OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU"

Transkrypt

1 OPRACOWANIE EKSPERTYZ, ANALIZ I BADAŃ W ZAKRESIE OCHRONY KONKURENCJI DLA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW, W RAMACH PROJEKTU 2004/ OCHRONA KONKURENCJI Projekt współfinansowany przez UNIĘ EUROPEJSKĄ ETAP 2, REZULTAT 2 OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU Wersja kwietnia 2007

2 SPIS TREŚCI STRESZCZENIE... 4 WYKAZ SKRÓTÓW STOSOWANYCH W DOKUMENCIE... 5 WSTĘP... 6 I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ORAZ CHARAKTERYSTYKA OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH JAKO NIETYPOWEJ FORMY KARTELU... 8 II. III. IV. 1. Modele postępowania firm na rynkach Regulacje prawne w zakresie zwalczania karteli, w tym otwartych systemów cenowych jako ich szczególnej formy Pozytywne i negatywne aspekty przejrzystości cenowej na rynku Definicja otwartych systemów cenowych Cechy rynków podatnych na tworzenie porozumień ograniczających konkurencję wykorzystujących otwarte systemy cenowe Zakres informacji, których ujawnianie traktowane jest jako naruszenie europejskiego prawa konkurencji SPOSOBY UJAWNIANIA PRZEZ PRZEDSIĘBIORCÓW CEN I INNYCH INFORMACJI NA RYNKU Z ZAMIAREM ICH NOTYFIKACJI KONKURENTOM Stowarzyszenia i związki przedsiębiorców Współpraca z dedykowanymi firmami lub organizacjami słuŝącymi jako broker informacyjny Usankcjonowane przez państwo systemy ujawniania informacji Analizy rynku i benchmarking Publikacje w prasie branŝowej Internet i rozwiązania B2B/ B2C Gun-jumping Wspólny udział w postępowaniach przetargowych METODY WYKRYWANIA POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ Analizy rynkowe i sektorowe Współpraca międzynarodowa organów antymonopolowych Program leniency No-action letter SPOSOBY DOWODZENIA, Iś UJAWNIANIE CEN I INNYCH INFORMACJI NA RYNKU WYCZERPUJE ZNAMIONA POROZUMIENIA OGRANICZAJĄCEGO KONKURENCJĘ Sposoby dowodzenia i uzasadniania decyzji kwalifikujących daną praktykę jako porozumienie o charakterze antykonkurencyjnym /106

3 2. Kryteria stosowane do oceny praktyki ujawniania cen na rynku w kontekście działań ograniczających konkurencję V. MOśLIWOŚCI WYŁĄCZENIA PRZEDMIOTOWYCH POROZUMIEŃ SPOD ZAKAZU POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ W OPARCIU O ART. 81 UST. 3 TWE VI. VII. 1. Podstawy prawne stosowania wyłączeń Przesłanki wyłączenia przedmiotowych porozumień spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję Przykłady wyłączenia spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję ANALIZA PRZYKŁADOWEJ SPRAWY DOTYCZĄCEJ UJAWNIANIA PRZEZ PRZEDSIĘBIORCÓW CEN NA RYNKU Z ZAMIAREM ICH NOTYFIKACJI KONKURENTOM, OCENIONEJ PRZEZ KOMISJĘ EUROPEJSKĄ JAKO SPEŁNIAJĄCA KRYTERIUM POROZUMIENIA OGRANICZAJĄCEGO KONKURENCJĘ COBELPA/VNP (77/592/EEC) Podstawowe informacje o rynku i graczach Opis praktyki ujawniania cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom oraz zakres udostępnianych informacji Ocena prawna działalności przedsiębiorców Treść decyzji Komisji Europejskiej w analizowanej sprawie PRZEGLĄD ORZECZEŃ DOTYCZĄCYCH OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH Wybrane orzeczenia Komisji Europejskiej Wybrane orzeczenia sądów wspólnotowych i decyzje europejskich instytucji antymonopolowych Wybrane orzeczenia z rynku amerykańskiego SPIS TABEL SPIS RYSUNKÓW /106

4 STRESZCZENIE Otwarte systemy cenowe, we współczesnej terminologii ekonomiczno-prawnej określane jako praktyka udostępniania konkurentom wraŝliwych informacji rynkowych, to jedna z nietypowych postaci kartelu. Istotą otwartych systemów cenowych jest tworzenie sztucznych mechanizmów wymiany informacji o cenach transakcyjnych (uwzględniających przyznane upusty i rabaty) oraz innych danych pozacenowych, na przykład takich jak udziały rynkowe, wolumeny zamówień i sprzedaŝy, wykorzystanie mocy produkcyjnych, zmiany w liczbie klientów itp. NaduŜycie tego typu informacji prowadzi do koordynowania strategii cenowych, ustalania poziomu cen, podziału rynku lub ograniczania dostępu do rynku i najczęściej ma miejsce w warunkach oligopolu. MoŜe równieŝ dochodzić do niepoŝądanego, nadmiernego uprzywilejowania strony podaŝowej rynku (producentów) kosztem konsumentów. Stwierdzenie istnienia na danym rynku porozumienia ograniczającego konkurencję bazującego na systemie wymiany informacji jest nieco trudniejsze niŝ wykrycie innych typów karteli. Wszelkie narzędzia wykrywania antykonkurencyjnych porozumień, dostępne dla urzędów ds. ochrony konkurencji, mogą być wykorzystywane w przypadku otwartych systemów cenowych. Wydaje się jednak, Ŝe w ramach prowadzonych przez urzędy antymonopolowe analiz rynku szczególną uwagę naleŝy zwrócić na działalność stowarzyszeń i związków przedsiębiorców oraz firm, gdyŝ to one najczęściej stanowią forum wymiany niedozwolonych informacji. Z uwagą naleŝy równieŝ podchodzić do tworzonych przez państwo systemów udostępniania informacji rynkowych. Zdarza się bowiem, Ŝe zamiast poprawy sytuacji konsumentów, dochodzi do naduŝyć i ograniczania konkurencji. Nowym wyzwaniem dla europejskich i narodowych organów ochrony konkurencji będzie szybki rozwój gospodarki elektronicznej i wynikające stąd zagroŝenia. W ostatnich latach moŝna było zaobserwować rosnącą liczbę decyzji i orzeczeń dotyczących systemów informatycznych lub udostępniania informacji z wykorzystaniem technologii internetowych. Niewykluczone, Ŝe w najbliŝszym czasie konieczne będzie wypracowanie nowych rozwiązań prawnych w zakresie ujawniania informacji na rynkach wirtualnych. Gdy nie istnieje umowa wskazująca na intencję ograniczania konkurencji na rynku, lub zapisy istniejącej umowy są niejednoznaczne, konieczne jest przeprowadzenie procesu oceny zakwestionowanej praktyki. W Unii Europejskiej ocen naruszającego zasady konkurencji udostępniania informacji dokonuje się przede wszystkim przez pryzmat struktury rynku oraz charakterystyki informacji będących przedmiotem wymiany. Powszechnie stosuje się w tym celu analizę czynników. Podobnie jak w przypadku innych porozumień ograniczających konkurencję, w odniesieniu do praktyk wymiany informacji na rynku moŝliwe jest zastosowanie wyłączenia na mocy art. 81(3) TWE. Funkcjonuje równieŝ wyłączenie blokowe dla sektora ubezpieczeniowego, które umoŝliwia wymianę szczegółowych danych rynkowych, m.in. w celu zbiorowego kalkulowania ryzyka. 4/106

5 WYKAZ SKRÓTÓW STOSOWANYCH W DOKUMENCIE AGCM ATP B2B B2C BAT CECI COBELPA ECN GFPIE GVPA HH IBOS ICN IL MIT MIV OECD OFT OJ PM TPA TWE UE UOKiK VNP WE Autorita Garante per la Concorrenza ed il Mercato Airline Tariff Publishing Company Business-to-business Business-to-customer British American Tobacco Central European Competition Initiative Association des Fabricants de Pâtes, Papiers et Cartons de Belgique European Competition Network Groupement Français de Fabricants de Papiers d'impression et d'écriture Genuine Vegetable Parchment Association Indeks Herfindahla-Hirschmana Inter-Bank Online System International Competition Network Indeks Lernera Massachusetts Institute of Technology Marktinformationsverfahren Organisation for Economic Co-operation and Development Office of Fair Trading Official Journal Philip Morris Third Party Access Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską Unia Europejska Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Vereeniging van Nederlandsche Papierfabrikanten Wspólnota Europejska 5/106

6 WSTĘP Celem niniejszego opracowania jest szczegółowe i wszechstronne omówienie zagadnień związanych z naruszającą konkurencję praktyką ujawniania cen i informacji pozacenowych, określaną pojęciem otwartego systemu cenowego (ang. open price system, niem. Marktinformationsverfahern, Informationsverfahren). W kolejnych rozdziałach dokumentu omówiono następujące zagadnienia: - Zagadnienia wprowadzające oraz charakterystyka otwartych systemów cenowych jako nietypowej formy kartelu pierwszy rozdział ekspertyzy definiuje pojęcie otwartego systemu cenowego. W rozwaŝaniach uwzględniono zarówno aspekt prawny, jak równieŝ aspekt ekonomiczny omawianego zjawiska. W oparciu o istniejące regulacje oraz praktykę stosowania prawa podjęto próbę określenia granicy między typową dla wolnej konkurencji i poŝądaną przez konsumentów przejrzystością cenową a sytuacją, w której ceny na rynku ujawniane są z zamiarem ujawnienia ich konkurentom. Omówione zostały podstawowe cechy rynków, które są w szczególny sposób podatne na powstawanie otwartych systemów cenowych. - Sposoby ujawniania przez przedsiębiorców cen i innych informacji na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom w drugim rozdziale zaprezentowany został przegląd typowych sposobów stosowanych przez przedsiębiorstwa w celu ujawniania cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom. W omówieniu kaŝdej z tych metod szczególny nacisk połoŝono na wyeksponowanie działań (lub zakresu informacji, których te działania dotyczą) wykraczających poza dozwoloną praktykę biznesową i stanowiących naruszenie prawa konkurencji. NaleŜy bowiem zwrócić uwagę, Ŝe większości z wymienionych w tym rozdziale działań nie moŝna a priori uznać za działania zmierzające do ograniczania konkurencji. Wybrane sposoby ujawniania cen na rynku są poparte przykładami i opatrzone odnośnikami do konkretnych spraw i orzeczeń. - Metody wykrywania porozumień ograniczających konkurencję w rozdziale trzecim, w oparciu o przegląd kompetencji krajowych i zagranicznych organów antymonopolowych przedstawione zostały praktyczne sposoby wykrywania porozumień ograniczających konkurencję. Opisano między innymi działania organów antymonopolowych w zakresie analiz ekonomicznych i monitorowania rynków, współpracę między organami antymonopolowymi na forum międzynarodowym w celu wykrywania porozumień antykonkurencyjnych, jak równieŝ przykłady współpracy między organami regulacyjnymi, orzekającymi i organami antymonopolowymi. Omówiono równieŝ dwa instrumenty prawne, które mają na celu ułatwienie urzędom antymonopolowym ujawnianie porozumień ograniczających konkurencję. - Sposoby dowodzenia, Ŝe ujawnianie cen i innych informacji na rynku wyczerpuje znamiona porozumienia ograniczającego konkurencję w rozdziale czwartym opisano przesłanki świadczące o istnieniu otwartych systemów cenowych. W tej części przedstawiono sposób oceny i klasyfikacji przez kompetentny organ orzekający praktyk polegających na wymianie między konkurującymi przedsiębiorcami informacji, które mogą mieć charakter antykonkurencyjny. Zaznaczono róŝnice w sposobie oceny praktyk w świetle amerykańskich (Section 1, Sherman Act) i europejskich (Art. 81 i Art. 82 TWE) regulacji antytrustowych. W oparciu o analizę 6/106

7 wybranych postępowań w sprawie naruszenia przepisów o konkurencji przedstawione zostały moŝliwe sposoby dowodzenia (wraz z uzasadnieniem), iŝ dana praktyka nosi znamiona porozumienia ograniczającego konkurencję. - MoŜliwości wyłączenia przedmiotowych porozumień spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję w oparciu o art. 81(3) TWE w piątym rozdziale zostały przedstawione przepisy regulujące stosowanie wyłączeń oraz wytyczne dotyczące stosowania tych przepisów. Analizę prawną zilustrowano przykładami pozwalającymi unaocznić, w jaki sposób w toku stosowania prawa przebiegała weryfikacja konkretnych przypadków przez organy orzekające. - Analiza przykładowej sprawy dotyczącej ujawniania przez przedsiębiorców cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom, ocenionej przez Komisje Europejską jako spełniająca kryterium porozumienia ograniczającego konkurencję w kolejnym rozdziale ekspertyzy omówiono szczegółowo sprawę COBELPA/ VNP (77/592/EEC), która dotyczyła ujawniania cen przez producentów papieru i artykułów biurowych z Belgii i Holandii. Zgodnie z decyzją Komisji Europejskiej, praktyki firm działających na analizowanym rynku naruszały art. 81(1) TWE. - Przegląd orzeczeń dotyczących otwartych systemów cenowych w ostatnim rozdziale opracowania przedstawiono przykładowe, precedensowe orzeczenia Komisji Europejskiej i Sądów Wspólnotowych w sprawach dotyczących otwartych systemów cenowych jako mechanizmów ograniczających konkurencję na rynku. Wyboru spraw dokonano w sposób umoŝliwiający przegląd moŝliwie szerokiego wachlarza zróŝnicowanych przypadków. Dodatkowo przywołane zostaną najciekawsze sprawy z rynku amerykańskiego. KaŜde wskazane orzeczenie opatrzone jest komentarzem odnoszącym się do przedmiotu postępowania oraz decyzji właściwego organu. W toku prac nad niniejszą ekspertyzą wykorzystano szeroki zakres literatury, głownie niemiecko- i anglojęzycznej. Informacje dotyczące postępowań zaczerpnięto z tekstów decyzji i orzeczeń Komisji Europejskiej i sądów oraz opracowań analizujących i interpretujących te orzeczenia. 7/106

8 I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ORAZ CHARAKTERYSTYKA OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH JAKO NIETYPOWEJ FORMY KARTELU W niniejszym rozdziale skoncentrowano się na zaprezentowaniu ram ekonomicznych i prawnych, do których autorzy będą się odwoływać w dalszej części opracowania i które są niezbędne dla zrozumienia mechanizmu zmowy opartej o wymianę informacji, a takŝe zdefiniowano otwarty system cenowy. Rozdział przedstawia teoretyczne rozwaŝania dotyczące postępowania firm w róŝnym otoczeniu mikroekonomicznym, czyli na rynkach o róŝnej strukturze determinującej formy konkurencji. Struktura rynku jest bowiem istotnym czynnikiem wpływającym na ocenę wpływu praktyk wymiany informacji na konkurencję. Obok aspektu ekonomicznego istotne jest zrozumienie istniejących przepisów prawnych odnoszących się do zwalczania porozumień ograniczających konkurencję, w tym otwartych systemów cenowych jako nietypowych form kartelu. NaleŜy podkreślić, Ŝe nietypowość otwartych systemów cenowych wiąŝe się z ich charakterystyką, nie zaś z oceną prawną czy dedykowanymi regulacjami prawnymi. Brak zatem specyficznych aktów prawnych odnoszących się konkretnie do naduŝyć związanych z udostępnianiem konkurentom informacji rynkowych. Otwarte systemy cenowe naleŝy odróŝnić od naturalnej i poŝądanej na rynku przejrzystości cenowej, która w określonych warunkach rynkowych przynosi konsumentom znaczne korzyści. Na rynku oligopolistycznym, gdy w sposób zamierzony wymieniane są wraŝliwe informacje rynkowe (dane indywidualne i aktualne, odnoszące się do cen transakcyjnych, udziałów rynkowych, produkcji, sprzedaŝy lub klientów), najczęściej dochodzi do ograniczania konkurencji poprzez koordynację strategii cenowych, dzielenie rynku lub ustalanie poziomu cen. Nawet w sytuacji, gdy zadeklarowaną intencją uczestników systemu wymiany informacji nie jest ograniczanie konkurencji, porozumienie takie moŝe zostać zakwestionowane przez organy antymonopolowe jako nadmierne uprzywilejowanie strony podaŝowej rynku kosztem konsumentów. 1. Modele postępowania firm na rynkach Z punktu widzenia teorii ekonomii dwa ekstremalne przykłady struktur rynkowych to doskonała konkurencja i monopol. Na rynku doskonale konkurencyjnym cena ustala się w wyniku działania mechanizmów rynkowych, tj. nieskrępowanej gry popytu i podaŝy. Co za tym idzie, Ŝaden z podmiotów rynku doskonale konkurencyjnego nie jest w stanie indywidualnie wpływać na ceny. Na przeciwnym biegunie znajduje się monopol będący rynkiem, na którym obecny jest tylko jeden dostawca danego towaru, który w pełni i samodzielnie kontroluje podaŝ i ceny. Strukturą pośrednią, w praktyce dominującą na wielu rynkach krajów rozwiniętych, jest oligopol, charakteryzujący się występowaniem na rynku kilku znaczących producentów danego dobra lub dostawców usługi. Z uwagi na fakt, iŝ problematyka wymiany informacji, w tym otwartych systemów cenowych, dotyczy przede wszystkim rynków o strukturze oligopolu, w niniejszej części szczególny nacisk połoŝono na opis teoretycznych modeli przedstawiających właśnie tę strukturę rynku, w tym modeli Cournota, Stackelberga i Bertranda. 8/106

9 Doskonała konkurencja Na rynku doskonale konkurencyjnym (ang. perfect competition, niem. vollständige Konkurrenz) liczba sprzedawców i nabywców zawierających między sobą transakcje jest tak duŝa, zaś siła ekonomiczna kaŝdego z nich w porównaniu z rozmiarami danego rynku tak znikoma, Ŝe Ŝaden z nich nie ma wpływu na cenę. Uczestnicy rynku traktują więc ceny jako zmienne niezaleŝne. Na rynku występuje wielu konsumentów, a Ŝaden z nich nie jest na tyle silny, by wpływać na rynkową cenę produktu. O producencie działającym na doskonale konkurencyjnym rynku mówi się, Ŝe jest on cenobiorcą: musi akceptować ukształtowaną na danym rynku cenę. Produkt będący przedmiotem transakcji na rynku doskonale konkurencyjnym jest jednorodny (homogeniczny), tj. wszyscy producenci wytwarzają i dostarczają na rynek identyczne wyroby. Oznacza to, iŝ nabywcy jest obojętne, od którego producenta nabędzie dany towar. Dla rynku doskonale konkurencyjnego charakterystyczna jest pełna swoboda wejścia i wyjścia z rynku, co oznacza, Ŝe nie ma Ŝadnych ograniczeń, aby produkcję danego towaru podejmowali dowolni przedsiębiorcy i sprzedawali go na danym rynku. Nie ma teŝ ograniczeń co do tego, by dowolni przedsiębiorcy likwidowali swoje firmy. Swoboda wejścia i wyjścia sprzyja konkurencji między producentami, rywalizującymi o moŝliwość sprzedaŝy swoich produktów nabywcom. Istotną cechą doskonałej konkurencji jest doskonała przejrzystość rynku, oznaczająca, Ŝe wszyscy uczestnicy mają swobodny i pełny dostęp do wszelkich informacji dotyczących sytuacji rynkowej. Cena na rynku ustalana jest w punkcie równowagi, odpowiadającym punktowi przecięcia się funkcji popytu i podaŝy. Rysunek 1. Mechanizm ustalania ceny równowagi w modelu doskonałej konkurencji P (cena) PodaŜ Pw P Popyt Qw Q (ilość) Renta konsumenta Renta producenta Źródło: F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

10 Po cenie równowagi P w konsumenci są skłonni nabyć całkowitą ilość danego dobra, jaką producenci są skłonni zaoferować (Q w ). JeŜeli przedsiębiorstwo zdecyduje się na podniesienie ceny powyŝej poziomu odpowiadającego równowadze rynkowej, potencjalni nabywcy zwrócą się do innego sprzedawcy. Jeśli z kolei przedsiębiorstwo obniŝy cenę, sprzeda całą produkcję, ale nie osiągnie maksymalnego zysku. W takim przypadku zachowanie firmy będzie nieekonomiczne. Popyt na produkty przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego jest doskonale elastyczny. Przy stanie równowagi rynkowej i cenie danego dobra na poziomie P w przebieg funkcji popytu sugeruje, iŝ istnieją konsumenci, którzy byliby skłonni nabyć dane dobro po cenie wyŝszej niŝ cena równowagi. Konsumenci ci odnoszą korzyść z faktu, Ŝe cena rynkowa jest niŝsza od ceny, za jaką byliby skłonni nabyć dane dobro. Całkowitą korzyść finansową, jaką odnoszą konsumenci skłonni nabyć dane dobro powyŝej ceny równowagi rynkowej określa się terminem nadwyŝki (renty) konsumenta (ang. consumer surplus, niem. Konsumentenrente). Na powyŝszym wykresie odzwierciedleniem nadwyŝki konsumenta jest zaznaczone na zielono pole powierzchni ograniczonej funkcją popytu, prostą P oraz osią odciętych układu współrzędnych. Analogicznie, na rynku istnieje grupa producentów, którzy byliby skłonni sprzedać dane dobro po cenie niŝszej niŝ cena równowagi. Producenci ci odnoszą korzyść z faktu, Ŝe cena rynkowa jest wyŝsza od ceny, za jaką byliby skłonni sprzedać dane dobro. Całkowitą korzyść finansową, jaką odnoszą producenci skłonni sprzedać dane dobro poniŝej ceny równowagi rynkowej określa się terminem nadwyŝki (renty) producenta (ang. producer surplus, niem. Produzentenrente). Na powyŝszym wykresie odzwierciedleniem nadwyŝki producenta jest zaznaczone na niebiesko pole powierzchni ograniczonej funkcją podaŝy, prostą P oraz osią odciętych układu współrzędnych. 1 NaleŜy zauwaŝyć, Ŝe rynki doskonale konkurencyjne nie występują w rzeczywistości. Wiele cech wspólnych z nimi posiadają rynki wolnokonkurencyjne, charakteryzujące się duŝą liczbą uczestników, pełną swobodą wejścia na rynek oraz względnie dobrym dostępem do informacji. Monopol W teorii ekonomii pojęcie monopol (ang. monopoly, niem. Monopol) odnosi się do formy rynku będącej przeciwieństwem doskonałej konkurencji. Najbardziej charakterystyczną cechą czystego monopolu (ang. pure monopoly, niem. vollkommenes Monopol) jest występowanie na rynku tylko jednego podmiotu po stronie popytu lub podaŝy. Gdy na rynku obecny jest tylko jeden nabywca, mówimy o monopolu popytu (tzw. monopson), natomiast gdy obecny jest tylko jeden producent/sprzedawca, mówimy o monopolu podaŝy. Nabywcy i sprzedawcy dysponują pełną informacją o rynku. Oznacza to, Ŝe firma mająca monopol podaŝy zna popyt na produkowane przez siebie dobro. Natomiast firma mająca monopson zna podaŝ dobra, na które jest zapotrzebowanie. JeŜeli po jednej stronie rynku jest wielu uczestników, to dysponują oni pełną informacją o cenach. Rynek w warunkach czystego monopolu jest zatem w pełni przejrzysty. W warunkach czystego monopolu konkurencja nie istnieje. Czyste monopole są zabezpieczone przed konkurencją przy pomocy barier uniemoŝliwiających innym podmiotom 1 F.W. von Papp, Marktinformationsverfahren: Grenzen der Information im Wettbewerb Die Herstellung praktischer Konkordanz zwischen legitimen Informationsbedürfnissen und Geheimwettbewerb, Diss. Univ. Tübingen, Nomos 2004, s /106

11 wejście na rynek. Monopolista moŝe pozwolić sobie na podniesienie własnych cen bez obawy o utratę klientów na rzecz wytwórców tego samego lub podobnego produktu. W przeciwieństwie do uczestników konkurencji doskonałej monopolista moŝe podnieść ceny sprzedając mniej lub obniŝyć je, by sprzedać więcej. Monopolista jest więc cenodawcą. Monopol moŝe być skutkiem szeregu czynniku, do których naleŝą między innymi: - wyłączność prawa własności na określone surowce, - posiadanie patentu na dany produkt, który jest chroniony prawnie, co uniemoŝliwia innym producentom jego kopiowanie, - wyłączność na sprzedaŝ danego produktu w określonym rejonie, oparta na koncesji lub wynikająca z nawyków nabywców, którzy dokonują zakupów w najbliŝszym sąsiedztwie mieszkania lub na trasie do pracy, - posiadanie praw do marki (nazwy firmowej) produktu, - prowadzenie produkcji na duŝą skalę, która uniemoŝliwia innym firmom wejście do branŝy i rozwinięcie produkcji na skalę opłacalną przy danej pojemności rynku, - porozumienia producentów, działających jak jedna firma, lub działalność związków zawodowych stwarzających monopol na rynku pracy, - polityka protekcyjna państwa chroniąca krajowego producenta przed napływem zagranicznych produktów na rynek, - tworzenie sytuacji monopolistycznych przez państwo w celach fiskalnych (tzw. monopole państwowe). Specyficzną odmianą monopolu jest tzw. monopol dyskryminujący (ang. discriminating monopoly, niem. diskriminierendes Monopol), w którym monopolista sprzedaje ten sam produkt w tym samym miejscu i czasie po róŝnych cenach. W monopolu dyskryminującym sprzedawca moŝe stosować róŝne ceny dla róŝnych odbiorców lub róŝne ceny dla kolejnych partii produktów. 2 Oligopol Oligopol (ang. oligopoly, niem. Oligopol) stanowi formę rynku, na którym obecnych jest kilku uczestników po stronie podaŝy (oligopol podaŝy) lub po stronie popytu (oligopol popytu oligopson). Po drugiej stronie wymiany występuje wielu uczestników, którzy posiadają niewielkie udziały w rynku. Firmy oligopolistyczne mogą oferować na rynku ten sam produkt (oligopol homogeniczny) lub produkty zróŝnicowane (oligopol heterogeniczny). Biorąc pod uwagę dostępności informacji dla uczestników rynku, naleŝy stwierdzić, iŝ rynek oligopolistyczny nie jest doskonale przejrzysty. Celem poszczególnych oligopolistów jest zdobywanie informacji zarówno o stanie rynku i popycie ze strony potencjalnych nabywców, jak równieŝ o sytuacji konkurentów. W oligopolu przedsiębiorstwa konkurują między sobą, obserwując się wzajemnie. Decyzje o cenie lub wolumenach produkcji często oparte są na przewidywaniach zachowań konkurentów. Istnieje wiele przyczyn powstawania oligopoli. Jedną z nich mogą być rosnące korzyści skali, często występujące w sytuacji, gdy istotnym elementem kosztów jest koszt stały (np. konieczność poniesienia przez przedsiębiorstwo wysokich inwestycji początkowych). 2 Ibidem, s /106

12 Konieczność poniesienia wysokiego kosztu początkowego powoduje, Ŝe wraz ze wzrostem skali produkcji obniŝa się koszt przeciętny. Wysoki koszt związany z inwestycjami początkowymi stanowi jednocześnie wysoką barierę wejścia na rynek. Rynek o charakterze oligopolu moŝe równieŝ powstawać na skutek innych barier wejścia, w tym przede wszystkim ograniczeń o charakterze prawnym (np. normy techniczne, normy sanitarne i jakościowe, patenty, licencje, atesty, bariery celne itp.). Częstą przyczyną powstawania oligopoli są równieŝ procesy fuzji i przejęć, powodujące zmniejszenie ilości przedsiębiorstw na rynku. Z punktu widzenia konsumentów rynek oligopolistyczny jest korzystniejszy od monopolu z uwagi na fakt, iŝ zgodnie z teorią ekonomii, cena oferowana na takim rynku jest niŝsza od ceny monopolowej. Ponadto częstym zjawiskiem na rynkach o strukturze oligopolu są wojny cenowe, które przynoszą konsumentom wymierne korzyści w postaci obniŝek cen. Z drugiej jednak strony, ze względu na to, iŝ na rynku oligopolistycznym obecnych jest niewiele przedsiębiorstw, mogą one łatwo zawierać porozumienia ograniczając podaŝ do poziomu, jaki wybrałby monopolista. Tego rodzaju porozumienie określane jest mianem kartelu. Zawarcie przez grupę przedsiębiorstw umowy kartelowej powoduje, iŝ jego uczestnicy stają się monopolistą zbiorowym. NaleŜy zwrócić uwagę na fakt, iŝ przedsiębiorstwa operujące w warunkach oligopolu mogą się kierować szeregiem róŝnych strategii rynkowych, w tym np.: - kaŝda z firm ustala ceny swoich produktów i wolumeny produkcji nie porozumiewając się z rywalami. W tej sytuacji kaŝda z firm stara się obniŝać ceny i zwiększać produkcję, aby zdobyć większy udział w rynku, - uczestnicy rynku dochodzą do porozumienia i jedna z nich staje się liderem ustalającym ceny, a inne tego lidera naśladują, - wszyscy uczestnicy rynku oligopolistycznego usiłują działać jak liderzy sądząc, Ŝe uda im się osiągnąć wyŝsze zyski, w efekcie jednak osiągają zyski niŝsze niŝ gdyby zawarli porozumienie, - uczestnicy runku oligopolistycznego porozumiewają się w sprawie wielkości sprzedaŝy i osiągają korzyści wynikające z tytułu ich monopolistycznej pozycji. Zawsze jednak istnieje pokusa nieprzestrzegania umowy i sprzedawania większej ilości produktów, zwłaszcza w sytuacji, gdy śledzenie zachowania się róŝnych firm jest utrudnione. Jak wynika z powyŝszych przykładów, oligopol nie jest pojęciem jednorodnym. Z uwagi na fakt, iŝ w warunkach oligopolu istnieje duŝa róŝnorodność w sensie moŝliwej liczby oligopolistów, ich udziału w rynku, umiejętności przewidywania i uczenia się, konkurencja oligopolistyczna moŝe występować w róŝnych formach zarówno jako konkurencja cenowa, jak i jako konkurencja pozacenowa. Model Cournota Zgodnie z załoŝeniami modelu francuskiego inŝyniera i ekonomisty Antoine a Augustina Cournota na analizowanym rynku obecne są dwie firmy (tzw. duopol), a obaj producenci kierują się maksymalizacją zysku. Oba przedsiębiorstwa wytwarzają produkt jednorodny (homogeniczny) i dysponują doskonałą informacją o rynku. KaŜde z przedsiębiorstw traktuje postępowanie konkurenta jako dane, moŝe je zatem przewidywać, ale nie moŝe go skłonić do 12/106

13 zmiany decyzji. Zmiennymi decyzyjnymi są wielkości produkcji. Popyt na produkt wytwarzany przez obydwu uczestników duopolu obrazuje funkcja liniowa. 3 W modelu duopolu Cournota kaŝde z przedsiębiorstw musi podjąć decyzje, w jaki sposób optymalnie zareagować na decyzje konkurenta determinujące ilość wytwarzanego dobra. Wybór przez przedsiębiorstwo optymalnej wielkości produkcji, będący skutkiem reakcji na moŝliwe działania konkurenta przedstawia tzw. funkcja reakcji (ang. reaction function, niem. Reaktionskurve). Rysunek 2. Mechanizm ustalania punktu równowagi w modelu Cournota Wielkość produkcji firmy A Krzywa reakcji firmy B QMA Punkt równowagi Cournota-Nasha QCA Krzywa reakcji firmy A QCB QMB Wielkość produkcji firmy B Źródło: F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s. 60. Zgodnie z powyŝszym wykresem, do momentu, gdy firma B nie podejmuje produkcji, cały popyt rynkowy pokrywany jest przez firmę A, która w celu maksymalizacji zysku ustala wolumen własnej produkcji na poziomie Q MA. Wraz z podjęciem i stopniowym zwiększaniem produkcji przez firmę B odpowiednio maleje produkcja firmy A. Krzywa reakcji firmy B poprowadzona moŝe być zatem z punktu Q MB w kierunku lewego górnego rogu wykresu. Punkt równowagi występuje w miejscu przecięcia się obu krzywych reakcji. W punkcie równowagi wielkość produkcji firmy A, ustalona na poziomie Q CA, odzwierciedla optymalną reakcję na wolumen produkcji firmy B (Q CB ) i odwrotnie. W punkcie przecięcia się krzywych reakcji firmy A i firmy B osiągnięta jest równowaga Cournota-Nasha 4 (ang. Cournot-Nash equilibrium, niem. Cournot-Nash-Gleichgewich). 5 JeŜeli obydwa przedsiębiorstwa są identyczne, ich funkcje reakcji są symetryczne i oba przedsiębiorstwa wytwarzają tę samą ilość dobra (tj. Q CA = Q CB ). 6 3 E.Czarny, Mikroekonomia, PWE, Warszawa 2006, s Termin równowaga Nasha (ang. Nash Equilibrium) jest podstawowym pojęciem teorii gier i oznacza stan, kiedy kaŝdy z graczy wybiera najlepszą (optymalną) strategię przy danych strategiach innych graczy. Nazwa terminu pochodzi od nazwiska amerykańskiego matematyka i ekonomisty Johna Nasha, laureata Nagrody Nobla za prace z dziedziny teorii gier. 5 F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s D.Begg, R.Dornbusch, S.Fischer, Mikroekonomia, PWE, Warszawa 2004, s /106

14 W stanie równowagi Cournota-Nasha przewidywania przedsiębiorstw dotyczące zachowania konkurenta okazują się prawdziwe. W punkcie równowagi Ŝadna z firm nie chce zmieniać swojego zachowania po tym, jak jej prognoza dotycząca wielkości produkcji drugiej firmy okazała się trafna. Model Bertranda W odróŝnieniu od modelu Cournota, w modelu oligopolu zaproponowanym przez innego francuskiego ekonomistę, Josepha Bertranda, za zmienną strategiczną przyjęte zostały nie wielkości produkcji, a cena. W modelu Bertranda wszystkie przedsiębiorstwa za dane uznają ceny ustalone przez konkurentów. Uczestnicy oligopolu w modelu Bertranda ustalają ceny swoich produktów biorąc pod uwagę oczekiwany poziom ceny konkurenta. Zgodnie z załoŝeniami modelu Bertranda dwa operujące na rynku przedsiębiorstwa (duopoliści) wytwarzają jednorodne dobro, wobec czego są konfrontowani ze wspólną rynkową funkcją popytu. W przypadku gdy ceny obydwu przedsiębiorstw są identyczne, konkurenci dzielą się rynkiem po połowie, natomiast w przypadku gdy jedno z przedsiębiorstw zaoferuje niŝszą cenę, przejmuje cały popyt. 7 Podobnie jak dla modelu Cournota, dla modelu Bertranda moŝna wyznaczyć krzywe reakcji, mające jednak inny kształt i prowadzące do innego stanu równowagi. Równowaga w modelu Bertranda osiągana jest automatycznie w następstwie dostosowania poziomu cen kaŝdej z firm do ustaleń konkurenta. Punktowi równowagi w modelu Bertranda odpowiada zrównanie się ceny z kosztem krańcowym, w związku z czym wielkość produkcji jest stosunkowo duŝa. Dla porównania, punktowi równowagi w modelu Cournota odpowiada niŝsza wielkość produkcji danej gałęzi oraz wyŝsza cena. Podstawowym argumentem wysuwanym często przy krytyce modelu Bertranda jest nieefektywność działania obu konkurentów, którzy nie współpracują nad koordynacją swoich działań, a co za tym idzie nie maksymalizują łącznego zysku. 8 Model Stackelberga Niemiecki ekonomista Heinrich Freiherr von Stackelberg załoŝył, Ŝe obydwa obecne na rynku przedsiębiorstwa kierują się maksymalizacją zysku, a wytwarzany przez nie produkt jest jednorodny. Obydwa przedsiębiorstwa posiadają równieŝ doskonałą informację o rynku. Podobnie jak w modelu Cournota, kaŝda firma bierze poziom produkcji konkurenta za wielkość daną. W modelu duopolu Stackelberga, przedsiębiorstwa obecne na rynku zachowują się jednak odmiennie niŝ w modelu Cournota. Wykorzystując posiadaną wiedzę, jedno z przedsiębiorstw (lider) poprawia swoją sytuację w stosunku do punktu równowagi Cournota-Nasha kosztem konkurenta (naśladowcy). Lider, będący w stanie przewidzieć reakcję naśladowcy tworzy duŝe moce produkcyjne, pozwalające mu zwiększyć produkcję powyŝej punktu równowagi Cournota-Nasha. W efekcie naśladowca zmniejsza poziom własnej produkcji, co ma na celu zapobieŝenie spadkowi cen. PoniŜszy wykres przedstawia połoŝenie punktu równowagi duopolu Stackelberga w stosunku do punktu równowagi Cournota-Nasha. 7 E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit., s D.Begg, R.Dornbusch, S.Fischer, Mikroekonomia..., op.cit., s /106

15 Rysunek 3. Mechanizm ustalania punktu równowagi w modelu Stackelberga Wielkość produkcji firmy A Krzywa reakcji firmy B QMA Punkt równowagi Cournota-Nasha QCA Q CA Punkt równowagi duopolu Stackelberga Krzywa reakcji firmy A QCB Q CB Wielkość produkcji firmy B Źródło: Opracowanie na podstawie E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit, s Jak wynika z powyŝszego wykresu liderem jest firma B, która maksymalizuje zysk wybierając wielkość produkcji na ścieŝce reakcji naśladowcy (w punkcie równowagi duopolu Stackelberga). Działanie lidera nie skłania naśladowcy do dostosowania wielkości produkcji, jak w przypadku modelu Cournota, poniewaŝ punkt równowagi Stackelberga znajduje się na jego ścieŝce reakcji. Naśladowca traci, gdyŝ jego wolumen produkcji w punkcie równowagi Stackelberga jest mniejszy niŝ w punkcie równowagi Cournota-Nasha (Q CA <Q CA ). Ponadto, łączna produkcja branŝy jest większa, a jednostkowa cena produktu mniejsza niŝ na rynku Cournota. 9 9 E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit, s F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

16 2. Regulacje prawne w zakresie zwalczania karteli, w tym otwartych systemów cenowych jako ich szczególnej formy Stany Zjednoczone Regulacje prawne w zakresie praktyk wymiany informacji, w tym otwartych systemów cenowych, nierozerwalnie związane są z prawem konkurencji i tam teŝ naleŝy upatrywać ich genezy. W Stanach Zjednoczonych aŝ do roku 1890, a więc momentu wejścia w Ŝycie obowiązującej do dnia dzisiejszego ustawy antytrustowej Shermana (Sherman Antitrust Act) umowy kartelowe, mające na celu ustanowienie kontroli nad rynkiem przez uczestników porozumienia, były dozwolone i traktowane z prawnego punktu widzenia jako wiąŝące. Przełomowe znaczenie dla delegalizacji porozumień ograniczających konkurencję w USA miała właśnie ustawa Shermana, będąca pierwszą ustawą Rządu Federalnego wymierzoną przeciwko praktykom monopolowym. Nazwa ustawy pochodzi od nazwiska autora senatora stanu Ohio, Johna Shermana. Mimo iŝ w ówczesnym czasie w szeregu stanów obowiązywały podobne regulacje, zasięg ich obowiązywania ograniczał się jedynie do praktyk handlowych w granicach danego stanu. Uchwalenie Sherman Antitrust Act wiązało się z konstytucyjnymi uprawnieniami Kongresu USA do stanowienia prawa o zasięgu ponadstanowym, obowiązującego na całym terytorium USA. Ustawa Shermana przyjęta została przez obydwie izby Kongresu przewaŝającą większością głosów przez Senat stosunkiem głosów 51 za do 1 przeciw oraz przez Izbę Reprezentantów stosunkiem 242 za do 0 przeciw. Ustawę tę podpisał prezydent Benjamin Harrison. Zgodnie z pierwotną intencją ustawodawcy Sherman Act nie miał przeciwdziałać wyłącznie kartelom, a wszystkim przejawom ograniczeń w handlu (ang. restraint of trade). Źródłem określenia antitrust w nazwie ustawy jest fakt, iŝ pierwotnym zamierzeniem aktu była likwidacja monopolu Standard Oil Trust porozumienia zawartego w 1882 roku między Standard Oil a kilkoma innymi przedsiębiorstwami, w efekcie którego uczestnicy porozumienia uzyskiwali kontrolę nad 90% amerykańskiego rynku rafineryjnego. 10 Sherman Act stanowi między innymi iŝ: ( )KaŜdą umowę i porozumienie w formie trustu bądź w innej formie, lub teŝ spisek ograniczający handel międzystanowy lub międzynarodowy, uznaje się za niezgodne z prawem. KaŜda osoba monopolizująca lub podejmująca próby zmierzające do monopolizacji, lub teŝ układ, spisek mający na celu monopolizację jakiejkolwiek części wymiany handlowej międzystanowej bądź międzynarodowej podlega karze ( ) Wejście w Ŝycie ustawy Shermana w 1890 roku usankcjonowało prawnie pełen zakaz zawierania porozumień o charakterze karteli. W efekcie przyczyniło się jednak do rozpowszechnienia na rynku otwartych systemów cenowych, które stały się narzędziem coraz częściej wykorzystywanym przez przedsiębiorstwa w celu osiągnięcia korzyści podobnych do tych, jakie niosło ze sobą uczestnictwo w kartelu. Brak jednoznacznego odniesienia się ustawodawcy do kwestii otwartych systemów cenowych w prawie antytrustowym stworzyło więc swoistą lukę prawną. Do dalszego rozpowszechnienia otwartych systemów cenowych przyczyniła się równieŝ wydana w Sherman Antitrust Act, 16/106

17 roku ksiąŝka autorstwa Arthura Jerome Eddy ego New Competition, w której autor wskazał na otwarte systemy cenowe jako narzędzie umoŝliwiające przedsiębiorstwom zabezpieczenie się przed skutkami rujnującej konkurencji, pomimo prawnego zakazu monopolizacji handlu. W swojej ksiąŝce Arthur Jerome Eddy prawnik specjalizujący się w związkach branŝowych i jeden z ojców załoŝycieli Federalnej Komisji Handlu potępił wolną konkurencję oraz wezwał wszystkie przedsiębiorstwa do branŝowej współpracy. Stwierdzenie autora: Konkurencja to wojna, a wojna to piekło, na wiele lat ugruntowało pozycję otwartych systemów cenowych. JednakŜe juŝ w latach dwudziestych XX wieku zgodność praktyki otwartych systemów cenowych z ustawą Shermana oraz sposób, w jaki praktyki te oddziałują na konkurencję zaczął budzić w USA coraz większe wątpliwości. 11 Unia Europejska Podstawę regulacji antytrustowych o zasięgu paneuropejskim stanowił Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą, zwany obecnie Traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską (TWE). TWE podpisany został przez Francję, Republikę Federalną Niemiec, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg 25 marca 1957 roku w Rzymie. TWE wraz z Traktatem ustanawiającym Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (nazywane wspólnie Traktatami Rzymskimi) weszły w Ŝycie 1 stycznia 1958 roku. Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską stanowi między innymi iŝ: Artykuł Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między Państwami Członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieŝenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, a w szczególności te, które polegają na: a) ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaŝy albo innych warunków transakcji, b) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestycji, c) podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia, d) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równowaŝnych i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji, e) uzaleŝnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów. 2. Porozumienia lub decyzje zakazane na mocy niniejszego artykułu są niewaŝne z mocy prawa. [ ] Artykuł 82. Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane jest naduŝywanie przez jedno lub większą liczbę przedsiębiorstw pozycji dominującej na wspólnym rynku lub na znacznej jego części, w zakresie, w jakim moŝe wpływać na handel między Państwami Członkowskimi. NaduŜywanie takie moŝe polegać w szczególności na: 11 F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

18 a) narzucaniu w sposób bezpośredni lub pośredni niesłusznych cen zakupu lub sprzedaŝy albo innych niesłusznych warunków transakcji, b) ograniczaniu produkcji, rynków lub rozwoju technicznego ze szkodą dla konsumentów, c) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równowaŝnych i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji, d) uzaleŝnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów. ( ) 12 Polska Nowa Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w zakresie regulacji antykartelowych stanowi odzwierciedlenie zapisów art. 81 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Art Zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na: 1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaŝy towarów; 2) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji; 3) podziale rynków zbytu lub zakupu; 4) stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciąŝliwych lub niejednolitych warunków umów, stwarzających tym osobom zróŝnicowane warunki konkurencji; 5) uzaleŝnianiu zawarcia umowy od przyjęcia lub spełnienia przez druga stronę innego świadczenia, niemajacego rzeczowego ani zwyczajowego związku z przedmiotem umowy; 6) ograniczaniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku przedsiębiorców nieobjętych porozumieniem; 7) uzgadnianiu przez przedsiębiorców przystępujących do przetargu lub przez tych przedsiębiorców i przedsiębiorcę będącego organizatorem przetargu warunków składanych ofert, w szczególności zakresu prac lub ceny. 2. Porozumienia, o których mowa w ust. 1, są w całości lub w odpowiedniej części niewaŝne, z zastrzeŝeniem art. 7 i Równocześnie porozumienia rozumiane są bardzo szeroko, jako umowy zawierane między przedsiębiorcami, między związkami przedsiębiorców oraz między przedsiębiorcami i ich związkami albo niektóre postanowienia tych umów; uzgodnienia dokonane w jakiejkolwiek 12 Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytet Jagielloński, 13 Ustawa z 16 lutego 2007 o ochronie konkurencji i konsumentów, Dz.U. Nr 50, poz.331, z dnia , art /106

19 formie przez dwóch lub więcej przedsiębiorców lub ich związki, lub uchwały lub inne akty związków przedsiębiorców lub ich organów statutowych. 14 Tak ogólne i szerokie sformułowanie zakazu porozumień ograniczających konkurencję sprawia, Ŝe nie istnieją formalne przeszkody w zwalczaniu Ŝadnych form karteli, w tym specyficznej ich formy jaką jest otwarty system cenowy. Porozumienia wykorzystujące otwarte systemy cenowe nie muszą wiązać się z zawarciem pisemnej umowy pomiędzy członkami zmowy ani wyraŝoną otwarcie intencją eliminowania, ograniczania lub naruszania konkurencji. W świetle obowiązującego prawa wystarczającą przesłanką do zakwestionowania takiego porozumienia jest jego skutek, polegający na ograniczaniu konkurencji. 14 Ibidem, art. 4(5). 19/106

20 3. Pozytywne i negatywne aspekty przejrzystości cenowej na rynku RozwaŜania dotyczące natury otwartych systemów cenowych naleŝy rozpocząć od refleksji na temat pozytywnych i negatywnych skutków przejrzystości cenowej. Jednym ze sposobów definiowania przejrzystości cenowej (ang. price transparency) jest spojrzenie przez pryzmat kosztów rozumianych jako czas i pieniądze koniecznych do pozyskania informacji o rynkowych cenach transakcyjnych, upustach i innych elementach polityki cenowej przedsiębiorstwa. Im niŝsze są wspomniane koszty, tym większa przejrzystość. Zgodnie z klasyczną teorią konkurencji, przejrzystość cenowa na rynku jest korzystna dla nabywców dóbr i usług. W tym kontekście pewien zakres przejrzystości cenowej jest niezbędny, aby rynek mógł pretendować do miana konkurencyjnego. Nabywcy, którzy mają realną moŝliwość porównywania cen oraz nie ponoszą z tego tytułu znaczących kosztów, zwykle są zwolennikami przejrzystości. Stworzenie warunków dla przejrzystości cenowej jest kluczowym krokiem w liberalizacji niektórych rynków. Przykładem moŝe tu być rynek telekomunikacyjny lub rynki energii elektrycznej i gazu. Te ostatnie doczekały się dedykowanych regulacji prawnych umoŝliwiających zwiększenie przejrzystości cenowej. 15 Dodatkowo, organizacje konsumenckie wspierają klientów w poruszaniu się wśród skomplikowanych ofert róŝnych dostawców. Takie działania podejmuje między innymi brytyjska Energywatch 16, która poprzez specjalną aplikację internetową umoŝliwia klientom korzystającym z zasady TPA 17 porównywanie ofert i warunków umów proponowanych w danej lokalizacji geograficznej przez róŝnych dostawców energii i gazu. Przejrzystość cenowa moŝe być równieŝ korzystna z punktu widzenia potencjalnych konkurentów, w tym niewielkich podmiotów gospodarczych. Mogą oni w oparciu o dostępne dane realnie ocenić szanse na zakończone sukcesem wejście na rynek. Pewien zakres przejrzystości cenowej jest równieŝ poŝądany z uwagi na konieczność prowadzenia analiz rynkowych przez regulatorów i urzędy antymonopolowe. Przejrzystość cenowa pozwala na stosunkowo łatwe zaobserwowanie niepokojących tendencji, np. nieuzasadnionego wzrostu cen lub koordynacji strategii cenowych. Symetria w dostępie do informacji w relacjach konsument dostawca oraz dostawca dostawca równieŝ sprzyja zazwyczaj podejmowaniu racjonalnych decyzji i umacnia konkurencję. Zachęca równieŝ producentów do innowacyjności i podejmowania konkurencji z wykorzystaniem czynników innych niŝ cena. W pewnych warunkach wysoka przejrzystość cenowa moŝe jednak prowadzić do ograniczenia konkurencji na rynku i powstawania zjawisk niekorzystnych dla konsumentów. Proces ten inicjuje zwykle jeden z dostawców, który podnosi swoje ceny i obserwuje, czy konkurenci podąŝą jego śladem. Ryzyko ponoszone przez takiego dostawcę jest szczególnie niskie w sytuacji, gdy jego konkurenci są poinformowani o oferowanych cenach lepiej niŝ 15 Dyrektywa Rady 90/377/EEC z 29 czerwca 1990 r. w sprawie procedury Wspólnoty dotyczącej doskonalenia przejrzystości cen gazu i energii elektrycznej dostarczanej przemysłowym odbiorcom końcowym Warunkiem istnienia wolnego rynku energii i gazu jest zasada dostępu stron trzecich TPA (ang. Third Party Access), dzięki której uprawnieni odbiorcy końcowi mogą indywidualnie i swobodnie wybierać dostawcę energii (wytwórcę lub pośrednika), który zaoferuje najlepszą cenę i warunki dostawy. 20/106

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena Temat i funkcje rynku 1. Rynkowa a administracyjna koordynacja działań gospodarczych 2. opyt, podaż, cena równowagi 3. Czynniki wpływające na rozmiary popytu 4. Czynniki wpływające na rozmiary podaży 5.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe Przedmowa... V Wykaz skrótów... XIII Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa... 1 31. Uwagi wstępne... 2 I. Przesłanki, zakres i kryteria wyodrębnienia sektora państwowego w gospodarce...

Bardziej szczegółowo

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Adam Narkiewicz Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Rynek doskonale konkurencyjny to taki rynek, na którym zarówno sprzedający jak i kupujące

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Mikroekonomia - Lista 11 Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Konkurencja doskonała 1. Model konkurencji doskonałej opiera się na następujących

Bardziej szczegółowo

Część I. Dwie funkcje konkurencji. Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego

Część I. Dwie funkcje konkurencji. Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego Bartosz Targański seminarium Polskiego Stowarzyszenia Ekonomicznej Analizy Prawa Część I Analiza ekonomiczna we wspólnotowym prawie antymonopolowym

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Opinia niniejsza sporządzona została na zlecenie Związku Pracodawców Ratownictwa Medycznego Samodzielnych Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Projekt Rozwój Mazowieckiego Klastra Efektywności Energetycznej i Odnawialnych

Bardziej szczegółowo

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej 13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej Najpierw, rozważamy model monopolu. Zakładamy że monopol wybiera ile ma produkować w danym okresie. Jednostkowy koszt produkcji wynosi k. Cena wynikająca

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz Teoria popytu Teoria popytu Wielkość popytu zgłaszane zapotrzebowanie na określony towar przy danej jego cenie w określonym

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO

ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO KONKURENCJA zespół działań za pomocą których uczestnicy rynku, dążąc do realizacji swych interesów i osiągania zysków, przedstawiają nabywcom korzystniejsze od innych

Bardziej szczegółowo

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników UOKiK zakończył wszczęte w sierpniu 2014 r. postępowanie wyjaśniające, którego celem było ustalenie, czy zidentyfikowany

Bardziej szczegółowo

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Anna Fornalczyk Gdańsk 2010 Treść prezentacji System prawny ochrony konkurencji w Polsce Konkurencja i jej znaczenie w gospodarce Polityka

Bardziej szczegółowo

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA DS. PRZEDSIĘBIORSTW I PRZEMYSŁU Wytyczne 1 Bruksela, dnia 1.2.2010 r. - Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Monitoring rynku energii elektrycznej

Monitoring rynku energii elektrycznej Monitoring rynku energii elektrycznej Opracowano w Departamencie Promowania Konkurencji URE (Biuletyn URE 6/2001) Proces przekształceń rynkowych, jaki przechodzi obecnie sektor elektroenergetyczny w Polsce

Bardziej szczegółowo

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu?

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu? A) Pytania sprawdzające: 1. Kogo uważamy za producenta? PRODUCENT zorganizowany w formie przedsiębiorstwa. Powstał w drodze ewolucji. To podmiot sfery realnej. Aktywny uczestnik procesów rynkowych. Realizuje

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r.

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r. Katowice, 6 XII 2006 r. POMOC PUBLICZNA Jarosław Butkiewicz Specjalista w Departamencie Monitorowania Pomocy Publicznej Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów tel. (0-22) 55-60-271 Prawo regulujące warunki

Bardziej szczegółowo

Czym zajmuje się Organizacja Rynku?

Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Jest to dział Ekonomii, który bada zależno ności między strukturą rynku, zachowaniem firm i ich wynikami. To ujęcie (struktura( struktura-zachowanie-wyniki) zapoczątkowano

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej,

POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej, POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej, NFOŚiGW Postanowienia wspólne Life+ W postanowieniach ogólnych umowy LIFE+, zawieranej miedzy Komisją Europejską a Beneficjentem, każdorazowo

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących Zgodnie z art. 87 ust. 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, wsparcie dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą podlega

Bardziej szczegółowo

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Ochrona konkurencji na rynkach nowych technologii Kraków, dnia 13 września 2010 Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Krzysztof Kuik DG ds. Konkurencji, Komisja

Bardziej szczegółowo

MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE. dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski. Katedra Mikroekonomii W EiZ US http://mikro.univ.szczecin.

MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE. dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski. Katedra Mikroekonomii W EiZ US http://mikro.univ.szczecin. MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski 1 STRUKTURY RY KOWE Brak jednoznacznej definicji w literaturze... Struktura rynkowa to pewien układ sił na konkretnym rynku, wynikający

Bardziej szczegółowo

Oligopol wieloproduktowy

Oligopol wieloproduktowy Oligopol wieloproduktowy Do tej pory zakładali adaliśmy, że e produkty sąs identyczne (homogeniczne) W rzeczywistości ci produkty sprzedawane przez firmy nie są doskonałymi substytutami. W większo kszości

Bardziej szczegółowo

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa?

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa? System oceny zgodności w Polsce jak to działa? Unijne akty horyzontalne Decyzja PE i Rady UE nr 768/2008/WE w sprawie wspólnych ram dotyczących wprowadzania produktów do obrotu Rozporządzenie nr 765/2008/WE

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER.

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. 1. OLIGOPOL Oligopol - rynek, na którym działa niewiele przedsiębiorstw (od do 10) Cecha charakterystyczna

Bardziej szczegółowo

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade Jan J. Michałek (wersja uproszczona) J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade - jakie

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku?

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Marek Zaleśny Członek Zarządu ds. Handlowych PKP CARGO S.A. REGULACJE

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK.

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK. WYJAŚNIENIA W SPRAWIE WYDAWANIA DECYZJI ZOBOWIĄZUJĄCEJ W SPRAWACH PRAKTYK OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ ORAZ PRAKTYK NARUSZAJĄCYCH ZBIOROWE INTERESY KONSUMENTÓW I. Wprowadzenie. Ustawa z dnia 16 lutego 2007

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania

Odpowiedzi na pytania Znak sprawy ZP.272.06.2012 Kościan, dnia 05.03.2012 r. Do wszystkich wykonawców, którzy pobrali SIWZ Dot. Przetargu nieograniczonego na zakup energii elektrycznej Odpowiedzi na pytania W załączeniu Wójt

Bardziej szczegółowo

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek.

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek. Marketing Wykład V dr Grzegorz Mazurek Marketing-mix Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P PRODUKT (product) CENA (price) DYSTRYBUCJA (place) PROMOCJA (promotion) 7 (P) (+ Process, Personnel,

Bardziej szczegółowo

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów.

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów. Strategie konkurencji w oligopolu: modele Bertranda, Stackelberga i lidera cenowego. Wojna cenowa. Kartele i inne zachowania strategiczne zadania wraz z rozwiązaniami Zadanie 1 Na rynku działają dwie firmy.

Bardziej szczegółowo

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA METRYCZKA PLANOWANEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ: Imię i nazwisko osoby zakładającej firmę, nazwa firmy Adres siedziby i miejsc wykonywania działalności Telefony e-mail CHARAKTERYSTYKA

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r.

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Polski rynek gazu - cechy. Jak dotąd większość polskiego rynku gazu objęta jest regulacją, prawie wszyscy

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier.

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. A. Cele zajęć. 1. Porównanie różnych struktur rynku

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Podstawowe pojęcia: rynek, podaż, krzywa podaż, prawo podaż, cena równowagi, cena maksymalna i minimalna, zmiana podaż dr inż. Anna Kiełbus

Bardziej szczegółowo

Szkolenia Podatki. Temat szkolenia

Szkolenia Podatki. Temat szkolenia Podatek VAT warsztaty podatkowe Podatkowe aspekty transakcji wewnątrzwspólnotowych Świadczenia pozapłacowe dla pracowników skutki w PIT oraz ZUS, obowiązki płatników Szkolenie skierowane jest do księgowych

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AGENDA

CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AGENDA AGENDA CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU CHARAKTERYSTYKA RYNKU B2C CHARAKTERYSTYKA RYNKU B2B KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AUKCJA GRUPOWA AUKCJA

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma Założenia Jedna firma Monopol Siłą rzeczy musi ona sama ustalić cenę Cena rynkowa zależy od ilości sprzedawanej przez firmę Produkt nie posiada substytuty Dużo kupujących (krzywa popytu opadająca) Istnieją

Bardziej szczegółowo

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Departament Promowania Konkurencji Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Warszawa, 18 października 2007 r. Adres: ul. Chłodna 64, 00-872 Warszawa e mail: dpk@ure.gov.pl tel. (+48 22) 661 62 33, fax (+48

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC.

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. LEKCJA 8 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. Na wysokość barier wpływ mają: - korzyści skali produkcji,

Bardziej szczegółowo

Struktury rynku Plan prezentacji

Struktury rynku Plan prezentacji Struktury rynku Plan prezentacji 1. Rynek i struktura rynku 2. Wskaźniki koncentracji 3. Konkurencja doskonała 4. Konkurencja monopolistyczna 5. Bariery wejścia 6. Oligopol (Model Cournota, Oligopol współpraca)

Bardziej szczegółowo

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Plan prezentacji 1. Ceny transferowe uwagi wstępne 2. Definicja podmiotów powiązanych 3. Zasada ceny rynkowej 4. Podatkowe

Bardziej szczegółowo

KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY

KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY Stan prawny: 21 lipca 2014

Bardziej szczegółowo

REMIT. Łukasz Szatkowski radca prawny. 12 czerwca 2012 r. Weil, Gotshal & Manges

REMIT. Łukasz Szatkowski radca prawny. 12 czerwca 2012 r. Weil, Gotshal & Manges REMIT Łukasz Szatkowski radca prawny 12 czerwca 2012 r. / Zarys prezentacji Cel i obszar REMIT Zakres regulacji i definicje REMIT Insider trading Manipulacja na rynku Monitorowanie rynku i współpraca Gromadzenie

Bardziej szczegółowo

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie 1 z 6 2011-12-01 08:53 Powrót Drukuj Wyszukiwarka Rodzaj dokumentu Sygnatura Data interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01 Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie Temat Podatek od

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

5. Utarg krańcowy (MR) można zapisać jako: A)

5. Utarg krańcowy (MR) można zapisać jako: A) 1. Na rynku pewnego dobra działają dwie firmy, które zachowują się zgodnie z modelem Stackelberga. Firmy ponoszą stałe koszty krańcowe równe 24. Odwrócona linia popytu na tym rynku ma postać: P = 480-0.5Q.

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN. pod nazwą.. uczestnika ubiegającego się o środki na rozwój przedsiębiorczości w ramach projektu pod nazwą

BIZNES PLAN. pod nazwą.. uczestnika ubiegającego się o środki na rozwój przedsiębiorczości w ramach projektu pod nazwą BIZNES PLAN pod nazwą.. uczestnika ubiegającego się o środki na rozwój przedsiębiorczości w ramach projektu pod nazwą. 1 realizowanego przez..., 2 współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

oferty kupujących oferty wytwórców

oferty kupujących oferty wytwórców Adam Bober Rybnik, styczeń Autor jest pracownikiem Wydziału Rozwoju Elektrowni Rybnik S.A. Artykuł stanowi wyłącznie własne poglądy autora. Jak praktycznie zwiększyć obrót na giełdzie? Giełda jako jedna

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 Rozdział I. PAŃSTWO A GOSPODARKA 15 1. Stosunki gospodarcze a funkcje państwa 15 2. Podstawowe typy zachowań państwa wobec gospodarki oraz wynikające z nich zadania...

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 2 Zamieszczamy podsumowanie analizy rynkowej wraz z aneksem statystycznym, przygotowanej dla Centrów Obsługi Eksportera i Inwestora (COIE),

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN DLA FIRMY PRODUKCYJNEJ. Warownia

BIZNES PLAN DLA FIRMY PRODUKCYJNEJ. Warownia BIZNES PLAN DLA FIRMY PRODUKCYJNEJ Warownia 1. CHARAKTERYSTYKA PRZEDSIĘBIORSTWA Celem jest uruchomienie firmy produkcyjnej Warownia. Biznes plan ma słuŝy określeniu opłacalności zakładu. Zakład będzie

Bardziej szczegółowo

Uwagi do propozycji objęcia sieci franczyzowych podatkiem od wielkopowierzchniowego handlu detalicznego

Uwagi do propozycji objęcia sieci franczyzowych podatkiem od wielkopowierzchniowego handlu detalicznego Uwagi do propozycji objęcia sieci franczyzowych podatkiem od wielkopowierzchniowego handlu detalicznego W odpowiedzi na pojawiające się propozycje, zgłaszane w toku prac koncepcyjnych nad projektem ustawy

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. Stan prawny

UZASADNIENIE. Stan prawny UZASADNIENIE Stan prawny Zasady funkcjonowania systemu prewencji wypadkowej w ramach systemu ubezpieczeń społecznych reguluje ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r.

Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r. Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r. Treść zapytań wraz z wyjaśnieniami do SIWZ W związku ze złoŝeniem pytań dotyczących treści specyfikacji istotnych warunków zamówienia,

Bardziej szczegółowo

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Czerwiec 2015 22 Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Związek Firm Pożyczkowych Opinia prawna w ramach konsultacji publicznych zorganizowanych przez Ministerstwo Gospodarki w toku procesu

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA MENEDŻERSKA

EKONOMIA MENEDŻERSKA oraz na kierunku zarządzanie i marketing (jednolite studia magisterskie) 1 EKONOMIA MENEDŻERSKA PROGRAM WYKŁADÓW Wykład 1. Wprowadzenie do ekonomii menedŝerskiej. Podejmowanie optymalnych decyzji na podstawie

Bardziej szczegółowo

Niniejsze Wyjaśnienia podlegają zgodnie z art. 32 ust. 4 ustawy publikacji w Dzienniku Urzędowym Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Niniejsze Wyjaśnienia podlegają zgodnie z art. 32 ust. 4 ustawy publikacji w Dzienniku Urzędowym Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. WYJAŚNIENIA W SPRAWIE USTALANIA WYSOKOŚCI KAR PIENIĘŻNYCH ZA STOSOWANIE PRAKTYK OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ Biorąc pod uwagę dotychczasowy dorobek orzeczniczy w sprawach dotyczących kar pieniężnych nakładanych

Bardziej szczegółowo

Fundusze strukturalne Unii Europejskiej - wykorzystanie w słuŝbie zdrowia cz. IV

Fundusze strukturalne Unii Europejskiej - wykorzystanie w słuŝbie zdrowia cz. IV RAFAŁ CIEŚLAK Fundusze strukturalne Unii Europejskiej - wykorzystanie w słuŝbie zdrowia cz. IV Procedura udzielania zamówień publicznych 1. Uwagi wstępne Przedsięwzięcia współfinansowane ze środków pochodzących

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Krajowe środki prawne skierowane przeciwko unikaniu opodatkowania wświetle europejskiego i międzynarodowego prawa podatkowego

Krajowe środki prawne skierowane przeciwko unikaniu opodatkowania wświetle europejskiego i międzynarodowego prawa podatkowego Krajowe środki prawne skierowane przeciwko unikaniu opodatkowania wświetle europejskiego i międzynarodowego prawa podatkowego Konferencja Naukowa Krok w przyszłość- stypendia dla doktorantów III edycja

Bardziej szczegółowo

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Bogdan Piasecki Instytut Badań nad Przedsiębiorczością i Rozwojem Ekonomicznym (EEDRI) przy

Bardziej szczegółowo

OTOCZENIE MARKETINGOWE

OTOCZENIE MARKETINGOWE OTOCZENIE MARKETINGOWE OTOCZENIE PRZEDSIĘBIORSTWA......to zespół warunków i czynników zewnętrznych, które decydują o powodzeniu lub niepowodzeniu w osiąganiu celów przedsiębiorstwa STRUKTURA UKŁADU RYNKOWEGO

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Porozumienia ograniczające konkurencję a utrudnienia w transferze technologii. dr Paweł Podrecki Uniwersytet Jagielloński

Porozumienia ograniczające konkurencję a utrudnienia w transferze technologii. dr Paweł Podrecki Uniwersytet Jagielloński Porozumienia ograniczające konkurencję a utrudnienia w transferze technologii dr Paweł Podrecki Uniwersytet Jagielloński Agenda Prawo konkurencji i prawa własności intelektualnej Formy transferu technologii

Bardziej szczegółowo

BDG-III-3820-01/08 Do Wykonawców

BDG-III-3820-01/08 Do Wykonawców W arszawa, dnia 17.03.2008 r. R Z E C Z P O S P O L I T A P O L S K A MINISTERSTW O SPRAW IEDLIW OŚCI Al. Ujazdowskie 11 00-950 WARSZAWA Skr. Poczt. 33 Centrala tel. 521-28-88 BDG-III-3820-01/08 Do Wykonawców

Bardziej szczegółowo

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA PODSTAWOWE POJĘCIA KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA Przedsiębiorstwo - wyodrębniona jednostka gospodarcza wytwarzająca dobra lub świadcząca usługi. Cel przedsiębiorstwa - maksymalizacja zysku Nakład czynniki

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia. Joanna Tyrowicz jtyrowicz@wne.uw.edu.pl http://www.wne.uw.edu.pl/~jtyrowicz

Mikroekonomia. Joanna Tyrowicz jtyrowicz@wne.uw.edu.pl http://www.wne.uw.edu.pl/~jtyrowicz Mikroekonomia Joanna Tyrowicz jtyrowicz@wne.uw.edu.pl http://www.wne.uw.edu.pl/~jtyrowicz 17.10.2009r. Mikroekonomia WNE UW 1 Co to jest monopol? Wybór monopolisty Dlaczego nie lubimy monopoli? Dlaczego

Bardziej szczegółowo

Prowadzący Andrzej Kurek

Prowadzący Andrzej Kurek Prowadzący Andrzej Kurek Centrala Rzeszów Oddziały Lublin, Katowice Zatrudnienie ponad 70 osób SprzedaŜ wdroŝenia oprogramowań firmy Comarch Dopasowania branŝowe Wiedza i doświadczenie Pełna obsługa: Analiza

Bardziej szczegółowo

adw. dr Mariusz Swora (WPiA UAM Poznań)

adw. dr Mariusz Swora (WPiA UAM Poznań) adw. dr Mariusz Swora (WPiA UAM Poznań) Konferencja Rynek energii w Polsce BIG BANG roku 2010 13 kwietnia 2011, Warszawa Obowiązek publicznego obrotu energią elektryczną w nowelizacji ustawy Prawo energetyczne

Bardziej szczegółowo

MMI Group Sp z o.o. ul. Kamykowa 39 03-289 Warszawa Tel/ fax. (22) 219 5355 www.mmigroup.pl

MMI Group Sp z o.o. ul. Kamykowa 39 03-289 Warszawa Tel/ fax. (22) 219 5355 www.mmigroup.pl 2008 Copyright MMI Group Sp. z o.o. Warszawa 2009-09-02 Strona 1 z 6 Kryzys dla wielu firm na rynku światowym oznacza ograniczenie wydatków na nowe inwestycje, bądź ich całkowite wstrzymanie. Coraz częściej

Bardziej szczegółowo

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl BIZNESPLAN Każda działalność gospodarcza, nawet najmniejsza, musi zostać skrupulatnie zaplanowana. Plan przedsięwzięcia gospodarczego konstruuje się zazwyczaj w formie biznesplanu. Biznesplan 1 (ang. business

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA Ekonomia Wykład dla studentów WPiA Wykład 7: Struktury niedoskonale konkurencyjne i ich skutki dla wielkości produkcji i poziomu cen. Konkurencja niedoskonała a oligopol. Teoria gier. Decyzje firmy o wielkości

Bardziej szczegółowo

Oligopol. Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj

Oligopol. Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj Oligopol Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i działaj ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj dniają istnienie pozostałych firm. Na decyzję firmy wpływaj

Bardziej szczegółowo

CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA. Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 1

CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA. Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 1 SAMOREGULACJA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA W SIECI Warszawa, 25 listopada 2009 roku Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji

Bardziej szczegółowo

NOWE REGULACJE W ZAKRESIE PRAWA KONSUMENCKIEGO PAŹDZIERNIK 2014

NOWE REGULACJE W ZAKRESIE PRAWA KONSUMENCKIEGO PAŹDZIERNIK 2014 NOWE REGULACJE W ZAKRESIE PRAWA KONSUMENCKIEGO PAŹDZIERNIK 2014 W dniu 30 maja br. Sejm uchwalił ustawę o prawach konsumenta, która wejdzie w życie 25 grudnia br. ( Ustawa ). Ustawa stanowi implementację

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Zagraniczna polityka handlowa Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Podstawowe definicje Zagraniczna polityka gospodarcza oddziaływanie państwa na stosunki wymiany

Bardziej szczegółowo

1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2

1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2 1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2 1/3 (3) y = min{x 1,x 2 } + min{x 3,x 4 } (4) y = x 1 1/5 x 2 4/5 a) 1 i 2

Bardziej szczegółowo

KARA LENIENCY. Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency)

KARA LENIENCY. Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency) KARA LENIENCY Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency) I. Wprowadzenie 1. Celem niniejszych wytycznych jest zwiększenie transparentności przepisów

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Anna Irena Szymańska Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.4 Temat zajęć: Kto ustala ceny, czyli popyt, podaż i równowaga rynkowa 1. Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie pojęć: popyt, podaż, cena,

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM METODOLOGICZNE: BADANIA Z OBSZARU MIKROEKONOMII

SEMINARIUM METODOLOGICZNE: BADANIA Z OBSZARU MIKROEKONOMII SEMINARIUM METODOLOGICZNE: BADANIA Z OBSZARU MIKROEKONOMII Zarys 1. Cechy dobrego badania naukowego 2. Czy ekonomia jest nauką? 3. Przykłady badań mikroekonomicznych a. Model równowagi ogólnej b. Analiza

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo