Prasa jako medium edukacyjne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Prasa jako medium edukacyjne"

Transkrypt

1

2 Edyta Zierkiewicz Prasa jako medium edukacyjne Kulturowe reprezentacje raka piersi w czasopismach kobiecych Kraków 2013

3 Copyright by O cyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2013 Recenzenci: dr hab. Agnieszka Gromkowska-Melosik, prof. UAM prof. dr hab. Tomasz Szkudlarek Redakcja wydawnicza: Radosław Doboszewski Projekt okładki: Irena Czusz Opracowanie typogra czne: Alicja Kuźma Wydanie publikacji zostało do nansowane przez Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego ISBN O cyna Wydawnicza Impuls Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel./fax: (12) , , cyna.com.pl, cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2013

4 Spis treści Wstęp... 9 Rozdział 1. Teoretyczne ramy analizy prasy kobiecej Konstruktywizm społeczny i teoria reprezentacji uzasadnienie wyboru podejścia teoretycznego do badań nad przekazami medialnymi Media w dyskursie pedagogicznym. Edukacyjny potencjał mediów Prasa kobieca w perspektywie edukacyjnej Promocja zdrowia i medyczna edu-rozrywka w przestrzeni popularnych czasopism i innych mass mediach Rozdział 2. Ramowanie problematyki zdrowotnej w czasopismach kobiecych jako perspektywa metodologiczna. Założenia badań własnych Definiowanie ramowania w obrębie nauk społecznych Organizacja badań własnych Charakterystyka materiału empirycznego Cel, przedmiot i pytania badawcze Przebieg badań własnych Rozdział 3. Spoglądanie na chorobę przez pryzmat nauki jako główny sposób ramowania raka piersi w artykułach medycznych w prasie kobiecej Epidemia, artefakt czy moda? Krytyczne komentarze na temat liczby prasowych doniesień dotyczących raka piersi Rak piersi jako jednostka chorobowa. Medyczne wizerunki schorzenia Definiowanie zagrożenia: niegroźne guzki w piersi a rak Płeć żeńska jako główny czynnik ryzyka Reprezentacje badań mammograficznych w prasie kobiecej Mastektomia najlepszy sposób (ka)leczenia kobiet Rekonstrukcja piersi czy kobiecości?

5 Spis treści Rozdział 4. Społeczne światy raka piersi. Konstruowanie wizerunków lekarzy i ich potencjalnych pacjentek w artykułach medycznych Reprezentacje ekspertów ds. zdrowia kobiet Strategia zwiększania edukacyjnego oddziaływania mediów, czyli znane osoby jako rzecznicy choroby Zdrowe kobiety w obliczu zagrożenia Między upełnomocnieniem aktywnej pacjentki a krytyką (ogółu) kobiet Piękne i/bo zdrowe ramowanie raka piersi na fotografiach prasowych Rozdział 5. Doświadczanie raka. Osobiste narracje choroby versus produkty medialne Definiowanie (auto)patografii Prawda osobista i legitymizacje prawdziwości w osobistych opowieściach Nurt pseudobiograficzny w prasie kobiecej Definiowanie patografii prasowych Rola i znaczenie patografii publikowanych w czasopismach Rozwój gatunku w mediach amerykańskich Rys historyczny Tendencje w obrębie polskich historii z życia Amazonek Rozdział 6. Wizerunek jako choroba. Ramowanie raka piersi jako indywidualnego doświadczenia w prasie kobiecej Osobisty kryzys w reportażach z życia zwykłych Amazonek na tle porównawczym Narracja restytucji echo biomedycyny? Od cierpienia do radzenia sobie ramowanie transformacji bohaterki opowieści Ramowanie sukcesu (medycyny) w patografiach przez metafory militarne i sportowe oraz fotografie Rozdział 7. Ramy operujące wewnątrz artykułów medycznych i w reportażach oraz ich kulturowe archiwa. Próba syntezy Zjawisko medykalizacji jako kulturowe archiwum ram dla artykułów medycznych Zjawisko biouspołecznienia jako archiwum ram dla reportaży na temat przeżywania choroby Pakunki ram zestawienie głównych sposobów ujmowania problematyki raka piersi w prasie kobiecej

6 Spis treści Rozdział 8. Identy kowanie efektów ramowania w wypowiedziach czytelników prasy kobiecej Docieranie do indywidualnych interpretacji i społecznych znaczeń kulturowych reprezentacji raka piersi przez wywiady fokusowe Edukacyjna wartość artykułów medycznych w opiniach czytelników Wychowawcze znaczenie reportaży prasowych z życia Amazonek dla czytelników Dominujące, wynegocjowane i opozycyjne stanowiska wobec reprezentacji choroby w mediach. Próba oceny efektywności oddziaływania wybranych sposobów ramowania raka piersi w prasie kobiecej Zakończenie Bibliogra a Aneks Wykaz rysunków, tabel i wykresów

7 Wstęp Rak piersi 1 jako jedna z niewielu tak poważnych chorób szeroko zaistniał w mediach publicznych. Można powiedzieć, że temat ten zrobił zawrotną wprost karierę: pod koniec pierwszej dekady XXI w. wydawcy i dziennikarki prasy kobiecej zaczęli się wręcz uskarżać na przesyt problematyką raka piersi. Niemniej co roku, głównie w październiku, z poczucia obowiązku publikowane są kolejne artykuły na temat profilaktyki tej choroby, jak i funkcjonowania kobiet po przebytej operacji chirurgicznej (oszczędzającej lub mastektomii). Trudno jednak stwierdzić, czy w latach rzeczywiście dokonała się głęboka przemiana nastawienia polskiego społeczeństwa do raka piersi i chorujących nań kobiet. Od 2007 r. prowadzony jest ogólnopolski ujednolicony program badań przesiewowych dla kobiet w przedziale wieku r.ż. 2, podniósł się standard opieki nad chorymi, pojawiły się nowe metody diagnozowania i leczenia raka piersi itd. Jednak z drugiej strony, mimo zmian, jakie ostatnio zaszły w Polsce, wskaźniki wykrywalności raka piersi i jego wyleczalności w całej populacji, w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi i krajami Europy Zachodniej, nadal są znacznie niższe 3. Jak sugeruje środowisko medyczne, dzieje się tak 1 Polska należy do krajów o tzw. średniej zapadalności na raka piersi i średniej umieralności z tego powodu. Jak podaje Krajowy Rejestr Nowotworów, w 2009 r. na raka piersi (C50; Nowotwór złośliwy sutka) zachorowały kobiety, a zmarły 5242 (http:// /krn). Analiza danych epidemiologicznych dowodzi, że pierwszą przyczyną zgonów wśród kobiet są choroby układu krążenia (46,4 przypadków na 10 tys. kobiet), a choroby nowotworowe drugą (20,7 przypadków na 10 tys. kobiet) wśród nich od trzech lat na pierwszym miejscu jest rak płuc (2,9 przypadków); wcześniej pozycję tę zajmował rak piersi (obecnie na drugim miejscu; 2,7 przypadków na 10 tys. kobiet) (Rocznik Demograficzny 2010, s ). 2 Wprowadzenie Populacyjnego Programu Wczesnego Wykrywania Raka Piersi (realizowanego w ramach długoletniego Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych, a przyjętego na mocy ustawy z dn r.; pdf) onkolodzy od lat uważali za priorytet (np. Wronkowski, Chmielarczyk 2000), ponieważ [ ] głównym celem przesiewowych badań mammograficznych jest zmniejszenie współczynników umieralności w grupie kobiet chorych na raka piersi, wczesna wykrywalność choroby, a także zmniejszenie kosztów leczenia raków w zaawansowanych stadiach (Chruścicka i in. 2009, s ). Pierwsze efekty skriningów populacyjnych szacują m.in. Iwona Chruścicka (Chruścicka i in. 2009), Maria Jokiel (2009), Bartłomiej Szynglarewicz i in. (2009). 3 Zakłada się, że warunkiem skuteczności badań przesiewowych w kierunku raka piersi (tj. zmniejszenia umieralności o 25%) jest udział co najmniej 70% populacji objętej skriningiem. W Polsce natomiast w pierwszych latach prowadzenia ogólnopolskiego programu na badania zgłaszało się

8 Wstęp przede wszystkim z powodu słabej zgłaszalności kobiet na badania diagnostyczne. W związku z tym często formułowany jest łatwy wniosek, że kobiety mają niską świadomość zagrożenia rakiem piersi i bagatelizują jego symptomy, nawet gdy ta choroba zaczyna im już doskwierać. Winę przerzuca się na kobiety, choć winny jest cały system, a kobiety w tym całym układzie być może najmniej. Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy czasami wymienia się: utrudniony dostęp do ośrodków diagnostycznych w niektórych regionach Polski, chaos organizacyjny w opiece zdrowotnej (w tym w organizacji badań przesiewowych i dostarczaniu tzw. zaproszeń na mammografię), słabą znajomość problematyki raka piersi u lekarzy pierwszego kontaktu, ignorowanie objawów zgłaszanych przez pacjentki, słabą jakość sprzętu mammograficznego w niektórych ośrodkach medycznych i brak odpowiedniej liczby dobrze przeszkolonych specjalistów zajmujących się odczytywaniem klisz z badań radiologicznych itp. Poszukiwanie prostych wyjaśnień złożonej sytuacji powoli przestaje być możliwe m.in. dlatego, że kobiety są coraz lepiej przygotowane do spotkania z lekarzem. W znacznej mierze (para)medyczna wiedza kobiet pochodzi z własnych doświadczeń, od rodziny i znajomych, którzy chorowali i leczyli się na określone dolegliwości, oraz z publikacji poradnikowych, prasy kobiecej i Internetu. Można narzekać na jakość tej wiedzy, trudno jednak byłoby nadal utrzymywać, że kobiety zgłaszają się do lekarza zupełnie nieprzygotowane i że zupełnie nic nie wiedzą na temat choroby, na którą są potem leczone. Teraz więc coraz pilniejsze staje się znalezienie odpowiedzi na pytanie nie o to, dlaczego kobiety same sobie szkodzą, nie respektując racjonalnych zaleceń medycznych (np. nie przestrzegając reguł zdrowego stylu życia ujętych w Kodeksie Walki z Rakiem, 2003), ale o to, jaka wiedza dociera do nich m.in. przez popularne media, jakie informacje są im podsuwane i jak są formułowane, a także o to, jakie są potencjalne konsekwencje rozpowszechniania takich, a nie innych przekazów. Tym właśnie zagadnieniom poświęciłam niniejszą publikację. Moim zamiarem jest rozważenie edukacyjnego potencjału prasy kobiecej (w tym jej dydaktycznych ograniczeń) w zakresie podnoszenia świadomości kobiet na temat raka piersi. Mówiąc inaczej, przedmiotem moich badań uczyniłam kulturowe reprezentacje raka piersi czy, używając jeszcze innych kategorii, medialne ramy, w których lokowana jest problematyka tej choroby, oraz społeczne reakcje na ich obecność w przekazach prasowych. Swoje analizy rozpoczynam od zakreślenia ogólnych ram teoretycznych dla kwestii podejmowanych w dalszej części tej książki, tzn. od wyjaśnienia wyboru stanowiska, z którego analizuję wybrane zagadnienie (konstruktywizm ok % kobiet, do których jest on skierowany. Współczynnik odsetka 5-letniego przeżycia po zdiagnozowaniu raka piersi nie jest w Polsce zbyt wysoki w porównaniu z wynikami uzyskiwanymi w krajach Zachodu; poza tym w Polsce tę chorobę wykrywa się w bardziej zaawansowanych stadiach rozwoju. Najlepsze wyniki leczenia (szacowane w odniesieniu do 5-letniego przeżycia kobiet z rakiem piersi, tzn. powyżej 90%) osiągane są w Stanach Zjednoczonych (Szewczyk 2011, s. 8).

9 Wstęp społeczny), od wskazania na ważne z mojego punktu widzenia pedagogiczne perspektywy oglądu mediów oraz zasygnalizowania swoistości badanego środka informacji (prasa kobieca). Wyjaśniam tu także, jak rozumiem realizowane przez prasę kobiecą edukację zdrowotną i promocję zdrowia. W 2 rozdziale przedstawiam założenia metodologiczne mojego projektu badawczego. Omawiam tu koncepcję ramowania oraz wybrane sposoby jej wykorzystania w badaniach nad problematyką zdrowotną w mediach publicznych. Czytając prasę kobiecą, a potem ją analizując, zaobserwowałam, że dziennikarze problematykę raka piersi najczęściej podejmują w obrębie dwóch uznawanych potocznie za przeciwstawne gatunków: w artykułach medycznych i reportażach. Analiza literatury przedmiotu potwierdziła to wstępne rozpoznanie, co skłoniło mnie do podjęcia badań dotyczących tych właśnie rodzajów przekazu. Dlatego też w rozdziałach 3 i 4 skoncentrowałam się na omówieniu głównych strategii, jakich używają dziennikarze zarówno prasy zachodniej, jak i polskiej do zaprezentowania swoim czytelniczkom raka piersi jako problemu medycznego (jednostki chorobowej). Najpierw ustaliłam, jak definiowany jest rak jako przypadłość zdrowotna, czyli zgodnie z logiką prasowej medycyny (Bunton 1997, s ) jakie są jego przyczyny, sposoby jego wykrywania i jakie są sposoby na rozwiązanie tego problemu. Następnie sprawdziłam, jak opisywane są dwa główne społeczne światy raka piersi, tj. lekarze i pacjentki. W rozdziałach 5 i 6 zajęłam się analizą reprezentacji raka piersi jako indywidualnego doświadczenia w reportażach, nazywanych przeze mnie historiami życia, prasowymi narracjami choroby lub patografiami. Rozdział 7 poświęciłam syntetycznemu zestawieniu dominujących sposobów ujmowania raka piersi w obu rodzajach przekazów. Wskazuję tu na kilkanaście ram zidentyfikowanych w materiale badawczym, przy pomocy których nadawcy dążą do wykreowania raka jako schorzenia, któremu można zapobiec, lub jeśli jednak nie udało się go uniknąć jako choroby przewlekłej, która sama w sobie ma edukacyjny potencjał (gdyż może uruchomić procesy uczenia się). W artykułach medycznych najczęściej używane są ramy, które nazwałam następująco: pod nadzorem aparatów, zdrowy nawyk, kara za zwłokę, potęga medycyny, upełnomocnienie kobiet w relacji z lekarzem dzięki podstawom wiedzy biomedycznej, populacja zagrożona irracjonalnością (i irracjonalną śmiercią), rak jako nie-zagrożenie, czyli normalne piersi bolą, rak piersi jako choroba uleczalna. W reportażach nadawcy najchętniej używali ram: trajektoria pacjencka, przezwyciężenie osobistego kryzysu dzięki miłości bliskich, restytucja zdrowia, transformacja życia i tożsamości, okaleczona kobiecość, prawie jak starożytne plemię. Wszystkie te ramy zgodnie z sugestiami badaczy przekazów masowych (np. Roberta Entmana, Williama Gamsona i Baldwina Van Gorpa) rozpakowałam, by wskazać elementy składające się na ich zawartość, tzn. wyróżniłam m.in. tematy kulturowe, z którymi poszczególne ramy korespondują (czyli przekonania, do jakich się odwołują), oraz wskazałam, co w każdym

10 Wstęp przypadku uważane jest za problem, co za jego przyczynę, a co za jego rozwiązanie. Wyróżnione strategie nadawcze (nazywane tu pakunkami ram ) starałam się odnieść do szerszych zjawisk społecznych, które uznać można za kulturowe archiwa ram, tj. medykalizacji, biouspołecznienia oraz edukacjonalizacji. W rozdziale 8, ostatnim, przedstawiam analizy badania odbioru przekazów prasowych przez czytelników (tu: 18 studentów), którzy intencjonalnie sięgnęli po wybrane artykuły medyczne i patografie. Dyskusje grupowe na temat wrażeń, jakie wywarła na nich lektura prasy kobiecej, posłużyły mi do wyciągnięcia pewnych wniosków na temat efektów oddziaływania medialnych ram raka piersi. Zaznaczę jeszcze, że tematem tej choroby zainteresowałam się w połowie ubiegłej dekady, a bezpośrednim impulsem do podjęcia systematycznej analizy tego zagadnienia było zapoznanie się z alternatywnymi wizerunkami raka piersi w mediach informacyjnych, tzn. wzmiankami dotyczącymi pierwszego kalendarza z aktami polskich Amazonek. To ten projekt Izabeli Moczarnej-Pasiek uzmysłowił mi istnienie problemu, tj. wszechobecność ostro wyselekcjonowanych obrazów raka piersi i chorujących nań kobiet obrazów, które pozostawały w sprzeczności z moimi doświadczeniami. Dla prasowego przekazu bardzo istotne są zdjęcia ilustrujące tekst. Pełnią one przede wszystkim funkcję perswazyjną, a nie dokumentującą dane zagadnienie. Zdecydowałam się jednak ograniczyć swoje analizy do bardzo ogólnego omówienia fotografii prasowych, ilustrujących zarówno przekazy medyczne, jak i patografie. Początkowo planowałam przeanalizować je obszernie w kontekście alternatywnych wizerunków choroby, tj. prac wybranych artystek, które chorowały na raka piersi (Alina Szapocznikow, Jo Spence, Matuschka, Krystyna Kofta) albo wykonały prace artystyczne ukazujące Amazonki (Izabela Moczarna-Pasiek). Ostatecznie zrezygnowałam z tego zamiaru, ponieważ nie dotyczy on bezpośrednio edukacyjnego potencjału prasy kobiecej 4. Podjęte w tym opracowaniu refleksje są w pewnej mierze próbą zrozumienia przyczyn poczucia dyskomfortu, jakie pojawiło się u mnie w momencie konfrontacji osobistych przeżyć (w tym reakcji na alternatywne wizerunki choroby) z przekazami medialnymi. Przede wszystkim jednak chciałabym, aby przedstawione tu analizy uzupełniły istniejące już rozważania na temat społecznego potencjału prasy kobiecej (szczególnie w odniesieniu do medialnej edukacji w zakresie raka piersi), a także wsparły działania osób zajmujących się orędownictwem na rzecz podnoszenia świadomości raka piersi oraz poprawy sytuacji Amazonek. 4 To bardzo istotne zagadnienie poddałam wspólnie z Izabelą Kowalczyk wstępnej analizie w artykułach Chora sztuka (2007) oraz Ujawnić tabu. Fotografie z wrocławskiego kalendarza Amazonek (2007).

11 Zakończenie Media są powszechnie wykorzystywane w rządowych i pozarządowych projektach z zakresu promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej w zakresie raka piersi, jednak w polskiej rzeczywistości drugiej połowy lat 90. XX w. nieoczekiwanie rolę (samowolnego) inicjatora akcji społecznych podjęła prasa kobieca. Zwykle czasopisma (a także telewizja, radio) są medium pośredniczącym między ekspertami a laikami, narzędziem oddziaływania; tym razem stało się nieco inaczej. I chociaż deklarowanym celem nadal było podnoszenie społecznej świadomości raka piersi, to w 1995 r. redakcje kilku czasopism mianowały same siebie rzecznikiem sprawy zdrowia kobiet, natomiast eksperci zajęli miejsce gości. Prasa kobieca (zwłaszcza Twój Styl kierowany przez Krystynę Kaszubę) starała się podejmować działania zakrojone na szeroką skalę znacznie szerszą niż można by się spodziewać po tym popularnym medium. Czasopisma, zachowawcze pod każdym względem, rozpoczęły rewolucję: zapraszały do współpracy lekarzy, naciskały na polityków i zwracały się do sponsorów o wsparcie finansowe na zakup sprzętu diagnostycznego dla szpitali czy organizację warsztatów psychoonkologicznych dla pacjentek z rakiem piersi. Krótko mówiąc, tworzyły platformę działania dla wielu różnych podmiotów w intencji najlepiej rozumianego jak deklarowały interesu kobiet, które podjęły się reprezentować. Współczesny medialny dyskurs raka piersi bardzo intensywnie ukierunkowywany był właśnie przez wybory i działania podejmowane przez redakcję Twojego Stylu. Co więcej, być może nie doszłoby do detabuizacji tej szczególnej choroby, gdyby w październiku 1994 r. Kaszuba nie zainspirowała się amerykańską ideą. Wizyta w Stanach Zjednoczonych przekonała ją bowiem, że rak piersi świetnie nadaje się na łamy luksusowego czasopisma. Więc chociaż zagadnienie tej choroby było podejmowane przez polską prasę kobiecą już od wielu dekad (bo co najmniej od lat 20. XX w.), to w czasie, gdy wymyślona została akcja Twojego Stylu, rak piersi nadal był tabu. Intensywność, zróżnicowanie, rozległość i regularność akcji Zdążyć przed rakiem oraz udział w niej różnych ważnych osób były w Polsce czymś zupełnie nowym. Nie można zaprzeczyć, że prasa kobieca dokonała swoistego przełomu w upublicznieniu raka piersi, nadała tej chorobie szczególną rangę i uczyniła z niej zjawisko kulturowe: fenomen kojarzący się z różową wstążką, kobiecością, optymizmem i nadzieją, a także z powagą problemu, jego pilnością oraz znaczeniem ekspertów i popularną edukacją zdrowotną.

12 Zakończenie W latach 90. XX w. rak piersi zaistniał w polskiej prasie kobiecej jako temat atrakcyjny dla mediów, jednak czytelniczkom prezentowany był jak zwykle dzieje się to w przypadku trudnych, budzących lęk, tabuizowanych zagadnień przez jego edukacyjne walory. Redakcje popularnych magazynów wyjaśniały, że ich intencją jest doinformowanie czytelniczek w sprawie wymagającej ich natychmiastowego działania, w sprawie, o której te niewiele wiedzą. Artykuły publikowane na łamach poszczególnych czasopism pełne były informacji, rad, pouczeń, sugestii, instrukcji oraz modeli ról, wzorów do naśladowania, otuchy, wsparcia itd. Temat raka piersi podsuwano czytelniczkom pod postacią różnych form dziennikarskich (m.in. felietonów, listów do redakcji, plotek), z których najbardziej wartościowe pod względem edukacyjnym były artykuły medyczne oraz reportaże. W odniesieniu do tematu raka piersi prezentowanego w prasie kobiecej można powiedzieć, że edukacja jest tu czymś w rodzaju metaramy (Coleman i in. 2009, s ). Oznacza to, że głównym celem przekazów prasowych jest podnoszenie wiedzy czytelniczek w zakresie tej choroby onkologicznej, a zwłaszcza medycznie pojętej profilaktyki. Przekazy te mają ułatwić kobietom podejmowanie racjonalnych decyzji dotyczących ochrony stanu zdrowia i/lub poprawy jakości swojego życia po operacji chirurgicznej. W gatunkach dziennikarskich, w których ujęta została problematyka raka piersi, rozpoznać można wiele różnych ram i środków ramowania. Reprezentacje tej choroby pojawiające się w prasie kobiecej są dość zróżnicowane, a zależą od wyboru formy prezentacji. Inaczej o raku pisze się w artykułach medycznych, a inaczej w reportażach w zasadzie są to dwie zupełnie inne choroby. Pierwsza jest przede wszystkim obiektem analiz medycznych. To jednocześnie patologia pojedynczego organizmu, omawiana z perspektywy naukowej (paradygmatu biomedycznego), i zagrożenie zdrowotne dla całej populacji kobiet (ujęte jak gdyby z punktu widzenia polityki społecznej). W reportażach rak piersi staje się ucieleśnionym doświadczeniem poszczególnych chorujących kobiet, zdarzeniem, które w istotny sposób wpłynęło na całe ich życie. Zdiagnozowanie u nich raka spowodowało, że zaczęły przeżywać swoje życie w sposób bardziej refleksyjny, przez co stały się naturalnymi ekspertkami w dziedzinie przetrwania. To, z czym się mierzyły przez kilka lub kilkanaście lat, uczyniły nowym tekstem życia (Couser 1997, s. 10), opowieścią snutą na łamach prasy kobiecej dla korzyści własnej i innych. Na pierwszy rzut oka rak piersi w obu tych gatunkach wydaje się zupełnie inaczej przedstawiany. Służą do tego inne strategie (tu: środki ramowania i środki argumentacji) bardziej lub mniej świadomie wybierane przez nadawców (dziennikiarki i lekarzy). Strategie te dokładniej scharakteryzowałam w rozdziałach 3 6, teraz jedynie wymienię ramy, jakie zidentyfikowałam w materiale empirycznym.

13 Zakończenie Tab. 7. Sposoby ujmowania raka piersi w polskiej prasie kobiecej zestawienie ram występujących w artykułach medycznych i reportażach Artykuły medyczne (głos nauki) Pod nadzorem aparatów (albo: mammografia jako medyczna profilaktyka) Zdrowy nawyk (albo: samobadanie jako uzupełniający profilaktykę medyczną sposób na uratowanie sobie życia) Kara za zwłokę (albo: mastektomia jako ostateczność) Potęga medycyny (albo: wiara w naukę) Upełnomocnienie kobiet w relacji z lekarzem dzięki podstawom wiedzy biomedycznej (albo: medyczny model aktywnej konsumentki) Populacja zagrożona irracjonalnością (i irracjonalną śmiercią) (albo: niedoinformowane i myślące stereotypowo kobiety szykują sobie zgubę i hodują raka) Rak jako nie-zagrożenie, czyli normalne piersi bolą (albo: typowe kłopoty kobiet z piersiami) Rak piersi jako choroba uleczalna (albo: to nie rak zabija, ale strach przed nim) Źródło: opracowanie własne. Patografie (głos życia) Trajektoria pacjencka (albo: wchodzenie i wychodzenie z roli chorej) Przezwyciężenie osobistego kryzysu dzięki miłości bliskich (albo: rodzina/mąż jako źródło wsparcia) Restytucja (albo: rak piersi jako choroba wyleczalna) Transformacja (albo: rak jako doświadczenie transgresji) Okaleczona kobiecość (albo: rak jako utrata piersi) Prawie jak starożytne plemię (albo: legendarne Amazonki jako protoplastki współczesnych aktywistek) Sposobów prezentowania choroby jest znacznie więcej; w polskich czasopismach nie zaistniały np. kontrramy dla dominującego dyskursu raka piersi, które używane są już powszechnie w zachodnich massmediach (w tym: rama feministyczna, ukazująca samobadanie piersi przede wszystkim jako strategię emancypacypacyjną dla kobiet; rama new-age owa, akcentująca wartość medycyny niekonwencjonalnej w poprawie jakości życia chorych, a nawet w leczeniu raka; ujęcie naturalistyczne, przedstawiające raka jako chorobę śmiertelną i jako straszne, degradujące człowieka doświadczenie). Podsumowując kwestie ramowania problematyki raka piersi w pismach kobiecych, można stwierdzić, iż użycie określonych ram służy nadawcom do wywierania intencjonalnego nacisku na decyzje i działania odbiorców prasowych przekazów oraz do legitymizowania swoich racji w zakresie sugerowanych rozwiązań. Ramy, jak pisałam w 2 rozdziale, są śladem władzy, ponieważ tak jak metafory (jedne ze środków ramowania) definiują racjonalne podejście do danego

14 Zakończenie zagadnienia (Lakoff 1991, s. 29). Mówiąc inaczej, ramy pojawiające się w prasie kobiecej pomagają w obiektywizowaniu się medycznej perspektywy ujmowania rzeczy i wytwarzaniu niemożliwego do zaspokojenia zapotrzebowania na medycynę (Beck 2002, s. 314). A jako że tego rodzaju strategie i środki stosowane są przez dziennikarzy i lekarzy bardziej lub mniej świadomie i celowo, to ich analiza pozwala identyfikować komunikowane nie wprost systemy wartości oraz przekonania dotyczące tego, co uznawane jest za problem, a co za jego rozwiązanie. Odwołując się do definicji ramowania, można stworzyć takie oto ogólne zestawienie, które przy okazji pozwala pokazać, w jaki sposób argumentuje się ważność obu gatunków na łamach prasowego medium. Tab. 8. Identyfikowanie ogólnych założeń leżących u podstaw procesu ramowania raka piersi w dwóch gatunkach prasowych Diagnoza problemu będącego impulsem do stworzenia przekazu Przyczyny problemu Ocena moralna problemu, jego skutków lub osób odpowiedzialnych za jego rozwiązanie Remedium Komunikowane wartości Źródło: opracowanie własne. Artykuły medyczne Wszystkie kobiety są zagrożone zachorowaniem na raka piersi, coraz więcej ich choruje (i umierają na raka) Kobiety nie wiedzą, jak badać swoje piersi, i nie zgłaszają się na diagnozę, nawet gdy wyczują w piersiach guzek, choć przecież głównym ryzykiem raka piersi jest płeć żeńska Kobiety są winne swojej sytuacji/ kobiety są odpowiedzialne za swoje życie i przeciwdziałanie zachorowaniu na raka Rozwiązaniem jest nakłonienie wszystkich kobiet do udziału w badaniach przesiewowych i/lub do zgłaszania się do lekarza na diagnozę, przez udzielenie im niezbędnych wyjaśnień i dostarczenie odpowiednich informacji (tj. zwyczajowo rozumiana promocja zdrowia, zapośredniczona prasą kobiecą) Uległość wobec medycznego autorytetu, świadomość zagrożenia zdrowotnego, racjonalność medyczna, ale także upełnomocnienie do stania się partnerką lekarza w procesie leczenia Patografie Rak to społeczne tabu, choroba piętnująca chore Kobiety boją się raka, bo w swoim otoczeniu nie mają pozytywnych przykładów, tzn. nie znają wyleczonych pacjentek. Raka spostrzegają przez pryzmat uprzedzeń i stereotypów Ten, kto publicznie opowiada o swojej chorobie, jest bohaterem; kto ukrywa fakt zachorowania przed innymi (lub wręcz nie chce się leczyć), zasługuje na krytykę Rozwiązaniem jest ukazanie wzoru bohaterskiej Amazonki i rozpopropagowanie takich struktur narracyjnych, które z opowiadania o chorobie uczynią akt konstruktywnego radzenia sobie w życiu. A nade wszystko rozwiązaniem jest uświadomienie kobietom, jak ważna jest medycznie rozumiana profilaktyka. Jest to edukacja przez celowo dobrane anegdoty, ilustrujące tezy medyczne Indywidualizm, duch walki, poczucie kontroli nad własnym życiem, świadomość zagrożonego życia itp.

15 Zakończenie Analiza zebranego przekazu pod kątem użytych w nim ram pozwala określić, jak nadawcy masowi rozumieją popularną edukację i jakie cele przed nią stawiają. Z wypowiedzi wielu lekarzy wynika, iż spostrzegają ją przede wszystkim w kategoriach słabego lub tymczasowego rozwiązania problemu raka piersi. Kobiet nie można przymusić do udziału w badaniach przesiewowych ani nawet do poddania się diagnozie, gdy dostrzegą u siebie jakieś niepokojące objawy. Niektórzy lekarze sugerują, by finansowo obciążyć te kobiety, u których rak został wykryty zbyt późno (Szczylik 2010). Inni np. urzędnicy ministerstwa zdrowia sugerują, by mammografię wprowadzić do pracowniczych badań kontrolnych. Jednak te i podobne propozycje albo nie zyskują społecznego poparcia, albo są trudne do zrealizowania. Okazuje się więc, że jedynym możliwym rozwiązaniem jest edukowanie kobiet w zakresie zagrożenia (podnoszenie ich świadomości, wzbudzanie kontrolowanego lęku itd.) oraz istnienia najbardziej skutecznych i racjonalnych rozwiązań (w tym informowanie o dostępności badań medycznych i wyjaśnianie, jak przebiegają). Aby wzmocnić swój przekaz dotyczący tzw. profilaktyki raka piersi, nadawcy posługują się opowieściami o osobach, którym choroby nie udało się uniknąć. Jednak nie używa się ich w intencji przestraszenia czytelniczek, przynajmniej nie w warstwie jawnej. Patografie edukują kobiety na temat podnoszenia życia prowadzonego w tzw. zdrowiu uwarunkowanym (tzn. w chorobie przewlekłej). W ten sposób następuje też detabuizacja raka, co zwrotnie ma zagwarantować, że kobiety nie będą się bały korzystać z badań mammograficznych. W tym miejscu warto dodać, że w kontekście raka piersi coraz wyraźniej widać, iż pomysły decydentów i lekarzy oraz akcje prasy kobiecej podsycają zjawisko określane mianem edukacjonalizacji. Jak wspominałam w rozdziale 7, edukację powszechnie już postrzega się jako najbardziej skuteczny, stosunkowo tani, wręcz idealny, bo niebolesny i nieinwazyjny, sposób na osiąganie celów znaczących społecznie, np. rozwiązanie kwestii przemocy domowej, bezrobocia czy jak w przypadku omawianych tu zagadnień raka piersi (a raczej taką jej wizję się upowszechnia). Pomysłodawcy i popularyzatorzy działań edukacyjnych wychodzą z założenia, że wystarczy wyposażyć ludzi w odpowiednie narzędzia, tzn. upełnomocnić ich dzięki wiedzy rozpowszechnianej np. przez różne akcje społeczne, masowe media, ulotki i broszury informacyjne, a sami zajmą się swoimi problemami. Doinformowani ludzie staną się konsumentami rekomendowanych usług, sponsorowanych i/lub pełnopłatnych (np. programów psychologicznych dla ofiar przemocy domowej, kursów kwalifikacyjnych dla osób pozostających bez pracy czy badań przesiewowych), i nauczą się, jak samodzielnie radzić sobie ze swoimi kłopotami. W ten sposób odciążą instytucje publiczne w zmaganiu się z niewdzięczną materią (w zasadzie nierozwiązywalnych) kwestii społecznych, przestaną obwiniać rząd o nieudolność i przejmą pełną odpowiedzialność za siebie i swoje życie, wraz z ideologią upełnomocnienia przejmując także inne wartości systemu neoliberalnego. Dlatego artykuły na temat raka piersi pojawiające się w czasopismach kobiecych komunikują przede wszystkim trwogę dziennikarek i przedstawicieli

16 Zakończenie środowiska medycznego o niski stan świadomości Polek oraz przekonanie, że wiedza o dostępności badań przesiewowych, wieku, w jakim powinno się udać na pierwszą i kolejne mammografie, ważności regularnego samobadania czy pożytkach płynących samej choroby itp. wystarczy, by ustrzec się przed rakiem lub umieć zarządzać nią na własnych zasadach. Doniesienia prasowe nie pozwalają jednak dostrzec, że ta prasowa edukacja jest bardzo ograniczona i społecznie problematyczna. Takie rozpoznanie musi wynikać ze znajomości źródeł innych niż czasopisma kobiece. W podjęciu krytycznego namysłu nad zaangażowaniem prasy kobiecej w zjawisko edukacjonalizacji raka piersi nie będą też pomocne inne massmedia czy przekazy (popularno)naukowe, które mówiąc słowami Halla [ ] są odzwierciedleniem ładu instytucjonalno-ideologicznego (1987, s. 66). Szczegółowa analiza polskiej prasy kobiecej pozwoliła mi ustalić, do jakich argumentów najczęściej odwołują się nadawcy, nadając edukacyjną wymowę tworzonym przez siebie tekstom. Wyodrębniłam cztery takie założenia: 1) medycznie definiowany zdrowy rozsądek to kompas w sytuacji zagrożenia, 2) medycznie rozumiane upełnomocnianie pozwoli kobietom brać sprawy zdrowia w swoje ręce, 3) kobiety ze zdiagnozowanym rakiem należy zachęcać do podejmowania roli dzielnej Amazonki albo roli na-powrót-zdrowej osoby, 4) należy uświadamiać kobiety (zwłaszcza te po odjęciu piersi), że ich poczucie kobiecości podlega procesom (re)konstrukcji. Dwie pierwsze kwestie pojawiają się przede wszystkim w adresowanych do zdrowych kobiet artykułach medycznych i orientują się na sprzyjanie procesom wychowania idealnej pacjentki, a dwie ostatnie adresowane do kobiet zdrowych oraz już chorujących w patografiach i służą kreowaniu szczególnego wzoru bohaterki. Główną cechą zapośredniczonej edukacji jest jej ambiwalencja, która przejawia się choćby w tym, że zdrowy rozsądek jest tu wartością promowaną przez nadawców przekazów aspirujących do naukowości, tzn. odwołujących się do paradygmatu biomedycyny. Jednak wbrew pozorom zdrowy rozsądek nie jest tautologicznym określeniem myślenia potocznego (tu: przesądów, którym ostro przeciwstawiają się lekarze). Zdrowy rozsądek nie ma też wiele wspólnego z instynktownym, niejako naturalnym reagowaniem na zdarzenia zachodzące w świecie życia codziennego. Wydaje się jednak, że nadawcy masowi celowo używają tego pojęcia i celowo nie doprecyzowują jego znaczenia, chodzi bowiem o ukrycie perswazyjnego charakteru swoich ponagleń. Tutaj więc apelowanie do czytelniczek o zdrowy rozsądek oznacza oczekiwanie, iż zinternalizują wartości kultury biomedycyny, uznają wagę roszczeń lekarzy oraz posłuchają ich zaleceń i będą się nimi kierować w sposób rutynowy. Główny przekaz płynący z prasowych artykułów medycznych na temat raka piersi, a raczej potencjalnego zagrożenia tą chorobą, brzmi: wykaż się zdrowym rozsądkiem i idź do lekarza/na badania.

17 Zakończenie O tym, że zdrowy rozsądek jest tu konstruktem społecznym, a nie naturalnym impulsem (tu: płynącym, co prawda, z praktyki życia codziennego, ale weryfikowanym w autopsji), przekonuje przedstawiana na różny sposób dychotomia zdrowy rozsądek lęk. Uważna analiza artykułów medycznych pozwala stwierdzić, że chociaż na pierwszy rzut oka tego nie widać, dla kobiet rak piersi jest doświadczeniem psychicznym nacechowanym negatywnymi emocjami (tzn. jest w ten sposób konstruowany). Nawet wówczas, gdy kobiety się docenia i chwali za odpowiednią postawę w stosunku do własnego zdrowia, to ukazuje się je jako osoby irracjonalne, a przede wszystkim bardzo wystraszone. Sugestia nadawców jest wyraźna: te (zdrowe jeszcze) kobiety boją się wyobrażenia raka, fantazmatu, a raczej własnego strachu przed chorobą. Co ważne, w prasie kobiecej otwarcie stwierdza się, że ze swoimi lękami (zarówno tymi wcześniejszymi, jak i wywołanymi lekturą artykułów) kobiety powinny radzić sobie same. Nadawcy sugerują im, żeby po prostu wzięły się w garść, odrzuciły przesądy i zaczęły się kierować zdrowym rozsądkiem: Opanuj swój lęk, łatwiej wygrasz z nowotworem!. W artykułach wybranych do badań zidentyfikowałam dziewięć głównych sytuacji i zjawisk, które zgodnie z przekonaniem ich autorów budzą w kobietach przerażenie i powstrzymują je przed skorzystaniem z badań diagnostycznych: 1) lękają się tabu i stygmatu choroby nowotworowej ( Boimy się raka, bo nie znamy ludzi trwale wyleczonych, a nie znamy ich, bo ze strachu przed reakcją otoczenia oni po prostu się nie ujawniają ); 2) przerażają je powszechne przekonania, że zdiagnozowanie raka oznacza wyrok śmierci ( Ludzie tak bardzo boją się raka, że rozpoznanie często odbierają jak wyrok, a to prowadzi, niestety, do zachowań irracjonalnych ); 3) boją się przypadkowego odkrycia guza ( Te [pacjentki], które nawet o niej [o profilaktyce] słyszały, rezygnują na przykład z samokontroli ze strachu, że coś znajdą, wyczują jakieś zgrubienie, guzek ); 4) wizyty u lekarza ( Nie wolno nam bać się wykrycia przez lekarza wczesnego stadium choroby nowotworowej ); 5) boją się badań diagnostycznych ( Wiele kobiet unika badań diagnostycznych z obawy, iż ujawnią zmiany nowotworowe ); 6) boją się, że nie otrzymają fachowej pomocy ( Wiele podenerwowanych, napiętych do granic wytrzymałości, pełnych niepokoju i najczarniejszych przeczuć kobiet po prostu odejdzie stamtąd z niczym. Zrazi je potężna kolejka do rejestracji, zrazi walka o miejsce w kolejce ); 7) boją się leczenia i jego skutków ubocznych, w tym okaleczenia w wyniku amputacji piersi i oszpecenia/utraty włosów w wyniku chemioterapii ( Strach przed mastektomią bywa silniejszy niż zdrowy rozsądek. Czasem, chcąc ocalić pierś, kobieta traci życie ); 8) przerzutów, nawrotu choroby ( [ ] przerzuty są zmorą każdej choroby nowotworowej w późnym okresie zaawansowania );

18 Zakończenie 9) statystyk zapadalności na raka piersi i umieralności z jego powodu 348 ( Co zrobić, by statystyki przestały nas przerażać, a zaczęły napawać optymizmem? ). Znamienne jest, że wszystkie te lęki ogniskują się na sytuacjach medycznych. W tekstach adresowanych do kobiet zdrowych (tu: artykułach medycznych) nie wspomina się o ich obawach dotyczących relacji społecznych (np. lęku przed odrzuceniem przez męża, bliskich i/lub przyjaciół) ani o niepokojach na myśl o zmianach, jakim ulegać będzie ich ciało poddawane intensywnym zabiegom specjalistycznym, ani też o tym, czy uda im się zaakceptować swój nowy wizerunek itd. Paradoksalnie, doświadczenia i emocje zdrowych osób definiowane są więc na sposób stricte medyczny, a raczej przez wyobrażenia lekarzy (i dziennikarek) na temat pacjentek i ogólnie kobiet. Nadawcy apelują do czytelniczek o zdrowy rozsądek i na pierwszy plan wysuwają imputowane im niepokoje po to, by skuteczniej na nie oddziaływać. Takie zabiegi retoryczne, jak się zakłada, umożliwiają osiągniecie celu, czyli wychowanie idealnej pacjentki: posłusznej, ufającej swojemu lekarzowi, wierzącej w zaawansowaną medycynę, a niedowierzającej samej sobie, jako że obraz jej samej odbity w medialnych zwierciadłach (tj. artykułach) dobitnie uświadamia jej, że jest niekompetentna, irracjonalna, bezpodstawnie zalękniona itp. Z analizy przekazów prasowych wynika, iż myślenie i wybory czytelniczek w nachalny sposób ukierunkowywane są na poddanie się jurysdykcji specjalisty ds. chorób piersi. Ta zapośredniczona komunikacja nie opiera się bowiem na argumentach i pogłębionych analizach, ale na kilku ciągle powtarzanych sloganach na temat wczesnego wykrywania (typu wcześnie wykryty rak to szansa na 100% wyleczenie ) 349, a które jak dowodzą opracowania zachodnich badaczek (np. Gayle Sulik czy Jennifer Fosket) są bardzo problematyczne. Kobiety nie są traktowane po partnersku, chociaż czasami składane są takie deklaracje. Jeszcze wyraźniej trend, by wdrażać czy wręcz tresować czytelniczki w określonym sposobie myślenia, przejawia się, gdy nadawcy zachęcają je do brania spraw zdrowia w swoje ręce i sugestie, jakie techniki siebie (termin Foucaulta) są warte praktykowania przez odpowiedzialne, dbające o siebie osoby. Podobnie jak w przypadku zdrowego rozsądku, nie chodzi tu o rzeczywiste stanie 348 Warto tu wspomnieć, że dane statystyczne były przytaczane w polskiej prasie kobiecej w dość dowolny sposób i w związku z tym często się między sobą różniły, zwykle o tysiąc przypadków. W jednym z tekstów podano nawet, że w 2004 r. na raka piersi w Polsce zachorowało 16 tys. kobiet. Ta informacja rzeczywiście mogła przerazić, gdyż nawet dziś biostatystycy nie odnotowują takich wielkości. 349 Na potrzeby innego opracowania zestaw najczęściej powtarzanych sloganów określiłam mianem Wielkiej Piątki Medialnej Biomedycyny. Oto one, nieco tylko przeformułowane: (1) rak piersi jest genetycznie uwarunkowany; (2) wczesne wykrycie to warunek wyleczenia; (3) ważna jest domowa profilaktyka, czyli samobadania piersi; (4) imperatywem w sytuacji wykrycia guzka (który może okazać się niegroźny) jest konsultacja medyczna; (5) rak piersi wszedł w fazę epidemii (to przekonanie podtrzymywane jest wyjaśnieniami, że choroba dotyczy wszystkich kobiet, bez względu na wiek).

19 Zakończenie się panią własnych piersi, ale o podejmowanie działań rekomendowanych przez autorów artykułów. Marilyne Yalom pisała, że to m.in. choroba przyczyniła się do odzyskania przez kobiety prawa własności do piersi, a z pewnością przyspieszyła procesy wyzwalania biustu (1997, s ). W polskim społeczeństwie nie zaszły jeszcze podobne procesy, dlatego wiele osób nadal sądzi, że kobiece piersi należą do mężczyzn (biust erotyczny), do dzieci (biust matczyny), narodu (biust polityczny), tradycji religijnej (biust uświęcony) lub mediów (biust skomercjalizowany). W artykułach medycznych należą one wyłącznie do lekarzy (piersi chore, zmedykalizowane). Dlatego też apele o zajęcie się sprawami własnego zdrowia orientują czytelniczki na zabranie swojego biustu do specjalisty. Nadawcy wydają się mieć ważny powód, by tak restrykcyjnie i wąsko podchodzić do treści popularnej edukacji. Jak wynika bowiem z licznych badań omówionych w opracowaniu przeglądowym Martine Spence i Petera Ribeaux (2004), ludzie wchodzący w rolę kompetentnych konsumentów, podejmując decyzje dotyczące ich zdrowia psychosomatycznego, nie ograniczają się wcale do oferty medycyny konwencjonalnej. Autorzy analizowanych tekstów medycznych niezwykle zawężają możliwości wyboru czytelniczek polskiej prasy kobiecej: do udania się na badania przesiewowe i/lub diagnostyczne (lub do lekarza). Okazuje się jednak, że upełnomocnienie medyczne postawa, do przyjęcia której kobiety są wychowywane obejmuje też jeszcze inne zachowania. Potocznie upełnomocnienie może kojarzyć się z usamodzielnieniem, podejmowaniem odpowiedzialności, emancypacją 350, jednak w prasie kobiecej termin ten nabiera ambiwalentnego znaczenia, a przy tym nie pozwala zorientować się, że nieformalna edukacja w kierunku raka piersi prowadzi do edukcjonalizowania problemu choroby i pozbawiania pacjentek instytucjonalnej i kulturowej ochrony. Czytelniczki zachęcane są do większej aktywności i większej pewności siebie w relacjach z lekarzami. Powierzchownie rzecz traktując, namawiane są czasami do wypowiadania posłuszeństwa specjalistom, do otwartego wyrażania niezgody, jednak w rzeczywistości wdrażane są w procesy (bio)medykalizowania swoich ciał. Warto zauważyć, że podejmują tego rodzaju aktywność dobrowolnie i dość świadomie. Ale jedyną sytuacją, która, zdaniem nadawców, znajduje dostateczne uzasadnienie, by zbuntować czytelniczki, jest lekceważenie (zbywanie) ich niepokojów przez lekarzy, odmowa skierowania na badania diagnostyczne, umawianie kolejnych wizyt na bardzo odległe terminy itp. Wyrażenia kluczowe dla tak rozumianego upełnomocnienia brzmią: domagaj się, żądaj, nie daj się zbyć byle czym. Mobilizujące, ale zarazem absurdalne są apele typu: Mów jasno o swoich potrzebach i domagaj się, aby zespół medyczny traktował je poważnie i liczył się z Twoim zdaniem. Tak oto zachęcana przez prasę kobiecą 350 Jak pisze Katherine Weare (1992, s ), upełnomocnienie jest główną zasadą promocji zdrowia, ponieważ jest to proces umożliwiania ludziom zdobycia większej kontroli nad własnym zdrowiem i jego poprawienie, a celem nie jest tu wywołanie zmiany w ściśle określonym zakresie po to, by osiągnąć stan idealnego zdrowia, ale pomoc ludziom w stawaniu się tak zdrowymi, jak tego chcą.

20 Zakończenie czytelniczka stawiana jest w bardzo trudnej sytuacji. Właściwie, jak się wydaje, powinna przejąć odpowiedzialność za przebieg całego spotkania, a nawet pokierować nastawieniem specjalistów do siebie samej oraz wykonywanego przez nich zawodu. Najczęściej jednak komunikuje się jej, by jedynie żądała palpacyjnego zbadania swoich piersi ( Ginekolog ma obowiązek zbadać ci piersi. Nie wahaj się mu o tym przypomnieć! ), informacji o swoim stanie zdrowia i/lub skierowania na badania diagnostyczne. Nigdy jednak nie przekonywano czytelniczek, że powinny uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczącej leczenia, np. wyboru metody chirurgicznej, rodzaju podanego cytostatyku, przebiegu rekonstrukcji piersi, choć ogólnie te zagadnienia charakteryzowano. Medyczne upełnomocnienie czytelniczek ogranicza się do pierwszego etapu procesu podejmowania roli pacjentki. Zdrowe kobiety adresatki artykułów prasowych podtrzymywane są w przekonaniu, że decydują o sobie i że jeśli wejdą w kontakt z lekarzem, będą podmiotem sytuacji medycznej. W rzeczywistości, podejmując relację z profesjonalistą, mogą jedynie pogłębiać ją lub się z niej wycofać, by nawiązać kontakt z innym lekarzem. Z możliwością zasięgnięcia konsultacji u drugiego profesjonalisty (tzw. second opinion) zapoznaje się polskie czytelniczki zaledwie od kilku lat; wcześniej wypowiedzenie lojalności, zerwanie kontaktu z lekarzem etykietowane było jako zachowania irracjonalne, odbieranie sobie szansy na wyzdrowienie. Podsumowując analizy dotyczące edukacyjnego charakteru artykułów medycznych adresowanych do jeszcze zdrowych kobiet, można stwierdzić, że wywołują one u czytelniczek napięcie wynikające z ambiwalencji: nakazu stania się posłuszną pacjentką i zachęt do żądania od lekarzy spełnienia swoich roszczeń. Ten rodzaj przekazu jest bardzo powierzchowny, uproszczony, oparty na deklaracjach (tj. sloganach), zorientowany na identyfikowanie określonych emocji tylko po to, by sugerować sposób na ich opanowanie (przez zdrowy rozsądek). W tym kontekście, zdaniem Elizabeth Gill i Austina Babrowa, bardziej niż o edukacji należałoby mówić o kontroli informacyjnej i zarządzaniu emocjami (2007, s. 144). Z pewnością w tych procesach zapośredniczonej komunikacji dostrzec można orientację na promowanie zdrowia. Pierwszym punktem takiego programu jest wyposażenie kobiet w kompetencje i wiedzę, które umożliwiają im nawiązanie satysfakcjonującego je kontaktu z lekarzem. Czytelniczkom podpowiada się, że wymaga to zdobycia odpowiednich informacji, a zwłaszcza opanowania języka, który pozwoli wyrażać swoje potrzeby i opinie oraz będzie zrozumiały dla profesjonalistów. Dzięki lekturze prasy kobiecej czytelniczka może zostać erudytką medyczną 351 ; jednak umiejętności potrzebne do budowania relacji z lekarzami 351 Artykuły medyczne sprzyjają zapoznawaniu się z biomedycznym sposobem ujmowania spraw (tu: problematyki zdrowotnej); niektóre z nich uzupełniane są podręcznymi słowniczkami żargonu medycznego (w mojej próbie takich tekstów było 11). Na przykład w ramce towarzyszącej tekstowi z czasopisma Żyjmy Dłużej, zatytułowanej Terminy, które musisz znać, bardzo krótko objaśniane są pojęcia uważane za użyteczne dla chorych, m.in.: guz piersi, zmiana łagodna, badania

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Edyta Zierkiewicz, Prasa jako medium edukacyjne. Kulturowe reprezentacje raka piersi w czasopismach kobiecych,

Edyta Zierkiewicz, Prasa jako medium edukacyjne. Kulturowe reprezentacje raka piersi w czasopismach kobiecych, Teraźniejszość Człowiek Edukacja Nr 65(1) ISSN 1505-8808 2014 EMILIA MAZUREK Afiliacja e-mail: Edyta Zierkiewicz, Prasa jako medium edukacyjne. Kulturowe reprezentacje raka piersi w czasopismach kobiecych,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KOBIETY O PROFILAKTYCE RAKA PIERSI I RAKA SZYJKI MACICY BS/57/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KOBIETY O PROFILAKTYCE RAKA PIERSI I RAKA SZYJKI MACICY BS/57/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2002 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina!

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina! Tematyka: Profilaktyka choroby nowotworowej piersi Dlaczego postanowiliśmy poruszyć temat raka piersi u kobiet? Rak piersi jest jednym z najważniejszych problemów zdrowotnych u kobiet w Polsce. Z obecnie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PROFILAKTYCE RAKA PIERSI BS/161/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LISTOPAD 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PROFILAKTYCE RAKA PIERSI BS/161/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LISTOPAD 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

(Nie)przychodzi Polka do lekarza

(Nie)przychodzi Polka do lekarza ()przychodzi Polka do lekarza Wyniki badania Kontakt: Aneta Jaworska Tel. +48 +48 (22) 592 63 00 e-mail: aneta.jaworska@grupaiqs.pl Z badania omnibusowego IQS96, przeprowadzonego przez instytut badawczy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Kodeks Profilaktyki Raka Szyjki Macicy

Kodeks Profilaktyki Raka Szyjki Macicy Kodeks Profilaktyki Raka Szyjki Macicy Spis treści Wstęp 3 Cele Kodeksu Profilaktyki RSM 4 Zasady skutecznej komunikacji z kobietami 5 Czynniki ryzyka rozwoju raka szyjki macicy 6 Badanie cytologiczne

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum

Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum Program Profilaktyki Raka Piersi Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum Onkologii) 13.06.2006

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski Piotr Lewandowski Creative writing publicystycznych tekstów dziennikarskich kreatywny wywiad dziennikarski Copyright by Piotr Lewandowski & e-bookowo Projekt okładki: Piotr Lewandowski ISBN 978-83-7859-561-8

Bardziej szczegółowo

Rak publiczny priorytet?

Rak publiczny priorytet? Rak publiczny priorytet? Ipsos Sp. z o.o. ul. Taśmowa 7 02-677 Warszawa tel.: + 48 22 448 77 00 2012 Ipsos Wszystkie prawa zastrzeżone Nobody s Unpredictable 2011 Ipsos Spis treści 1. Opis projektu 3 2.

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA..,WWW.MONEY.PL ( 00:00:00) www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/warszawscy;lekarze;zastosowali;nowa;metode;leczenia;raka;j

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

HCV. Rola samorządów w profilaktyce i diagnostyce

HCV. Rola samorządów w profilaktyce i diagnostyce Opis projektu HCV. Rola samorządów i diagnostyce Projekt cyklu debat edukacyjnych z interesariuszami systemu ochrony zdrowia w obszarze profilaktyki wzwc DOBRE PROGRAMY ZDROWOTNE.PL Kraków 2015 HCV. Rola

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Company Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Plan szkolenia 1. Zabawy integrujące grupę, zapoznanie się uczestników, sprawy organizacyjne( czas trwania,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym.

Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym. Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym. Problemy: 1. zagrożenie dla narcystycznej integralności 2. poczucie utraty kontroli 3. zależnośd 4. lęk przed opuszczeniem 5.

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r.

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu Zdrowotnego ZDROWA GMINA na lata 2015-2016 oraz udzielenia dotacji dla Samodzielnego Publicznego Zakładu Podstawowej

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ roku szkolnym 2015/2016

ORGANIZACJA EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ roku szkolnym 2015/2016 EWALUACJA WEWNETRZNA załącznik 3 do planu nadzoru pedagogicznego SP14 Zagadnienia do ewaluacji wewnętrznej: ORGANIZACJA EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ roku szkolnym 2015/2016 1. Czytelnictwo uczniów, działania

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ.

ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ. ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ. Krystyna Wechmann Prezes Federacji Stowarzyszeń Amazonki Wiceprezes Polskiej Koalicji Organizacji Pacjentów Onkologicznych Gigantyczne

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii.

Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii. Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii. Przygotowali: Komitet ds. Epidemiologii Beata Hawro, Maria Wolny-Łątka,

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. Poniższa tabela przedstawia wymagane przez Zamawiającego parametry techniczne filmu promocyjnego:

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. Poniższa tabela przedstawia wymagane przez Zamawiającego parametry techniczne filmu promocyjnego: OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia jest produkcja filmu promocyjnego, mającego na celu przekazanie informacji na temat przebiegu badania mammograficznego, sposobu wykonywania samobadania

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: Głównym celem szkolenia jest poznanie zasad, skutecznych metod i dostarczenie niezbędnych narzędzi do budowania pozytywnych

Bardziej szczegółowo

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Public Relations Programu Trzymaj Formę Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Czym jest partnerstwo? Osoby fizyczne i organizacje reprezentujące sektor publiczny, pozarządowy oraz biznes, które angażują

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ, ZAŁĄCZNIK Projekt konkluzji Rady Wczesne wykrywanie i leczenie zaburzeń komunikacyjnych u dzieci, z uwzględnieniem zastosowania narzędzi e-zdrowia i innowacyjnych rozwiązań RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. PRZYPOMINA,

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Efekty dla kierunku i ich relacje z efektami dla obszarów Wydział prowadzący kierunek studiów: REHABILITACJI Kierunek stadiów: (nazwa kierunku musi być odebrania do zawartości programu a zwłaszcza do zakładanych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA: SZTUKA PREZENTACJI Działaj, jakby każda osoba, którą spotykasz miała na szyi napis 'Spraw, bym poczuł się ważny'. Nie tylko odniesiesz sukces w sprzedaży, ale także w życiu. Mary Kay Ash GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu?

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Wiele czynników na które mamy bezpośredni wpływ, zwiększa ryzyko zachorowania

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Cel wykonywania badań przesiewowych Jak powinna postępować każda kobieta? U jakich

Bardziej szczegółowo

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI BARBARA KUBICKA - KLUCZNY Cross-coaching nowoczesne narzędzie rozwoju w organizacji Zarówno o coachingu indywidualnym jak i zespołowym powiedziano

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Onkologiczne Poradnictwo Genetyczne Profilaktyka, diagnostyka i leczenie Postęp, jaki dokonuje się w genetyce, ujawnia coraz większy udział

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Zespół Szkół Nr 4 w Wałbrzychu PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Rok szkolny 2015/2016 Opracowała: mgr Justyna Oleksy Wałbrzych, 1 września 2015r. Przedmiotowy System

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Zdrowie Publiczne. Poziom studiów: drugi. Profil: ogólny

Wydział Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Zdrowie Publiczne. Poziom studiów: drugi. Profil: ogólny LISTA PRZEDMIOTÓW, KTÓRE MOGĄ BYĆ UZNANE NA PODSTAWIE OCENY EFEKTÓW UCZENIA SIĘ ZDOBYTYCH NA DRODZE EDUKACJI POZAFORMALNEJ I NIEFORMALNEJ NA ROK AKADEMICKI 2016/2017 Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek: Zdrowie

Bardziej szczegółowo

Kraków, 27 października 2014 r.

Kraków, 27 października 2014 r. Kraków, 27 października 2014 r. . Program wychowawczy szkoły edukacja (wychowanie) Szkolny program profilaktyki zdrowie spójna całość uwzględniająca wszystkie wymagania ujęte w podstawie programowej na

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii. Spis treści. Barbara Woynarowska

Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii. Spis treści. Barbara Woynarowska Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii Spis treści Przedmowa... 11 CZĘŚĆ I. Edukacja zdrowotna podstawy teoretyczne i metodyczne Barbara Woynarowska ROZDZIAŁ 1. Zdrowie... 17 1.1.

Bardziej szczegółowo

OPTYMALNE SCHEMATY LECZENIA A PLANOWANIE ZASOBÓW W ONKOLOGII. PRZYKŁAD RAKA PIERSI. V LETNIA AKADEMIA ONKOLOGICZNA dla DZIENNIKARZY

OPTYMALNE SCHEMATY LECZENIA A PLANOWANIE ZASOBÓW W ONKOLOGII. PRZYKŁAD RAKA PIERSI. V LETNIA AKADEMIA ONKOLOGICZNA dla DZIENNIKARZY OPTYMALNE SCHEMATY LECZENIA A PLANOWANIE ZASOBÓW W ONKOLOGII PRZYKŁAD RAKA PIERSI V LETNIA AKADEMIA ONKOLOGICZNA dla DZIENNIKARZY Ewelina Żarłok Revelva Concept Warszawa, 6 sierpnia 2015 1 CZYM JEST MODEL

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 Spis treści Wstęp....................................................... 7 1. Zaburzenia oddawania moczu w aspekcie medycznym........... 11 1.1. Definicje i charakterystyka zaburzeń oddawania moczu......

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych 2015-02-03 1 opracowała: Agnieszka Podlaszczak Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny. Znajdź rozwiązanie - nie pal

Program profilaktyczny. Znajdź rozwiązanie - nie pal Program profilaktyczny Znajdź rozwiązanie - nie pal Dla uczniów klas pierwszych Gimnazjum nr 1 w Myślenicach 2011/2012 SPIS TREŚCI 1. Podstawa prawna programu... 2. Wstęp... 3. Cele programu: głowy, szczegółowe..

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA TOTALNA. czyli jak prezentować aby osiągać swój cel

PREZENTACJA TOTALNA. czyli jak prezentować aby osiągać swój cel PREZENTACJA TOTALNA czyli jak prezentować aby osiągać swój cel Każdy z nas chyba uczestniczył w nudnej prezentacji W czasie takich prezentacji, tylko jedna myśl ciśnie się słuchaczowi na usta... WTF!?!

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystywane formy prasy cyfrowej

Wykorzystywane formy prasy cyfrowej Wykorzystywane formy prasy cyfrowej Czytam prasę Czytelnictwo prasy w wersji cyfrowej w ciągu ostatniego miesiąca =

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH NA LATA: 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 1. WSTĘP Szkolny Program Profilaktyki powstał w oparciu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Szkolenie finansowane ze środków Wojewody Kujawsko - Pomorskiego

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Szkolenie finansowane ze środków Wojewody Kujawsko - Pomorskiego SCENARIUSZ ZAJĘĆ 1. Temat zajęć: Sztuka komunikacji i negocjacji 2. Czas trwania warsztatów/zajęć: 5godzin (2 h wykład + 2h warsztaty + 1 h dyskusja) 3. Cel główny: Zrozumienie znaczenia komunikacji 4.

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Rozwijanie myślenia matematycznego Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Matematyczne myślenie jest czymś więcej niż wykonywaniem rachunków Matematyczne myślenie polega na wykorzystaniu procesów myślowych

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2012-2015

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2012-2015 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2012-2015 SZKOŁA PODSTAWOWA IM. KORNELA MAKUSZYŃSKIEGO W ZŁEJWSI WIELKIEJ Szkolny Program Profilaktyki (SPP) to system działań profilaktycznych, skierowany do uczniów,

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ. 50-69 lat. 20-49 lat EUROPEJSKI. Walki z Rakiem Piersi

DZIEŃ. 50-69 lat. 20-49 lat EUROPEJSKI. Walki z Rakiem Piersi Europejski Dzień (Breast Health Day) to ustanowione 15 października święto, którego istotą jest przypominanie i uświadamianie o tym jak zapobiegać występowaniu nowotworów piersi oraz o olbrzymim znaczeniu

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Honorowy Patronat Prezydenta Miasta Białegostoku

Honorowy Patronat Prezydenta Miasta Białegostoku Honorowy Patronat Prezydenta Miasta Białegostoku ęć ó ń ł ą ł ą ń ż ą ę ś ę ó ś ą ł ó ń ż ę ł ż ń ę ę ę ż ń ó ę ś ść ł ń ź ó ą ą ż ę ż ą ł ół ń ą Łą ę ź ą ą Ę ł ł ł żż Białystok, dn. 14.

Bardziej szczegółowo