OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU"

Transkrypt

1 OPRACOWANIE EKSPERTYZ, ANALIZ I BADAŃ W ZAKRESIE OCHRONY KONKURENCJI DLA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW, W RAMACH PROJEKTU 2004/ OCHRONA KONKURENCJI Projekt współfinansowany przez UNIĘ EUROPEJSKĄ ETAP 2, REZULTAT 2 OTWARTE SYSTEMY CENOWE JAKO SZCZEGÓLNE, NIETYPOWE POSTACIE KARTELU Wersja kwietnia 2007

2 SPIS TREŚCI STRESZCZENIE... 4 WYKAZ SKRÓTÓW STOSOWANYCH W DOKUMENCIE... 5 WSTĘP... 6 I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ORAZ CHARAKTERYSTYKA OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH JAKO NIETYPOWEJ FORMY KARTELU... 8 II. III. IV. 1. Modele postępowania firm na rynkach Regulacje prawne w zakresie zwalczania karteli, w tym otwartych systemów cenowych jako ich szczególnej formy Pozytywne i negatywne aspekty przejrzystości cenowej na rynku Definicja otwartych systemów cenowych Cechy rynków podatnych na tworzenie porozumień ograniczających konkurencję wykorzystujących otwarte systemy cenowe Zakres informacji, których ujawnianie traktowane jest jako naruszenie europejskiego prawa konkurencji SPOSOBY UJAWNIANIA PRZEZ PRZEDSIĘBIORCÓW CEN I INNYCH INFORMACJI NA RYNKU Z ZAMIAREM ICH NOTYFIKACJI KONKURENTOM Stowarzyszenia i związki przedsiębiorców Współpraca z dedykowanymi firmami lub organizacjami słuŝącymi jako broker informacyjny Usankcjonowane przez państwo systemy ujawniania informacji Analizy rynku i benchmarking Publikacje w prasie branŝowej Internet i rozwiązania B2B/ B2C Gun-jumping Wspólny udział w postępowaniach przetargowych METODY WYKRYWANIA POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ Analizy rynkowe i sektorowe Współpraca międzynarodowa organów antymonopolowych Program leniency No-action letter SPOSOBY DOWODZENIA, Iś UJAWNIANIE CEN I INNYCH INFORMACJI NA RYNKU WYCZERPUJE ZNAMIONA POROZUMIENIA OGRANICZAJĄCEGO KONKURENCJĘ Sposoby dowodzenia i uzasadniania decyzji kwalifikujących daną praktykę jako porozumienie o charakterze antykonkurencyjnym /106

3 2. Kryteria stosowane do oceny praktyki ujawniania cen na rynku w kontekście działań ograniczających konkurencję V. MOśLIWOŚCI WYŁĄCZENIA PRZEDMIOTOWYCH POROZUMIEŃ SPOD ZAKAZU POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ W OPARCIU O ART. 81 UST. 3 TWE VI. VII. 1. Podstawy prawne stosowania wyłączeń Przesłanki wyłączenia przedmiotowych porozumień spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję Przykłady wyłączenia spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję ANALIZA PRZYKŁADOWEJ SPRAWY DOTYCZĄCEJ UJAWNIANIA PRZEZ PRZEDSIĘBIORCÓW CEN NA RYNKU Z ZAMIAREM ICH NOTYFIKACJI KONKURENTOM, OCENIONEJ PRZEZ KOMISJĘ EUROPEJSKĄ JAKO SPEŁNIAJĄCA KRYTERIUM POROZUMIENIA OGRANICZAJĄCEGO KONKURENCJĘ COBELPA/VNP (77/592/EEC) Podstawowe informacje o rynku i graczach Opis praktyki ujawniania cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom oraz zakres udostępnianych informacji Ocena prawna działalności przedsiębiorców Treść decyzji Komisji Europejskiej w analizowanej sprawie PRZEGLĄD ORZECZEŃ DOTYCZĄCYCH OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH Wybrane orzeczenia Komisji Europejskiej Wybrane orzeczenia sądów wspólnotowych i decyzje europejskich instytucji antymonopolowych Wybrane orzeczenia z rynku amerykańskiego SPIS TABEL SPIS RYSUNKÓW /106

4 STRESZCZENIE Otwarte systemy cenowe, we współczesnej terminologii ekonomiczno-prawnej określane jako praktyka udostępniania konkurentom wraŝliwych informacji rynkowych, to jedna z nietypowych postaci kartelu. Istotą otwartych systemów cenowych jest tworzenie sztucznych mechanizmów wymiany informacji o cenach transakcyjnych (uwzględniających przyznane upusty i rabaty) oraz innych danych pozacenowych, na przykład takich jak udziały rynkowe, wolumeny zamówień i sprzedaŝy, wykorzystanie mocy produkcyjnych, zmiany w liczbie klientów itp. NaduŜycie tego typu informacji prowadzi do koordynowania strategii cenowych, ustalania poziomu cen, podziału rynku lub ograniczania dostępu do rynku i najczęściej ma miejsce w warunkach oligopolu. MoŜe równieŝ dochodzić do niepoŝądanego, nadmiernego uprzywilejowania strony podaŝowej rynku (producentów) kosztem konsumentów. Stwierdzenie istnienia na danym rynku porozumienia ograniczającego konkurencję bazującego na systemie wymiany informacji jest nieco trudniejsze niŝ wykrycie innych typów karteli. Wszelkie narzędzia wykrywania antykonkurencyjnych porozumień, dostępne dla urzędów ds. ochrony konkurencji, mogą być wykorzystywane w przypadku otwartych systemów cenowych. Wydaje się jednak, Ŝe w ramach prowadzonych przez urzędy antymonopolowe analiz rynku szczególną uwagę naleŝy zwrócić na działalność stowarzyszeń i związków przedsiębiorców oraz firm, gdyŝ to one najczęściej stanowią forum wymiany niedozwolonych informacji. Z uwagą naleŝy równieŝ podchodzić do tworzonych przez państwo systemów udostępniania informacji rynkowych. Zdarza się bowiem, Ŝe zamiast poprawy sytuacji konsumentów, dochodzi do naduŝyć i ograniczania konkurencji. Nowym wyzwaniem dla europejskich i narodowych organów ochrony konkurencji będzie szybki rozwój gospodarki elektronicznej i wynikające stąd zagroŝenia. W ostatnich latach moŝna było zaobserwować rosnącą liczbę decyzji i orzeczeń dotyczących systemów informatycznych lub udostępniania informacji z wykorzystaniem technologii internetowych. Niewykluczone, Ŝe w najbliŝszym czasie konieczne będzie wypracowanie nowych rozwiązań prawnych w zakresie ujawniania informacji na rynkach wirtualnych. Gdy nie istnieje umowa wskazująca na intencję ograniczania konkurencji na rynku, lub zapisy istniejącej umowy są niejednoznaczne, konieczne jest przeprowadzenie procesu oceny zakwestionowanej praktyki. W Unii Europejskiej ocen naruszającego zasady konkurencji udostępniania informacji dokonuje się przede wszystkim przez pryzmat struktury rynku oraz charakterystyki informacji będących przedmiotem wymiany. Powszechnie stosuje się w tym celu analizę czynników. Podobnie jak w przypadku innych porozumień ograniczających konkurencję, w odniesieniu do praktyk wymiany informacji na rynku moŝliwe jest zastosowanie wyłączenia na mocy art. 81(3) TWE. Funkcjonuje równieŝ wyłączenie blokowe dla sektora ubezpieczeniowego, które umoŝliwia wymianę szczegółowych danych rynkowych, m.in. w celu zbiorowego kalkulowania ryzyka. 4/106

5 WYKAZ SKRÓTÓW STOSOWANYCH W DOKUMENCIE AGCM ATP B2B B2C BAT CECI COBELPA ECN GFPIE GVPA HH IBOS ICN IL MIT MIV OECD OFT OJ PM TPA TWE UE UOKiK VNP WE Autorita Garante per la Concorrenza ed il Mercato Airline Tariff Publishing Company Business-to-business Business-to-customer British American Tobacco Central European Competition Initiative Association des Fabricants de Pâtes, Papiers et Cartons de Belgique European Competition Network Groupement Français de Fabricants de Papiers d'impression et d'écriture Genuine Vegetable Parchment Association Indeks Herfindahla-Hirschmana Inter-Bank Online System International Competition Network Indeks Lernera Massachusetts Institute of Technology Marktinformationsverfahren Organisation for Economic Co-operation and Development Office of Fair Trading Official Journal Philip Morris Third Party Access Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską Unia Europejska Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Vereeniging van Nederlandsche Papierfabrikanten Wspólnota Europejska 5/106

6 WSTĘP Celem niniejszego opracowania jest szczegółowe i wszechstronne omówienie zagadnień związanych z naruszającą konkurencję praktyką ujawniania cen i informacji pozacenowych, określaną pojęciem otwartego systemu cenowego (ang. open price system, niem. Marktinformationsverfahern, Informationsverfahren). W kolejnych rozdziałach dokumentu omówiono następujące zagadnienia: - Zagadnienia wprowadzające oraz charakterystyka otwartych systemów cenowych jako nietypowej formy kartelu pierwszy rozdział ekspertyzy definiuje pojęcie otwartego systemu cenowego. W rozwaŝaniach uwzględniono zarówno aspekt prawny, jak równieŝ aspekt ekonomiczny omawianego zjawiska. W oparciu o istniejące regulacje oraz praktykę stosowania prawa podjęto próbę określenia granicy między typową dla wolnej konkurencji i poŝądaną przez konsumentów przejrzystością cenową a sytuacją, w której ceny na rynku ujawniane są z zamiarem ujawnienia ich konkurentom. Omówione zostały podstawowe cechy rynków, które są w szczególny sposób podatne na powstawanie otwartych systemów cenowych. - Sposoby ujawniania przez przedsiębiorców cen i innych informacji na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom w drugim rozdziale zaprezentowany został przegląd typowych sposobów stosowanych przez przedsiębiorstwa w celu ujawniania cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom. W omówieniu kaŝdej z tych metod szczególny nacisk połoŝono na wyeksponowanie działań (lub zakresu informacji, których te działania dotyczą) wykraczających poza dozwoloną praktykę biznesową i stanowiących naruszenie prawa konkurencji. NaleŜy bowiem zwrócić uwagę, Ŝe większości z wymienionych w tym rozdziale działań nie moŝna a priori uznać za działania zmierzające do ograniczania konkurencji. Wybrane sposoby ujawniania cen na rynku są poparte przykładami i opatrzone odnośnikami do konkretnych spraw i orzeczeń. - Metody wykrywania porozumień ograniczających konkurencję w rozdziale trzecim, w oparciu o przegląd kompetencji krajowych i zagranicznych organów antymonopolowych przedstawione zostały praktyczne sposoby wykrywania porozumień ograniczających konkurencję. Opisano między innymi działania organów antymonopolowych w zakresie analiz ekonomicznych i monitorowania rynków, współpracę między organami antymonopolowymi na forum międzynarodowym w celu wykrywania porozumień antykonkurencyjnych, jak równieŝ przykłady współpracy między organami regulacyjnymi, orzekającymi i organami antymonopolowymi. Omówiono równieŝ dwa instrumenty prawne, które mają na celu ułatwienie urzędom antymonopolowym ujawnianie porozumień ograniczających konkurencję. - Sposoby dowodzenia, Ŝe ujawnianie cen i innych informacji na rynku wyczerpuje znamiona porozumienia ograniczającego konkurencję w rozdziale czwartym opisano przesłanki świadczące o istnieniu otwartych systemów cenowych. W tej części przedstawiono sposób oceny i klasyfikacji przez kompetentny organ orzekający praktyk polegających na wymianie między konkurującymi przedsiębiorcami informacji, które mogą mieć charakter antykonkurencyjny. Zaznaczono róŝnice w sposobie oceny praktyk w świetle amerykańskich (Section 1, Sherman Act) i europejskich (Art. 81 i Art. 82 TWE) regulacji antytrustowych. W oparciu o analizę 6/106

7 wybranych postępowań w sprawie naruszenia przepisów o konkurencji przedstawione zostały moŝliwe sposoby dowodzenia (wraz z uzasadnieniem), iŝ dana praktyka nosi znamiona porozumienia ograniczającego konkurencję. - MoŜliwości wyłączenia przedmiotowych porozumień spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję w oparciu o art. 81(3) TWE w piątym rozdziale zostały przedstawione przepisy regulujące stosowanie wyłączeń oraz wytyczne dotyczące stosowania tych przepisów. Analizę prawną zilustrowano przykładami pozwalającymi unaocznić, w jaki sposób w toku stosowania prawa przebiegała weryfikacja konkretnych przypadków przez organy orzekające. - Analiza przykładowej sprawy dotyczącej ujawniania przez przedsiębiorców cen na rynku z zamiarem ich notyfikacji konkurentom, ocenionej przez Komisje Europejską jako spełniająca kryterium porozumienia ograniczającego konkurencję w kolejnym rozdziale ekspertyzy omówiono szczegółowo sprawę COBELPA/ VNP (77/592/EEC), która dotyczyła ujawniania cen przez producentów papieru i artykułów biurowych z Belgii i Holandii. Zgodnie z decyzją Komisji Europejskiej, praktyki firm działających na analizowanym rynku naruszały art. 81(1) TWE. - Przegląd orzeczeń dotyczących otwartych systemów cenowych w ostatnim rozdziale opracowania przedstawiono przykładowe, precedensowe orzeczenia Komisji Europejskiej i Sądów Wspólnotowych w sprawach dotyczących otwartych systemów cenowych jako mechanizmów ograniczających konkurencję na rynku. Wyboru spraw dokonano w sposób umoŝliwiający przegląd moŝliwie szerokiego wachlarza zróŝnicowanych przypadków. Dodatkowo przywołane zostaną najciekawsze sprawy z rynku amerykańskiego. KaŜde wskazane orzeczenie opatrzone jest komentarzem odnoszącym się do przedmiotu postępowania oraz decyzji właściwego organu. W toku prac nad niniejszą ekspertyzą wykorzystano szeroki zakres literatury, głownie niemiecko- i anglojęzycznej. Informacje dotyczące postępowań zaczerpnięto z tekstów decyzji i orzeczeń Komisji Europejskiej i sądów oraz opracowań analizujących i interpretujących te orzeczenia. 7/106

8 I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ORAZ CHARAKTERYSTYKA OTWARTYCH SYSTEMÓW CENOWYCH JAKO NIETYPOWEJ FORMY KARTELU W niniejszym rozdziale skoncentrowano się na zaprezentowaniu ram ekonomicznych i prawnych, do których autorzy będą się odwoływać w dalszej części opracowania i które są niezbędne dla zrozumienia mechanizmu zmowy opartej o wymianę informacji, a takŝe zdefiniowano otwarty system cenowy. Rozdział przedstawia teoretyczne rozwaŝania dotyczące postępowania firm w róŝnym otoczeniu mikroekonomicznym, czyli na rynkach o róŝnej strukturze determinującej formy konkurencji. Struktura rynku jest bowiem istotnym czynnikiem wpływającym na ocenę wpływu praktyk wymiany informacji na konkurencję. Obok aspektu ekonomicznego istotne jest zrozumienie istniejących przepisów prawnych odnoszących się do zwalczania porozumień ograniczających konkurencję, w tym otwartych systemów cenowych jako nietypowych form kartelu. NaleŜy podkreślić, Ŝe nietypowość otwartych systemów cenowych wiąŝe się z ich charakterystyką, nie zaś z oceną prawną czy dedykowanymi regulacjami prawnymi. Brak zatem specyficznych aktów prawnych odnoszących się konkretnie do naduŝyć związanych z udostępnianiem konkurentom informacji rynkowych. Otwarte systemy cenowe naleŝy odróŝnić od naturalnej i poŝądanej na rynku przejrzystości cenowej, która w określonych warunkach rynkowych przynosi konsumentom znaczne korzyści. Na rynku oligopolistycznym, gdy w sposób zamierzony wymieniane są wraŝliwe informacje rynkowe (dane indywidualne i aktualne, odnoszące się do cen transakcyjnych, udziałów rynkowych, produkcji, sprzedaŝy lub klientów), najczęściej dochodzi do ograniczania konkurencji poprzez koordynację strategii cenowych, dzielenie rynku lub ustalanie poziomu cen. Nawet w sytuacji, gdy zadeklarowaną intencją uczestników systemu wymiany informacji nie jest ograniczanie konkurencji, porozumienie takie moŝe zostać zakwestionowane przez organy antymonopolowe jako nadmierne uprzywilejowanie strony podaŝowej rynku kosztem konsumentów. 1. Modele postępowania firm na rynkach Z punktu widzenia teorii ekonomii dwa ekstremalne przykłady struktur rynkowych to doskonała konkurencja i monopol. Na rynku doskonale konkurencyjnym cena ustala się w wyniku działania mechanizmów rynkowych, tj. nieskrępowanej gry popytu i podaŝy. Co za tym idzie, Ŝaden z podmiotów rynku doskonale konkurencyjnego nie jest w stanie indywidualnie wpływać na ceny. Na przeciwnym biegunie znajduje się monopol będący rynkiem, na którym obecny jest tylko jeden dostawca danego towaru, który w pełni i samodzielnie kontroluje podaŝ i ceny. Strukturą pośrednią, w praktyce dominującą na wielu rynkach krajów rozwiniętych, jest oligopol, charakteryzujący się występowaniem na rynku kilku znaczących producentów danego dobra lub dostawców usługi. Z uwagi na fakt, iŝ problematyka wymiany informacji, w tym otwartych systemów cenowych, dotyczy przede wszystkim rynków o strukturze oligopolu, w niniejszej części szczególny nacisk połoŝono na opis teoretycznych modeli przedstawiających właśnie tę strukturę rynku, w tym modeli Cournota, Stackelberga i Bertranda. 8/106

9 Doskonała konkurencja Na rynku doskonale konkurencyjnym (ang. perfect competition, niem. vollständige Konkurrenz) liczba sprzedawców i nabywców zawierających między sobą transakcje jest tak duŝa, zaś siła ekonomiczna kaŝdego z nich w porównaniu z rozmiarami danego rynku tak znikoma, Ŝe Ŝaden z nich nie ma wpływu na cenę. Uczestnicy rynku traktują więc ceny jako zmienne niezaleŝne. Na rynku występuje wielu konsumentów, a Ŝaden z nich nie jest na tyle silny, by wpływać na rynkową cenę produktu. O producencie działającym na doskonale konkurencyjnym rynku mówi się, Ŝe jest on cenobiorcą: musi akceptować ukształtowaną na danym rynku cenę. Produkt będący przedmiotem transakcji na rynku doskonale konkurencyjnym jest jednorodny (homogeniczny), tj. wszyscy producenci wytwarzają i dostarczają na rynek identyczne wyroby. Oznacza to, iŝ nabywcy jest obojętne, od którego producenta nabędzie dany towar. Dla rynku doskonale konkurencyjnego charakterystyczna jest pełna swoboda wejścia i wyjścia z rynku, co oznacza, Ŝe nie ma Ŝadnych ograniczeń, aby produkcję danego towaru podejmowali dowolni przedsiębiorcy i sprzedawali go na danym rynku. Nie ma teŝ ograniczeń co do tego, by dowolni przedsiębiorcy likwidowali swoje firmy. Swoboda wejścia i wyjścia sprzyja konkurencji między producentami, rywalizującymi o moŝliwość sprzedaŝy swoich produktów nabywcom. Istotną cechą doskonałej konkurencji jest doskonała przejrzystość rynku, oznaczająca, Ŝe wszyscy uczestnicy mają swobodny i pełny dostęp do wszelkich informacji dotyczących sytuacji rynkowej. Cena na rynku ustalana jest w punkcie równowagi, odpowiadającym punktowi przecięcia się funkcji popytu i podaŝy. Rysunek 1. Mechanizm ustalania ceny równowagi w modelu doskonałej konkurencji P (cena) PodaŜ Pw P Popyt Qw Q (ilość) Renta konsumenta Renta producenta Źródło: F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

10 Po cenie równowagi P w konsumenci są skłonni nabyć całkowitą ilość danego dobra, jaką producenci są skłonni zaoferować (Q w ). JeŜeli przedsiębiorstwo zdecyduje się na podniesienie ceny powyŝej poziomu odpowiadającego równowadze rynkowej, potencjalni nabywcy zwrócą się do innego sprzedawcy. Jeśli z kolei przedsiębiorstwo obniŝy cenę, sprzeda całą produkcję, ale nie osiągnie maksymalnego zysku. W takim przypadku zachowanie firmy będzie nieekonomiczne. Popyt na produkty przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjnego jest doskonale elastyczny. Przy stanie równowagi rynkowej i cenie danego dobra na poziomie P w przebieg funkcji popytu sugeruje, iŝ istnieją konsumenci, którzy byliby skłonni nabyć dane dobro po cenie wyŝszej niŝ cena równowagi. Konsumenci ci odnoszą korzyść z faktu, Ŝe cena rynkowa jest niŝsza od ceny, za jaką byliby skłonni nabyć dane dobro. Całkowitą korzyść finansową, jaką odnoszą konsumenci skłonni nabyć dane dobro powyŝej ceny równowagi rynkowej określa się terminem nadwyŝki (renty) konsumenta (ang. consumer surplus, niem. Konsumentenrente). Na powyŝszym wykresie odzwierciedleniem nadwyŝki konsumenta jest zaznaczone na zielono pole powierzchni ograniczonej funkcją popytu, prostą P oraz osią odciętych układu współrzędnych. Analogicznie, na rynku istnieje grupa producentów, którzy byliby skłonni sprzedać dane dobro po cenie niŝszej niŝ cena równowagi. Producenci ci odnoszą korzyść z faktu, Ŝe cena rynkowa jest wyŝsza od ceny, za jaką byliby skłonni sprzedać dane dobro. Całkowitą korzyść finansową, jaką odnoszą producenci skłonni sprzedać dane dobro poniŝej ceny równowagi rynkowej określa się terminem nadwyŝki (renty) producenta (ang. producer surplus, niem. Produzentenrente). Na powyŝszym wykresie odzwierciedleniem nadwyŝki producenta jest zaznaczone na niebiesko pole powierzchni ograniczonej funkcją podaŝy, prostą P oraz osią odciętych układu współrzędnych. 1 NaleŜy zauwaŝyć, Ŝe rynki doskonale konkurencyjne nie występują w rzeczywistości. Wiele cech wspólnych z nimi posiadają rynki wolnokonkurencyjne, charakteryzujące się duŝą liczbą uczestników, pełną swobodą wejścia na rynek oraz względnie dobrym dostępem do informacji. Monopol W teorii ekonomii pojęcie monopol (ang. monopoly, niem. Monopol) odnosi się do formy rynku będącej przeciwieństwem doskonałej konkurencji. Najbardziej charakterystyczną cechą czystego monopolu (ang. pure monopoly, niem. vollkommenes Monopol) jest występowanie na rynku tylko jednego podmiotu po stronie popytu lub podaŝy. Gdy na rynku obecny jest tylko jeden nabywca, mówimy o monopolu popytu (tzw. monopson), natomiast gdy obecny jest tylko jeden producent/sprzedawca, mówimy o monopolu podaŝy. Nabywcy i sprzedawcy dysponują pełną informacją o rynku. Oznacza to, Ŝe firma mająca monopol podaŝy zna popyt na produkowane przez siebie dobro. Natomiast firma mająca monopson zna podaŝ dobra, na które jest zapotrzebowanie. JeŜeli po jednej stronie rynku jest wielu uczestników, to dysponują oni pełną informacją o cenach. Rynek w warunkach czystego monopolu jest zatem w pełni przejrzysty. W warunkach czystego monopolu konkurencja nie istnieje. Czyste monopole są zabezpieczone przed konkurencją przy pomocy barier uniemoŝliwiających innym podmiotom 1 F.W. von Papp, Marktinformationsverfahren: Grenzen der Information im Wettbewerb Die Herstellung praktischer Konkordanz zwischen legitimen Informationsbedürfnissen und Geheimwettbewerb, Diss. Univ. Tübingen, Nomos 2004, s /106

11 wejście na rynek. Monopolista moŝe pozwolić sobie na podniesienie własnych cen bez obawy o utratę klientów na rzecz wytwórców tego samego lub podobnego produktu. W przeciwieństwie do uczestników konkurencji doskonałej monopolista moŝe podnieść ceny sprzedając mniej lub obniŝyć je, by sprzedać więcej. Monopolista jest więc cenodawcą. Monopol moŝe być skutkiem szeregu czynniku, do których naleŝą między innymi: - wyłączność prawa własności na określone surowce, - posiadanie patentu na dany produkt, który jest chroniony prawnie, co uniemoŝliwia innym producentom jego kopiowanie, - wyłączność na sprzedaŝ danego produktu w określonym rejonie, oparta na koncesji lub wynikająca z nawyków nabywców, którzy dokonują zakupów w najbliŝszym sąsiedztwie mieszkania lub na trasie do pracy, - posiadanie praw do marki (nazwy firmowej) produktu, - prowadzenie produkcji na duŝą skalę, która uniemoŝliwia innym firmom wejście do branŝy i rozwinięcie produkcji na skalę opłacalną przy danej pojemności rynku, - porozumienia producentów, działających jak jedna firma, lub działalność związków zawodowych stwarzających monopol na rynku pracy, - polityka protekcyjna państwa chroniąca krajowego producenta przed napływem zagranicznych produktów na rynek, - tworzenie sytuacji monopolistycznych przez państwo w celach fiskalnych (tzw. monopole państwowe). Specyficzną odmianą monopolu jest tzw. monopol dyskryminujący (ang. discriminating monopoly, niem. diskriminierendes Monopol), w którym monopolista sprzedaje ten sam produkt w tym samym miejscu i czasie po róŝnych cenach. W monopolu dyskryminującym sprzedawca moŝe stosować róŝne ceny dla róŝnych odbiorców lub róŝne ceny dla kolejnych partii produktów. 2 Oligopol Oligopol (ang. oligopoly, niem. Oligopol) stanowi formę rynku, na którym obecnych jest kilku uczestników po stronie podaŝy (oligopol podaŝy) lub po stronie popytu (oligopol popytu oligopson). Po drugiej stronie wymiany występuje wielu uczestników, którzy posiadają niewielkie udziały w rynku. Firmy oligopolistyczne mogą oferować na rynku ten sam produkt (oligopol homogeniczny) lub produkty zróŝnicowane (oligopol heterogeniczny). Biorąc pod uwagę dostępności informacji dla uczestników rynku, naleŝy stwierdzić, iŝ rynek oligopolistyczny nie jest doskonale przejrzysty. Celem poszczególnych oligopolistów jest zdobywanie informacji zarówno o stanie rynku i popycie ze strony potencjalnych nabywców, jak równieŝ o sytuacji konkurentów. W oligopolu przedsiębiorstwa konkurują między sobą, obserwując się wzajemnie. Decyzje o cenie lub wolumenach produkcji często oparte są na przewidywaniach zachowań konkurentów. Istnieje wiele przyczyn powstawania oligopoli. Jedną z nich mogą być rosnące korzyści skali, często występujące w sytuacji, gdy istotnym elementem kosztów jest koszt stały (np. konieczność poniesienia przez przedsiębiorstwo wysokich inwestycji początkowych). 2 Ibidem, s /106

12 Konieczność poniesienia wysokiego kosztu początkowego powoduje, Ŝe wraz ze wzrostem skali produkcji obniŝa się koszt przeciętny. Wysoki koszt związany z inwestycjami początkowymi stanowi jednocześnie wysoką barierę wejścia na rynek. Rynek o charakterze oligopolu moŝe równieŝ powstawać na skutek innych barier wejścia, w tym przede wszystkim ograniczeń o charakterze prawnym (np. normy techniczne, normy sanitarne i jakościowe, patenty, licencje, atesty, bariery celne itp.). Częstą przyczyną powstawania oligopoli są równieŝ procesy fuzji i przejęć, powodujące zmniejszenie ilości przedsiębiorstw na rynku. Z punktu widzenia konsumentów rynek oligopolistyczny jest korzystniejszy od monopolu z uwagi na fakt, iŝ zgodnie z teorią ekonomii, cena oferowana na takim rynku jest niŝsza od ceny monopolowej. Ponadto częstym zjawiskiem na rynkach o strukturze oligopolu są wojny cenowe, które przynoszą konsumentom wymierne korzyści w postaci obniŝek cen. Z drugiej jednak strony, ze względu na to, iŝ na rynku oligopolistycznym obecnych jest niewiele przedsiębiorstw, mogą one łatwo zawierać porozumienia ograniczając podaŝ do poziomu, jaki wybrałby monopolista. Tego rodzaju porozumienie określane jest mianem kartelu. Zawarcie przez grupę przedsiębiorstw umowy kartelowej powoduje, iŝ jego uczestnicy stają się monopolistą zbiorowym. NaleŜy zwrócić uwagę na fakt, iŝ przedsiębiorstwa operujące w warunkach oligopolu mogą się kierować szeregiem róŝnych strategii rynkowych, w tym np.: - kaŝda z firm ustala ceny swoich produktów i wolumeny produkcji nie porozumiewając się z rywalami. W tej sytuacji kaŝda z firm stara się obniŝać ceny i zwiększać produkcję, aby zdobyć większy udział w rynku, - uczestnicy rynku dochodzą do porozumienia i jedna z nich staje się liderem ustalającym ceny, a inne tego lidera naśladują, - wszyscy uczestnicy rynku oligopolistycznego usiłują działać jak liderzy sądząc, Ŝe uda im się osiągnąć wyŝsze zyski, w efekcie jednak osiągają zyski niŝsze niŝ gdyby zawarli porozumienie, - uczestnicy runku oligopolistycznego porozumiewają się w sprawie wielkości sprzedaŝy i osiągają korzyści wynikające z tytułu ich monopolistycznej pozycji. Zawsze jednak istnieje pokusa nieprzestrzegania umowy i sprzedawania większej ilości produktów, zwłaszcza w sytuacji, gdy śledzenie zachowania się róŝnych firm jest utrudnione. Jak wynika z powyŝszych przykładów, oligopol nie jest pojęciem jednorodnym. Z uwagi na fakt, iŝ w warunkach oligopolu istnieje duŝa róŝnorodność w sensie moŝliwej liczby oligopolistów, ich udziału w rynku, umiejętności przewidywania i uczenia się, konkurencja oligopolistyczna moŝe występować w róŝnych formach zarówno jako konkurencja cenowa, jak i jako konkurencja pozacenowa. Model Cournota Zgodnie z załoŝeniami modelu francuskiego inŝyniera i ekonomisty Antoine a Augustina Cournota na analizowanym rynku obecne są dwie firmy (tzw. duopol), a obaj producenci kierują się maksymalizacją zysku. Oba przedsiębiorstwa wytwarzają produkt jednorodny (homogeniczny) i dysponują doskonałą informacją o rynku. KaŜde z przedsiębiorstw traktuje postępowanie konkurenta jako dane, moŝe je zatem przewidywać, ale nie moŝe go skłonić do 12/106

13 zmiany decyzji. Zmiennymi decyzyjnymi są wielkości produkcji. Popyt na produkt wytwarzany przez obydwu uczestników duopolu obrazuje funkcja liniowa. 3 W modelu duopolu Cournota kaŝde z przedsiębiorstw musi podjąć decyzje, w jaki sposób optymalnie zareagować na decyzje konkurenta determinujące ilość wytwarzanego dobra. Wybór przez przedsiębiorstwo optymalnej wielkości produkcji, będący skutkiem reakcji na moŝliwe działania konkurenta przedstawia tzw. funkcja reakcji (ang. reaction function, niem. Reaktionskurve). Rysunek 2. Mechanizm ustalania punktu równowagi w modelu Cournota Wielkość produkcji firmy A Krzywa reakcji firmy B QMA Punkt równowagi Cournota-Nasha QCA Krzywa reakcji firmy A QCB QMB Wielkość produkcji firmy B Źródło: F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s. 60. Zgodnie z powyŝszym wykresem, do momentu, gdy firma B nie podejmuje produkcji, cały popyt rynkowy pokrywany jest przez firmę A, która w celu maksymalizacji zysku ustala wolumen własnej produkcji na poziomie Q MA. Wraz z podjęciem i stopniowym zwiększaniem produkcji przez firmę B odpowiednio maleje produkcja firmy A. Krzywa reakcji firmy B poprowadzona moŝe być zatem z punktu Q MB w kierunku lewego górnego rogu wykresu. Punkt równowagi występuje w miejscu przecięcia się obu krzywych reakcji. W punkcie równowagi wielkość produkcji firmy A, ustalona na poziomie Q CA, odzwierciedla optymalną reakcję na wolumen produkcji firmy B (Q CB ) i odwrotnie. W punkcie przecięcia się krzywych reakcji firmy A i firmy B osiągnięta jest równowaga Cournota-Nasha 4 (ang. Cournot-Nash equilibrium, niem. Cournot-Nash-Gleichgewich). 5 JeŜeli obydwa przedsiębiorstwa są identyczne, ich funkcje reakcji są symetryczne i oba przedsiębiorstwa wytwarzają tę samą ilość dobra (tj. Q CA = Q CB ). 6 3 E.Czarny, Mikroekonomia, PWE, Warszawa 2006, s Termin równowaga Nasha (ang. Nash Equilibrium) jest podstawowym pojęciem teorii gier i oznacza stan, kiedy kaŝdy z graczy wybiera najlepszą (optymalną) strategię przy danych strategiach innych graczy. Nazwa terminu pochodzi od nazwiska amerykańskiego matematyka i ekonomisty Johna Nasha, laureata Nagrody Nobla za prace z dziedziny teorii gier. 5 F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s D.Begg, R.Dornbusch, S.Fischer, Mikroekonomia, PWE, Warszawa 2004, s /106

14 W stanie równowagi Cournota-Nasha przewidywania przedsiębiorstw dotyczące zachowania konkurenta okazują się prawdziwe. W punkcie równowagi Ŝadna z firm nie chce zmieniać swojego zachowania po tym, jak jej prognoza dotycząca wielkości produkcji drugiej firmy okazała się trafna. Model Bertranda W odróŝnieniu od modelu Cournota, w modelu oligopolu zaproponowanym przez innego francuskiego ekonomistę, Josepha Bertranda, za zmienną strategiczną przyjęte zostały nie wielkości produkcji, a cena. W modelu Bertranda wszystkie przedsiębiorstwa za dane uznają ceny ustalone przez konkurentów. Uczestnicy oligopolu w modelu Bertranda ustalają ceny swoich produktów biorąc pod uwagę oczekiwany poziom ceny konkurenta. Zgodnie z załoŝeniami modelu Bertranda dwa operujące na rynku przedsiębiorstwa (duopoliści) wytwarzają jednorodne dobro, wobec czego są konfrontowani ze wspólną rynkową funkcją popytu. W przypadku gdy ceny obydwu przedsiębiorstw są identyczne, konkurenci dzielą się rynkiem po połowie, natomiast w przypadku gdy jedno z przedsiębiorstw zaoferuje niŝszą cenę, przejmuje cały popyt. 7 Podobnie jak dla modelu Cournota, dla modelu Bertranda moŝna wyznaczyć krzywe reakcji, mające jednak inny kształt i prowadzące do innego stanu równowagi. Równowaga w modelu Bertranda osiągana jest automatycznie w następstwie dostosowania poziomu cen kaŝdej z firm do ustaleń konkurenta. Punktowi równowagi w modelu Bertranda odpowiada zrównanie się ceny z kosztem krańcowym, w związku z czym wielkość produkcji jest stosunkowo duŝa. Dla porównania, punktowi równowagi w modelu Cournota odpowiada niŝsza wielkość produkcji danej gałęzi oraz wyŝsza cena. Podstawowym argumentem wysuwanym często przy krytyce modelu Bertranda jest nieefektywność działania obu konkurentów, którzy nie współpracują nad koordynacją swoich działań, a co za tym idzie nie maksymalizują łącznego zysku. 8 Model Stackelberga Niemiecki ekonomista Heinrich Freiherr von Stackelberg załoŝył, Ŝe obydwa obecne na rynku przedsiębiorstwa kierują się maksymalizacją zysku, a wytwarzany przez nie produkt jest jednorodny. Obydwa przedsiębiorstwa posiadają równieŝ doskonałą informację o rynku. Podobnie jak w modelu Cournota, kaŝda firma bierze poziom produkcji konkurenta za wielkość daną. W modelu duopolu Stackelberga, przedsiębiorstwa obecne na rynku zachowują się jednak odmiennie niŝ w modelu Cournota. Wykorzystując posiadaną wiedzę, jedno z przedsiębiorstw (lider) poprawia swoją sytuację w stosunku do punktu równowagi Cournota-Nasha kosztem konkurenta (naśladowcy). Lider, będący w stanie przewidzieć reakcję naśladowcy tworzy duŝe moce produkcyjne, pozwalające mu zwiększyć produkcję powyŝej punktu równowagi Cournota-Nasha. W efekcie naśladowca zmniejsza poziom własnej produkcji, co ma na celu zapobieŝenie spadkowi cen. PoniŜszy wykres przedstawia połoŝenie punktu równowagi duopolu Stackelberga w stosunku do punktu równowagi Cournota-Nasha. 7 E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit., s D.Begg, R.Dornbusch, S.Fischer, Mikroekonomia..., op.cit., s /106

15 Rysunek 3. Mechanizm ustalania punktu równowagi w modelu Stackelberga Wielkość produkcji firmy A Krzywa reakcji firmy B QMA Punkt równowagi Cournota-Nasha QCA Q CA Punkt równowagi duopolu Stackelberga Krzywa reakcji firmy A QCB Q CB Wielkość produkcji firmy B Źródło: Opracowanie na podstawie E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit, s Jak wynika z powyŝszego wykresu liderem jest firma B, która maksymalizuje zysk wybierając wielkość produkcji na ścieŝce reakcji naśladowcy (w punkcie równowagi duopolu Stackelberga). Działanie lidera nie skłania naśladowcy do dostosowania wielkości produkcji, jak w przypadku modelu Cournota, poniewaŝ punkt równowagi Stackelberga znajduje się na jego ścieŝce reakcji. Naśladowca traci, gdyŝ jego wolumen produkcji w punkcie równowagi Stackelberga jest mniejszy niŝ w punkcie równowagi Cournota-Nasha (Q CA <Q CA ). Ponadto, łączna produkcja branŝy jest większa, a jednostkowa cena produktu mniejsza niŝ na rynku Cournota. 9 9 E.Czarny, Mikroekonomia, op.cit, s F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

16 2. Regulacje prawne w zakresie zwalczania karteli, w tym otwartych systemów cenowych jako ich szczególnej formy Stany Zjednoczone Regulacje prawne w zakresie praktyk wymiany informacji, w tym otwartych systemów cenowych, nierozerwalnie związane są z prawem konkurencji i tam teŝ naleŝy upatrywać ich genezy. W Stanach Zjednoczonych aŝ do roku 1890, a więc momentu wejścia w Ŝycie obowiązującej do dnia dzisiejszego ustawy antytrustowej Shermana (Sherman Antitrust Act) umowy kartelowe, mające na celu ustanowienie kontroli nad rynkiem przez uczestników porozumienia, były dozwolone i traktowane z prawnego punktu widzenia jako wiąŝące. Przełomowe znaczenie dla delegalizacji porozumień ograniczających konkurencję w USA miała właśnie ustawa Shermana, będąca pierwszą ustawą Rządu Federalnego wymierzoną przeciwko praktykom monopolowym. Nazwa ustawy pochodzi od nazwiska autora senatora stanu Ohio, Johna Shermana. Mimo iŝ w ówczesnym czasie w szeregu stanów obowiązywały podobne regulacje, zasięg ich obowiązywania ograniczał się jedynie do praktyk handlowych w granicach danego stanu. Uchwalenie Sherman Antitrust Act wiązało się z konstytucyjnymi uprawnieniami Kongresu USA do stanowienia prawa o zasięgu ponadstanowym, obowiązującego na całym terytorium USA. Ustawa Shermana przyjęta została przez obydwie izby Kongresu przewaŝającą większością głosów przez Senat stosunkiem głosów 51 za do 1 przeciw oraz przez Izbę Reprezentantów stosunkiem 242 za do 0 przeciw. Ustawę tę podpisał prezydent Benjamin Harrison. Zgodnie z pierwotną intencją ustawodawcy Sherman Act nie miał przeciwdziałać wyłącznie kartelom, a wszystkim przejawom ograniczeń w handlu (ang. restraint of trade). Źródłem określenia antitrust w nazwie ustawy jest fakt, iŝ pierwotnym zamierzeniem aktu była likwidacja monopolu Standard Oil Trust porozumienia zawartego w 1882 roku między Standard Oil a kilkoma innymi przedsiębiorstwami, w efekcie którego uczestnicy porozumienia uzyskiwali kontrolę nad 90% amerykańskiego rynku rafineryjnego. 10 Sherman Act stanowi między innymi iŝ: ( )KaŜdą umowę i porozumienie w formie trustu bądź w innej formie, lub teŝ spisek ograniczający handel międzystanowy lub międzynarodowy, uznaje się za niezgodne z prawem. KaŜda osoba monopolizująca lub podejmująca próby zmierzające do monopolizacji, lub teŝ układ, spisek mający na celu monopolizację jakiejkolwiek części wymiany handlowej międzystanowej bądź międzynarodowej podlega karze ( ) Wejście w Ŝycie ustawy Shermana w 1890 roku usankcjonowało prawnie pełen zakaz zawierania porozumień o charakterze karteli. W efekcie przyczyniło się jednak do rozpowszechnienia na rynku otwartych systemów cenowych, które stały się narzędziem coraz częściej wykorzystywanym przez przedsiębiorstwa w celu osiągnięcia korzyści podobnych do tych, jakie niosło ze sobą uczestnictwo w kartelu. Brak jednoznacznego odniesienia się ustawodawcy do kwestii otwartych systemów cenowych w prawie antytrustowym stworzyło więc swoistą lukę prawną. Do dalszego rozpowszechnienia otwartych systemów cenowych przyczyniła się równieŝ wydana w Sherman Antitrust Act, 16/106

17 roku ksiąŝka autorstwa Arthura Jerome Eddy ego New Competition, w której autor wskazał na otwarte systemy cenowe jako narzędzie umoŝliwiające przedsiębiorstwom zabezpieczenie się przed skutkami rujnującej konkurencji, pomimo prawnego zakazu monopolizacji handlu. W swojej ksiąŝce Arthur Jerome Eddy prawnik specjalizujący się w związkach branŝowych i jeden z ojców załoŝycieli Federalnej Komisji Handlu potępił wolną konkurencję oraz wezwał wszystkie przedsiębiorstwa do branŝowej współpracy. Stwierdzenie autora: Konkurencja to wojna, a wojna to piekło, na wiele lat ugruntowało pozycję otwartych systemów cenowych. JednakŜe juŝ w latach dwudziestych XX wieku zgodność praktyki otwartych systemów cenowych z ustawą Shermana oraz sposób, w jaki praktyki te oddziałują na konkurencję zaczął budzić w USA coraz większe wątpliwości. 11 Unia Europejska Podstawę regulacji antytrustowych o zasięgu paneuropejskim stanowił Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą, zwany obecnie Traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską (TWE). TWE podpisany został przez Francję, Republikę Federalną Niemiec, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg 25 marca 1957 roku w Rzymie. TWE wraz z Traktatem ustanawiającym Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (nazywane wspólnie Traktatami Rzymskimi) weszły w Ŝycie 1 stycznia 1958 roku. Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską stanowi między innymi iŝ: Artykuł Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między Państwami Członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieŝenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, a w szczególności te, które polegają na: a) ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaŝy albo innych warunków transakcji, b) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestycji, c) podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia, d) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równowaŝnych i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji, e) uzaleŝnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów. 2. Porozumienia lub decyzje zakazane na mocy niniejszego artykułu są niewaŝne z mocy prawa. [ ] Artykuł 82. Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane jest naduŝywanie przez jedno lub większą liczbę przedsiębiorstw pozycji dominującej na wspólnym rynku lub na znacznej jego części, w zakresie, w jakim moŝe wpływać na handel między Państwami Członkowskimi. NaduŜywanie takie moŝe polegać w szczególności na: 11 F.W. von Papp, Marktinformationsfervahren, op.cit., s /106

18 a) narzucaniu w sposób bezpośredni lub pośredni niesłusznych cen zakupu lub sprzedaŝy albo innych niesłusznych warunków transakcji, b) ograniczaniu produkcji, rynków lub rozwoju technicznego ze szkodą dla konsumentów, c) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równowaŝnych i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji, d) uzaleŝnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów. ( ) 12 Polska Nowa Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w zakresie regulacji antykartelowych stanowi odzwierciedlenie zapisów art. 81 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Art Zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na: 1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaŝy towarów; 2) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji; 3) podziale rynków zbytu lub zakupu; 4) stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciąŝliwych lub niejednolitych warunków umów, stwarzających tym osobom zróŝnicowane warunki konkurencji; 5) uzaleŝnianiu zawarcia umowy od przyjęcia lub spełnienia przez druga stronę innego świadczenia, niemajacego rzeczowego ani zwyczajowego związku z przedmiotem umowy; 6) ograniczaniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku przedsiębiorców nieobjętych porozumieniem; 7) uzgadnianiu przez przedsiębiorców przystępujących do przetargu lub przez tych przedsiębiorców i przedsiębiorcę będącego organizatorem przetargu warunków składanych ofert, w szczególności zakresu prac lub ceny. 2. Porozumienia, o których mowa w ust. 1, są w całości lub w odpowiedniej części niewaŝne, z zastrzeŝeniem art. 7 i Równocześnie porozumienia rozumiane są bardzo szeroko, jako umowy zawierane między przedsiębiorcami, między związkami przedsiębiorców oraz między przedsiębiorcami i ich związkami albo niektóre postanowienia tych umów; uzgodnienia dokonane w jakiejkolwiek 12 Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytet Jagielloński, 13 Ustawa z 16 lutego 2007 o ochronie konkurencji i konsumentów, Dz.U. Nr 50, poz.331, z dnia , art /106

19 formie przez dwóch lub więcej przedsiębiorców lub ich związki, lub uchwały lub inne akty związków przedsiębiorców lub ich organów statutowych. 14 Tak ogólne i szerokie sformułowanie zakazu porozumień ograniczających konkurencję sprawia, Ŝe nie istnieją formalne przeszkody w zwalczaniu Ŝadnych form karteli, w tym specyficznej ich formy jaką jest otwarty system cenowy. Porozumienia wykorzystujące otwarte systemy cenowe nie muszą wiązać się z zawarciem pisemnej umowy pomiędzy członkami zmowy ani wyraŝoną otwarcie intencją eliminowania, ograniczania lub naruszania konkurencji. W świetle obowiązującego prawa wystarczającą przesłanką do zakwestionowania takiego porozumienia jest jego skutek, polegający na ograniczaniu konkurencji. 14 Ibidem, art. 4(5). 19/106

20 3. Pozytywne i negatywne aspekty przejrzystości cenowej na rynku RozwaŜania dotyczące natury otwartych systemów cenowych naleŝy rozpocząć od refleksji na temat pozytywnych i negatywnych skutków przejrzystości cenowej. Jednym ze sposobów definiowania przejrzystości cenowej (ang. price transparency) jest spojrzenie przez pryzmat kosztów rozumianych jako czas i pieniądze koniecznych do pozyskania informacji o rynkowych cenach transakcyjnych, upustach i innych elementach polityki cenowej przedsiębiorstwa. Im niŝsze są wspomniane koszty, tym większa przejrzystość. Zgodnie z klasyczną teorią konkurencji, przejrzystość cenowa na rynku jest korzystna dla nabywców dóbr i usług. W tym kontekście pewien zakres przejrzystości cenowej jest niezbędny, aby rynek mógł pretendować do miana konkurencyjnego. Nabywcy, którzy mają realną moŝliwość porównywania cen oraz nie ponoszą z tego tytułu znaczących kosztów, zwykle są zwolennikami przejrzystości. Stworzenie warunków dla przejrzystości cenowej jest kluczowym krokiem w liberalizacji niektórych rynków. Przykładem moŝe tu być rynek telekomunikacyjny lub rynki energii elektrycznej i gazu. Te ostatnie doczekały się dedykowanych regulacji prawnych umoŝliwiających zwiększenie przejrzystości cenowej. 15 Dodatkowo, organizacje konsumenckie wspierają klientów w poruszaniu się wśród skomplikowanych ofert róŝnych dostawców. Takie działania podejmuje między innymi brytyjska Energywatch 16, która poprzez specjalną aplikację internetową umoŝliwia klientom korzystającym z zasady TPA 17 porównywanie ofert i warunków umów proponowanych w danej lokalizacji geograficznej przez róŝnych dostawców energii i gazu. Przejrzystość cenowa moŝe być równieŝ korzystna z punktu widzenia potencjalnych konkurentów, w tym niewielkich podmiotów gospodarczych. Mogą oni w oparciu o dostępne dane realnie ocenić szanse na zakończone sukcesem wejście na rynek. Pewien zakres przejrzystości cenowej jest równieŝ poŝądany z uwagi na konieczność prowadzenia analiz rynkowych przez regulatorów i urzędy antymonopolowe. Przejrzystość cenowa pozwala na stosunkowo łatwe zaobserwowanie niepokojących tendencji, np. nieuzasadnionego wzrostu cen lub koordynacji strategii cenowych. Symetria w dostępie do informacji w relacjach konsument dostawca oraz dostawca dostawca równieŝ sprzyja zazwyczaj podejmowaniu racjonalnych decyzji i umacnia konkurencję. Zachęca równieŝ producentów do innowacyjności i podejmowania konkurencji z wykorzystaniem czynników innych niŝ cena. W pewnych warunkach wysoka przejrzystość cenowa moŝe jednak prowadzić do ograniczenia konkurencji na rynku i powstawania zjawisk niekorzystnych dla konsumentów. Proces ten inicjuje zwykle jeden z dostawców, który podnosi swoje ceny i obserwuje, czy konkurenci podąŝą jego śladem. Ryzyko ponoszone przez takiego dostawcę jest szczególnie niskie w sytuacji, gdy jego konkurenci są poinformowani o oferowanych cenach lepiej niŝ 15 Dyrektywa Rady 90/377/EEC z 29 czerwca 1990 r. w sprawie procedury Wspólnoty dotyczącej doskonalenia przejrzystości cen gazu i energii elektrycznej dostarczanej przemysłowym odbiorcom końcowym Warunkiem istnienia wolnego rynku energii i gazu jest zasada dostępu stron trzecich TPA (ang. Third Party Access), dzięki której uprawnieni odbiorcy końcowi mogą indywidualnie i swobodnie wybierać dostawcę energii (wytwórcę lub pośrednika), który zaoferuje najlepszą cenę i warunki dostawy. 20/106

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Organizacja ochrony konkurencji i konsumentów.

Organizacja ochrony konkurencji i konsumentów. Organizacja ochrony konkurencji i konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów z dnia 16 lutego 2007 r. (Dz.U. Nr 50, poz. 331) Ustawa określa: 1) warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz

Bardziej szczegółowo

Moduł V. Konkurencja monopolistyczna i oligopol

Moduł V. Konkurencja monopolistyczna i oligopol Moduł V. Konkurencja monopolistyczna i oligopol Spis treści: Wstęp... 2 1. Istota konkurencji monopolistycznej... 2 2. Równowaga przedsiębiorstwa w warunkach konkurencji monopolistycznej w okresie krótkim

Bardziej szczegółowo

Negatywne skutki monopolu

Negatywne skutki monopolu Negatywne skutki monopolu Strata dobrobytu społecznego z tytułu: (1) mniejszej produkcji i wyższej ceny (2) kosztów poszukiwania renty, które ponoszą firmy w celu osiągnięcia monopolistycznej pozycji na

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia II Semestr Letni 2014/2015 Ćwiczenia 4, 5 & 6. Technologia

Mikroekonomia II Semestr Letni 2014/2015 Ćwiczenia 4, 5 & 6. Technologia Mikroekonomia II 050-792 Semestr Letni 204/205 Ćwiczenia 4, 5 & 6 Technologia. Izokwanta produkcji to krzywa obrazująca różne kombinacje nakładu czynników produkcji, które przynoszą taki sam zysk. P/F

Bardziej szczegółowo

Część I. Dwie funkcje konkurencji. Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego

Część I. Dwie funkcje konkurencji. Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego Ochrona konkurencji w działalności platform handlu elektronicznego Bartosz Targański seminarium Polskiego Stowarzyszenia Ekonomicznej Analizy Prawa Część I Analiza ekonomiczna we wspólnotowym prawie antymonopolowym

Bardziej szczegółowo

TRAKTAT O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ (WYCIĄG)

TRAKTAT O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ (WYCIĄG) TRAKTAT O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ (WYCIĄG) Artykuł 37. (dawny art. 31 TWE) 1. Państwa Członkowskie dostosowują monopole państwowe o charakterze handlowym w taki sposób, aby wykluczona była wszelka

Bardziej szczegółowo

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Adam Narkiewicz Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Rynek doskonale konkurencyjny to taki rynek, na którym zarówno sprzedający jak i kupujące

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Mikroekonomia - Lista 11 Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Konkurencja doskonała 1. Model konkurencji doskonałej opiera się na następujących

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe Przedmowa... V Wykaz skrótów... XIII Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa... 1 31. Uwagi wstępne... 2 I. Przesłanki, zakres i kryteria wyodrębnienia sektora państwowego w gospodarce...

Bardziej szczegółowo

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym Spis treœci Przedmowa do wydania ósmego... 11 Przedmowa do wydania siódmego... 12 Przedmowa do wydania szóstego... 14 1. UWAGI WSTĘPNE... 17 1.1. Przedmiot i cel ekonomii... 17 1.2. Ekonomia pozytywna

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena Temat i funkcje rynku 1. Rynkowa a administracyjna koordynacja działań gospodarczych 2. opyt, podaż, cena równowagi 3. Czynniki wpływające na rozmiary popytu 4. Czynniki wpływające na rozmiary podaży 5.

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

WERSJA SKONSOLIDOWANA TRAKTATU O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ

WERSJA SKONSOLIDOWANA TRAKTATU O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ WERSJA SKONSOLIDOWANA TRAKTATU O FUNKCJONOWANIU UNII EUROPEJSKIEJ 6655/1/08 REV 1 61 TYTUŁ VII WSPÓLNE REGUŁY W DZIEDZINIE KONKURENCJI, PODATKÓW I ZBLIŻENIA USTAWODAWSTW ROZDZIAŁ 1 REGUŁY KONKURENCJI SEKCJA

Bardziej szczegółowo

Publicznoprawna ochrona konkurencji i konsumentów (część 1) Stanisław Piątek PPwG 2016

Publicznoprawna ochrona konkurencji i konsumentów (część 1) Stanisław Piątek PPwG 2016 Publicznoprawna ochrona konkurencji i konsumentów (część 1) Stanisław Piątek PPwG 2016 1 Przedmiot i funkcje konkurencji Konkurencja mechanizm organizujący gospodarkę rynkową Istota konkurencji rywalizacja

Bardziej szczegółowo

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Projekt Rozwój Mazowieckiego Klastra Efektywności Energetycznej i Odnawialnych

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Umowy dystrybucyjne na rynku samochodowym - polskie i europejski regulacje dotyczące tzw. block exemptions Paweł Świrski, Marcin Kolasiński

Umowy dystrybucyjne na rynku samochodowym - polskie i europejski regulacje dotyczące tzw. block exemptions Paweł Świrski, Marcin Kolasiński Umowy dystrybucyjne na rynku samochodowym - polskie i europejski regulacje dotyczące tzw. block exemptions Paweł Świrski, Marcin Kolasiński Baker & McKenzie International jest stowarzyszeniem prawa szwajcarskiego,

Bardziej szczegółowo

DEFINICJA RYNKU Wrzoska Balcerowicza

DEFINICJA RYNKU Wrzoska Balcerowicza DEFINICJA RYNKU Wg W. Wrzoska: rynek to ogół stosunków zachodzących między podmiotami uczestniczącymi w procesach wymiany. Tymi podmiotami są sprzedawcy i nabywcy, którzy reprezentują podaż, popyt, a także

Bardziej szczegółowo

Acta Scientifica Academiae Ostroviensis nr 14,

Acta Scientifica Academiae Ostroviensis nr 14, Małgorzata Orłowska "Umowa franchisingu w świetle prawa konkurencji Wspólnoty Europejskiej i polskiego prawa antymonopolowego", E. Wojtaszek-Mik, Toruń 2001 : [recenzja] Acta Scientifica Academiae Ostroviensis

Bardziej szczegółowo

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Opinia niniejsza sporządzona została na zlecenie Związku Pracodawców Ratownictwa Medycznego Samodzielnych Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA DS. PRZEDSIĘBIORSTW I PRZEMYSŁU Wytyczne 1 Bruksela, dnia 1.2.2010 r. - Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz Teoria popytu Teoria popytu Wielkość popytu zgłaszane zapotrzebowanie na określony towar przy danej jego cenie w określonym

Bardziej szczegółowo

Analiza cen duopolu Stackelbera

Analiza cen duopolu Stackelbera Na samym początku odpowiedzmy na pytanie czym jest duopol. Jest to forma rynku w której kontrolę nad nim posiadają 2 przedsiębiorstwa, które konkurują pomiędzy sobą wielkością produkcji lub ceną. Ze względu

Bardziej szczegółowo

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej 13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej Najpierw, rozważamy model monopolu. Zakładamy że monopol wybiera ile ma produkować w danym okresie. Jednostkowy koszt produkcji wynosi k. Cena wynikająca

Bardziej szczegółowo

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Anna Fornalczyk Gdańsk 2010 Treść prezentacji System prawny ochrony konkurencji w Polsce Konkurencja i jej znaczenie w gospodarce Polityka

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii ELASTYCZNOŚCI W EKONOMII

Podstawy ekonomii ELASTYCZNOŚCI W EKONOMII Podstawy ekonomii ELASTYCZNOŚCI W EKONOMII Elastyczność cenowa popytu Elastyczność cenowa podaŝy Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz Elastyczność cenowa popytu Elastyczność względna zmiana zmiennej zaleŝnej

Bardziej szczegółowo

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu?

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu? A) Pytania sprawdzające: 1. Kogo uważamy za producenta? PRODUCENT zorganizowany w formie przedsiębiorstwa. Powstał w drodze ewolucji. To podmiot sfery realnej. Aktywny uczestnik procesów rynkowych. Realizuje

Bardziej szczegółowo

ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO

ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO ANALIZA OTOCZENIA KONKURENCYJNEGO KONKURENCJA zespół działań za pomocą których uczestnicy rynku, dążąc do realizacji swych interesów i osiągania zysków, przedstawiają nabywcom korzystniejsze od innych

Bardziej szczegółowo

TEST. [2] Funkcja długookresowego kosztu przeciętnego przedsiębiorstwa

TEST. [2] Funkcja długookresowego kosztu przeciętnego przedsiębiorstwa Przykładowe zadania na kolokwium: TEST [1] Zmniejszenie przeciętnych kosztów stałych zostanie spowodowane przez: a. wzrost wielkości produkcji, b. spadek wielkości produkcji, c. wzrost kosztów zmiennych,

Bardziej szczegółowo

11. POLITYKA MIKROEKONOMICZNA Istota podstawowych problemów praktyki mikroekonomicznej Polityka mikroekonomiczna

11. POLITYKA MIKROEKONOMICZNA Istota podstawowych problemów praktyki mikroekonomicznej Polityka mikroekonomiczna Spis treści WSTĘP 10. TEORIA MIKROEKONOMII 10.1. Pojęcie i istota mikroekonomii 10.2. Płaszczyzny identyfikacji mikroekonomii 10.2.1. Podstawowe obszary zainteresowań mikroekonomii 10.2.1.1. Gospodarstwo

Bardziej szczegółowo

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Ochrona konkurencji na rynkach nowych technologii Kraków, dnia 13 września 2010 Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Krzysztof Kuik DG ds. Konkurencji, Komisja

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Monitoring rynku energii elektrycznej

Monitoring rynku energii elektrycznej Monitoring rynku energii elektrycznej Opracowano w Departamencie Promowania Konkurencji URE (Biuletyn URE 6/2001) Proces przekształceń rynkowych, jaki przechodzi obecnie sektor elektroenergetyczny w Polsce

Bardziej szczegółowo

Elementy Modelowania Matematycznego

Elementy Modelowania Matematycznego Elementy Modelowania Matematycznego Wykład 12 Teoria gier II Spis treści Wstęp Oligopol, cła oraz zbrodnia i kara Strategie mieszane Analiza zachowań w warunkach dynamicznych Indukcja wsteczna Gry powtarzane

Bardziej szczegółowo

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników UOKiK zakończył wszczęte w sierpniu 2014 r. postępowanie wyjaśniające, którego celem było ustalenie, czy zidentyfikowany

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r.

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r. Katowice, 6 XII 2006 r. POMOC PUBLICZNA Jarosław Butkiewicz Specjalista w Departamencie Monitorowania Pomocy Publicznej Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów tel. (0-22) 55-60-271 Prawo regulujące warunki

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej,

POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej, POMOC PUBLICZNA w projektach Life+ Zespół ds. Pomocy Publicznej, NFOŚiGW Postanowienia wspólne Life+ W postanowieniach ogólnych umowy LIFE+, zawieranej miedzy Komisją Europejską a Beneficjentem, każdorazowo

Bardziej szczegółowo

Czym zajmuje się Organizacja Rynku?

Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Jest to dział Ekonomii, który bada zależno ności między strukturą rynku, zachowaniem firm i ich wynikami. To ujęcie (struktura( struktura-zachowanie-wyniki) zapoczątkowano

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 2008 r. w sprawie minimalnej stawki akcyzy na papierosy

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 2008 r. w sprawie minimalnej stawki akcyzy na papierosy Projekt z dnia 29.01.2008 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 2008 r. w sprawie minimalnej stawki akcyzy na papierosy Na podstawie art. 73 ust. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o podatku akcyzowym

Bardziej szczegółowo

Zawieranie umów dystrybucyjnych w systemie polskim i międzynarodowym

Zawieranie umów dystrybucyjnych w systemie polskim i międzynarodowym 1 z 5 2017-01-19 01:29 Temat: Zawieranie umów dystrybucyjnych w systemie polskim i międzynarodowym Nadawca: EDUCATION-FIRST Data: 2017-01-19 01:28 Adresat: educa(on-first@educa(on-first.pl

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER.

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. 1. OLIGOPOL Oligopol - rynek, na którym działa niewiele przedsiębiorstw (od do 10) Cecha charakterystyczna

Bardziej szczegółowo

Oligopol wieloproduktowy

Oligopol wieloproduktowy Oligopol wieloproduktowy Do tej pory zakładali adaliśmy, że e produkty sąs identyczne (homogeniczne) W rzeczywistości ci produkty sprzedawane przez firmy nie są doskonałymi substytutami. W większo kszości

Bardziej szczegółowo

KLASTRY TRADYCYJNEJ śywności konferencja: RYNEK TRADYCYJNEJ śywności O UZNANEJ JAKOŚCI Grudnia 2007

KLASTRY TRADYCYJNEJ śywności konferencja: RYNEK TRADYCYJNEJ śywności O UZNANEJ JAKOŚCI Grudnia 2007 KLASTRY TRADYCYJNEJ śywności konferencja: RYNEK TRADYCYJNEJ śywności O UZNANEJ JAKOŚCI 10 11. Grudnia 2007 Prof.dr hab. Małgorzata Duczkowska- Piasecka Katedra Biznesu Międzynarodowego SGH I Uczestnicy

Bardziej szczegółowo

Modele rynków. Niedoskonała Konkurencja. Doskonała Konkurencja. Niekooperujący. Kooperujący (Kartel, Zmowa) Model Cournota (konkurencja ilościowa)

Modele rynków. Niedoskonała Konkurencja. Doskonała Konkurencja. Niekooperujący. Kooperujący (Kartel, Zmowa) Model Cournota (konkurencja ilościowa) Modele rynków Doskonała Konkurencja Niedoskonała Konkurencja Monopolistyczna Konkurencja Monopol Oligopol Niekooperujący Kooperujący (Kartel, Zmowa) Gra jednoczesna Gra sekwencyjna Gra powtarzalna Model

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241)

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241) Zenon Decyk Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241) Od 2001 roku funkcjonowała w postaci kontroli finansowej, która dotyczyła

Bardziej szczegółowo

MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE. dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski. Katedra Mikroekonomii W EiZ US http://mikro.univ.szczecin.

MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE. dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski. Katedra Mikroekonomii W EiZ US http://mikro.univ.szczecin. MIKROEKO OMIA STRUKTURY RY KOWE dr Jarosław Korpysa dr Jarosław Poteralski 1 STRUKTURY RY KOWE Brak jednoznacznej definicji w literaturze... Struktura rynkowa to pewien układ sił na konkretnym rynku, wynikający

Bardziej szczegółowo

Systematyka rynku. Pojecie rynku. 1. Ujecie historyczne (techniczne)

Systematyka rynku. Pojecie rynku. 1. Ujecie historyczne (techniczne) Systematyka rynku Pojecie rynku 1. Ujecie historyczne (techniczne) Rynek - miejsce spotkań kupujących i sprzedających, którzy dokonują transakcji wymiennych. 2. Ujęcie ekonomiczne (klasyczne) Rynek - ogół

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI DOK2-073-66/06/MKK Warszawa, dnia grudnia 2006 r. Pani Anna Streżyńska Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej W związku z prowadzonym

Bardziej szczegółowo

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa?

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa? System oceny zgodności w Polsce jak to działa? Unijne akty horyzontalne Decyzja PE i Rady UE nr 768/2008/WE w sprawie wspólnych ram dotyczących wprowadzania produktów do obrotu Rozporządzenie nr 765/2008/WE

Bardziej szczegółowo

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade Jan J. Michałek (wersja uproszczona) J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade - jakie

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

PRODUKT (product) CENA (price) PROMOCJA (promotion) DYSTRYBUCJA (place) 7 (P) (+ Process, Personnel, Physical Evidence)

PRODUKT (product) CENA (price) PROMOCJA (promotion) DYSTRYBUCJA (place) 7 (P) (+ Process, Personnel, Physical Evidence) Marketing-mix Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P Cena w marketingu dr Grzegorz Mazurek PRODUKT (product) CENA (price) DYSTRYBUCJA (place) PROMOCJA (promotion) 7 (P) (+ Process, Personnel,

Bardziej szczegółowo

Komputeryzacja w zarządzaniu

Komputeryzacja w zarządzaniu Komputeryzacja w zarządzaniu Zasady uzyskania zaliczenia Wykład 24 godziny Laboratorium - 16 godzin Egzamin dr inŝ. Edyta Kucharska AGH, Katedra Automatyki tel. 12-617-39-24 e-mail edyta@agh.edu.pl Ocena

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku?

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Marek Zaleśny Członek Zarządu ds. Handlowych PKP CARGO S.A. REGULACJE

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE STRATEGICZNE. mgr Filip Januszewski

ZARZĄDZANIE STRATEGICZNE. mgr Filip Januszewski ZARZĄDZANIE STRATEGICZNE mgr Filip Januszewski Metody bezscenariuszowe Ekstrapolacja trendów Analiza luki strategicznej Opinie ekspertów metoda delficka 2 Ekstrapolacja trendów Prognozowanie na podstawie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania

Odpowiedzi na pytania Znak sprawy ZP.272.06.2012 Kościan, dnia 05.03.2012 r. Do wszystkich wykonawców, którzy pobrali SIWZ Dot. Przetargu nieograniczonego na zakup energii elektrycznej Odpowiedzi na pytania W załączeniu Wójt

Bardziej szczegółowo

Jan Barcz Zakaz praktyk ograniczających konkurencję Art. 101 TFUE (d. art. 81 TWE)

Jan Barcz Zakaz praktyk ograniczających konkurencję Art. 101 TFUE (d. art. 81 TWE) Jan Barcz Zakaz praktyk ograniczających konkurencję Art. 101 TFUE (d. art. 81 TWE) Spis treści: 1. Uwagi wstępne 1.1. Porozumienia ograniczające konkurencję i nadużywanie pozycji dominującej 1.2. Zakres

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących Zgodnie z art. 87 ust. 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, wsparcie dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą podlega

Bardziej szczegółowo

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA METRYCZKA PLANOWANEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ: Imię i nazwisko osoby zakładającej firmę, nazwa firmy Adres siedziby i miejsc wykonywania działalności Telefony e-mail CHARAKTERYSTYKA

Bardziej szczegółowo

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek.

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek. Marketing Wykład V dr Grzegorz Mazurek Marketing-mix Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P PRODUKT (product) CENA (price) DYSTRYBUCJA (place) PROMOCJA (promotion) 7 (P) (+ Process, Personnel,

Bardziej szczegółowo

Szkolenia Podatki. Temat szkolenia

Szkolenia Podatki. Temat szkolenia Podatek VAT warsztaty podatkowe Podatkowe aspekty transakcji wewnątrzwspólnotowych Świadczenia pozapłacowe dla pracowników skutki w PIT oraz ZUS, obowiązki płatników Szkolenie skierowane jest do księgowych

Bardziej szczegółowo

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów.

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów. Strategie konkurencji w oligopolu: modele Bertranda, Stackelberga i lidera cenowego. Wojna cenowa. Kartele i inne zachowania strategiczne zadania wraz z rozwiązaniami Zadanie 1 Na rynku działają dwie firmy.

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA TOM 1 WYD.2. Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS

EKONOMIA TOM 1 WYD.2. Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS EKONOMIA TOM 1 WYD.2 Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS Przedmowa CZĘŚĆ I. PODSTAWOWE POJĘCIA Rozdział 1. Podstawy ekonomii 1.1. Wprowadzenie Niedobór i efektywność: bliźniacze tematy ekonomii

Bardziej szczegółowo

Prawo konsumenckie dla przedsiębiorców

Prawo konsumenckie dla przedsiębiorców Prawo konsumenckie dla przedsiębiorców czyli dlaczego warto dbać o konsumenta European Commission Enterprise and Industry PRAWO KONSUMENCKIE DLA Title PRZEDSIĘBIORCÓW of the presentation 22.11.2010 Date

Bardziej szczegółowo

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK.

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK. WYJAŚNIENIA W SPRAWIE WYDAWANIA DECYZJI ZOBOWIĄZUJĄCEJ W SPRAWACH PRAKTYK OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ ORAZ PRAKTYK NARUSZAJĄCYCH ZBIOROWE INTERESY KONSUMENTÓW I. Wprowadzenie. Ustawa z dnia 16 lutego 2007

Bardziej szczegółowo

Konkurencja doskonała

Konkurencja doskonała Struktury rynku Konkurencja doskonała Konkurencja doskonała (nazywana także wolną konkurencją) jest modelem teoretycznym opisującym jedną z form konkurencji na rynku. Cechą charakterystyczną konkurencji

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Podstawowe pojęcia: rynek, podaż, krzywa podaż, prawo podaż, cena równowagi, cena maksymalna i minimalna, zmiana podaż dr inż. Anna Kiełbus

Bardziej szczegółowo

OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ

OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ STRESZCZENIE Lipiec 2017 r. OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Rozdział 1. Prawo z patentu oraz know-how jako przedmiot licencji

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Rozdział 1. Prawo z patentu oraz know-how jako przedmiot licencji Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XVII Wprowadzenie... 1 Rozdział 1. Prawo z patentu oraz know-how jako przedmiot licencji... 11 1. Patent. Charakterystyka ogólna... 11 1.1. Istota, treść i zakres

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Monopol. W tym rozdziale szukaj odpowiedzi na pytania:

Wstęp. Monopol. W tym rozdziale szukaj odpowiedzi na pytania: 15 Monopol R I N C I L E S O F MICROECONOMICS F O U R T H E I T I O N N. G R E G O R Y M A N K I W oweroint Slides by Ron Cronovich 2007 Thomson South-Western, all rights reserved W tym rozdziale szukaj

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA CENOWA: ZARZĄDZANIE CENĄ (PRICING)

STRATEGIA CENOWA: ZARZĄDZANIE CENĄ (PRICING) Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: STRATEGIA CENOWA: ZARZĄDZANIE CENĄ (PRICING) dla wyższej

Bardziej szczegółowo

TEST. [4] Grzyby w lesie to przykład: a. dobra prywatnego, b. wspólnych zasobów, c. monopolu naturalnego, d. dobra publicznego.

TEST. [4] Grzyby w lesie to przykład: a. dobra prywatnego, b. wspólnych zasobów, c. monopolu naturalnego, d. dobra publicznego. Przykładowe zadania na kolokwium: TEST [1] Zmniejszenie przeciętnych kosztów stałych zostanie spowodowane przez: a. wzrost wielkości produkcji, b. spadek wielkości produkcji, c. wzrost kosztów zmiennych,

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Leon Walras

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Leon Walras Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Leon Walras 06.12.2016 Leon Walras (1834 1910) Jeden z dwóch ojców neoklasycznej mikroekonomii (drugim Marshall) Nie był tak dobrym matematykiem jak niektórzy inni ekonomiści

Bardziej szczegółowo

STRUKTURY RYNKU I ICH REGULACJE. Wykład 2: Monopol. Wrocław

STRUKTURY RYNKU I ICH REGULACJE. Wykład 2: Monopol.   Wrocław STRUKTURY RYNKU I ICH REGULACJE Wykład 2: Monopol Prowadzący zajęcia: dr inŝ. Edyta Ropuszyńska Surma Politechnika Wrocławska Wydział Informatyki i Zarządzania Instytut Organizacji i Zarządzania E-mail:

Bardziej szczegółowo

Internetowe modele biznesowe. dr Mirosław Moroz

Internetowe modele biznesowe. dr Mirosław Moroz Internetowe modele biznesowe dr Mirosław Moroz Zagadnienia A. Co to jest model biznesowy B. Tradycyjne modele biznesowe C. Internetowe modele biznesowe Co to jest model biznesowy Model biznesowy określa

Bardziej szczegółowo

MODELE STRUKTUR RYNKOWYCH

MODELE STRUKTUR RYNKOWYCH MODELE STRUKTUR RYNKOWYCH ZADANIE. Mamy trzech konsumentów, którzy zastanawiają się nad nabyciem trzech rożnych programów komputerowych. Właściwości popytu konsumentów przedstawiono w następującej tabeli:

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AGENDA

CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AGENDA AGENDA CHARAKTERYSTYKA SERWISU MERGETO.PL OTOCZENIE POTENCJAŁ RYNKU CHARAKTERYSTYKA RYNKU B2C CHARAKTERYSTYKA RYNKU B2B KORZYŚCI WYNIKAJĄCE ZE WSPÓŁPRACY MODELE KORZYSTANIA Z PLATFORMY AUKCJA GRUPOWA AUKCJA

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r.

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Polski rynek gazu - cechy. Jak dotąd większość polskiego rynku gazu objęta jest regulacją, prawie wszyscy

Bardziej szczegółowo

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Departament Promowania Konkurencji Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Warszawa, 18 października 2007 r. Adres: ul. Chłodna 64, 00-872 Warszawa e mail: dpk@ure.gov.pl tel. (+48 22) 661 62 33, fax (+48

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Możliwości finansowe konsumenta opisuje równanie: 2x + 4y = 1. Jeżeli dochód konsumenta

Bardziej szczegółowo

Konkurencja monopolistyczna. W tym rozdziale szukaj odpowiedzi na pytania:

Konkurencja monopolistyczna. W tym rozdziale szukaj odpowiedzi na pytania: 17 Konkurencja monopolistyczna P R I N C I P L E S O F MICROECONOMICS F O U R T H E D I T I O N N. G R E G O R Y M A N K I W PowerPoint Slides by Ron Cronovich 2007 Thomson South-Western, all rights reserved

Bardziej szczegółowo

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier.

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. A. Cele zajęć. 1. Porównanie różnych struktur rynku

Bardziej szczegółowo

Prawo Gospodarcze Publiczne Ćwiczenia 2010/2011. Prawo konkurencji (u.o.k.i.k.) - schemat opracowania

Prawo Gospodarcze Publiczne Ćwiczenia 2010/2011. Prawo konkurencji (u.o.k.i.k.) - schemat opracowania Prawo Gospodarcze Publiczne Ćwiczenia 2010/2011 Prawo konkurencji (u.o.k.i.k.) - schemat opracowania organy ochrony konkurencji i konsumentów I. Cel i zadania u.o.k.i.k. Podstawa prawna regulacji antymonopolowych

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNE ZARZĄDZANIE KOSZTAMI

STRATEGICZNE ZARZĄDZANIE KOSZTAMI STRATEGICZNE ZARZĄDZANIE KOSZTAMI dr Marek Masztalerz Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 2011 EKONOMICZNY CYKL śycia PRODUKTU 1 KOSZTY CYKLU śycia PRODUKTU OKRES PRZEDRYNKOWY OKRES RYNKOWY OKRES POSTRYNKOWY

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC.

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. LEKCJA 8 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. Na wysokość barier wpływ mają: - korzyści skali produkcji,

Bardziej szczegółowo

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52

Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 Analiza rynku łodzi jachtów w Portugalii. 2014-01-31 00:16:52 2 Zamieszczamy podsumowanie analizy rynkowej wraz z aneksem statystycznym, przygotowanej dla Centrów Obsługi Eksportera i Inwestora (COIE),

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera W ostatnich latach ukazało się wiele opracowań poświęconych ocenie wymiany handlowej

Bardziej szczegółowo

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma Założenia Jedna firma Monopol Siłą rzeczy musi ona sama ustalić cenę Cena rynkowa zależy od ilości sprzedawanej przez firmę Produkt nie posiada substytuty Dużo kupujących (krzywa popytu opadająca) Istnieją

Bardziej szczegółowo

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Plan prezentacji 1. Ceny transferowe uwagi wstępne 2. Definicja podmiotów powiązanych 3. Zasada ceny rynkowej 4. Podatkowe

Bardziej szczegółowo

ANALIZA HIERARCHICZNA PROBLEMU W SZACOWANIU RYZYKA PROJEKTU INFORMATYCZNEGO METODĄ PUNKTOWĄ. Joanna Bryndza

ANALIZA HIERARCHICZNA PROBLEMU W SZACOWANIU RYZYKA PROJEKTU INFORMATYCZNEGO METODĄ PUNKTOWĄ. Joanna Bryndza ANALIZA HIERARCHICZNA PROBLEMU W SZACOWANIU RYZYKA PROJEKTU INFORMATYCZNEGO METODĄ PUNKTOWĄ Joanna Bryndza Wprowadzenie Jednym z kluczowych problemów w szacowaniu poziomu ryzyka przedsięwzięcia informatycznego

Bardziej szczegółowo

MONOPOL. dr Sylwia Machowska - Okrój

MONOPOL. dr Sylwia Machowska - Okrój MONOPOL dr Sylwia Machowska - Okrój MONOPOL PEŁNY (absolutny, czysty, doskonały) to forma rynku wykluczająca wszelką konkurencję produkcja zdominowana jest przez jedno przedsiębiorstwo, a wytwarzany produkt

Bardziej szczegółowo