcesu lub niepowodzenia nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki 476,46 mln euro (ok. 1,95 mld PLN ) z EFRR na rozwój gospodarczy regionu

Bardziej szczegółowo

Po co nam klaster? Edyta Pęcherz

Po co nam klaster? Edyta Pęcherz Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki. Inwestujemy

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE Opracowania sygnalne Szczecin, styczeń 2010 r. DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW W LATACH 2006-2008 W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM Wyniki badania działalności innowacyjnej

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

Filozofia ekoinnowacji w programie CIP

Filozofia ekoinnowacji w programie CIP Białystok, 29.05.2012 r. Filozofia ekoinnowacji w programie CIP Aneta Maszewska KPK PB UE Ważne dokumenty ETAP czyli Plan Rozwoju Technologii Środowiskowych (Przyjęty w 2004 roku przez Komisję Europejską)

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne?

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne? POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I EKONOMII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-techniczna PROGRAMY, PROJEKTY, PROCESY zarządzanie, innowacje, najlepsze praktyki INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego

Bardziej szczegółowo

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty.

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Kapitał ludzki to jeden z najważniejszych czynników budowania przewagi konkurencyjnej na

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

komputerowa symulacja zarządzania projektem ekologicznym z perspektywy wpływu na finanse przedsiębiorstwa

komputerowa symulacja zarządzania projektem ekologicznym z perspektywy wpływu na finanse przedsiębiorstwa FINANSE DLA NIEFINANSISTÓW W ZIELONYM PRZEDSIĘBIORSTWIE, komputerowa symulacja zarządzania projektem ekologicznym z perspektywy wpływu na finanse przedsiębiorstwa W trakcie szkolenia każdy z uczestników

Bardziej szczegółowo

WORTAL TRANSFERU WIEDZY

WORTAL TRANSFERU WIEDZY WORTAL TRANSFERU WIEDZY Biuro Projektu WORTAL TRANSFERU WIEDZY Wrocławska Rada Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT ul. Marsz. Józefa Piłsudskiego 74, pokój 320 tel./fax 71 347 14 18 tel. 71

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl BIZNESPLAN Każda działalność gospodarcza, nawet najmniejsza, musi zostać skrupulatnie zaplanowana. Plan przedsięwzięcia gospodarczego konstruuje się zazwyczaj w formie biznesplanu. Biznesplan 1 (ang. business

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego BIZNESPLAN

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego BIZNESPLAN BIZNESPLAN Dokument wypełniają osoby, które uczestniczyły w module szkoleniowym, ubiegające się o udział w doradztwie indywidualnym w ramach projektu SPINAKER WIEDZY II Regionalny program wsparcia przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Rafał Rowiński, Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce Inwestycje w badania i rozwój są jednym ze sposobów wyjścia z kryzysu gospodarczego. Średni

Bardziej szczegółowo

Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP

Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP Michał Janas Centrum Wspierania Biznesu w Rzeszowie www.spp.org.pl Plan 1) PHARE 2002 2) 3) Phare 2002 Program Rozwoju Przedsiębiorstw Usługi doradcze w następuj

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Proces budowania strategii Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Strategia nie jest badaniem obecnej sytuacji, ale ćwiczeniem polegającym na wyobrażaniu

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA OTWIERAJĄCA PROJEKT INNOWACJE W PRZEDSIĘBIORSTWACH - KLUB INNOWACYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW. 24 lutego 2010 r. (środa), g.

KONFERENCJA OTWIERAJĄCA PROJEKT INNOWACJE W PRZEDSIĘBIORSTWACH - KLUB INNOWACYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW. 24 lutego 2010 r. (środa), g. Projekt realizowany na zlecenie PARP przez konsorcjum: ECORYS Polska Sp. z o.o., Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Agencja Reklamowo-Wydawnicza Grzegorczyk Innowacje w Przedsiębiorstwach Klub Innowacyjnych

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH. Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020

CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH. Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020 CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020 Krajowe programy Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (POIR) 2014-2020 Celem POIR jest zwiększenie innowacyjności

Bardziej szczegółowo