JAK UPRAWIAĆ OŚWIATOWE METODOLOGIA PRAKTYCZNA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "JAK UPRAWIAĆ OŚWIATOWE METODOLOGIA PRAKTYCZNA"

Transkrypt

1 JAK UPRAWIAĆ B A D A N I A OŚWIATOWE METODOLOGIA PRAKTYCZNA

2

3 Krzysztof Konarzewski JAK UPRAWIAĆ B A D A N I A OŚWIATOWE METODOLOGIA PRAKTYCZNA Warszawa Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna

4 Projekt okładki i strony tytułowej Tadeusz Nuckowski Redaktor Mieczysława Decewicz Redaktor techniczny Janina Soboń ISBN Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna Warszawa 2000 Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna Warszawa, pl. Dąbrowskiego 8 Warszawa Wydanie drugie poprawione

5 SPIS TREŚCI Wstęp...8 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody...11 Typy Schematy Metody Projektowanie badania Kwerenda Projekt badania Moralne aspekty badania Techniczne aspekty badania Rozdział 2. Badania ilościowe i jakościowe...25 Liczby i teksty Zainteresowanie kontekstem Kryzys reprezentacji Wiarygodność Rzetelność i trafność Triangulacja Indukcja analityczna Uogólnianie Współpraca Rozdział 3. Badania uogólniające...38 Zmienna Typy zmiennych Związki badania z teorią Hipoteza Wskaźniki Pytanie badawcze Prawomocność wniosków Badania eksperymentalne Trafność eksperymentu Trafność wewnętrzna Trafność zewnętrzna Schematy badań eksperymentalnych Schematy grup niezależnych Schematy porównań wewnątrzosobniczych Schematy złożone Schematy eksperymentów naturalnych Badania porównawcze Badania poprzeczne i podłużne Badania przeglądowe Niektóre zastosowania badań przeglądowych Rozdział 4. Badania indywidualizujące...74 Eksperyment jednoosobowy

6 Badania jakościowe Studium przypadku Badania etnograficzne Badania historyczne Rozdział 5. Badania praktyczne...87 Od problemu do pytania Badania rozpoznawcze Badania oceniające Ocena z punktu widzenia usługodawcy Ocena z punktu widzenia usługobiorcy Ocena z punktu widzenia społeczeństwa Polityczne aspekty oceniania Badanie w działaniu Rozdział 6. Metody doboru próbki...99 Populacja i próbka Próbki losowe Losowanie nieograniczone indywidualne Losowanie warstwowe Losowanie grupowe Wielkość próbki Próbki nielosowe Dobór przypadkowy Dobór kwotowy Dobór celowy Rozdział 7. Metody zbierania danych Metody zbierania danych jakościowych Obserwacja jakościowa Obserwacja etnograficzna Obserwacja zdarzeń krytycznych Wywiad indywidualny Wywiad skoncentrowany na subiektywnych teoriach Wywiad skoncentrowany na materiale Wywiad narracyjny Wywiad etnograficzny Wywiad zbiorowy Wywiad grupowy Narracja grupowa Grupa tematyczna Przeszukiwanie archiwów Metody zbierania danych ilościowych Obserwacja ilościowa Redukowanie spostrzeżeń Rejestrowanie spostrzeżeń Krytyka danych Ankieta Pozycje kwestionariusza Układ kwestionariusza

7 Trafność kwestionariusza Pomiar zmiennych nieobserwowalnych Testy Skale psychologiczne Metody projekcyjne Pomiar behawioralny Trafność i rzetelność pomiaru zmiennych nieobserwowalnych Trafność Rzetelność Teoria odpowiedzi na pozycję testu Rozdział 8. Metody analizy danych Dane jakościowe Od danych do protokołu Kodowanie Kodowanie teoretyczne Kodowanie tematyczne Analiza treści Analiza sekwencyjna Wydobywanie regularności Komputer w badaniach jakościowych Dane ilościowe Przygotowanie danych do analizy Statystyka opisowa Rozkład liczebności Miary wartości centralnej Miary zróżnicowania Miary współzmienności Analiza czynnikowa Statystyka indukcyjna Estymacja parametrów Sprawdzanie hipotez statystycznych Rozdział 9. Doniesienie naukowe Kompozycja Tytuł Streszczenie Wprowadzenie Metoda Wyniki Wyniki jakościowe Wyniki ilościowe Interpretacja Przypisy i spis literatury Standard europejski Standard amerykański Aneks Język Literatura cytowana

8 WSTĘP Wstęp pisze się zwykle z myślą o tym, by jak najwięcej czytelników doprowadzić do Zakończenia. Apetyt czytelnika mają zaostrzyć zwłaszcza zapewnienia o błogosławionych skutkach zapoznania się z dziełem. Wbrew temu zwyczajowi powiem od razu: studiowanie podręcznika metodologii z nikogo nie zrobi badacza. Badać to korzystać z tego, co już wiemy, by poznać coś, czego nie wiemy. Jest to najpierw kwestia pewnej postawy rzadkiej, bo wymagającej pogodzenia sprzecznych wymagań. Oto niektóre z nich: Ciekawość szczegółu i zainteresowanie syntezą. Badacz to ktoś, kto potrafi zatrzymać się przy zjawiskach, które inni mijają obojętnie, i pytać, skąd się wzięły, dlaczego są takie, jakie są? Ale badacz nie zadowala się rozwikłaniem jednostkowej zagadki, nie jest kolekcjonerem oderwanych ciekawostek akumuluje odkrycia, by móc lepiej zrozumieć inne zjawiska. Zaspokajając ciekawość w sprawach jednostkowych, dąży do powiększenia zdolności rozumienia szerszych klas zjawisk. Ścisłość i swoboda. Badacz operuje jasnym i jednoznacznym językiem, niemal obsesyjnie kontroluje wszystkie etapy postępowania badawczego i zabiega o powtarzalność doświadczeń. Ale jego umysł nie jest suchy i pedantyczny, stać go na wzloty wyobraźni. Sceptycyzm i optymizm. Badacz wie, że uznane prawa mogą upaść, a żelazne fakty okazać się złudne. Gdy teoretyzuje, zawsze pamięta o różnicy między modelem a rzeczywistością, gdy coś odkrywa, po wielekroć sprawdza, czy nie jest to artefakt. Ale wierzy, że poznanie, jakkolwiek trudne, jest możliwe. Badanie jest dla niego ożywczym kontaktem z rzeczywistością, a nie przykrym ćwiczeniem w wypełnianiu obowiązków zawodowych. Bezstronność i odpowiedzialność. Badacz nie służy żadnej sprawie oprócz sprawy poznania. Wyrzeka się świadomego manipulowania danymi w celu udowodnienia z góry powziętej tezy, tropi stereotypy we własnym myśleniu, powstrzymuje się od wartościowania badanych obiektów. Ale czuje się odpowiedzialny za konsekwencje wynikające z prowadzenia badań i ogłaszania ich wyników.

9 Wstęp 9 Tej postawie powinna towarzyszyć wiedza o przedmiocie. Badacz musi być wypełniony wiedzą zarówno książkową, jak i bezpośrednią, płynącą z uczestnictwa w praktykach życia codziennego. To dzięki tej wiedzy badacz skutecznie się dziwi: zatrzymuje się przy jednym z wielu zdarzeń, nadstawia ucha na pewne słowa. Dzięki niej układa elementy łamigłówki tak, by mówiły jak najwięcej. Metodologia nie ukształtuje tej postawy ani nie da tej wiedzy, nie jest też zbiorem recept na płodne badanie naukowe. Metodologia schematyzuje proces badania, dzieli na stadia, porządkuje. Po cóż więc ją studiować? Moja odpowiedź brzmi: po to, by badacz mógł lepiej porozumiewać się z sobą samym, z innymi badaczami i z odbiorcami jego wytworów. Proces badawczy to twórcza wymiana sugestii płynących ze świata teorii i świata empirii. Wizja końca wpływa na jego początek, a początkowe przedzałożenia wpływają na koniec. Świadome uczestnictwo w tym procesie jest niemożliwe bez skutecznego porozumiewania się, czyli ujmowania tego, co intuicyjne i mgliste, w intersubiektywnych pojęciach, tak by stało się jasne i wyraźne, ujawniło swoje mocne i słabe strony. W tym sensie badacz musi najpierw porozumieć się ze sobą: powiedzieć sobie, jak rozumie badany fragment świata, co chce osiągnąć przez badanie i jak uzasadnia środki, którymi zamierza się posłużyć. Badacz porozumiewa się też z innymi, by przekonać ich do swojego pomysłu i zyskać poparcie, od którego często zależy, czy jego pomysł przyoblecze się w ciało, poznać ich obiekcje, skorzystać z dobrych rad, wreszcie by przekazać im wyniki swojej pracy. W tych procesach porozumiewania się metodologia służy bezcenną pomocą, ponieważ oferuje przemyślaną strukturę pojęciową procesu badawczego i wyrażający ją język. Zamiast mozolnie wykładać swoje pomysły w języku potocznym, ryzykując niezliczone nieporozumienia, badacz używa fachowego języka do wyczerpującego przedstawienia swojego zamiaru i tym samym ułatwia zbadanie jego ukrytych, niejasnych podstaw. Są różne książki metodologiczne. Jedne tworzą logiczne i matematyczne podstawy procesu badawczego w ogóle, czyli rozwijają, by tak rzec, metodologię teoretyczną (np. Nagel, 1970, Popper, 1971, Kmita, 1973), inne wywodzą z nich szczegółowe normy postępowania badawczego w określonej dyscyplinie naukowej. W tej drugiej grupie, tworzącej metodologię praktyczną, znajdują się dzieła bardziej i mniej przydatne do udoskonalania procesu porozumiewania się. Książki mniej przydatne to przede wszystkim te, które obszernie definiują intuicyjnie oczywiste terminy, wprowadzają pedantyczne rozróżnienia pojęciowe i rozbudowują nazewnictwo, nie pytając, czy opanowanie przez czytelnika tej wiedzy zwiększy jego zdolność komunikowania i krytykowania własnych zamiarów badawczych. Jakiż pożytek może płynąć z takiej oto definicji metod badawczych : ogólne systemy reguł, dotyczące organizowania określonej działalności badawczej [...] Jest to szereg operacji poznawczych i praktycznych, ustawionych w odpowiedniej kolejności, oraz szereg środków i działań skierowanych z góry na założony cel badawczy. Po odsianiu mętnego słownictwa definicja ta mówi, że metoda to sposób osiągania celu czyli coś, co każdy wiedział przed przystąpieniem do lektury. Inny

10 10 Wstęp przykład pozornej wiedzy to rozbudowane rozróżnienia pojęciowe. Odróżnia się na przykład metodę badania od techniki badania, a tę od narzędzia badawczego. Metoda to całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego, technika to praktyczna czynność badawcza, a narzędzie to przedmiot służący do realizacji wybranej techniki. Student planujący badanie ankietowe wśród nauczycieli w gminie głowi się, czy jego narzędziem jest kwestionariusz, czy może ołówek, którym będzie zapisywał odpowiedzi, zamiast zastanawiać się, czy dobrze ułożył pytania i czy uzyska dane pozwalające osiągnąć cel badania. Ten podręcznik chce być przydatny. Za cel stawia sobie zapoznanie czytelnika z językiem, w którym będzie mógł mówić o swoich i cudzych badaniach: zarówno o ich nadrzędnej strukturze, jak i o szczegółowych zabiegach badawczych. Nie jest to jednak poradnik, do którego sięga się w konkretnych kłopotach, ponieważ jego części są zbyt silnie powiązane ze sobą w ramach nadrzędnej struktury pojęciowej. Ta cecha może utrudnić lekturę osobom dopiero rozpoczynającym edukację metodologiczną, często bowiem zrozumienie nowego terminu będzie wymagać zrozumienia terminów wprowadzonych wcześniej albo i później. Osobom tym mogę poradzić, by wróciły do niejasnych rozdziałów po przeczytaniu wszystkich. Czy podręcznik osiągnął cel oceni czytelnik. Jeśli zyska aprobatę, podzielę się nią z drem Romanem Dolatą, wnikliwym recenzentem pierwszej wersji książki, oraz z moimi najbliższymi, których anielska cierpliwość pozwoliła mi w spokoju ślęczeć nad tekstem. Dezaprobatę w całości wezmę na siebie.

11 Rozdział 1 PROJEKTOWANIE BADANIA: TYPY, SCHEMATY I METODY U podłoża badań prowadzonych w pedagogice i w innych naukach społecznych leży splątany konglomerat struktur myślenia i działania. Splątany ponieważ powstał z nawarstwiania się struktur służących różnym zamierzeniom badawczym. Wprowadzane pospiesznie i bez nadrzędnego planu, struktury te noszą przypadkowe nazwy, które sugerują nieistniejące stosunki logiczne. Wskutek tego gmach wiedzy metodologicznej staje się coraz mniej przejrzysty i coraz trudniejszy do opanowania. Język metodologii, zamiast pomagać w porozumiewaniu się badaczy, zaczyna im w tym przeszkadzać. Chcąc temu zaradzić, liczni autorzy podejmują mniej lub bardziej udane próby uporządkowania języka, w którym mówimy o badaniach naukowych. Próba, którą tu przedstawiam, zakłada, że wyczerpujący opis badania 1 wymaga trzech hierarchicznie uporządkowanych pojęć: typu, schematu i metody. Wytyczają one trzy pola wyboru: badacz mający pełną świadomość metodologiczną najpierw sytuuje swój projekt w obrębie jednego z typów, potem wybiera jeden ze schematów, a wreszcie dobiera szczegółowe metody. Ponieważ ten sam schemat może być stosowany w badaniach różnego typu, a ta sama metoda w różnych schematach, trzy pojęcia muszą być ułożone hierarchicznie. Szkicuję je poniżej, a szczegółowo rozwijam w dalszych rozdziałach. Typy Podziału badań na typy dokonuje się ze względu na ich cele. Słowo cel bywa używane rozmaicie czasem tak, że można się bez niego doskonale obyć. Gdy badacz pisze: Celem mojego badania jest dostarczenie odpowiedzi na postawione 1 Wbrew rozpowszechnionemu zwyczajowi będę używał tego słowa w liczbie pojedynczej, ilekroć mowa o pojedynczym studium ( Jan przeprowadził badanie postaw młodzieży ). Liczbę mnogą rezerwuję dla zbioru badań ( Nasze badania źródeł agresji ludzkiej wykazały... ).

12 12 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody pytanie, to nie informuje o niczym nowym, jasne jest bowiem, że po to się stawia pytanie, by na nie odpowiedzieć. Co innego, gdy badacz pisze, po co chce poznać odpowiedź na swoje pytanie, czyli jaki użytek zamierza z niej zrobić. To właśnie nazywam celem badania. Najogólniej, cel badania może być teoretyczny lub praktyczny. Mamy więc dwa typy badań. Typ teoretyczny. Badania tego typu podejmuje się w celu budowania teorii naukowej. Teoria to uznana konstrukcja umysłowa, która pozwala zrozumieć związki między zjawiskami. Ta prosta definicja zwraca uwagę na kilka ważnych spraw. Po pierwsze, teoria przypomina model, tzn. pomniejszoną i uproszczoną kopię oryginału. Model naśladuje niektóre aspekty działania oryginału teoria odtwarza w pojęciach niektóre aspekty rzeczywistych zjawisk. Na modelu można eksperymentować: poddawać go różnym oddziaływaniom i rejestrować zmiany w jego działaniu z teorii można wysnuwać przewidywania co do tego, jak pewne zmiany wpłyną na przebieg zjawisk. Model może być bardziej lub mniej wierny, a teoria bardziej lub mniej adekwatna, ale model nigdy nie jest tożsamy z oryginałem, a teoria z rzeczywistością. Po drugie, poziom teorii jest oddzielony od poziomu empirii. Teoria nie jest podsumowaniem obserwacji, lecz dziełem myśli twórczo wykraczającej poza zgromadzone dane. Teorii nie dyktują fakty to raczej teoria wpływa na sposób, w jaki spostrzegamy fakty. Dlatego właśnie dowodzi Kuhn (1968) spadający kamień, rzecz najzwyklejsza pod słońcem, przedstawiał się Arystotelesowi inaczej niż Galileuszowi. Pierwszy widział ciało zbliżające się do miejsca naturalnego spoczynku, a jego prędkość uzależniał od drogi, która pozostawała do przebycia, tak jakby prędkość rosła w miarę zbliżania się do celu. Drugi dzięki nowemu pojęciu przestrzeni: izotropowej, nieskończonej przestrzeni geometrycznej widział ciało oddalające się od punktu wyjścia z prędkością zależną od przebytej drogi. Każda rewolucyjna teoria, taka jak Kopernika czy Darwina, wymaga głębokiej reorganizacji obrazu świata i dlatego z trudem toruje sobie drogę do ludzkiej świadomości. W naukach społecznych samo uświadomienie sobie szczególnego kostiumu, w który teoria stroi jakieś zjawisko, często zwiastuje postęp poznawczy. Po trzecie, teoria jest konstrukcją umysłową, która została uznana przez społeczność uczonych. To uznanie ma wiele wspólnego z uzasadnieniem, jakiego dostarczają jej twórcy. W naukach społecznych jest to najczęściej uzasadnienie empiryczne: wykazanie, że wybrane przewidywania teorii zgadzają się z faktami. Jakkolwiek więc teoria może być swobodnym tworem wyobraźni, to jednak jej uznanie wymaga, by w ważnych punktach nawiązywała do faktów i była z nimi zgodna. Po czwarte, teoria służy zrozumieniu związków między zjawiskami. Praca teoretyka, nawet dopingowana marzeniami o zastosowaniach praktycznych, ma wiele wspólnego z tym, co każe dziecku rozkładać zegar, by zrozumieć, jak działa, lub w skupieniu dopasowywać do siebie elementy układanki z nadzieją na swoistą przyjemność, którą daje zapanowanie nad chaotyczną rzeczywistością. Przejawem zrozumienia związków jest możność wyjaśnienia i przewidzenia różnych zjawisk. Badania omawianego typu służą dziełu budowania teorii na dwa sposoby jako badania eksploracyjne i weryfikacyjne. Pierwsze dostarczają wskazówek co

13 Typy 13 do budowy teorii, drugie sprawdzają przewidywania teorii z myślą o jej potwierdzeniu lub podważeniu. Badania teoretyczne można też dzielić ze względu na rodzaj teorii. Warto odróżniać teorie ogólne, odnoszące się całej klasy obiektów (np. teoria dysonansu poznawczego, która odnosi się do ludzi w ogóle) i jednostkowe, odnoszące się do pojedynczego obiektu (np. teoria Rewolucji Francuskiej). Jakkolwiek w tym drugim przykładzie słowo teoria brzmi obco, trzeba pamiętać, że wiedza o Rewolucji Francuskiej jest nie tyle chronologicznym zestawieniem udokumentowanych faktów historycznych, ile rekonstrukcją teoretyczną, która scala dostępne fakty i wypełnia nieuniknione luki w faktografii. Z tego punktu widzenia będziemy mówić o badaniach uogólniających i indywidualizujących. Typ praktyczny. Badania tego typu podejmuje się nie po to, by stworzyć lub udoskonalić jakąś teorię, lecz by dostarczyć impulsów do rozwoju pewnej dziedziny praktyki społecznej: kształcenia, leczenia, transportu itp. Są to badania naukowe w tym sensie, że opierają się na wiedzy teoretycznej (m.in. zawartej w metodach badawczych), nie są jednak projektowane z myślą o włączeniu się w dyskurs teoretyczny. U podłoża każdego badania tego typu leży praktyczna trudność domagająca się usunięcia. Jeśli ma charakter nierutynowy (tzn. nie daje się usunąć za pomocą znanych podmiotowi działań), nazywa się ją problemem (np. Dyrektor stanął przed problemem, jak zmniejszyć zakłócenia procesu kształcenia ). Żaden jednak problem nie ukierunkowuje badania, dopóki nie zostanie przełożony na pytania badawcze (np. Kto najbardziej przeszkadza na lekcji?, Czy zadania wymagające samodzielnego wykonania redukują przeszkadzanie? ). Dlatego nie włączymy problemu do słownika metodologii 2. TYPY BADAŃ NAUKOWYCH teoretyczne praktyczne eksploracyjne weryfikacyjne rozpoznawcze oceniające uogólniające indywidualizujące uogólniające indywidualizujące uogólniające indywidualizujące uogólniające indywidualizujące Rysunek 1.1. Typy badań naukowych Badanie praktyczne jest zaadresowane do konkretnego odbiorcy, a nie jak badania teoretyczne do nieokreślonego członka społeczności uczonych. Ten odbiorca najczęściej jest też sponsorem badania. Podziału badań praktycznych trzeba zatem dokonywać z jego punktu widzenia. Najważniejszym kryterium podziału 2 Zbędność problemu najlepiej pokazują takie definicje: Problem badawczy to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie (Nowak, 1970, s. 214).

14 14 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody jest wkład, jaki wnosi badanie w rozwiązanie trudności, przed którą stoi odbiorca. W grę wchodzą dwie możliwości: badanie może albo dookreślić samą trudność i jej społeczne tło, albo sprawdzić skuteczność zastosowanych środków. Będziemy zatem mówić o badaniach rozpoznawczych i oceniających. Pierwsze dostarczają odbiorcy informacji o rodzaju, zasięgu i głębokości praktycznej trudności (np. o niezaspokojonych potrzebach, wadach obecnego rozwiązania, zasobach, które można by wykorzystać, przeszkodach, na które można natrafić). Drugie dostarczają wiedzy o zamierzonych i niezamierzonych następstwach programu działania. Wyniki powyższej analizy zbiera rys Schematy Badanie to zbiór skoordynowanych czynności, które przynoszą nową wiedzę. Płynie stąd ważne rozróżnienie: badanie można opisywać na poziomie koordynacji czynności albo na poziomie samych czynności. Na poziomie koordynacji będziemy mówić o schematach badawczych (research designs). Wyodrębnimy 5 takich schematów, nie upierając się, rzecz jasna, przy tej liczbie: eksperyment, czyli ujawnianie skutków ściśle określonych oddziaływań w sztucznych populacjach eksperymentalnych, badanie porównawcze, czyli ujawnianie różnic między realnymi populacjami, badanie przeglądowe (survey), czyli poznawanie własności obiektów należących do pojedynczej realnej populacji i ujawnianie związków między tymi własnościami, badanie etnograficzne, czyli zbieranie i przetwarzanie różnorodnych danych o kulturowych sposobach życia realnej grupy społecznej, studium przypadku, czyli zbieranie i przetwarzanie różnorodnych danych o pojedynczym obiekcie reprezentującym zjawisko ogólne. Dwa ostatnie schematy zalicza się do badań jakościowych. Przedstawiony podział ma doniosłe znaczenie, ponieważ nie każdy schemat uprawnia do takiej samej interpretacji wyników badania. Na oko jest inaczej, zwłaszcza w badaniach ilościowych. Wszystkie schematy ilościowe przynoszą podobnie wyglądające dane, podobne są też metody statystyczne, którymi się je analizuje. To sprzyja przenoszeniu interpretacji właściwych jednemu schematowi na inny schemat. Ale to błąd. Bock (1975, s. 20) tak o tym pisze: Metodologie eksperymentów, badań porównawczych i badań przeglądowych uprawniają do wyraźnie odmiennych typów wnioskowania, nie można więc zastępować jednych drugimi. Eksperyment nie opisuje realnej populacji, a badanie porównawcze czy przeglądowe nie ujawnia skutków, które wywołuje oddziaływanie eksperymentalne. Z drugiej jednak strony nigdy bodaj nie jest tak, by do zasobów wiedzy naukowej wchodził sam wynik badania. Nauka nie jest kolekcją wyników, lecz kolekcją twierdzeń teoretycznych. Przystępując do badania, coś już wiemy o badanych zjawiskach, a coś podejrzewamy. Ta wiedza kształtuje sens wyniku. Wynik, który lai-

15 Metody 15 kowi wydaje się skromny, uczony może uznać za doniosły. W procesie interpretacji teoretycznej następuje więc wyjście poza to, do czego upoważnia schemat badania. Jeśli pracujemy nad częściowo już zweryfikowaną teorią, która postuluje związek przyczynowy między dwoma zjawiskami, to nawet wynik badania przeglądowego można traktować jako jej potwierdzenie lub obalenie mimo że sam w sobie nie powinien być tak interpretowany. Dlatego związki między typami badań a schematami badawczymi nie są zbyt ścisłe (więcej o tym u Karpińskiego, 1985). Metody Każdy schemat badania koordynuje kilka odrębnych czynności. Takie same czynności występują w różnych schematach i dlatego dają się opisywać niezależnie od nich. Ustalony i zaaprobowany przez społeczność naukową sposób wykonywania każdej z tych czynności będziemy nazywać metodą. W najogólniejszym ujęciu mówimy o trzech klasach metod: metodach doboru próbki 3, metodach zbierania danych, metodach analizowania danych. Jak zobaczymy, te klasy mogą zawierać dziesiątki szczegółowych metod. Zgodnie z przedstawioną konwencją: żeby wyczerpująco scharakteryzować badanie, należy podać jego cel, schemat i metody. Tego samego wymaga się od projektu badania. Projektowanie badania Badanie naukowe jest tak złożone, że tylko laik może przystępować do niego a vista. Każde badanie powinno być zaprojektowane w formie pisemnej. Konkursy na projekty badawcze skłaniają do tego, by się tej sztuki dobrze nauczyć. Każde badanie rozpoczyna się od mniej lub bardziej luźnego pomysłu. Nie ma recepty na owocny pomysł. Ale warto pamiętać, że dobry pomysł ma coś wspólnego z luką w teorii lub trudnością w praktyce. W obu przypadkach wymagane są uprzednia znajomość teorii lub praktyki oraz umiejętność dziwienia się. Kwerenda Projektowanie badań rozpoczyna się od kwerendy, czyli zapoznania się z istniejącym piśmiennictwem w interesującej nas dziedzinie. To ogniwo jest u nas notorycznie zaniedbywane. Badacz poprzestaje na podręcznikowych syntezach albo przejrzeniu kilku książek, które ma na półce. Kłopot w tym, że podręczniki przedstawiają stan wiedzy sprzed kilkudziesięciu lat w sposób z konieczności skrótowy i podporządkowany autorskiej koncepcji. To samo można powiedzieć o przypad- 3 Wybieram próbkę zamiast dwuznacznej próby (próba to zarazem sprawdzenie czegoś i część reprezentująca całość). Dla dwóch znaczeń lepiej mieć dwa wyrazy niż jeden (sample i trial w angielskim, échantillon i essai we francuskim). Są one zresztą rozdzielone w formie czasownikowej: próbować nie znaczy próbkować.

16 16 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody kowo dobranych monografiach. Poprzestając na nich, badacz staje się niewolnikiem cudzego punktu widzenia (a czasem i cudzego niedbalstwa), nieświadomym wielkich obszarów dyskusji teoretycznych i metodologicznych. Odcina się też od wyników najnowszych badań, które podważają stereotypowe poglądy zarówno na rzeczywistość oświatową, jak i na stanowiska zajmowane przez autorów dzieł pedagogicznych. Kwerenda polega na studiowaniu monografii teoretycznych i doniesień z badań. Docenia ją każdy badacz, który dzięki niej dowiedział się, że na jego pytanie już dawno udzielono odpowiedzi lub że wymyślona przez niego metoda została gruntownie skrytykowana i zmodyfikowana. Kwerenda powinna wykraczać poza proste zestawienie tego, co już wiadomo w danej sprawie. W formie zaawansowanej ujawnia historię centralnych pojęć. Jak to się stało, że zaczęto stawiać takie pytania, skąd wzięło się pojęcie wyrażające tę niepewność, jak ewoluowało, czy i kto usiłował je zakwestionować i zrewidować? Pojęcia, w których formułujemy nasze pytania, nie spadają z nieba, lecz są dziełem ludzi uwikłanych w tradycję naukową. Jeśli badacz nie podejmuje się wyśledzić całej historii swoich pojęć, to przynajmniej powinien dać dowód, że rozumie ich genezę. Taka kwerenda pozwala ujawnić pęknięcia w szacownej teorii (np. gdy różni badacze wysnuwają z niej niezgodne ze sobą przewidywania) lub zrozumieć jakąś głęboką kontrowersję teoretyczną, czasem zaś prowadzi do porzucenia pomysłu badawczego (gdy wykazuje, że pytanie jest źle postawione). Pogłębiona kwerenda wymaga nie tylko czytania, ale i liczenia. Gdy badacz wertuje doniesienia z badań, często natrafia na niezgodne ze sobą wyniki. Może to być zachętą do podjęcia własnego badania. Ale jeśli liczba takich badań idzie w dziesiątki, to dodanie jeszcze jednego niewiele wniesie do naszej wiedzy, bez względu na jego wynik. Dlatego lepiej podjąć próbę sprawdzenia hipotezy za pomocą scalenia istniejących wyników, czyli przeprowadzenia metaanalizy (Glass i in., 1981, Schmidt, 1995). Najprostszy sposób polega na liczbowym zestawieniu wyników: w 7 badaniach hipoteza została przyjęta, 2 doprowadziły do przyjęcia hipotezy odwrotnej, a w 3 nie stwierdzono żadnych różnic. Ten sposób nie jest jednak dość precyzyjny. Jeśli są to badania eksperymentalne lub porównawcze, lepiej obliczyć dla każdego badania wielkość efektu: xe xk =, s gdzie x - E to średnia w grupie eksperymentalnej, x - E średnia w grupie kontrolnej, a s K odchylenie standardowe w grupie kontrolnej. Ważona średnia tych wielkości 4 tworzy rozkład zbliżony do normalnego o średniej 0 i odchyleniu standardowym 1. Jej wartość jest najlepszym oszacowaniem kierunku i wielkości wpływu zmiennej niezależnej na zmienną zależną. Przykładu takiej metaanalizy dostarczają Hyde i in. (1990). Przejrzeli oni 100 badań, w których porównywano wyniki osiągane przez kobiety i mężczyzn w stan- 4 Wartość Δ mnoży się przez liczbę osób biorących udział w danym badaniu, te iloczyny dodaje, a sumę dzieli przez liczbę osób biorących udział we wszystkich badaniach. K

17 Projektowanie badania 17 daryzowanych testach wiedzy matematycznej. Wbrew powszechnej opinii średnia wielkość efektu wyniosła zaledwie 0,20 na korzyść mężczyzn. Rzut oka na tabelę rozkładu normalnego pozwala stwierdzić, że przeciętny mężczyzna wyprzedza jedynie 58% kobiet. Taki wynik mówi więcej, niżby powiedziało jedno nowe badanie. Kwerendę trudno prowadzić bez pomocy specjalistycznych wydawnictw. Jeśli zagadnienie, którym chcemy się zająć, jest nam mało znane, dobrze zacząć od zorientowania się, w jakich kontekstach dotąd występowało. Temu celowi służą wydawnictwa o charakterze encyklopedycznym. Polski czytelnik ma do dyspozycji przedwojenną Encyklopedię Wychowania, współczesną Encyklopedię pedagogiczną pod redakcją W. Pomykały i wiele wydawnictw obcojęzycznych, zwłaszcza The International Encyclopedia of Education: Research and Studies pod redakcją T. Huséna i T. N. Postlethwaite a. Encyklopedia odeśle nas do podstawowej literatury przedmiotu, ale nie do pojedynczych raportów badawczych. Chcąc się dowiedzieć, jakie badania przeprowadzono w danej sprawie i gdzie je opublikowano, musimy posłużyć się przewodnikami bibliograficznymi. W Polsce nie ma, niestety, wydawnictwa, które systematycznie informowałoby o krajowych publikacjach pedagogicznych. Czasem może pomóc trzytomowa, staranna Bibliografia prac psychologicznych pod redakcją L. Wołoszynowej, ale obejmuje ona jedynie publikacje z lat Ostatnią deską ratunku może być wizyta w Ośrodku Informacji przy Instytucie Badań Edukacyjnych w Warszawie. Na Zachodzie badaczowi łatwiej poruszać się w gąszczu publikacji. Pomocne jest zwłaszcza trójjęzyczne wydawnictwo UNESCO Current Bibliographical Sources in Education. Wielką popularnością cieszą się wydawnictwa dostarczające nie tylko informacji bibliograficznych o opublikowanych pracach, lecz także zwięźle wprowadzające w ich treść. Najbardziej znane na świecie są trzy wydawnictwa amerykańskiego Educational Resources Information Center (ERIC): Current Index to Journals in Education (CIJE), Resources in Education (RIE) oraz Exceptional Child Education Resources (ECER). Pierwsze z nich zamieszcza kilku lub kilkunastozdaniowe streszczenia poszczególnych artykułów pochodzących z ponad 800 czasopism pedagogicznych. Drugie informuje o samodzielnych raportach z badań finansowanych przez rząd federalny, ważniejszych referatach przedłożonych towarzystwom naukowym, przewodnikach i materiałach związanych z programami kształcenia itp. Trzecie jest poświęcone publikacjom dotyczącym kształcenia dzieci niezwykłych (poniżej i powyżej normy oświatowej). Wszystkie wydawnictwa ERIC są dziś dostępne w formie komputerowych baz danych na dyskietkach optycznych (CD-ROM), co niezmiernie ułatwia ich przeszukiwanie. To samo można powiedzieć o wydawnictwach w pokrewnych dyscyplinach, np. o Psychological Abstracts, Dissertation Abstracts International czy Sociological Abstracts. W Polsce można je znaleźć w bibliotekach większych ośrodków akademickich. Najbardziej przetworzonych przeglądów wiedzy, mających formę autorskich artykułów, dostarczają wyspecjalizowane czasopisma. W Polsce ich nie ma, nie ma też tradycji pisania artykułów przedstawiających stan badań w określonej dziedzinie. W Stanach Zjednoczonych od 1931 r. jest wydawany Review of Educational

18 18 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody Research, który zamieszcza całościowe przeglądy i interpretacje piśmiennictwa pedagogicznego pod względem merytorycznym i metodologicznym. W dziedzinie psychologii wydawane są Psychological Bulletin i Annual Review of Psychology. Zapoznanie się z wybranymi artykułami pozwala badaczowi oszczędzić tygodni poszukiwań w bibliotekach. Coraz ważniejszym źródłem informacji staje się Internet. Polecam zwłaszcza bazy danych Educational Research Abstracts (www.tandf.co.uk/era), Scholarly Articles Research Alerting (www.carfax.co.uk), Annual Reviews (arjournals.annualreviews.org) i ERIC (ericae.net). Projekt badania Łatwo rozpoznać projekt, który ma szansę zyskać uznanie i środki finansowe. Niezależnie od tego, czy jest to nieformalny plan studenckiej pracy rocznej, konspekt pracy doktorskiej lub wielostronicowa propozycja skierowana do Komitetu Badań Naukowych, dobry projekt jasno dowodzi, że autor jest świadom, czego chce się dowiedzieć, dlaczego chce się tego dowiedzieć i jak chce się tego dowiedzieć. Rozwinięty projekt badawczy powinien odpowiadać przynajmniej na osiem pytań. Do jakiego typu należy badanie? Czy jego cel jest praktyczny czy teoretyczny, eksploracyjny czy weryfikacyjny? Niejeden badacz unika jasnej deklaracji, zapewniając, że jego badanie przyniesie korzyści zarówno teorii, jak i praktyce. Ale badanie teoretyczne organizuje się inaczej niż praktyczne, toteż dążyć do obu celów w jednym badaniu to, zgodnie z przysłowiem, dwie sroki za ogon chwytać. Wprawdzie jest możliwe, że eksperyment weryfikujący twierdzenie teoretyczne rzuci nieco światła na nową metodykę (np. nauczania języka niemieckiego) lub że badanie oceniające nową metodykę podsunie pomysł uściślenia twierdzenia, ale są to owoce uśmiechu losu wpisać ich do projektu niepodobna. Jaka jest hipoteza (w badaniu weryfikacyjnym) lub pytanie (w badaniu eksploracyjnym lub praktycznym)? W stosowaniu tych terminów panuje wielki zamęt. Niektórzy wszędzie mówią o hipotezie, nie bacząc, że ma ona sens tylko wtedy, gdy jest wnioskiem z istniejącej teorii. Takiej teorii nie ma w badaniu eksploracyjnym, toteż może je ukierunkować jedynie bardziej lub mniej otwarte pytanie. Nie można też mówić o hipotezie w badaniach praktycznych: tym, co je ukierunkowuje, jest pytanie wyrastające z trudności praktycznej. Są autorzy, którzy uważają, że każde badanie wymaga postawienia problemu, pytania i hipotezy. Stając przed niewykonalnym zdaniem, trzykrotnie powtarzają tę samą myśl, tyle że innymi słowami. Na jakich obiektach będzie prowadzone badanie? Czy będą to osoby (np. uczniowie), grupy (np. oddziały klasowe), czy organizacje (np. szkoły)? Jak zostanie wyłoniona próbka tych obiektów? Jak będzie liczna? Jaki schemat badania zostanie zastosowany? Odpowiedź na to pytanie dostarcza czytelnikowi ogólnej orientacji, jak badacz zamierza skoordynować różnorodne czynności badawcze.

19 Projekt badania 19 Jakimi metodami będą zbierane dane? W grę wchodzi, jak zobaczymy, wiele różnych metod. Jedne służą zbieraniu danych jakościowych (obserwacja jakościowa i wywiad), inne danych ilościowych (obserwacja ilościowa, testowanie, ankieta itp.). Jakkolwiek łączenie w jednym badaniu metod ilościowych i jakościowych nie jest zakazane, wymaga to sporej biegłości metodologicznej, dlatego początkujący badacz zrobi lepiej, decydując się na metody jednego rodzaju. Jakimi metodami będą analizowane dane? Metody analizy muszą być dostosowane do rodzaju danych: ilościowe wymagają metod statystycznych, jakościowe analizy jakościowej (czasem wspieranej przez metody ilościowe). Niektórzy powstrzymują się od wyboru metod analizy, sądząc, że na decyzję będzie czas po zebraniu danych. Jest to nierozważne, może się bowiem okazać, że zebraliśmy dane, których nie potrafimy zanalizować. Jaki jest harmonogram (podział badania na poszczególne zadania badawcze i ich porządek w czasie) oraz kosztorys badania? W jakiej postaci zostaną ogłoszone wyniki badania: referatu, artykułu w czasopiśmie naukowym, książki? Forma odpowiadania na te pytania jest równie ważna, jak treść. Już w pierwszym akapicie projektu należy zwięźle, lecz jasno, w języku zrozumiałym także dla niespecjalisty, określić cel badania oraz sformułować hipotezę lub pytanie. Typowym błędem jest rozpoczynanie od szerokiego kontekstu badania, np. od uogólnień na temat współczesnej cywilizacji, transformacji ustrojowej, globalnych tendencji i sporów w nauce, ogólnych rozważań pojęciowych (np. czym jest, a czym nie jest edukacja) lub gołosłownego krytykowania praktyki. Istota propozycji autora nie zostaje dostatecznie wyodrębniona lub ginie w dywagacjach. Drugą częścią projektu powinien być selektywny przegląd literatury naukowej. Autor wskazuje teorie, z których wywodzi się hipoteza, lub tradycje badawcze, w których w przeszłości stawiano podobne pytania czy problemy. Przedstawia też istotne dla swojego przedsięwzięcia badania empiryczne (zarówno ich wyniki, jak i metody). Trzeba pamiętać, że celem przeglądu nie jest pochwalenie się erudycją, lecz uzasadnienie własnego zamierzenia badawczego. Badacz powinien wydobyć niezgodności przewidywań wyprowadzonych z różnych teorii, luki w zgromadzonej wiedzy, sprzeczności między wynikami wcześniejszych badań, słabości stosowanych schematów i metod badania itp. a wszystko po to, by wykazać, że projektowane badanie pomoże je usunąć. Jeśli badanie ma cel praktyczny, przegląd literatury służy lepszemu scharakteryzowaniu samej trudności oraz ukazaniu dotychczasowych prób poradzenia sobie z nią. Do typowych błędów tej części projektu należy, z jednej strony, pracowite streszczanie raportów z wcześniejszych badań w kolejności ich ogłaszania, a z drugiej ograniczenie się do wymienienia nazwisk badaczy (czasem w porządku alfabetycznym), którzy zajmowali się tym zagadnieniem. Innym błędem są erudycyjne eseje z dziesiątkami przypisów lub szczegółowe, a pozbawione bezpośredniego związku z projektem analizy zalet i wad poszczególnych badań. Bywa wreszcie, że badacz, nie dokonując przeglądu literatury, poprzestaje na stwierdzeniu, że po-

20 20 Rozdział 1. Projektowanie badania: Typy, schematy i metody dobnych badań dotąd nie prowadzono. W większości przypadków znaczy to, że albo kwerenda została przeprowadzona niedbale, albo sama hipoteza lub pytanie badawcze są trywialne lub nierozstrzygalne. Następna, techniczna część projektu powinna jasno ukazać, jak badacz zamierza zabrać się do dzieła. Utarło się zaczynać od opisu zbioru obiektów, które zostaną poddane badaniu, czyli próbki: jakie osoby (zbiorowości) wejdą w jej skład, jak będzie dobrana i jak liczna. Następnie trzeba przedstawić schemat badania. Gdy badanie ma charakter złożonego eksperymentu, trzeba opisać rodzaj oddziaływania eksperymentalnego, sposoby kontrolowania zmiennych ubocznych itp. Jeśli badanie składa się z kilku etapów, trzeba wytłumaczyć, czemu każdy z nich służy. W tej części przedstawia się też metody gromadzenia danych. Jeśli badacz zamierza posłużyć się znanymi i wypróbowanymi metodami, wystarczy wymienić ich nazwy; w przeciwnym razie powinien przedstawić założenia swoich metod oraz informacje o ich trafności i rzetelności. Jeśli zamierza stosować złożone wskaźniki pojęć teoretycznych, powinien napisać, jak będą zbudowane. Opisując metody analizy, powinien pamiętać, że niewiele jest pożytku z wyliczenia kilku standardowych metod analizy statystycznej: to potrafi każdy, kto przejrzał spis treści dowolnego podręcznika statystyki. Lepiej powiązać analizę z hipotezą lub pytaniem, np.: Hipoteza zostanie przyjęta, jeśli dwuczynnikowa analiza wariancji ujawni istotny wpływ interakcji obu zmiennych niezależnych na zmienną zależną. Najczęstszą wadą tej części projektu jest ogólnikowość. Badacz informuje na przykład, że w celu znalezienia odpowiedzi na postawione pytania przeprowadzi szeroko zakrojone badania na uczniach ostatniej klasy szkoły podstawowej i określi, jakie są ich aspiracje oświatowe, inteligencja, warunki domowe itd. Jest oczywiste, że na podstawie podobnych informacji nie sposób wyrobić sobie opinii o poprawności projektu, toteż trudno się dziwić, że ma on małą szansę na przyjęcie. W zakończeniu projektu warto w kilku zdaniach wyeksponować nowatorstwo badania, podnieść kwestię teoretycznej lub praktycznej użyteczności wyników, które ono przyniesie, a także zadeklarować gotowość upowszechnienia wyników (np. w postaci artykułu w prestiżowym czasopiśmie lub referatu na ważnej konferencji). Warto też przekonać recenzentów, że badacz ma dostateczne kwalifikacje do przeprowadzenia badania (np. że w przeszłości uczestniczył w badaniu zbliżonych zagadnień, ma dostęp do terenu badania, potrafi posłużyć się zaawansowanymi metodami analizy danych). Do projektu należy dodać harmonogram prac i kosztorys badania w formie wymaganej przez potencjalnego sponsora. Przejrzystość projektu to zaleta, którą trudno przecenić: niejeden wartościowy pomysł nie doczekał się realizacji, ponieważ recenzent przeoczył kluczowe informacje lub nie w pełni uchwycił pomysł autora. Ale przejrzystość nie zastąpi metodologicznej spójności. Projekt jest spójny, jeśli wszystkie jego elementy pasują do siebie. By się o tym upewnić, trzeba sobie odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: Czy hipoteza jest falsyfikowalna? Falsyfikowalność nie ma nic wspólnego z fałszywością. Hipoteza jest falsyfikowalna, jeśli można sobie wyobrazić wynik badania, który świadczyłby przeciw niej.

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 SPIS TREŚCI WSTĘP..13 CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 1. TREŚĆ, PRZEZNACZENIE I PROCES BADAŃ MARKETINGOWYCH....19 1.1. Dlaczego badania marketingowe

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA NAUKOWA (socjalizacja itd.) wiedza zindywidualizowana, subiektywna, różna, zależna od doświadczeń życiowych. Jednolita, systematyczna. Sądy należące do tzw. korpusu wiedzy w danym

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Uczelni: DZIENNIK PRAKTYK. Imię i nazwisko studenta / studentki:... Wydział i kierunek studiów:... Nr I N D E K S U :...

Pieczęć Uczelni: DZIENNIK PRAKTYK. Imię i nazwisko studenta / studentki:... Wydział i kierunek studiów:... Nr I N D E K S U :... Pieczęć Uczelni: DZIENNIK PRAKTYK Imię i nazwisko studenta / studentki:... Wydział i kierunek studiów:... Nr I N D E K S U :... 1 I Udokumentowanie realizacji praktyk przedmiotowo-metodycznych przez studenta

Bardziej szczegółowo

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego.

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Projekt to zespołowe, planowane działanie uczniów mające na celu rozwiązanie konkretnego problemu z zastosowaniem różnorodnych metod.

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Model procesu dydaktycznego

Model procesu dydaktycznego Model procesu dydaktycznego w zakresie Business Intelligence Zenon Gniazdowski 1,2), Andrzej Ptasznik 1) 1) Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki, ul. Lewartowskiego 17, Warszawa 2) Instytut Technologii

Bardziej szczegółowo

Statystyka i Analiza Danych

Statystyka i Analiza Danych Warsztaty Statystyka i Analiza Danych Gdańsk, 20-22 lutego 2014 Zastosowania analizy wariancji w opracowywaniu wyników badań empirycznych Janusz Wątroba StatSoft Polska Centrum Zastosowań Matematyki -

Bardziej szczegółowo

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6 CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2.ROZSZERZYŁ SWOJĄ WIEDZĘ O OPISYWANYM W PRACY ZAGADNIENIU 3.DOSTRZEGA PRAWIDŁOWOŚCI WYSTĘPUJĄCE

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7 SPIS TREŚCI Do Czytelnika.................................................. 7 Rozdział I. Wprowadzenie do analizy statystycznej.............. 11 1.1. Informacje ogólne..........................................

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE GIMNAZJUM NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak 1. Ucznia ocenia nauczyciel wiedzy o społeczeństwie, wspólnie z uczniami.

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Przedmiotowy System Oceniania został opracowany dla klas szkół średnich liceum profilowanego i technikum dla programu nauczania DKOS 5002-4\04 wydawnictwa

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. dr Katarzyna Wodniak

OPIS PRZEDMIOTU. dr Katarzyna Wodniak Załącznik Nr 1.11 pieczątka jednostki organizacyjnej OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Obsługa użytkowników w bibliotece

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego. Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego. Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122 Zestaw egzaminacyjny z zakresu języka angielskiego składał się z jedenastu zadań zamkniętych,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z historii dla uczniów Gimnazjum.

Przedmiotowy system oceniania z historii dla uczniów Gimnazjum. Przedmiotowy system oceniania z historii dla uczniów Gimnazjum. 1. Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania (WSO) zgodnego z Rozporządzeniem Ministra

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Opracowała Janina Nowak WOM Gorzów Wlkp. 2006 Co to jest projekt edukacyjny

Bardziej szczegółowo

starannego opracowania wyników pomiaru (w tym tworzenia wykresów);

starannego opracowania wyników pomiaru (w tym tworzenia wykresów); Publiczne Gimnazjum im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Miastkowie Przedmiotowe Zasady Oceniania Fizyka Opracowano na podstawie: - Rozporządzenia MEN z dnia 30 kwietnia w sprawie warunków i sposobu oceniania,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE. kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE. kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016 Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: 1. Wspieranie rozwoju ucznia przez diagnozowanie jego

Bardziej szczegółowo

im. Wojska Polskiego w Przemkowie

im. Wojska Polskiego w Przemkowie Szkołła Podstawowa nr 2 im. Wojska Polskiego w Przemkowie PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MATEMATYKA Nauczyciel: mgr Joanna Bochnak PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA z matematyki w klasach IV- VI szkoły podstawowej

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań statystycznych

Rodzaje badań statystycznych Rodzaje badań statystycznych Zbieranie danych, które zostaną poddane analizie statystycznej nazywamy obserwacją statystyczną. Dane uzyskuje się na podstawie badania jednostek statystycznych. Badania statystyczne

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu

ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu Zasady oceniania z matematyki są zgodne z Wewnątrzszkolnym Ocenianiem w Liceum Ogólnokształcącym nr X

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu.

KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu. KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu. Nauczanie matematyki w szkole podstawowej w klasach IV VI odbywa

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM Przedmioty: Język angielski Język niemiecki PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OKREŚLA: 1. Cele

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Kierunek studiów: INFORMATYKA Stopień studiów: STUDIA II STOPNIA Obszar Wiedzy/Kształcenia: OBSZAR NAUK TECHNICZNYCH Obszar nauki: DZIEDZINA NAUK TECHNICZNYCH Dyscyplina

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu ZP-Z1-19

Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu ZP-Z1-19 Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU Z1-PU7 WYDANIE N1 Strona 1 z 5 1. Nazwa przedmiotu: BADANIA MARKETINGOWE 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego: 2014/2015

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z matematyki

Przedmiotowy system oceniania z matematyki Przedmiotowy system oceniania z matematyki 1 Uczeń ma prawo znać plan wynikowy z matematyki określający, co uczeń powinien wiedzieć, rozumieć i umieć po zakończeniu procesu nauczania (według poziomów nauczania)

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Powszechnie przyjmuje się, że każde laboratorium, które chce reprezentować wiarygodne dane musi wdrożyć odpowiednie procedury zapewnienia jakości.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ Przedmiotowy system oceniania z matematyki jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania w Zespole Szkół w Świlczy Nauczanie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY W GIMNAZJUM W PRAKTYCE SZKOLNEJ. Zajęcia warsztatowe

PROJEKT EDUKACYJNY W GIMNAZJUM W PRAKTYCE SZKOLNEJ. Zajęcia warsztatowe PROJEKT EDUKACYJNY W GIMNAZJUM W PRAKTYCE SZKOLNEJ Zajęcia warsztatowe Cele szkolenia: wykorzystanie dotychczasowych dobrych praktyk w pracy z metodą projektu; zapoznanie się z zadaniami stojącymi przed

Bardziej szczegółowo

A/ Prace w zakresie nauk biomedycznych

A/ Prace w zakresie nauk biomedycznych Uwaga! Do prac licencjackich można mieć wgląd tylko na podstawie pisemnej zgody promotora. Wymagane jest podanie konkretnego tytułu pracy. Udostępniamy prace do wglądu tylko z ostatniego roku akademickiego.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE Przedstawione poniżej zalecenia dotyczą zasad realizacji prac licencjackich na kierunku Filologia oraz Stosunki Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015

Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015 MATEMATYKA Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015 IMIĘ I NAZWISKO Data urodzenia: 08/09/2000 ID: 5200154019 Klasa: 11 Niniejsze sprawozdanie zawiera informacje o wynikach zdobytych przez Państwa dziecko

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni X SPOTKANIE EKSPERCKIE System ocen pracowniczych metodą 360 stopni Warszawa, 16.09.2011 Ocena wieloźródłowa od koncepcji do rezultatów badania dr Anna Bugalska Najlepsze praktyki Instytutu Rozwoju Biznesu

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe warunki realizacji projektu edukacyjnego w Gimnazjum nr 3 w Nidzicy.

Szczegółowe warunki realizacji projektu edukacyjnego w Gimnazjum nr 3 w Nidzicy. Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 34/10 Dyrektora Zespołu Szkół nr 3 w Nidzicy z dnia 10.11.2010 r. Szczegółowe warunki realizacji projektu edukacyjnego w Gimnazjum nr 3 w Nidzicy. 1. Uczeń klasy pierwszej,

Bardziej szczegółowo

Eksperyment naukowy, obojętnie jak spektakularne są jego wyniki, nie jest dokończony, póki wyniki te nie zostaną opublikowane.

Eksperyment naukowy, obojętnie jak spektakularne są jego wyniki, nie jest dokończony, póki wyniki te nie zostaną opublikowane. http://www.offthemark.com Eksperyment naukowy, obojętnie jak spektakularne są jego wyniki, nie jest dokończony, póki wyniki te nie zostaną opublikowane. JAK PISAĆ TEKSTY NAUKOWE Kilka przydatnych wskazówek

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA. Na Studiach Doktoranckich Psychologii prowadzonych przez Instytut Psychologii UG

INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA. Na Studiach Doktoranckich Psychologii prowadzonych przez Instytut Psychologii UG UNIWERSYTET GDAŃSKI Wydział Nauk Społecznych Załącznik nr 1 (wymagany do wniosku do Senatu UG w sprawie zatwierdzenia programu studiów) INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA Na Studiach Doktoranckich

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE Chełm 2015r. 1 Zakres ocenianych wiadomości i umiejętności jest zgodny z wymaganiami zawartymi w podstawie programowej

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach

Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach Głównym organizatorem procesu kształcenia jest nauczyciel. Nauczyciel powinien tak organizować zajęcia informatyki, aby czas

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI (PSO)

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI (PSO) PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI (PSO) Przedmiotowy System Oceniania ( PSO) jest zgodny z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21.03.2001 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających Badania marketingowe. Podstawy metodyczne Autor: Stanisław Kaczmarczyk Wstęp CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH Rozdział 1. Badania marketingowe a zarządzanie 1.1. Rozwój praktyki i teorii

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16 Spis treści Przedmowa.......................... XI Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar................. 1 1.1. Wielkości fizyczne i pozafizyczne.................. 1 1.2. Spójne układy miar. Układ SI i jego

Bardziej szczegółowo

Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r

Konferencja Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym Warszawa, 23.10.2013r Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r E W A K O S U N I W E R S Y T E T Ł Ó D Z K I K W E S T I O N A R I U S Z P R E D Y S P O Z Y C J I Z A W O D O W Y

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU I. Dokumenty prawne stanowiące podstawę PSO Przedmiotowy system oceniania opracowany został po przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA MATEMATYKA W KLASACH I-III GIMNAZJUM

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA MATEMATYKA W KLASACH I-III GIMNAZJUM PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA MATEMATYKA W KLASACH I-III GIMNAZJUM Przedmiotowe Zasady Oceniania są zgodne z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20.08.2010 r. w sprawie warunków i sposobu

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE

STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE Temat pracy Problemowe ujęcie tematu pracy Nowatorski charakter Oryginalność ujęcia tematu Powiązanie tematu pracy z problematyką stażu, praktyk, realnym

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REALIZACJI PROJEKTU EDUKACYJNEGO W GIMNAZJUM W GRODŹCU

REGULAMIN REALIZACJI PROJEKTU EDUKACYJNEGO W GIMNAZJUM W GRODŹCU Załącznik nr 3 do Statutu Zespołu Szkół w Grodźcu REGULAMIN REALIZACJI PROJEKTU EDUKACYJNEGO W GIMNAZJUM W GRODŹCU Regulamin realizacji projektu edukacyjnego w Zespole Szkół w Grodźcu Gimnazjum został

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Hot Spot 1. Kryteria oceniania.

Hot Spot 1. Kryteria oceniania. Hot Spot. Kryteria iania. Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie oraz zna niektóre wykraczające poza jego ramy z łatwością buduje spójne zdania

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA Z MATEMATYKI

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA Z MATEMATYKI WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA Z MATEMATYKI KRYTERIA OCENIANIA 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości i wewnątrzszkolnego systemu oceniania. 2. Ocenie podlegają wszystkie

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia)

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

projektów oraz innych form aktywności. Wskazane jest, aby te decyzje były podejmowane wraz z uczniami, przy uwzględnieniu ich sugestii.

projektów oraz innych form aktywności. Wskazane jest, aby te decyzje były podejmowane wraz z uczniami, przy uwzględnieniu ich sugestii. Przedmiotowy system oceniania 132 PA Przedmiotowy system oceniania dla przedmiotu: język niemiecki, gimnazjum, poziom III.0 służy nauczycielom i uczniom do rozpoznania poziomu i postępów ucznia w opanowaniu

Bardziej szczegółowo