Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie"

Transkrypt

1 Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 1, zeszyt 4, , 2008 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie MARTA BOGDANOWICZ, MAGDALENA CHRZAN, MICHALINA BARANIECKIA, KAROL KARASIEWICZ Streszczenie Celem artykułu jest przedstawienie oceny rozwoju dzieci pochodzących z ciąż wielopłodowych bliźniąt i trojaczków urodzonych przedwcześnie, hospitalizowanych po urodzeniu na oddziałach Intensywnej Terapii Noworodków gdańskich szpitali. W pierwszej części artykułu przedstawiony zostanie rozwój 6 dzieci z ciąż trojaczych w wieku niemowlęcym, w drugiej części ocena rozwoju 24 dzieci wcześniaczych z ciąż bliźniaczych zbadanych w wieku przedszkolnym, w trzeciej wyniki aktualnych badań zostaną porównane z badaniami nad rozwojem dzieci z ciąż wielopłodowych zbadanych w latach 70. przez M. Bogdanowicz. Z przeprowadzonych badań wynika, że wcześniactwo i niska waga urodzeniowa wydają się silniej wpływać na rozwój psychoruchowy dzieci niż pochodzenie dziecka z ciąży wielopłodowej. Trojaczki-wcześniaki, zbadane w 1 i 2 r.ż., rozwijają się mniej harmonijne i wolniej niż rówieśnicy urodzeni o czasie. Rozwój intelektualny dzieci urodzonych przedwcześnie z ciąż bliźniaczych i ciąż pojedynczych nie różni się w sposób istotny. Dzieci z ciąż bliźniaczych mają jednak większe nasilenie problemów z zachowaniem. Zaobserwowano też występowanie tendencji, którą jednak trudno generalizować na populację, do tworzenia tzw. komplementarnych osobowości w parach badanych bliźniąt. Slowa kluczowe: rozwój psychoruchowy, ciąże wielopłodowe, wcześniaki CZĘŚĆ I Rozwój psychoruchowy i intelektualny trojaczków w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym Problemy badawcze W 1990 roku w Polsce urodziło się 153 dzieci z porodu potrójnego, w 2005 r. już 252 dzieci [14]. Podobny wzrost obserwuje się w innych krajach zachodnich, co tłumaczone jest m.in. większą dostępnością metod terapii niepłodności. Ciąża trojacza jak wskazują statystyki jest związana m.in. z dużym ryzykiem przedwczesnego porodu oraz niskiej masy urodzeniowej noworodków. W 2005 r. na 252 dzieci, 93 dzieci urodziło się z masą ciała poniżej 2000 gramów, kolejne 90 z masą ciała poniżej 1500 gramów. Uwarunkowania biologiczne i medyczne sprawiają, że rozwój poznawczy trojaczków co pokazały wcześniejsze badania Bogdanowicz [3], jest spójny z rozwojem dzieci urodzonych przedwcześnie. Na konsekwencje tych uwarunkowań nakładają się skutki oddziaływania czynników psychospołecznych: podwyższony stres rodziców oraz sytuacja, w której możliwość stworzenia indywidualnej więzi i poświęcenia uwagi jednemu dziecku, jest silne ograniczona [6]. Matki trojaczków w porównaniu z matkami bliźniąt postrzegają swoje dzieci jako bardziej podobne co wydaje się związane z trudnością do tworzenia indywidualnej, wyłącznej więzi z każdym z dzieci [7]. Poznawcze zdolności dzieci rozwijają się dzięki wprowadzaniu przez matkę nowych doświadczeń, tworzenie okazji, by dziecko mogło wypróbowywać swoje rozwijające się zdolności w atmosferze wsparcia i wzajemnej radości [8]. Opieka nad trójką dzieci, często przedwcześnie urodzonych, przyczynia się do wzrostu stresu i niepokoju, co dodatkowo jeszcze ogranicza możliwości matki do skupienia się indywidualnych na potrzebach każdego z dzieci. Badania prowadzone nad rozwojem poznawczym dzieci z ciąży trojaczej dostarczają sprzecznych wyników, np. zbadane przez Akermana [1] 17 rodzeństw trojaczych w wieku 4 do 8 lat miało niższe wyniki ilorazu inteligencji niż średnia szwedzkiej populacji. Jednak gdy porównano wyniki trojaczków z wynikami dzieci urodzonych przedwcześnie, różnice nie były aż tak znaczące. Z drugiej strony, inne badania pokazują, że trojaczki mają opóźniony rozwój psychoruchowy w 5 m.ż, ale już nie w 20 m.ż a ich rozwój odpowiada rozwojowi wcześniaków [3, 7]. Badanie gotowości szkolnej przeprowadzone przez Tymms i Preedy ego [15] nie wykazało różnic w gotowości szkolnej trojaczków i dzieci z ciąż pojedynczych. Celem badań własnych była ocena rozwoju psychoruchowego dwóch rodzeństw trojaczych urodzonych przedwcześnie, z obciążonym wywiadem medycznym, oraz określenie metod wspomagania rozwoju w pierwszych dwóch latach życia. Grupy badane Grupę kryterialną stanowiły dwa rodzeństwa trojaczków (TI, TII). Dane dotyczące wskaźników okołoporodowych zbadanych dzieci zawiera tabela 1. Grupę kontrolną stanowiły dzieci urodzone o czasie, z ciąż pojedynczych, które zbadano w jednym z gdańskich żłobków (KI, KII). Dzieci zarówno płcią, jak i wiekiem, dobrane były do dzieci trojaczych. Metody diagnozowania Materiał do poznania warunków urodzenia i oceny rozwoju psychoruchowego badanych dzieci stanowiły: dokumentacja medyczna, protokoły z wywiadów klinicznych z rodzicami, obserwacja dzieci oraz wyniki badań dwoma testami do oceny rozwoju psychoruchowego w okresie niemowlęcym, powszechnie stosowanymi Instytut Psychologii, Uniwersytet Gdański

2 278 M. Bogdanowicz, M. Chrzan, M. Baraniecka, K. Karasiewicz Tabela 1. Wskaźniki okołoporodowe przedwcześnie urodzonych i trojaczków z dwóch rodzin TI i TII Grupy badane Trojaczki I Trojaczki II Osoby badane 1* Płeć M K M K K K Zakończenie ciąży (tydz.) Masa urodzeniowa (g) Punktacja wg Apgar (pkt.) Okres noworodkowy respirator 5 dób respirator 6 dób zespół zaburzeń oddychania w artykule będą używane oznaczenia cyfrowe osób badanych jak w powyższej tabeli 6 dób respirator, IVH III/III, wodogłowie pokrwotoczne, ROP II w Polsce takimi jak Skala Rozwoju Psychomotorycznego we wczesnym dzieciństwie O. Brunet -I. Lezine oraz Skala Inteligencji dla małych dzieci Psyche Cattell. Rozwój psychomotoryczny oceniony został dwukrotnie, w odstępie około połowy roku: w momencie pierwszego badania dzieci miały 11 i 12 m.ż., podczas drugiego 16 oraz 18 m.ż. Wyniki Ocena rozwoju psychoruchowego i intelektualnego, dokonana dwukrotnie, wniosła interesujący materiał badawczy, który prezentują tabele i wykresy w funkcji takich wskaźników jak: wiek rozwoju obliczony na podstawie badań i wiek korygowany ze względu na wcześniactwo; wiek rozwoju w czterech ocenianych aspektach (WRp postawa ciała i lokomocja, czyli motoryka duża; WRc koordynacja wzrokowo-ruchowa; WRl mowa; WRs kontakty społeczne); iloraz rozwoju psychoruchowego (I.R); iloraz rozwoju inteligencji (I.I). Rozwój psychoruchowy trojaczków (T I i T II) w momencie pierwszego badania znacznie różnił się od rozwoju dzieci urodzonych z ciąż pojedynczych (K I i K II). Rozwój niemal wszystkich dzieci z grupy kontrolnej utrzymywał się powyżej wieku życia (jednym przypadku 10, stwierdzono nieznaczne opóźnienie, w granicach błędu pomiaru). Wszystkie dzieci trojacze osiągnęły natomiast wyniki poniżej wieku życia, co przedstawia wykres 1. O opóźnieniu rozwoju psychoruchowego zbadanych dzieci można mówić jednak dopiero wtedy, gdy ilość dni opóźnienia przekracza wiek korygowany (obliczany ze względu na wcześniactwo), który wynosi ok. 314 dni u trojaczków I oraz ok. 278 dni u trojaczków II. Najwyższe wyniki osiągnęła dziewczynka z trojaczków I (2), której wskaźniki okołoporodowe były najwyższe z badanych trojaczków. Znaczne opóźnienie rozwoju trzeciej dziewczynki z T II (6) wynika z powikłań okołoporodowych (IVH III, wodogłowie pokrwotoczne). Uzyskane wyniki wskazały na konieczność stymulacji rozwoju dzieci w podskalach, w których osiągnęły one najniższe wyniki. Analiza ilorazów korygowanych pozwala na optymizm co do rezultatów działań terapeutycznych, bowiem wszystkie przeliczone ilorazy mieszczą się w granicach wyników przeciętnych. Najsłabszy wynik odpowiada poniżej przeciętnej, lecz traktowany jest jako szeroko rozumiana norma. To zachęca do udzielania pomocy i to bardzo wczesnej. Tabela 2. Zestawienie wyników 1. badania oceny rozwoju psychomotorycznego i intelektualnego dwóch par trojaków (T I i T II) i dwóch grup kontrolnych (KI i KII), w wieku ok. 12. miesięcy wg Skali Rozwoju Psychomotorycznego we wczesnym dzieciństwie Brunet-Lezine i Skali Inteligencji dla małych dzieci Psyche Cattell Lp. Grupy badane WR ogólny WRp WRc WRl WRs IR/IR korygowany 1 T I 333 (!25)* 405 (+47) 312 (!46) 300 (!58) 330 (!28) 93/ T I 336 (!28) 360 (!4) 336 (!28) 300 (!64) 300 (!64) 92/ T I 309 (!58) 330 (!37) 300 (!67) 300 (!67) 300 (!67) 84/ T II 264 (!69) 250 (!83) 270 (!63) 270 (!63) 270 (!63) 79/ T II 270 (!66) 250 (!86) 276 (!60) 270 (!66) 285 (!51) 80/ T II 210 (!130) 200 (!140) 210 (!130) 240 (!100) 210 (!130) 61/ K I 381 (+32) 360 (+11) 396 (+47) 300 (!49) 450 (+101) K I 450 (+84) 405 (+39) 450 (+84) 495 (+129) 450 (+84) K I 432 (+80) 495 (+143) 396 (+44) 450 (+98) 450 (+98) K II 330 (!16) 300 (!46) 348 (+2) 360 (+14) 300 (!46) K II 363 (+47) 360 (+44) 348 (+32) 360 (+44) 405 (+89) K II 387 (+62) 405 (+80) 378 (+53) 360 (+35) 405 (+80) * wiek rozwoju (WR) został przedstawiony w dniach; dni poniżej wieku życia (!) lub powyżej wieku życia (+) I.I.

3 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie 279 Wykres liniowy (badanie 1.sta50v* 12c) * * * * * * + Punkt 0 oznacza wiek życia badanych dzieci Trojaki I i II motoryka duża, bad.1 Trojaki I i II motoryka mała, bad.1 Trojaki I i II mowa, bad.1 Trojaki I i II kontakty społeczne, bad.1 Trojaki I i II rozwój ogólny, bad.1 Grupa kontrolna I i II motoryka duża, bad.1 Grupa kontrolna I i II motoryka mała, bad.1 Grupa kontrolna I i II mowa, bad.1 Grupa kontrolna I i II kontakty społeczne, bad.1 Grupa kontrolna I i II rozwój ogólny, bad.1 Ryc. 1. Wyniki oceny rozwoju psychomotorycznego dwóch par trojaczków i dwóch grup kontrolnych, w wieku ok. 12. miesięcy wg Skali Rozwoju Psychomotorycznego we wczesnym dzieciństwie Brunet-Lezine Tabela 3. Zestawienie wyników 2. badania rozwoju psychomotorycznego i intelektualnego dwóch par trojaków i dwóch grup kontrolnych, w wieku ok. 19. miesięcy wg Skali Rozwoju Psychomotorycznego we wczesnym dzieciństwie Brunet-Lezine i Skali Inteligencji dla małych dzieci Psyche Cattell Lp. Grupy badane WR ogólny WRp WRc WRL WRs IR I.I 1 T I 540 (!47) 540 (!47) 570 (!17) 540 (!47) 495 (!92) T I 540 (!41) 585 (+4) 540 (!41) 450 (!131) 585 (+4) T I 504 (!80) 540 (!44) 570 (!14) 360 (!224) 450 (!134) T II 531 (!20) 585 (+34) 494 (!57) 540 (!11) 540 (!11) T II 495 (!56) 540 (!11) 450 (!101) 495 (!56) 540 (!11) T II 384 (!167) 360 (!191) 324 (!227) 495 (!56) 450 (!101) K I 612 (+50) 585 (+23) 600 (+38) 630 (+68) 645 (+83) K I 765 (+179) 810 (+224) 696 (+110) 810 (+224) 720 (+134) K I 621 (+52) 630 (+61) 600 (+31) 630 (+61) 645 (+76) K II 630 (+71) 630 (+71) 652 (+93) 600 (+41) 645 (+86) K II 684 (+148) 720 (+184) 652 (+116) 690 (+154) 720 (+184) K II 648 (+93) 630 (+75) 652 (+97) 660 (+105) 645 (+90) * wiek rozwoju został przedstawiony w dniach; dni poniżej wieku życia (!) lub powyżej wieku życia (+) W drugim roku życia, dzieci urodzonych przedwcześnie, nie stosuje się już wieku korygowanego chociaż zdania na ten temat są podzielone [10]. Uzyskane wówczas wyniki dzieci z grupy kryterialnej (w 16. mż. i 18. mż.) były również istotnie niższe niż wyniki dzieci z grupy kontrolnej. Trojaczki I osiągnęły podobny wynik w obu przeprowadzonych badaniach, ich iloraz inteligencji mieści się w przedziale przeciętnym. Trojaczki I zrobiły postępy w niektórych wymiarach rozwoju, a w innych (m.in. dotyczących rozwoju mowy, motoryce małej) wymagają dalszej stymulacji. W drugim badaniu zaznaczyły się większe różnice między poszczególnymi dziećmi urodzonymi przedwcześnie ze względu na zróżnicowane tempo wyrównywania opóźnień rozwojowych, powstałych z racji wcześniactwa i niskiej wagi urodzeniowej. I tak uwypukliły się trudności rozwojowe u trzeciego (3) z trojaczków I, mającego duże trudności w rozwoju mowy oraz w kontaktach społecznych. Aktualnie chłopiec korzysta z indywidualnie opracowanego planu wspomagania rozwoju w ramach Ośrodka Wczesnej Interwencji.

4 280 M. Bogdanowicz, M. Chrzan, M. Baraniecka, K. Karasiewicz Wykres liniowy (badanie 1.sta50v* 12c) Ryc. 2. Wyniki dynamiki rozwoju psychomotorycznego dwóch par trojaczków pierwsze badanie w wieku ok. 12 miesięcy, drugie w wieku ok. 19 miesięcy, wg Skali Rozwoju Psychomotorycznego we wczesnym dzieciństwie Brunet-Lezine * Tabela 4. Zestawienie wyników 1. i 2. badania rozwoju intelektualnego dwóch grup trojaczków i dwóch grup kontrolnych, z końcem wieku niemowlęcego i w wieku ok. półtora roku wg Skali Inteligencji dla małych dzieci Psyche Cattell Grupy badane Trojaczki Grupa kontrolna I I II I II Dzieci badane Badanie 1.(I.I) Inteligencja * P P P pon. P P pogranicze n P pow. P pow. P P pow. P pow. P Badanie 2.(I.I) Inteligencja P P P P P pon. P P pow. P P P pow. P pow. P * P inteligencja przeciętna; pon. P inteligencja poniżej przeciętnej, lecz w granicach szeroko rozumianej normy; pow. P inteligencja powyżej przeciętnej; pogranicze n pogranicze normy i niepełnosprawności intelektualnej Wykres słupkowy kolumnowy (psyche cattel, razem sta 18v*6c) Trojaki I i II iloraz inteligencji, bad. 2 Grupy kontrolne I i II iloraz inteligencji, bad. 2 Ryc. 3. Wyniki rozwoju intelektualnego dwóch par trojaków i dwóch grup kontrolnych, w wieku ok. 19. miesięcy, wg Skali Inteligencji dla małych dzieci Psyche Cattell

5 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie 281 Dwie dziewczynki z drugiego rodzeństwa (Trojaczki II) zrobiły znaczące postępy w rozwoju. Poprawa wyników dziewczynek (4. i 5.) w drugim badaniu jest również zauważalna w poziomie I.I, co obrazuje wykres 3. Trzecia siostra (6.), z obciążonym wywiadem okołoporodowym jest znacznie opóźniona w rozwoju psychoruchowym w stosunku do rodzeństwa. Dziewczynka korzysta z intensywnej rehabilitacji ruchowej. Tabela 4 zawiera ilorazy inteligencji, które należy traktować wyłącznie jako miary orientacyjne możliwości poznawczych dzieci z ciąży trojaczych. Zostały obliczone w dwóch kolejnych badaniach: z końcem wieku niemowlęcego (badanie 1.) i pół roku później (badanie 2.) w wieku poniemowlęcym (ok. półtora roku). Wyniki te muszą być interpretowane bardzo ostrożnie zarówno ze względu na bardzo wczesny wiek badanych dzieci i stan w chwili ich urodzenia się, ale również na niezbyt precyzyjne narzędzia badawcze. Dane te wskazują na wyrównywanie się deficytów w sferze rozwoju funkcji poznawczych, u dwojga dzieci (4 i 6) wynik przesunął się o jedną kategorie wzwyż. Napawa to optymizmem, mimo iż, jak pisano wyżej, wyniki te mają wyłącznie charakter orientacyjny. Rycina 2 ilustruje wynik badania 2., wskazując na stale jeszcze duże różnice między dziećmi z grupy kryterialnej wcześniaków i grupy kontrolnej. W tej ostatniej połowa dzieci wykazuje wyniki powyżej przeciętnej, podczas gdy żadne z dzieci przedwcześnie urodzonych nie osiągnęło takiego poziomu. Tym ciekawsze wydają się badania longitudinalne i długoterminowe monitorowanie ich rozwoju. Podsumowanie 1) Stopień dynamiki rozwoju jest zależny od wywiadu klinicznego badanych dzieci. Obserwowane opóźnienia rozwojowe uwarunkowane są zarówno wcześniactwem, wczesnym uszkodzeniem mózgu (dziecko z ciąży trojaczej 6), jak i tym, że dzieci z ciąż mnogich muszą dzielić się z rodzeństwem uwagą i opieką głównych opiekunów [7]. 2) Prezentowane wyniki są spójne z dotychczasowymi badaniami prowadzonymi nad rozwojem dzieci trojaczych. Między innymi Zazzo [16] oraz Feldman [7] piszą np. o opóźnieniu rozwoju mowy u dzieci z ciąż wielopłodowych, zwracają przy tym uwagę na istnienie tzw. sekretnego języka lub możliwości pozawerbalnej komunikacji wśród rodzeństwa co w pewnym stopniu było również obserwowane u badanych dzieci. Wytworzenie własnego języka w gronie rodzeństwa zmniejsza motywację dzieci do przełamywania barier w werbalnym komunikowaniu się z otoczeniem. 3) Im poważniejsze konsekwencje wcześniactwa, tym dzieci potrzebują więcej stymulacji rozwoju psychoruchowego oraz rehabilitacji narządów ruchu, by osiągnąć kolejne umiejętności rozwojowe. Ważne wydaje się zaznaczenie, że Instytut Psychologii UG wprowadza innowacyjny program mający na celu wspomaganie rozwoju małych dzieci z grupy ryzyka zaburzeń rozwoju. Studenci ścieżki Psychologii Rozwoju Dziecka w ubiegłym roku akademickim regularnie odwiedzali jedno z rodzeństw trojaczych, zajmując się stymulacją rozwoju poznawczego pracując indywidualnie z każdym z dzieci. Podobne działania podejmowali studenci wobec 2-3-letnich dzieci z autyzmem oraz dzieci ryzyka dysleksji. 4) Analiza wyników uzyskanych w testach psychologicznych pozwala na opracowanie programu wspomagania opóźnionych funkcji u każdego z dzieci. 5) Wyniki wskazują, iż badania poprzeczne w przypadku dzieci ryzyka zaburzeń rozwoju, powinny być kontynuowane w formie badań podłużnych i poszerzone o oddziaływania edukacyjno-terapeutyczne. CZEŚĆ II Rozwój bliźniąt urodzonych przedwcześnie Problemy badawcze Statystyki wskazują, że mimo zmniejszającej się liczby urodzeń w Polsce, wzrasta liczba ciąż wielopłodowych, w tym bliźniaczych. W 1990 roku urodziło się w 5267 dzieci z ciąż bliźniaczych, w 2005 roku już Biorąc pod uwagę, że ciąża wielopłodowa jest m.in. czynnikiem ryzyka wystąpienia porodu przedwczesnego: w 2005 r. połowa dzieci z ciąż bliźniaczych nie osiągnęła prawidłowej masy urodzeniowej, z czego 2711 bliźniąt urodziło się z małą masą urodzeniową poniżej 2500 g, a z bardzo małą masą urodzeniową poniżej 1500 g 1768 dzieci [14]. Oprócz uwagi pediatrów i rehabilitantów bliźniaki-wcześniaki znajdują się również w centrum zainteresowania psychologów dziecięcych. Dzieci przedwcześnie urodzone z ciąż bliźniaczych tak jak inne dzieci urodzone przedwcześnie wymagają oceny i wczesnego wspomagania rozwoju. Także rodzice mogą potrzebować wsparcia: zarówno podczas pobytu dziecka na oddziale wcześniaków lub Intensywnej Terapii Noworodków, jak i w pierwszych latach życia dzieci. Badania pokazują, że np. matki bliźniąt charakteryzują się niższym poziomem emocjonalnego dostrojenia w stosunku do potrzeb dzieci [7] oraz często przejawiają preferencję wobec jednego z dzieci już kilka godzin po porodzie [7], a zachowania te utrzymują się i rozwijają się z czasem. Bliźnięta od wieków budziły zaciekawienie i wzbudzały fantazję na temat podwójności swojej natury według antropologa, Levi-Strauss a, niektóre z pierwotnych kultur podkreślały idealną homogeniczność bliźniąt, podczas gdy inne celowo podkreślały ich antagoniczne cechy dylemat ten wydaje się wciąż aktualny [13]. Występuje on zarówno w wątpliwościach rodziców związanych np. z ubieraniem dzieci jednakowo czy różnie, ale też w związku z traktowaniem każdego z dzieci. Badanie Zazzo [16] wykazało powstawanie tzw. komplementarnych osobowości wśród rodzeństw bliźniaczych. Dane kliniczne i badania wskazują, że rodzice tych dzieci często mają potrzebę silnej pola-

6 282 M. Bogdanowicz, M. Chrzan, M. Baraniecka, K. Karasiewicz ryzacji osobowości bliźniąt by uwydatnić różnice między nimi, co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się tożsamości dzieci [4]. Zazzo [16], który przeanalizował rozwój 900 rodzeństw bliźniaczych od okresu dzieciństwa po dorosłość, wskazał na częstą obecność tzw. sekretnego języka wśród rodzeństwa, introwersję, nasilenie problemów socjalizacyjnych, dominacje jednego z dzieci nad drugim. Powyższe wyniki pozwoliły badaczowi wysunąć hipotezę o istnieniu bardzo silnej więzi między dziećmi, więzi, która często separowała dzieci od zewnętrznego świata i utrudniała im indywidualny rozwój. Oprócz rozwoju emocjonalnego badano również rozwój intelektualny dzieci. Badanie Lis i wsp. [11] wskazywało na znaczenie masy urodzeniowej oraz hipotrofii zbyt niskiej masy ciała w stosunku do tygodnia ciąży; gorsze wyniki zarówno w skalach poznawczych, jak i pod względem problemów z zachowaniem uzyskiwały bliźnięta hipotroficzne, z niższą masą urodzeniową. Zazzo [16] zwrócił uwagę na niższy, niż w grupie dzieci z pojedynczej ciąży, poziom rozwoju umysłowego bliźniąt, szczególnie dotyczy to poziomu zdolności werbalnych. Celem tego badania jest: porównanie poziomu rozwoju bliźniaków-wcześniaków z dziećmi urodzonymi przedwcześnie z ciąż pojedynczych w podobnym tygodniu ciąży oraz analiza różnic między rodzeństwem bliźniaczym. Grupy badane Badaniem objęto trzy grupy dzieci w wieku przedszkolnym: bliźniąt przedwcześnie urodzonych (grupa kryterialna Kryt), dzieci wcześniaków z ciąży pojedynczej (grupa kontrolna K1) i grupa dzieci urodzonych o czasie, z ciąży pojedynczej (grupa kontrolna K2). Średni czas trwania ciąży badanych bliźniąt wynosił 31,73 tyg., średnia masa urodzeniowa wyniosła 1555 g, średni wiek dziecka wynosił 59,36 m.ż. Dzieci przedwcześnie urodzone z ciąż pojedynczych (grupa K1) były dobrane pod względem wieku, płci, czasu trwania ciąży do dzieci bliźniaczych. Dzieci z ciąż pojedynczych miały nieznacznie wyższą masę urodzeniową (1834,93, SD = 757,07) niż dzieci z ciąż bliźniaczych. Wyniki dzieci wcześniaków oraz bliźniaków-wcześniaków zostaną zestawione z wynikami dzieci urodzonych o czasie z pojedynczej ciąży, czyli drugiej grupy kontrolnej (grupa K2) (N = 115). Badanie bliźniąt było częścią projektu badawczego dotyczącego rozwoju przedwcześnie urodzonych dzieci, prowadzonego wspólnie przez Instytut Psychologii UG, Oddział Neonatologii z Pododdziałem Intensywnej Terapii Noworodków Szpitala Specjalistycznego w Gdańsku Zaspie oraz Kliniki Położnictwa i Ginekologii AMG. W pełnym badaniu wzięło udział 99 dzieci, w tym 12 par bliźniąt (grupa Kryt). Rodzice dzieci byli zawiadamiani o możliwości badania psychologicznego listownie i/lub telefonicznie. Metody badań Do oceny rozwoju dzieci wykorzystano Skalę do Oceny Dojrzałości Umysłowej Columbia i Skalę Inteligencji Terman-Merrill oba testy są powszechnie używane do oceny rozwoju poznawczego dzieci w wieku przedszkolnym. W interpretacji Skali Terman-Merrill posłużono się Systemem Interpretacji Skali wg Waleta analizowano poziom wykonania poszczególnych podtestów w odniesieniu do poziomu wieku dziecka. W celu oceny grafomotoryki (motoryki małej i koordynacji wzrokowo-ruchowej) dzieci wykonały próbę przerysowywania figur geometrycznych (zmodyfikowana próba H. Spionek) i Test Rysunku Człowieka F.L. Goodenough oraz wybrane próby oceniające rozwój motoryczny z Testu E. Schoplera PEP R. Matki dzieci wypełniały autorski kwestionariusz informujący o rozwoju dziecka we wczesnym dzieciństwie oraz o sytuacji medycznej, Kwestionariusz CBCL 1,5-5 Achenbacha i Rescorli (przy analizie tego ostatniego kwestionariuszu wykorzystano jedynie analizę wyników surowych nie ma polskich norm do Kwestionariusza CBCL dla dzieci w wieku 1,5-5 lat [12]). Wyniki Przeprowadzono analizę komponentów wariancyjnych w modelu mieszanym dla czynnika stałego GRUPA opisanego na dwóch poziomach (a) grupa bliźniaków (grupa Kryt) i (b) grupa nie-bliźniaków (grupa K1), dobrana wg podstawowych cech oraz dwóch czynników losowych: masy urodzeniowej i czasu trwania ciąży w tyg. Wyniki przeprowadzonej analizy pozwalają na uzyskanie odpowiedzi na postawione pytane badawcze: czy dzieci wcześniacze urodzone z ciąż bliźniaczych (Kryt) różnią się pod względem funkcjonowania intelektualnego, rozwoju motorycznego, rozwoju mowy oraz nasilenia określonych cech i zachowań od dzieci wcześniaczych z ciąż pojedynczych, dobranych wagą, tygodniem urodzenia i płcią (K1). Uzyskane wyniki nie wskazały istotnych statystycznie różnic pod względem rozwoju poznawczego (tab. 5). Dzieci nie różniły się istotnie ilorazem inteligencji oraz wynikami uzyskanymi w poszczególnych podskalach Skali Terman- Merrill. Kolumna punktacja oczekiwana dla wieku przedstawia przewidziany wyniki punktacji dla dzieci w 54 m.ż. i umożliwia porównanie wyników dzieci urodzonych przedwcześnie do oczekiwanych wyników dzieci w przedziale wieku, w którym mieści się średni wynik badanych dzieci (59,36 m.ż.). Wyniki te wskazują, że dzieci urodzone przedwcześnie (zarówno z ciąży bliźniaczej, jak i pojedynczej) generalnie uzyskują niższą punktację. Ciąża pojedyncza lub bliźniacza nie jest zatem tak istotna, jak czas trwania ciąży (w tyg.) i związana z tym dojrzałość dziecka w momencie urodzenia. Warto zaznaczyć również, że wyniki zarówno wcześniaków, jak i wcześniaków bliźniaków w sposób istotny różnią się od wyników dzieci z grupy kontrolnej, których średni iloraz inteligencji wynosił 108,94, (SD 10,712). Badania miały na celu również ocenę rozwoju ruchowego w aspekcie globalnym motoryki dużej i w aspekcie czynności manualnych motoryki małej.

7 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie 283 Tabela 5. Porównanie poziomu funkcjonowania poznawczego dzieci urodzonych przedwcześnie z ciąż bliźniaczych i pojedynczych na podstawie wyników uzyskanych w Skali Dojrzałości Umysłowej Columbia (przeliczonych w skali wechslerowskiej) oraz Skali Terman-Merrill (Systemem Interpretacji Skali wg Waleta) Oceniane funkcje Punktacja oczekiwana dla wieku (54-60 m.ż.) Z ciąż bliźniaczych Z ciąż pojedynczych Istotność różnic x SD x SD F p Iloraz inteligencji 93,29 17,82 91,86 22,93 0,03 0,98 Zdolność rozumienia sensu słów 48 41,81 14,55 40,82 13,91 0,03 0,98 Koordynacja wzrokowo-ruchowa 48 43,19 17,13 42,86 12,79 0,00 1,00 Rozumowanie arytmetyczne 48 50,82 24,57 48,00 24,84 0,08 0,94 Pamięć i koncentracja uwagi 48 44,86 17, ,68 0,17 0,86 Słownik i płynność słowna 48 47,14 16,79 45,68 16,03 0,05 0,96 Sądzenie i rozumowanie 48 42,19 15,44 42,09 15, Tabela 6. Porównanie wskaźników rozwoju motorycznego dzieci z ciąż wcześniaczych pojedynczych i bliźniaczych ocenianych za pomocą Testu Rysunku Człowieka, próby przerysowania figur, wybranych prób badających motorykę dużą wg PEP R oraz wywiadu nt. wieku życia, w którym dzieci opanowały kolejne umiejętności związane z rozwojem ruchowym Metody badań Ciąże bliźniacze Ciąże pojedyncze Istotność różnic x SD x SD F p Rysunek człowieka (1) 1,36 0,85 0,95 0,84 1,35 0,19 Przerysowywanie figur (2) 8,95 4,87 8,09 4,29 0,20 0,84 Sprawność grafomotoryczna (wynik ogólny 1+2)* 10,32 5,61 9,05 4,76 0,34 0,73 Motoryka (PEP-R) 31,86 6,31 31,18 7,24 0,06 0,95 Utrzymywanie głowy w pozycji pionowej (tż)** (wywiad) 6,54 5,36 5,09 3,99 0,54 0,59 Kontrola głowy w pozycji na brzuchu (wywiad) 7,92 6,81 6,75 6,44 0,18 0,86 Samodzielne siedzenie (wywiad) 9,95 6,59 12,20 12,39 0,30 0,77 Samodzielne stanie (wywiad) 12,80 2,46 13,73 6,33 0,22 0,83 *Wynik w podpunkcie sprawność grafmotoryczna oznacza sumę punktów uzyskanych w Próbie przerysowywania figur oraz Teście Rysunku Człowieka **Wiek, w którym dzieci opanowały umiejętność utrzymywania głowy w pozycji pionowej oraz utrzymywania głowy przy leżeniu na brzuchu wpisywany był w tygodniach życia (tż); natomiast umiejętność siedzenia bez podparcia oraz stania w miesiącach życia (mż) Tabela 7. Porównanie wcześniaków z ciąż pojedynczych i bliźniaczych pod względem rozwoju mowy Rozwój mowy Ciąże bliźniacze Ciąże pojedyncze Istotność różnic x SD x SD F p Gaworzenie 7,07 3,84 5,82 1,72 1,01 0,32 Pojedyncze słowa 13,12 5,64 13,69 5,79 0,06 0,95 Łączenie słów 19,44 9,12 18,69 6,10 0,05 0,96 Proste zdania 22,60 8,63 25,17 9,82 0,44 0,66 Zdania złożone 31,38 9,54 31,58 11,34 0,00 1 Dane zawiera tabela 6. Tabela 6 przedstawia średnie wyniki dzieci w testach badających motorykę małą i dużą. Nie ujawniły się różnice między dziećmi w zależności od pochodzenia z ciąży bliźniaczej. Dzieci przedwcześnie urodzone mają podobne wyniki w podtestach oceniających sprawność grafomotoryczną oraz rozwój motoryczny. Wyniki te są jednak znacznie niższe niż wyniki dzieci urodzonych o czasie, oceniane w zakresie sprawności grafomotorycznej, zarówno gdy brano pod uwagę wynik ogólny 12,51; SD = 3,141), jak i poszczególne próby, które się nań składają: Próba przerysowania figur (11,03, SD = 2,769) i Test Rysunku Człowieka (1,47; SD = 0,68), jak również w odniesieniu do motoryki dużej ocenianej za pomocą Skali PEP-R (33,82, SD = 0,615). Oprócz ogólnej oceny rozwoju psychoruchowego w pierwszych trzech latach życia analizowano jego poszczególne aspekty. Analiza postępów rozwoju motoryki dużej m.in. moment osiągnięcia przez dzieci umiejętności kontroli głowy, samodzielnego siedzenia oraz samodzielnego stania nie wskazuje na istnienie istotnych różnic międzygrupowych między wcześniakami z ciąży pojedynczej i bliźniaczej.

8 284 M. Bogdanowicz, M. Chrzan, M. Baraniecka, K. Karasiewicz Tabela 8. Porównanie nasilenia cech i zachowań problemowych według kwestionariusza CBCL (wyniki surowe) Ciąże bliźniacze Ciąże pojedyncze Istotność różnic x SD x SD F p CBCL (wynik ogólny) 58,59 36,36 38,14 17,09 2,98** < 0,01 Zach. agresywne 14,09 9,91 10,10 6,21 1,34 0,19 Trudności z koncentracją uwagi 3,82 2,24 3,14 1,82 0,63 0,53 Zach. eksternalizacyjne* 17,86 11,50 13,24 6,87 1,37 0,18 Reaktywność em. 5,64 4,42 2,86 2,35 3,54** <0,01 Wycofanie 3,86 3,76 2,71 2,51 0,74 0,46 Somatyzacja 4,23 4,05 2,81 2,16 1,10 0,28 Lęk/depresja 5,27 3,63 4,05 2,97 0,78 0,44 Zach. internalizacyjne** 19,00 14,43 12,52 6,80 1,90 A 0,06 A Problemy ze snem 4,86 3,50 2,67 1,88 3,52** < 0,01 Inne problemy 15,68 10,20 9,29 5,17 3,60** < 0,01 *W skład kategorii zachowań eksternalizacyjnych wchodzą podskale: zachowania agresywne oraz trudności z koncentracją uwagi ** W skład kategorii zachowania internalizacyjne wchodzą podskale: emocjonalna reaktywność, wycofanie, somatyzacja, lęk/depresja Porównanie grup dzieci z ciąży mnogiej i pojedynczej dotyczyło również rozwoju mowy, wyniki zawiera tabela 7. Pokazuje ona, że wcześniaki-bliźniaki i wcześniaki nie różnią się w sposób istotny statystycznie pod względem rozwoju mowy. Wcześniactwo i niedojrzałość neurologiczna dziecka w momencie urodzenia wydają się w większym stopniu wpływać na rozwój badanych dzieci. Kolejna tabela przedstawiana wyniki Kwestionariusza CBCL dla dzieci w wieku 1,5-5 lat, który wnosi wiedzę na temat zachowania badanych dzieci, zaburzeń emocjonalnych i zaburzeń w zachowaniach społecznych. Tabela 8 ilustruje wyniki Kwestionariusza CBCL 1,5-5, które wskazują, że dzieci urodzone przedwcześnie z ciąż bliźniaczych (58,59, SD = 36,36) otrzymały w sposób statystycznie istotny wyższe wyniki w ogólnym nasileniu określonych, niekorzystnych cech i zachowań niż wcześniaki z ciąż pojedynczych (38,14, SD = 17,09). Wcześniakibliźniaki (5,64, SD = 4,42) i wcześniaki z ciąż pojedynczych (2,86, SD = 2,35) różnicują rezultaty badania w skali emocjonalnej reaktywności. Wyniki wcześniaków bliźniaków są również wyższe niż wyniki grupy kontrolnej dzieci urodzonych o czasie (3,25; SD = 2,748). Są one związane z wynikiem dotyczącymi nasilenia zachowań internalizacyjnych u bliźniąt-wcześniaków (silna tendencja statystyczna). Zachowania należące do tej podskali charakteryzuje nadmierna kontrola, wyrażająca się m.in. wycofaniem i nadmiernym lękiem. Na podskalę emocjonalnej reaktywności składają się zachowania świadczące o niskiej tolerancji na zmiany, szybkie zmiany nastroju, pojawianie się określonych ruchów, tików w sytuacji napięcia emocjonalnego. Badane bliźniaki-wcześniaki różnią się od wcześniaków z ciąż pojedynczych także pod względem nasilenia problemów ze snem oraz występowania innych zachowań problemowych. Uzyskane podwyższone wyniki częściowo pokrywają z wynikami Bogdanowicz [3] oraz z cytowanymi obserwacjami Zazzo [16], który pisał o introwersji i problemach w socjalizacji bliźniąt badana próba jest jednak zbyt mała, by móc generalizować otrzymane wyniki. Na wyniki dzieci w większym stopniu wpływa wcześniactwo i masa urodzeniowa. Wyniki badanych dzieci zarówno wcześniaków-bliźniaków, jak i wcześniaków wskazują na potrzebę objęcia dzieci wczesnym wspomaganiem rozwoju już we wczesnym dzieciństwie, w wieku poniemowlęcym, zanim dzieci pójdą do przedszkola. Podsumowując zaprezentowane analizy można stwierdzić, że nie ma podstaw, aby sądzić, że dzieci urodzone przedwcześnie różnią się ze względu na poziom rozwoju psychoruchowego w zależności od urodzenia z ciąży bliźniaczej i pojedynczej. Nasuwa się też dodatkowe pytanie dotyczące występowania podobieństwa w funkcjonowaniu rodzeństw z ciąż bliźniaczych. By uzyskać odpowiedź na to pytanie wykonano analizę podobieństwa profilowego funkcjonowania dzieci w poszczególnych sferach rozwoju. Wykorzystano współczynnik podobieństwa profilowego Spearmana, będący korelacją między wynikami uzyskanymi przez rodzeństwo bliźniacze w analogicznych skalach oraz współczynnik zbieżności profili Vangelisa, rozumiany jako przeciętne podobieństwo obu profili, co do poziomu poszczególnych cech [2, 5]. Dokonano analizy komponentów wariancyjnych w modelu mieszanym dla czynnika stałego dotyczącego ciąży (bliźniacza vs. pojedyncza), czynników losowych (czasu trwania ciąży oraz masy ciała i aktualnego wieku dziecka) oraz wskaźników podobieństwa profilowego w obrębie funkcjonowania intelektualnego jako zmiennych zależnych (wyniki Columbia i TM), a także wyników surowych w obrębie Kwestionariusza CBCL (tab. 8).

9 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie 285 Tabela 9. Podobieństwo profilowe między bliźniakami i wcześniakami z ciąż pojedynczych CBCL Iloraz inteligencji Ciąże bliźniacze Ciąże pojedyncze Istotność różnic x SD x SD F p R-Spearmana 0,81 0,12 0,94 0,05 5,19*** < 0,01 V-Vangelisa 0,59 0,22 0,51 0,21 0,41 0,69 R-Spearmana 0,94 0,11 0,97 0,05 1,73 A 0,10 V-Vangelisa 0,90 0,10 0,75 0,31 2,35* 0,03 Wyniki analizy przedstawione w tabeli 9 wykazały istnienie istotnego efektu głównego czynnika, czyli pochodzenia z ciąży wielopłodowej lub pojedynczej dla porównywanych grup na kształtowanie się równoległości profili CBCL w porównywanych grupach, gdzie wśród bliźniąt występuje znacznie silniej niż w grupie kontrolnej efekt zróżnicowania podobieństwa względem rodzeństwa, na co wskazuje znacznie większa wariancja wyniku współczynnika podobieństwa Spearmana dla CBCL w grupie bliźniąt. Bliźnięta i dzieci z ciąż pojedynczych niezbyt silnie, lecz w sposób statystycznie istotny, różnią się pod względem podobieństwa profili intelektualnych. W grupie bliźniąt występuje stosunkowo wysokie podobieństwo profili intelektualnych. Wariancja wyników w grupie bliźniąt jest jednak znaczna, co może wskazywać, że udział par komplementarnych w populacji bliźniąt jest znaczący. Wynikać to może ze specyfiki dobranej grupy, np. wśród bliźniąt było dziecko niewidome (ROP V) oraz dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym (tetraplegia) i znacznym opóźnieniem rozwoju psychoruchowego. Ogólnie jednak, poziom funkcjonowania intelektualnego w parach bliźniąt jest bardziej zbliżony i jednolity niż w parach dzieci-wcześniaków z ciąż pojedynczych. Może to wynikać z dziedzictwa genetycznego, jednakże nie można tutaj wykluczyć wpływu oddziaływania środowiska co, szczególnie w sytuacji dzieci urodzonych przedwcześnie, jest istotnie ważne. Wnioski 1) Nie ma istotnych różnic w funkcjonowaniu intelektualnym i rozwoju motorycznym dzieci urodzonych przedwcześnie z ciąży pojedynczej oraz dzieci urodzonych przedwcześnie z ciąży bliźniaczych. 2) Wyniki dzieci urodzonych przedwcześnie, zarówno z ciąż pojedynczych, jak i wielopłodowych są pod względem funkcjonowania intelektualnego istotnie niższe niż wyniki dzieci z grupy kontrolnej urodzonych o czasie. 3) Analiza występowania cech i zachowań problemowych w grupie bliźniąt-wcześniaków i dzieci urodzonych przedwcześnie z ciąży wielopłodowej wykazała większe natężenie zachowań internalizacyjnych (związanych z nadmierną kontrolą, podwyższonym poziomem lęku, wycofaniem z kontaktów społecznych), problemów ze snem oraz zachowań problemowych wśród dzieci z ciąż bliźniaczych. Badana próba jest jednak zbyt mała, by móc generalizować uzyskane wyniki na populację dzieci bliźniaczych. 4) Porównanie profili uzyskanych przez wcześniaków: dzieci-bliźniaki i dzieci z ciąż pojedynczych, wskazuje na większe zróżnicowanie wyników Kwestionariusza CBCL w obrębie par bliźniąt co może wpisywać się w założenia teoretyczne mówiące o powstawaniu komplementarnych osobowości wśród rodzeństwa bliźniaczego. 5) Wyniki uzasadnia to respektowanie indywidualnych cech osobowości każdego z bliźniąt i uwzględnianie ich w wychowaniu i nauczaniu dzieci. CZĘŚĆ III Rozwój dzieci z ciąż wielopłodowych: porównanie badań z lat 70. i wyników aktualnych Aktualne badania były rozszerzeniem badań M. Bogdanowicz [3, 9]. Oceniła ona i opisała rozwój 56 dzieci z ciąż wielopłodowych (w tym pięcioraczki, czworaczki oraz 18 par trojaczków), które urodziły się w woj. gdańskim w ciągu piętnastolecia, w latach Na 56 dzieci aż 32 urodziło się przedwcześnie z małą masą urodzeniową. W analizowanej grupie, podobnie jak w normalnej populacji, 27 dzieci (ok. 63%) rozwijało się prawidłowo pod względem umysłowym, w tym pięcioraczki i czworaczki. Inteligencję niższą niż przeciętna wykazywało dwa razy więcej dzieci urodzonych z ciąży wielopłodowej (trojaczej), niż w normalnej populacji 15 dzieci (ok. 27%), zaś opóźnienie w rozwoju na poziomie upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim i głębszym stwierdzono w tej grupie niemal 4 razy częściej niż w normalnej populacji, bo u 6 dzieci (ok. 11%). Spośród 30, z badanych trojaczków w wieku szkolnym, połowa 16 dzieci, miała trudności w nauce, 4 z nich powtarzało klasę, 1 dziecko przerwało naukę szkolną. Na wyniki wpływać mogły także warunki życia: 39 z badanych dzieci miało trudną, a nawet ekstremalnie niekorzystną sytuację mieszkaniową i socjoekonomiczną w rodzinie, najczęściej były to dzieci słabo wykształconych rodziców, żyjące na wsi lub w małych miejscowościach. Analiza rozwoju psychoruchowego trojaczków, badanych przez M. Bogdanowicz w pierwszych trzech latach życia, wykazała opóźnienie rozwoju u 19 dzieci: dotyczyło ono głównie rozwoju mowy oraz motoryki dużej. Wynik ten jest zbieżny z wynikami dwóch par trojaczków zaprezentowanych w I części artykułu oraz

10 286 M. Bogdanowicz, M. Chrzan, M. Baraniecka, K. Karasiewicz wynikami wcześniaków zarówno z ciąż wielopłodowych, jak i pojedynczych zaprezentowanych w części II. Bogdanowicz [3] i Kamińska [4] zwróciła również uwagę na problemy emocjonalne i problemy z zachowaniem badanych dzieci. Z 56 trojaczków, 11 dzieci cechowało się m.in. podwyższoną reaktywnością emocjonalną, tendencją do zachowań agresywnych, negatywizmu. Problemy emocjonalne m.in. mutyzm, moczenie nocne, napady lęku zdiagnozowano u 25% zbadanych trojaczków. Podobne nasilenie problemów zaobserwowano u badanych bliźniąt- -wcześniaków w aktualnych badaniach. Wnioski z badania M. Bogdanowicz [3] oraz Kamińskiej [4] są spójne z aktualnymi wynikami: 1) Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych nie musi być gorszy niż rozwój dzieci z ciąż pojedynczych. 2) Ciąże wielopłodowe są ciążami ryzyka zaburzeń rozwojowych z uwagi na możliwość wystąpienia przedwczesnego porodu; wcześniactwo silniej wpływa na rozwój psychoruchowy dzieci niż pochodzenie dziecka z ciąży wielopłodowej. 3) Istnieje konieczność indywidualnej analizy rozwoju każdego z dzieci. Na rozwój badanych dzieci oprócz wczesnych uwarunkowań medycznych wpływają oddziaływania środowiska, indywidualna historia, miejsce i rola w rodzinie, które nawet u bliźniąt jednozygotycznych mogą się znacznie różnić. 4) Rozwój technologii medycznej, rozpowszechnienie metod rehabilitacji stwarzają aktualnie większą możliwość pomocy dzieciom przedwcześnie urodzonym. Uzyskane wyniki zarówno w latach 70., jak i obecnie 30 lat później, wskazują, że dzieci przedwcześnie urodzone wymagają wspomagania rozwoju psychoruchowego już we wczesnym dzieciństwie, poczynając od okresu niemowlęctwa i poniemowlęcego, jeszcze zanim pójdą do przedszkola. Piśmiennictwo [1] Akerman A. B. (1995) Eight-year follow-up of cognitive development in 33 twin pairs. Acta Geneticae Medicae et Gemelloogiae 44: [2] Barańska Z. (2003) Podstawy metod statystycznych dla psychologów, Gdańsk, UG.3. [3] Bogdanowicz M., (1974) Psychomotor development of children from multiple pregnancies. A psychological Evaluation. Acta Geneticae Medicae et Gemellologiae, supplement to volume 22: [4] Cherro M. (1992) Quality of Bonding and Behavioral Differences in Twins. Infant Mental Health Journal, 13: (3): [5] Drwal R. Ł (1995) Adaptacja wybranych kwestionariuszy osobowości wybrane zagadnienia i techniki, Warszawa, PWN. [6] Feldman R. i in. (2004) Parenting Stress, Infant Emotion Regulation, Maternal Sensitivity,and the Cognitive Development of Triplets: A Model for Parent and Child Influences in a Unique Ecology. Child Development, 75 (6 ): [7] Feldman R. (2005) Does a Triplet Birth Pose a Special Risk for Infant Development? Assessing Cognitive Development in Relation to Intrauterine Growth and Mother-Infant Interaction Across the First 2 Years. Pediatrics 115(2): [8] Greenspan S. (2002) Rozwój umysłu. Emocjonalne podstawy inteligencji. Poznań: Rebis. [9] Kamińska M., Księżpolska-Kaczorowska A., Martek A., Gumkowska-Kaminska B., Bogdanowicz M. (1973) Wpływ środowiska na fizyczny i psychomotoryczny rozwój dzieci z ciąż trojaczych. Materiały Naukowe XVII Ogólnopolskiego Zjazdu Pediatrów.Gdańsk wrzesień 1973, s [10] Kornacka K., (2003) Noworodek przedwcześnie urodzony pierwsze lata życia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. [11] Lis S., Janus-Kukulska A. (1974) Development of Premature Twins with Dissimilar Birth Weight. Acta Geneticae Medicae et Gemellologiae, supplement to volume 22: [12] Rescorla L. (2005) Assessment of young children using the Achenbach system of empirically based assessment (aseba). Mental retardation and developmental disabilities research reviews, 11: [13] Robin M., i in. (1998) Mothers' representations of their 13- month-old twins and child-raising attitudes. Infant Mental Health Journal 19. [14] Rocznik Demograficzny Warszawa: GUS. [15] Tymms, P., Preedy, P. (1998) The attainment and progress of twins at the start of school. Educational Research 40: [16] Zazzo R. (1984) Le paradoxe des jumeaux. Paryż: Stock. J Marta Bogdanowicz Instytut Psychologii, Uniwersytet Gdański Gdańsk, ul. Pomorska 68 The psychomotor development of children from multiple pregnancies and preterm birth The purpose of this article is to examine whether multiple preterm birth poses a risk to the child s normal psychomotor development. The first part of the article presents the results of cognitive development in two sets of triplets born preterm (32 and 33 hbd). The second part compares the psychomotor development of 24 four- and five-year-old twin children born preterm to that of 24 preterm singletons matched for week of gestation at birth, sex and birth weight. The third part compares these results with those obtained in a study done by M. Bogdanowicz in the 1970s of 56 children born from multiple pregnancies. An analysis of the data suggests that preterm birth accompanied by low or very low birth weight has a stronger effect on the psychomotor development of children than multiple pregnancy. The preterm triplets, examined in the first and second year of life, showed a smaller degree of cognitive development than full-term singletons, but their results did not differ from those that would be expected for the corrected birth age. No difference was found between 4- and 5-year-old preterm twins and preterm singletons, although both these groups obtained lower scores than their full-term peers. The mothers of preterm twins reported more behavioral problems. On the CBCL 1,5-5 scale, the twins had a higher general score for reported problems, especially internalization, emotional reactivity and sleep disturbances. There is a strong statistical tendency towards complementary personalities among pairs of preterm twins due to the contrast effect. Key words: twins, triplets, child development

Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie

Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 1, zeszyt 4, 277-286, 2008 Rozwój psychoruchowy dzieci z ciąż wielopłodowych i urodzonych przedwcześnie MAGDALENA CHRZAN-DĘTKOŚ, MARTA BOGDANOWICZ, MICHALINA

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ 1. Wyróżniamy dwa rodzaje diagnozy ze względu na cel: A. diagnoza dla selekcji = diagnoza negatywna (określająca defekty i dysfunkcje) jej celem jest stwierdzenie

Bardziej szczegółowo

PŁEĆ A ROZWÓJ FUNKCJONALNY DZIECI W WIEKU DO 2 LAT GENDER AND THE FUNCTIONAL DEVELOPMENT OF CHILDREN AGED 0 2 YEARS

PŁEĆ A ROZWÓJ FUNKCJONALNY DZIECI W WIEKU DO 2 LAT GENDER AND THE FUNCTIONAL DEVELOPMENT OF CHILDREN AGED 0 2 YEARS Nowiny Lekarskie 2012, 81, 4, 316 320 JULIA JAJOR PŁEĆ A ROZWÓJ FUNKCJONALNY DZIECI W WIEKU DO 2 LAT GENDER AND THE FUNCTIONAL DEVELOPMENT OF CHILDREN AGED 0 2 YEARS Katedra Fizjoterapii, Reumatologii

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start ul. 11 listopada 9a, 05-825 Grodzisk Maz. Zapobiegamy niepowodzeniom szkolnym część I diagnoza

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka Ocena ryzyka nieprawidłowego rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i pomoc rodzinie doświadczenia i rekomendacje Warszawa, 10 12 grudnia 2007 Ewa Helwich Klinika Neonatologii

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 318 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 318 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 318 SECTIO D 2005 Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Academy of Physical Education, Krakow URSZULA MIĄZEK, MIROSŁAW

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ Grupa osób niemówiących nigdy nie została zidentyfikowana jako wymagająca specyficznych oddziaływań i pomocy mającej na celu kompensowanie

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania.

Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania. Noworodki SGA w oddziale intensywnej terapii grupa ryzyka przewlekłych zaburzeń wzrastania. M. Kęsiak, A. Stolarczyk, T. Talar, B. Cyranowicz, E. Gulczyńska Klinika Neonatologii ICZMP, kierownik kliniki

Bardziej szczegółowo

Informacja na temat wyników Badania 6- i 7-latków na starcie szkolnym

Informacja na temat wyników Badania 6- i 7-latków na starcie szkolnym Informacja na temat wyników Badania 6- i 7-latków na starcie szkolnym Sześcioletnie i siedmioletnie dzieci kończą pierwszą klasę z takim samym poziomem umiejętności. Na pójściu do szkoły najbardziej zyskują

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

Badania efektywności systemu zarządzania jakością

Badania efektywności systemu zarządzania jakością Opracowanie to z łagodniejszym podsumowaniem ukazało się w Problemach jakości 8/ 2007 Jacek Mazurkiewicz Izabela Banaszak Magdalena Wierzbicka Badania efektywności systemu zarządzania jakością Aby w pełni

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY

ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY Zespół Szkolno - Przedszkolny im. Feliksa Michalskiego Miejska Szkoła Podstawowa nr 3 w Knurowie W klasie VI przeprowadzono sprawdzian, który pisało 19 uczniów. Uczniowie

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja z życia rodziców dzieci niepełnosprawnych intelektualnie

Satysfakcja z życia rodziców dzieci niepełnosprawnych intelektualnie Satysfakcja z życia rodziców dzieci niepełnosprawnych intelektualnie Zadanie Zbadano satysfakcję z życia w skali 1 do 10 w dwóch grupach rodziców: a) Rodzice dzieci zdrowych oraz b) Rodzice dzieci z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA M. POZNAŃ POWIAT POZNAŃSKI Załącznik nr 2 Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce Istnieje około 80 szpitali publicznych w Wielkopolsce,

Bardziej szczegółowo

DR N MED. ADRIANA PIETRASZKIEWICZ. Badanie dzieci korzystających ze wczesnego wspomagania

DR N MED. ADRIANA PIETRASZKIEWICZ. Badanie dzieci korzystających ze wczesnego wspomagania DR N MED. DRIN PIETRSZKIEWIZ adanie dzieci korzystających ze wczesnego wspomagania Prezentacja przykładowych wyników realizacji programu WWKS w placówkach wrocławskich Fundacja Promyk Słońca ul. Swobodna

Bardziej szczegółowo

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina testów CFT Rodzina testów CFT (Culture Fair Intelligence Test) obejmuje grupę narzędzi służących do badania inteligencji ogólnej. Poszczególne

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Obrazkowy Test Słownikowy Rozumienie (OTSR): wystandaryzowane i znormalizowane narzędzie do oceny zasobu słownictwa dzieci w wieku 2-6 lat

Obrazkowy Test Słownikowy Rozumienie (OTSR): wystandaryzowane i znormalizowane narzędzie do oceny zasobu słownictwa dzieci w wieku 2-6 lat Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Obrazkowy Test Słownikowy Rozumienie (OTSR): wystandaryzowane i znormalizowane narzędzie do oceny zasobu słownictwa dzieci w wieku 2-6 lat Magdalena Łuniewska,

Bardziej szczegółowo

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni:

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Diagnozowanie poziomu rozwoju, potrzeb i możliwości oraz zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych dzieci młodzieży: Badanie

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA REWALIDACYJNE I REWALIDACYJNO WYCHOWAWCZE W PRZEPISACH PRAWA. Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku Anna Florczak

ZAJĘCIA REWALIDACYJNE I REWALIDACYJNO WYCHOWAWCZE W PRZEPISACH PRAWA. Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku Anna Florczak ZAJĘCIA REWALIDACYJNE I REWALIDACYJNO WYCHOWAWCZE W PRZEPISACH PRAWA Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku Anna Florczak Podstawa prawna Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Eksperta porady. Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042)

Eksperta porady. Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042) Eksperta porady Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania (199042) Terapia ucznia w ramach indywidualizacji nauczania to opracowanie, które jest kontynuacją pozycji pt. Diagnoza ucznia w ramach

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku 1. dokumentacja dotycząca dziecka: - opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB POSŁUGIWANIA SI

SPOSÓB POSŁUGIWANIA SI SPOSÓB POSŁUGIWANIA SIĘ TABELAMI SŁUŻĄCE DO UPROSZCZONEJ OCENY SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ OPARTEJ NA PRÓBACH MINI TESTU. 1. SPOSÓB POSŁUGIWANIA SIĘ TABELAMI Na stronach Animatora Sportu (animatorsdim.szs.pl)

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji.

Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji. Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji. W statystyce stopień zależności między cechami można wyrazić wg następującej skali: Skala Guillforda Przedział Zależność Współczynnik [0,00±0,20)

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Academy of Physical Education, Krakow URSZULA MIĄZEK, MARIA

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika Studia Podyplomowe Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Katarzyna Staszczuk DYREKTOR PP P w Ostrołęce Publiczna placówka

Bardziej szczegółowo

METODA BIOFEEDBACKU W PRRAKTYCE PEDGOGICZNEJ ANALIZA WYBRANYCH PRZYPADKÓW

METODA BIOFEEDBACKU W PRRAKTYCE PEDGOGICZNEJ ANALIZA WYBRANYCH PRZYPADKÓW METODA BIOFEEDBACKU W PRRAKTYCE PEDGOGICZNEJ ANALIZA WYBRANYCH PRZYPADKÓW NOGA Henryk KNYCH Aleksandra, PL Resumé W opracowaniu ukazano przykład zastosowania metody Biofeedback w terapii pedagogicznej.

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH ORGANIZATORZY KURSU:

SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH ORGANIZATORZY KURSU: ORGANIZATORZY KURSU: SZKOŁA TERAPII RĘKI DIAGNOZA I TERAPIA RĘKI, SPRAWNOŚCI MANUALNYCH ORAZ GRAFOMOTORYCZNYCH Program autorski Copyright 2013 Agnieszka Rosa Dzień/ godziny zajęć Osoba prowadząca Program:

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE

PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty ( Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością ruchową i zaburzeniami sprzężonymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu

Bardziej szczegółowo

Diagnoza funkcjonalna dziecka

Diagnoza funkcjonalna dziecka Diagnoza funkcjonalna dziecka Dane dziecka: i opis środowiska wychowującego Imię i nazwisko: XX, chłopiec Wiek dziecka: 3,6 Nie uczęszcza do przedszkola Rodzice: wykształcenie mama- wyższe, ojciec średnie

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Materiał na konferencję prasową w dniu 30 maja 2014 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Podstawowe dane demograficzne o dzieciach

Bardziej szczegółowo

Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich

Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich Zmienne muszą być zmiennymi ilościowym (liczymy i porównujemy średnie!) Są to testy parametryczne Nazwa

Bardziej szczegółowo

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Plan wystąpienia Diagnoza zaburzeń językowych w Polsce Perspektywa badawcza

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

S t a t y s t y k a, część 3. Michał Żmihorski

S t a t y s t y k a, część 3. Michał Żmihorski S t a t y s t y k a, część 3 Michał Żmihorski Porównanie średnich -test T Założenia: Zmienne ciągłe (masa, temperatura) Dwie grupy (populacje) Rozkład normalny* Równe wariancje (homoscedasticity) w grupach

Bardziej szczegółowo

Przedstawienie wyników poziomu sprawności dzieci z przedszkola BAJKA na tle ich rówieśników z innych przedszkoli

Przedstawienie wyników poziomu sprawności dzieci z przedszkola BAJKA na tle ich rówieśników z innych przedszkoli Przedstawienie wyników poziomu sprawności dzieci z przedszkola BAJKA na tle ich rówieśników z innych przedszkoli Opracowali: Marcin Nowak mgr Marcin Matysiak Głównym celem testu była ocena poziomu sprawności

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii.

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Michał Wroniszewski Fundacja SYNAPSIS Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Otrębusy, 8.11.2011 r. SKALA ZJAWISKA 1. Epidemiologa

Bardziej szczegółowo

W PRZEDSZKOLU SAMORZĄDOWYM NR 4 W MYŚLENICACH. Dzieci nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej

W PRZEDSZKOLU SAMORZĄDOWYM NR 4 W MYŚLENICACH. Dzieci nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej RAPORT Z EWALUACJI WEWNETRZNEJ W PRZEDSZKOLU SAMORZĄDOWYM NR 4 W MYŚLENICACH Badaniu został poddany obszar: Dzieci nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej Celem ewaluacji było:

Bardziej szczegółowo

Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.

Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku Seminarium Organizacja zajęć rewalidacyjnych i rewalidacyjno-wychowawczych Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Załącznik nr 2 ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Termin badania (wiek) Badania (testy) przesiewowe oraz świadczenia

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niewidomego i słabowidzącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

Cechy X, Y są dowolnego typu: Test Chi Kwadrat niezależności. Łączny rozkład cech X, Y jest normalny: Test współczynnika korelacji Pearsona

Cechy X, Y są dowolnego typu: Test Chi Kwadrat niezależności. Łączny rozkład cech X, Y jest normalny: Test współczynnika korelacji Pearsona Badanie zależności między cechami Obserwujemy dwie cechy: X oraz Y Obiekt (X, Y ) H 0 : Cechy X oraz Y są niezależne Próba: (X 1, Y 1 ),..., (X n, Y n ) Cechy X, Y są dowolnego typu: Test Chi Kwadrat niezależności

Bardziej szczegółowo

( x) Równanie regresji liniowej ma postać. By obliczyć współczynniki a i b należy posłużyć się następującymi wzorami 1 : Gdzie:

( x) Równanie regresji liniowej ma postać. By obliczyć współczynniki a i b należy posłużyć się następującymi wzorami 1 : Gdzie: ma postać y = ax + b Równanie regresji liniowej By obliczyć współczynniki a i b należy posłużyć się następującymi wzorami 1 : xy b = a = b lub x Gdzie: xy = też a = x = ( b ) i to dane empiryczne, a ilość

Bardziej szczegółowo

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl Usługa Grupa Czas trwania Cena Uwagi KONSULTACJE Konsultacje indywidualne (psychologiczna, logopedyczna) Rodzice/ Opiekunowie, dorośli, młodzież 40 minut 50 zł 80 zł Możliwość wyboru krótkiej lub długiej

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Monika Haligowska

Opracowała: Monika Haligowska Kwalifikacja i orzekanie odnośnie dzieci niezdolnych do nauki w szkołach masowych. Podstawy prawne, rola psychologa, rola poradni w kwalifikowaniu do szkół specjalnych. Opracowała: Monika Haligowska Podstawy

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Dzieci w opinii rodziców czują się dobrze i są ogólnie zadowolone z życia, bez względu na to, czy poszły do szkoły, czy zerówki. Rodzice nie zaobserwowali różnic

Bardziej szczegółowo

Raport dla szkoły Z BADANIA PODŁUŻNEGO W SZKOŁACH PODSTAWOWYCH. Efektywność nauczania na I etapie edukacyjnym

Raport dla szkoły Z BADANIA PODŁUŻNEGO W SZKOŁACH PODSTAWOWYCH. Efektywność nauczania na I etapie edukacyjnym ͳ Raport dla szkoły Z BADANIA PODŁUŻNEGO W SZKOŁACH PODSTAWOWYCH Efektywność nauczania na I etapie edukacyjnym Dane szkoły Nr identyfikacyjny: Nazwa szkoły: Miejscowość: Adres: Instytut Badań Edukacyjnych

Bardziej szczegółowo

Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny

Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny Część Druga Psychometryczna analiza wyników badań standaryzacyjnych Skali Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny 79 Skala Gotowości

Bardziej szczegółowo

OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH

OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ROK SZKOLNY 2013/2014 OFERTA PRELEKCJI I WARSZTATÓW DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI DZIECI PRZEDSZKOLNYCH PORADNIA PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNA W CHORZOWIE Prelekcje i warsztaty dla Rodziców CUD ŻYCIA CUD NARODZIN

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Wyniki badania profilaktyki lekarskiej w zakresie porad żywieniowych dla dzieci do lat 3

Wyniki badania profilaktyki lekarskiej w zakresie porad żywieniowych dla dzieci do lat 3 Warszawa, 29 maja 2013 roku Wyniki badania profilaktyki lekarskiej w zakresie porad żywieniowych dla dzieci do lat 3 Cele badania Badanie przeprowadzono w celu poznania dodatkowych przyczyn złej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Opis przykładu dobrej praktyki

Opis przykładu dobrej praktyki Informacje ogólne o działaniu: Opis przykładu dobrej praktyki Nazwa placówki: Nazwa i rodzaj działania: Obszar pracy placówki, którego dotyczy: Uzasadnienie; Przykład dobrej praktyki uzyskał: Poradnia

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY Oferta pomocy psychologiczno- pedagogicznej Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Szprotawie na rok szkolny 2013/2014 dla uczniów, rodziców i nauczycieli placówek oświatowych z terenu działania poradni

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie kompetencji personalnych i społecznych w szkole zawodowej drogą do sukcesu na rynku pracy

Kształtowanie kompetencji personalnych i społecznych w szkole zawodowej drogą do sukcesu na rynku pracy Wyniki cząstkowe testów ex ante z uczniami. We wszystkich pięciu uczestniczących w tym etapie projektu szkołach ponadgimnazjalnych rozpoczęły się zajęcia Innowacyjnego Programu Szkolnego Doradztwa Zawodowego.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Procedura reguluje zasady i tryb organizowania zajęć rewalidacyjnowychowawczych w Zespole Placówek Specjalnych w Szerzawach.

Procedura reguluje zasady i tryb organizowania zajęć rewalidacyjnowychowawczych w Zespole Placówek Specjalnych w Szerzawach. Procedura organizowania zajęć rewalidacyjno- wychowawczych Procedura reguluje zasady i tryb organizowania zajęć rewalidacyjnowychowawczych w Zespole Placówek Specjalnych w Szerzawach. Podstawa prawna:

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Jolanta Rafał-Łuniewska

Jolanta Rafał-Łuniewska Jolanta Rafał-Łuniewska Dokumentacja wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, w tym propozycja konstrukcji (schemat) indywidualnego programu wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Wymienione niżej dokumenty

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Formy pomocy rodzicom posiadającym dziecko z zaburzeniami zachowania. Moduł 188: Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży. Diagnoza

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo...

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo... 9 Spis treści Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE............ 15 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz........ 17 Piśmiennictwo................................ 26 2. Wady rozwojowe

Bardziej szczegółowo

OKRĘGOWA KOMISJA EGZAMINACYJNA W ŁODZI INFORMACJE O WYNIKACH UCZNIÓW ROZWIĄZUJĄCYCH ARKUSZE NIESTANDARDOWE

OKRĘGOWA KOMISJA EGZAMINACYJNA W ŁODZI INFORMACJE O WYNIKACH UCZNIÓW ROZWIĄZUJĄCYCH ARKUSZE NIESTANDARDOWE OKRĘGOWA KOMISJA EGZAMINACYJNA W ŁODZI INFORMACJE O WYNIKACH UCZNIÓW ROZWIĄZUJĄCYCH ARKUSZE NIESTANDARDOWE SPRAWDZIAN W ROKU 2009 SPIS TREŚCI 1. DANE STATYSTYCZNE UCZNIÓW ROZWIĄZUJĄCYCH DOSTOSOWANE ARKUSZE

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

PROJEKT AKADEMIA KARIERY OD POMYSŁU DO REALIZACJI...

PROJEKT AKADEMIA KARIERY OD POMYSŁU DO REALIZACJI... PROJEKT AKADEMIA KARIERY OD POMYSŁU DO REALIZACJI... Grzegorz Ślęzak Anna Hajdukiewicz Priorytet IX: Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach. Działanie 9.2: Podniesienie atrakcyjności i jakości

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Zadania i zasady organizacji zajęć z rewalidacji indywidualnej

Zadania i zasady organizacji zajęć z rewalidacji indywidualnej Zadania i zasady organizacji zajęć z rewalidacji indywidualnej Działania o charakterze rewalidacyjnym podejmuje się w przypadku uczniów z niepełnosprawnością Rewalidacja indywidualna to interwencja to

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Teoretyczne i metodyczne podstawy pedagogiki wczesnoszkolnej Kod przedmiotu: Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno - Społeczny

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO OLIGOFRENOPEDAGOGIKA

Bardziej szczegółowo

Recenzje: dr hab. Eleonora Bielawska-Batorowicz, prof. Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr hab. Bogdan Zawadzki

Recenzje: dr hab. Eleonora Bielawska-Batorowicz, prof. Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Recenzje: dr hab. Eleonora Bielawska-Batorowicz, prof. Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Wpływ terminu porodu na wyrzynanie zębów stałych u bliźniąt

Wpływ terminu porodu na wyrzynanie zębów stałych u bliźniąt Czas. Stomatol., 2009, 62, 4, 293-297 2009 Polish Dental Society http://www.czas.stomat.net Wpływ terminu porodu na wyrzynanie zębów stałych u bliźniąt Influence of the delivery term on the time of permanent

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Standardy i normy do oceny rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży Doskonałe narzędzia czy pułapki diagnostyczne?

Standardy i normy do oceny rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży Doskonałe narzędzia czy pułapki diagnostyczne? Standardy i normy do oceny rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży Doskonałe narzędzia czy pułapki diagnostyczne? Dr hab. n. med. Anna Oblacińska Zakład Zdrowia Dzieci i Młodzieży Instytut Matki i Dziecka

Bardziej szczegółowo

NPDN PROTOTO - J. MORAWSKA

NPDN PROTOTO - J. MORAWSKA TRUDNOŚCI W UCZENIU SIĘ wg. prof. M. BOGDANOWICZ SPECYFICZNE NIESPECYFICZNE TRUDNOŚCI W UCZENIU SIĘ wg. prof. GRUSZCZYK - KOLCZYŃSKIEJ zwyczajne nadmierne specyficzne TRUDNOŚCI ZWYCZAJNE Trudności zwyczajne

Bardziej szczegółowo

Raport Testy Trenerskie. Kadr Makroregionalnych Polskiego Związku Podnoszenia Ciężarów

Raport Testy Trenerskie. Kadr Makroregionalnych Polskiego Związku Podnoszenia Ciężarów Raport Testy Trenerskie Kadr Makroregionalnych Polskiego Związku Podnoszenia Ciężarów W trakcie zgrupowań Kadr Makroregionalnych Polskiego Związku Podnoszenia Ciężarów, poddano zawodników Testom Trenerskim.

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo