Kreowanie i adaptacja. Strategie marketingowe polskich partii politycznych po 2005 roku w świetle przestrzennej teorii wyborów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Kreowanie i adaptacja. Strategie marketingowe polskich partii politycznych po 2005 roku w świetle przestrzennej teorii wyborów"

Transkrypt

1 Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Nauk Społecznych Adam Mąka Nr albumu: Kreowanie i adaptacja. Strategie marketingowe polskich partii politycznych po 2005 roku w świetle przestrzennej teorii wyborów Praca dyplomowa (magisterska) napisana pod kierunkiem dra hab. prof. UŚ Mariusza Kolczyńskiego Katowice 2014

2 Słowa klucze: polityka, marketing, strategie, partie, przestrzenna Oświadczenie autora pracy Świadomy odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami. Oświadczam również, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego w wyższej uczelni. Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną data podpis autora pracy

3 WSTĘP W 2002 roku Dariusz Skrzypiński zauważył, że ówczesne strategie polskich partii politycznych przypominają raczej zbiór doraźnie artykułowanych, luźnych zaleceń i pomysłów na działanie, aniżeli rzetelnie opracowany, obiektywny katalog celów i sposobów ich realizacji. Powodów małego stopnia formalizacji strategii doszukiwał się w niskim poziomie instytucjonalizacji i słabej pozycji materialnej partii 1. Jednocześnie polski system partyjny ulegał daleko idącym przeobrażeniom. Postkomunistyczny podział rodzimej sceny politycznej, dający się z łatwością odwzorować na osi aksjologicznej lewica-prawica z dominującymi partiami o silnym charakterze ideologicznym (z jednej strony Sojusz Lewicy Demokratycznej, a z drugiej Akcja Wyborcza Solidarność oraz Unia Wolności), ustępował miejsca nowemu porządkowi, w którym najważniejszą rolę odgrywać zaczęły (po wyborach parlamentarnych i prezydenckich w 2005 roku) dwa podmioty gry politycznej, które zajmując pozycje centrowe, przestały jednoznacznie odwoływać się do tradycyjnych różnic ideologicznych 2. Owa swoista transformacja polskiego systemu partyjnego rozpoczęła się jeszcze przed wyborami parlamentarnymi w 2001 roku wraz z dekompozycją Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności oraz powstaniem Ligi Polskich Rodzin, Platformy Obywatelskiej i Prawa i Sprawiedliwości. Absolutne zwycięstwo w tej elekcji koalicji pod przywództwem Sojuszu Lewicy Demokratycznej (ponad 41% głosów w wyborach do Sejmu), a następnie jej późniejszy głęboki kryzys z początku 2004 roku, doprowadziły do sytuacji, w której najpoważniejszymi kandydatami do objęcia władzy w nadchodzących wyborach stawały się Platforma Obywatelska oraz Prawo i Sprawiedliwość, a samemu Sojuszowi groziła perspektywa nieuzyskania wystarczającej liczby głosów potrzebnych do przekroczenia wymaganego pięcioprocentowego progu wyborczego 3. W 2005 roku zwycięża ugrupowanie braci Kaczyńskich, z niewielką przewagą nad PO. Późniejsze fiasko rozmów o ewentualnej koalicji PiS-PO skutkuje zawarciem 2 lutego 2006 roku tzw. paktu stabilizacyjnego pomiędzy Ligą Polskich Rodzin, Prawem i Sprawiedliwością oraz Samoobroną RP 4. Pomimo iż rządy 1 D. Skrzypiński: Strategie partii politycznych. W: Marketing polityczny w teorii i praktyce. Red. A. Jabłoński, L. Sobkowiak. Wrocław 2002, s A. Stelmach: Zmiany prawa wyborczego w Polsce a legitymizacja władzy. W: Prawo wyborcze i wybory. Doświadczenia dwudziestu lat procesów demokratyzacyjnych w Polsce. Red. A. Stelmach. Poznań 2010, s R. Markowski: Wybory chaos czy rekonstrukcja systemu partyjnego? W: Wybory Partie i ich programy. Red. I. Słodkowska, M. Dołbakowska. Warszawa 2006, s Ciekawe są liczne kontrowersje związane z okolicznościami parafowania paktu. Jedynymi dziennikarzami 1

4 pod przywództwem Prawa i Sprawiedliwości trwały relatywnie krótko, gdyż jeszcze 7 września 2007 roku Sejm podjął uchwałę o skróceniu kadencji, a Prezydent wydał postanowienie o zarządzeniu nowych wyborów parlamentarnych, to należy zauważyć, że w okresie tym doszło do bezsprzecznej konsolidacji nowego układu sił na polskiej scenie politycznej. Dychotomiczne ukształtowanie polskiego systemu partyjnego przeobrażone zostało na rzecz struktury, w której dominujące podmioty stanowią dwie partie zbliżone do ideologicznego centrum, przy jednoczesnym ograniczeniu roli partii peryferyjnych o znikomych możliwościach istotnego wpływania na decyzje państwowe. Współcześnie można postawić tezę o względnej trwałości takiej konfiguracji oraz o kontynuacji zapoczątkowanego w 2005 roku procesu stabilizacji. Parametry opisujące poziom koncentracji i rywalizacyjności systemu partyjnego w latach praktycznie nie uległy zmianie, a indeks przesunięcia poparcia wyborczego osiągnął najniższy poziom w ostatnim dwudziestoleciu 5. Wydaje się, iż w tamtym okresie stopniowej transformacji zaczęło też ulegać podejście rodzimych aktorów politycznych do problemu zarządzania własnymi zasobami i realizacji zamierzonych przedsięwzięć. Wraz z pogłębieniem się tendencji do marketingowej profesjonalizacji polityki, kolejne rządy szerzej wykorzystywały możliwości bezustannego badania opinii publicznej, społecznych preferencji, oceny wizerunku polityków oraz śledzenia nastrojów społecznych 6. Działalność Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości w pewnym stopniu nabrała nawet znamion kampanii permanentnej, w której stale wykorzystywane są rozmaite, mniej lub bardziej nowoczesne narzędzia komunikowania, środki umożliwiające trwałe kreowanie poglądów i efektywny wpływ na preferencje polityczne obywateli. Jednak czy działania te wynikają faktycznie z dogłębnego zrozumienia specyfiki zależności rynkowych rządzących sferą polityki i chęci implementacji na grunt rodzimego systemu partyjnego rozwiązań funkcjonujących od lat w marketingu gospodarczym? obecnymi na sali były osoby związane z mediami należącymi do Tadeusza Rydzyka, tj. TV Trwam, Radiem Maryja i Naszym Dziennikiem. Sytuacja ta była prawdopodobnie spowodowana nieufnością ówczesnych decydentów politycznych wobec przedstawicieli najpopularniejszych mediów, zarówno komercyjnych jak i publicznych. Okoliczności te stanowiły niejako przejaw i zapowiedź swoistego konfliktu na linii władzamedia, który miał miejsce w latach rządów Prawa i Sprawiedliwości; zob. D. Dolińska: Społeczny wizerunek partii politycznych. Toruń 2009, s R. Alberski: Mała stabilizacja? Zachowania wyborcze polskiego elektoratu w elekcji sejmowej w 2011 roku. W: Wybory parlamentarne Red. A. Turska-Kawa, W. Wojtasik. Sosnowiec 2012, s B. Biskup: Prowadzenie kampanii permanentnej w Polsce. Uwagi na temat zjawiska i wykorzystywanych narzędzi. W: Marketing polityczny i komunikowanie polityczne: nowe zjawiska, nowe wyzwania. Red. J. Garlicki. Warszawa 2012, s

5 Do interesujących wniosków mogą doprowadzić wyniki badań działalności polskich aktorów politycznych w Internecie, przeprowadzonych podczas kampanii wyborczych w 2010 i 2011 roku przez Instytut Spraw Publicznych 7. Partie polityczne i ich członkowie, pomimo iż stosunkowo często sięgają po nowe narzędzia komunikowania, to niejednokrotnie wykazują się gruntownym niezrozumieniem istoty i specyfiki tego środka przekazu, zaniedbując możliwość bezpośredniej, interpersonalnej i interaktywnej komunikacji z potencjalnym wyborcą. Dodatkowo, wykorzystując typologię zaproponowaną w 2006 roku przez Kirsten Foot i Stevena Schneidera 8, zauważalna jest tendencja do oddziaływania na odbiorców głównie poprzez informowanie (informing), przy jednoczesnej rezygnacji z działań o charakterze angażującym (involving) i mobilizującym (mobilizing). Samo użycie Internetu przez polskich polityków nie wynika więc z dążenia do zaspokojenia oczekiwań stale poszerzającej się grupy internautów i z chęci precyzyjnego dotarcia z przekazem do wcześniej wyodrębnionych segmentów społeczeństwa. Media społecznościowe są traktowane analogicznie jak tradycyjne media masowe. Praktyka doraźnego eksperymentowania z nowymi, internetowymi kanałami komunikowania uprawnia do twierdzenia o specyficznym oderwaniu ich od pozostałych przedsięwzięć o charakterze strategicznym, unaoczniając sporą incydentalność i przypadkowość tego typu działań. Pojawia się zatem pytanie, czy analogicznie jak w przypadku wykorzystania Internetu, także adaptacja reguł marketingowych do rzeczywistości polityczniej nie przebiega równie wybiórczo? Pewnym wyznacznikiem świadczącym o profesjonalizacji polityki może być występowanie długookresowych strategii politycznych, pozwalających na usystematyzowanie własnych przedsięwzięć i odpowiednio wczesne reagowanie na zmieniające się okoliczności. W państwach o ewoluujących systemach politycznych wdrażane są zazwyczaj jedynie strategie krótkookresowe, obejmujące zasięgiem przedsięwzięcia mieszczące się w przedziale czasowym jednej kadencji, a nawet jednej kampanii wyborczej 9. Może być to uwarunkowane niewielkim doświadczeniem polityków, którzy dość powoli przystosowują się do nowych warunków funkcjonowania w demokratycznym systemie politycznym, a także brakiem odpowiednio przeszkolonych specjalistycznych kadr doradczych. Możliwe jednak, że wykreowanie i wdrażanie danej strategii politycznej, jej cele, kształt i ramy czasowe wynikają z obiektywnych warunków rynkowych i miejsca zajmowanego na rynku politycznym przez 7 Zob. D. Batorski, J. Zając, M. Nagraba, J. Zbieranek: Internet w kampanii wyborczej Warszawa 2012 oraz M. Zając, D. Batorski: Kampania w sieci. Warszawa K. Foot, S. Schneider: Web Campaigning. London 2006, s M. Kolczyński: Strategie komunikowania politycznego. Katowice 2008, s

6 dany podmiot. Praca poniższa stanowi próbę analizy strategii polskich partii politycznych trwale funkcjonujących w nowo ukształtowanym po 2005 roku systemie partyjnym. Scharakteryzowanie występujących strategii marketingowych poprzedzone zostanie opisem obiektywnych czynników rynkowych, ukazujących zależności, które występują pomiędzy elementami rynku politycznego i otoczenia zewnętrznego organizacji (w szczególności systemu partyjnego) a kształtem przyjętej strategii politycznej. Zrozumienie wieloaspektowych oddziaływań determinujących specyfikę warunków zewnętrznych otoczenia ugrupowań parlamentarnych pozwolić powinno na określenie zachowań, które w danych okolicznościach uznać można by za najkorzystniejsze. Dopiero wykreowanie takiego abstrakcyjnego modelu działalności potencjalnie umożliwi dokonanie właściwej oceny przedsięwzięć obserwowanych na polskiej scenie politycznej w ostatnich latach. 4

7 ROZDZIAŁ 1 UJĘCIE TEORETYCZNE: MARKETING POLITYCZNY I PRZESTRZENNA TEORIA WYBORÓW Przejście do dalszych rozważań nad strategiami politycznymi i polskim systemem partyjnym wymaga wcześniejszego omówienia podstawowych pojęć i założeń teoretycznych, charakterystycznych zarówno dla dziedziny marketingu politycznego, jak i teorii racjonalnego wyboru, ekonomicznej teorii demokracji, teorii wyboru publicznego oraz przestrzennej teorii wyborów. Pomimo iż płaszczyzny te nie są w pełni komplementarne, a badacze reprezentujący poszczególne podejścia niejednokrotnie posiadają odmienne zdania na temat konkretnych problemów, to co najmniej dwa czynniki przemawiają za holistycznym ich przedstawieniem. Okres wykształcenia i wyodrębnienia się owych teorii zbiegał się w mniejszym lub większym stopniu z powstawaniem dyscypliny i zjawiska marketingu oraz adaptowania jego założeń na grunt interdyscyplinarnego marketingu politycznego. Wydaje się, że najdynamiczniejszego rozwoju i genezy zjawiska powinno się poszukiwać w pierwszej połowie dwudziestego wieku, choć należy pamiętać o tym, iż pewne przejawy zastosowania myślenia marketingowego w praktyce miały miejsce znacznie wcześniej, a sama dziedzina wciąż ulega postępującej transformacji i rozbudowie. Ważniejsze są jednak pewne daleko idące podobieństwa w sposobie postrzegania zastanej rzeczywistości i tendencja do formułowania, jeśli nie identycznych, to niezwykle zbliżonych założeń dotyczących motywów i charakteru działań podmiotów społeczeństwa. Wspólnym mianownikiem wspomnianych koncepcji i konstruktów myślowych jest swoista inklinacja do upozytywistycznienia nauki o polityce, przy jednoczesnym odejściu od traktowania zjawisk zachodzących w sferze publicznej w kategoriach normatywnych. Jak zauważa Mikołaj Cześnik: Marketing polityczny opiera się na tych samych założeniach, co teoria racjonalnego wyboru (właściwie przejętych od niej), dotyczących ludzkiej natury. Zakłada, że wyborca lub obywatel to racjonalna jednostka, kierująca się w swych działaniach kalkulacją zysków i strat, starająca się maksymalizować użyteczność. W związku z tym może być on postrzegany jako klient na rynku idei, wybierający najbardziej mu odpowiadający produkt (kandydata lub partię), i nabywający go (poprzez oddanie nań swojego głosu). Zatem to właśnie wywiedzione z teorii racjonalnego wyboru założenie jest fundamentem, na którym marketing polityczny mógł się rozwijać M. Cześnik: Teoria racjonalnego wyboru w badaniach nad polityką. W: Marketing polityczny: założenia teoretyczne, reguły działania, praktyka kampanijna. Red. M. Kolczyński. Katowice 2005, s

8 1.1 MODEL MARKETINGOWY W DZIAŁANIACH PODMIOTÓW RYNKU POLITYCZNEGO Termin marketing etymologicznie wywodzi się od angielskiego słowa market, oznaczającego rynek. Początkowo był on stosowany wyłącznie w kontekście ekonomicznym i obejmował zakresem prowadzenie działalności gospodarczej. Z czasem jednak rozszerzono jego obszar do ogólnej praktyki funkcjonowania wszelkich organizacji, a nie tylko przedsiębiorstw, podnosząc atrybut wieloaspektowości i uniwersalności marketingu. Marketing można rozumieć jako proces społeczny i zarządczy, dzięki któremu poszczególne podmioty uzyskują to, czego potrzebują i pragną uzyskać poprzez tworzenie, oferowanie i wymianę posiadających wartość produktów 11. Marketing polityczny stanowi natomiast w szerokim ujęciu społeczny i zarządczy proces tworzenia, oferowania i wymiany wartości między uczestnikami rynku politycznego. Wartością w owej definicji jest zdolność do zaspokajania potrzeb w porównaniu z produktami alternatywnymi. Produkt zaś rozumiany jest jako konkretna oferta zaspokojenia potrzeby lub pragnienia 12. Rynek polityczny to proces interakcji pomiędzy partiami i liderami politycznymi, występującymi jako dostawcy dóbr i oferenci, a wyborcami stanowiącymi konsumentów 13. W miejscu tym należy zwrócić uwagę na dyskusyjny charakter implementacji powyższych pojęć na grunt nauki o polityce. Jak zauważa Mariusz Kolczyński: Bezpośrednia adaptacja reguł i kategorii pojęciowych odnoszących się do komercyjnych operacji rynkowych wydaje się mieć ograniczoną użyteczność przede wszystkim z powodu elementarnych różnic między stosowaniem zasad marketingowych na rynku komercyjnym i politycznym. Nie bez znaczenia są także istotne trudności definicyjne dotyczące podstawowych terminów, takich jak: rynek polityczny lub produkt polityczny, na które nie natrafiamy, charakteryzując działania komercyjne. Definicjom rynku politycznego traktującym zazwyczaj rynek jako pewien obszar, na którym dochodzi do interakcji między podmiotami politycznymi oraz wskazującym jego podstawowe parametry, brakuje precyzji definicji z zakresu nauk ekonomicznych. Sytuacja ta wynika z oczywistego faktu, że uwarunkowania procesów politycznych są z jednej strony niesłychanie złożone, z drugiej mają wysoce kontekstowy charakter. Podobne zastrzeżenia należy odnieść w stosunku do pojęcia produktu politycznego P. Kotler: Marketing: analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola. Warszawa 1994, s M. Mazur: Marketing polityczny. Studium porównawcze prezydenckich kampanii wyborczych w USA i w Polsce. Warszawa 2002, s A. Antoszewski, R. Herbut: Leksykon politologii. Wrocław 1995, s M. Kolczyński: Strategie..., s

9 Niemniej jednak, adaptacja samego marketingowego sposobu myślenia i postrzegania rzeczywistości do dyscypliny nauki o polityce implementuje olbrzymie korzyści, a jej użyteczność jest współcześnie uważana za bezsprzeczną. Wydaje się więc, że pomimo niejednoznaczności i nieprecyzyjności powyższej nomenklatury za stosowaniem jej przemawiają przede wszystkim względy pragmatyczne. Omijając liczne problemy semantyczne, charakterystyczne w szczególności dla nauk humanistycznych, a komunikowania w kulturach zachodu w ogólności (kwestia wielokrotnie poruszana w opracowaniach dotyczących antropologii lingwistycznej 15 ), zasadne wydaje się stosowanie powyższych terminów tam, gdzie niemożliwe, bądź wyjątkowo kłopotliwe staje się wykorzystanie precyzyjniejszych odpowiedników. Jako istotne z punktu widzenia tematu niniejszej pracy jawi się krótkie wyjaśnienie przeobrażeń, które poprzez rozwój koncepcji marketingowych dokonały się w naukach politycznych. Rynkowy sposób postrzegania partii politycznych i samych polityków jako z jednej strony sprzedawcy, a z drugiej wykreowany uprzednio produkt 16 w istotnym stopniu przeistoczył zależności, istniejące pomiędzy podmiotami gry politycznej. Podejście marketingowe odwraca w pewnym sensie tradycyjny schemat w procesie kampanijnym. Konwencjonalnie działalność ugrupowań w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybory miała umożliwić elektoratowi poznanie programów i poszczególnych kandydatów partyjnych. Współcześnie programy i kandydaci są niejako odgórnie kreowane w taki sposób, aby całkowicie usatysfakcjonować danego konsumenta i możliwie jak najdokładniej dopasować się do jego indywidualnych preferencji 17. Przyjęcie reguł marketingu w polityce powoduje więc daleko idącą zmianę lub przedefiniowanie wzorców zachowań organizacji politycznych, dotykając wzajemnych relacji instytucji politycznych (partii i kandydatów) oraz organizacji politycznych i wyborców. Manifestuje się ona w procesie kreowania identyfikacji politycznych i podejmowania decyzji wyborczej 18. To właśnie rozwój i postępujące wdrażanie w praktykę polityczną koncepcji marketingowych uprawnia do diagnozowania o profesjonalizmie konkretnych aktorów politycznych bądź jego braku. Sprawne, przemyślane i systematyczne działania partii, będące bezpośrednią pochodną czynnego 15 Zob. M. Foucault: Słowa i rzeczy: Archeologia nauk humanistycznych. Tłum. T. Komendant. Gdańsk B. Dobek-Ostrowska: Komunikowanie polityczne i publiczne: podręcznik akademicki. Warszawa 2007, s M. Kolczyński, J. Sztumski: Marketing polityczny: kształtowanie indywidualnych i zbiorowych opinii, postaw i zachowań. Katowice 2003, s M. Mazur: Rola marketingu politycznego w kampanii wyborczej '2005 w Polsce. W: Marketing polityczny - szansa czy zagrożenie dla współczesnej demokracji? Red. P. Pawełczyk. Poznań 2007, s

10 i aktywnego zaadaptowania technik marketingowych, świadczy nie tylko o kompetentności, ale jest też wyraźnie pozytywnie skorelowane z maksymalizowaniem szans i korzyści. Zależność ta jest na tyle widoczna, iż nawet w państwach o relatywnie krótkiej historii funkcjonowania demokratycznego systemu politycznego (np. kraje postkomunistyczne), w których proces dostosowania reguł marketingowych natrafia na obiektywne bariery związane z niedorozwojem rynku politycznego i brakiem rodzimych przedsiębiorstw, świadczących wyspecjalizowane usługi polityczne, podmioty ubiegające się o udział w sprawowaniu władzy z dużym powodzeniem wykorzystują wybrane narzędzia marketingowe 19. Selektywność w doborze owych narzędzi może jednak prowadzić do wniosku o nie w pełni profesjonalnym charakterze owych działań, które zdają się wynikać raczej z czynników intuicyjnych, aniżeli z obszernych kompetencji aktorów politycznych. Jak zatem przedstawia się teoretyczny model zracjonalizowanego, marketingowego funkcjonowania organizacji, a konkretniej partii politycznej? Przede wszystkim, podstawą jakichkolwiek przedsięwzięć jest uprzednie uświadomienie sobie podstawowych celów istnienia organizacji oraz określenie, na ile cele te możliwe są do zrealizowania. W przypadku aktorów politycznych przykładem może być chęć do maksymalizacji wpływu na kształt podejmowanych decyzji publicznych, tj. realny udział w sprawowaniu władzy, albo też reprezentowanie poglądów części społeczeństwa i propagowanie określonych idei. Zaznaczyć należy, iż podstawowym, długookresowym celem aktywności zdecydowanej większości organizacji jest niezwykle istotne, choć mogące jawić się jako dosyć prozaiczne, dążenie do przetrwania i zapewnienie sobie perspektyw dalszego funkcjonowania. Warunkiem efektywnego działania jest wyraźne rozróżnienie jednostkowych celów krótkookresowych od nadrzędnych względem nich podstawowych celów długookresowych. Istotę takiego wyodrębnienia stanowi hierarchiczna zależność pomiędzy motywatorami poszczególnych działań i dostrzeżenie faktu, iż cele krótkookresowe powinny być wyraźnie podporządkowane realizowaniu celów ogólnych, będąc jedynie narzędziem służącym wykonywaniu z góry przyjętej wizji. Tak więc nadrzędnym, samoistnym celem egzystencji partii politycznej, zarządzanej zgodnie z zasadami marketingowymi, praktycznie nigdy nie będzie sukces wyborczy, który stanowi w istocie jedynie środek umożliwiający urzeczywistnianie faktycznych zamierzeń. Warto dodać, że cele pojedynczych działaczy partyjnych często nie są w pełni tożsame z celami organizacji, jednak postrzegając relacje na linii polityk-partia 19 M. Kolczyński: Wstęp. W: Marketing polityczny: założenia..., s. 6. 8

11 macierzysta w kategoriach transakcji, za wzajemną współpracą przemawiają konkretne, obopólne korzyści. Podjęcie jakichkolwiek działań poprzedzać winna profesjonalna analiza rynku politycznego i otoczenia zewnętrznego organizacji, możliwości pozyskiwania zasobów oraz poznanie potencjalnych konkurentów. Analiza ta realizowana jest poprzez zastosowanie rozmaitych metod badawczych. Termin badania rynku politycznego oznacza zbiór metod i technik badawczych, umożliwiających systematyczne gromadzenie, analizowanie i interpretowanie informacji niezbędnych do wykreowania i implementacji strategii danej kampanii oraz skutecznego wykorzystania narzędzi i instrumentów charakterystycznych dla marketingu politycznego 20. Podstawą modelowej kampanii marketingowej i osią wszelkich podejmowanych działań są profesjonalnie zgromadzone zasoby informacyjne. Niezwykle istotną rolę pełnią więc zawodowi konsultanci badawczy. Od jakości ich pracy w tym okresie zależy, czy kandydat i jego doradcy będą w stanie sprostać oczekiwaniom docelowych klientów politycznych. Bez rzetelnie zebranych i przetworzonych wyników eksploracji rynku politycznego, wyróżnienia jego najistotniejszych segmentów, nie jest możliwe stworzenie efektywnej strategii rynkowej 21. Właściwa charakterystyka istniejących podziałów i kształtu przestrzeni, w której organizacja ma zamiar podjąć działania, jest kluczem do odniesienia przyszłego sukcesu rynkowego i zrealizowania przyjętych celów. Przy zbagatelizowaniu i ominięciu tego etapu przygotowań drastycznie zwiększa się prawdopodobieństwo wykreowania oferty, na którą nie istnieje realne zapotrzebowanie. Co więcej, dokładna analiza rynku pozwala na wyznaczenie celów faktycznie możliwych do osiągnięcia, wskazując jednocześnie możliwe ścieżki ich realizacji. Kolejnym aspektem przemawiającym za rzetelnym zbieraniem danych już w pierwszym etapie istnienia podmiotu rynkowego jest ich późniejsza przydatność, zarówno w fazie kształtowania strategii, jej wdrażania, jak też w przypadku wystąpienia nieprzewidzianych okoliczności zmuszających do swoistego przeformatowania struktury działania instytucji. Nawiązując do słynnej tezy Francisa Bacona scientia potentia est, zauważyć należy, iż dysponowanie różnorodnymi i prawdziwymi zasobami informacyjnymi jest pewnym atrybutem, który umożliwia zwiększenie efektywności jakichkolwiek przedsięwzięć. Bez specjalistycznej wiedzy działania danego podmiotu stanowiłyby jedynie intuicyjną improwizację, która, pomimo że w określonych przypadkach mogłaby okazywać się efektywna (w zależności od zdroworozsądkowych 20 M. Kolczyński: Strategie..., s M. Kolczyński: Metody badania rynku politycznego. W: Marketing polityczny: założenia..., s

12 przymiotów aktora, jego doświadczenia oraz ogólnej koniunktury), to w ostatecznym rozrachunku uzależniałaby sukces inwestycyjny od czynników nieprzewidywalnych, nie mając nic wspólnego z profesjonalizmem. Informacja jest współcześnie strategicznym zasobem każdej dynamicznie funkcjonującej organizacji politycznej. Jej sprawne gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie oraz bezpieczne przechowywanie ma podstawowe znaczenie nie tylko dla jakości realizowanych przez podmiot zadań, ale także dla wydajnego komunikowania się z odbiorcą 22. Jako podstawowe narzędzia marketingowe można wyróżnić segmentację, targeting i pozycjonowanie. Będąc pochodną wcześniejszej eksploracji i systematycznego przeanalizowania rynku, mają niebagatelny wpływ na ostateczny kształt przyjętej następnie ogólnej strategii organizacji. Jak zauważa Marek Mazur: Przyjęte w polityce metody marketingowe są konsekwencją potraktowania wyborców jako zbioru różnych, niejednorodnych demograficznie i społecznie segmentów z różnymi potrzebami oraz uwzględnienia rywalizacyjnego charakteru relacji zachodzących między kandydatami (partiami) na politycznym rynku, którzy przedstawiają wiele różnych ofert wyborczych. Wyborcy, podejmując wyborczą decyzję, upodabniają się do konsumentów, którzy wybierają najlepszą dla siebie ofertę rynkową 23. W powyższym cytacie zawiera się istota wykorzystania wspomnianej triady marketingu docelowego. Umiejętne zastosowanie każdego z tych wzajemnie dopełniających się elementów stwarza możliwość opracowania najefektywniejszej strategii i zajęcie najkorzystniejszej pozycji rynkowej. Segmentacja to podział rynku na odrębne grupy konsumentów, którzy mogą wymagać osobnych, różnorodnych i zindywidualizowanych produktów oraz/lub oddzielnej kompozycji marketingowej 24. Segmentacja w warunkach rynku politycznego polega na jego podziale według przyjętych kryteriów na homogeniczne grupy odbiorców, które wyznaczają dla organizacji obszar działania i ukierunkowują przedsięwzięcia związane z kreowaniem strategii. Każdy segment reprezentuje wyborców, których powinno się pozyskać w celu efektywnego funkcjonowania podmiotu. Segmentacja konsumentów produktu politycznego jest swego rodzaju procesem, w toku którego organizacja polityczna grupuje potencjalnych klientów w taki sposób, aby poznać i zrozumieć wspólne potrzeby i oczekiwania danej grupy, 22 M. Jaśniok: Strategie marketingowe na rynku politycznym. Kraków 2007, s M. Mazur: Marketing polityczny. Studium..., s P. Kotler: Marketing: analiza..., s

13 a tym samym opracować spójny i efektywny przekaz wizerunkowy 25. Kryteria wyróżniania, swoistej kategoryzacji społeczeństwa, mogą być rozmaite, nie zamykając się wyłącznie na kwestiach demograficznych i społeczno-politycznych. W zasadzie jedyną podstawą do wartościowania przyjętego podziału jest stosunek poziomu użyteczności do poniesionych kosztów. Uzasadnieniem przeprowadzenia intensywnej segmentacji elektoratu jest umożliwienie dotarcia ze spersonalizowanym przekazem do strategicznie istotnej grupy docelowej, co pozwala skuteczniej oddziaływać na preferencje i zachowania kluczowych dla organizacji segmentów społeczeństwa. Jest więc ona krokiem niezbędnym dla tzw. targetingu, rozumianego jako określenie kryteriów atrakcyjności poszczególnych segmentów i wybór jednego bądź wielu z nich jako obszaru działania podmiotu 26. Selekcja strategicznie istotnych grup elektoratu winna być przeprowadzona w oparciu o wcześniej dokonane badania rynku, tak aby wyznaczone zostały moduły, charakteryzujące się wysokim potencjałem wyborczym, możliwe do zmobilizowania, nie pozyskane jeszcze na rzecz konkurencyjnych partii, bądź też stosunkowo łatwe do przejęcia, cechujące się relatywnie nietrwałym przywiązaniem partyjnym bądź ideologicznym. Ostatnią podstawową techniką marketingu docelowego jest pozycjonowanie oferty i organizacji. W przestrzeni rynku już zagospodarowanego, w którym występują liczne produkty, zachodzi istotna potrzeba ich różnicowania, tak aby konsument bez kłopotu mógł wskazać ich elementy dystynktywne i dokonać wyboru mu najbliższego. Adaptując na grunt politologii definicje z obszaru marketingu komercyjnego, można zdefiniować pozycjonowanie jako proces projektowania oferty politycznej i wizerunku podmiotu politycznego w celu zajęcia wyróżniającego miejsca w świadomości wyborców zgrupowanych w segmentach docelowych 27. Posiadanie unikalnej oferty politycznej, odmiennej od ofert konkurencyjnych, dostosowanej dodatkowo do potrzeb i oczekiwań indywidualnego odbiorcy umożliwia zaistnienie w świadomości docelowego wyborcy, maksymalizując szansę dokonania transakcji. W procesie kreowania długookresowej strategii marketingowej jedną z najważniejszych czynności jest ustalenie pozycji danej partii politycznej w stosunku do innych uczestników walki wyborczej dzięki wykreowaniu różnic w ramach istniejących podobieństw 28. Umiejętne pozycjonowanie oferty politycznej zawsze 25 M. Kolczyński: Strategie..., s P. Kotler: Marketing: analiza..., s P. Kotler: Marketing. Poznań 2005, s G. Mauser: Political Marketing: An approach to Campaign Strategy. New York 1983, s

14 przebiega w odniesieniu do oferty rywala, a nawet może przybierać znamiona celowego repozycjonowania wizerunkowego konkurencyjnego produktu, co zostanie szerzej omówione w dalszej części niniejszej pracy. Co niezwykle istotne, wszystkie powyżej wymienione elementy i narzędzia marketingu docelowego, tj. określenie podstawowych celów organizacji, analiza i badania rynku, segmentacja, targeting i pozycjonowanie w sposób bezpośredni są związane, a wręcz warunkują ostateczny kształt kreowanej długookresowej strategii ogólnej podmiotu rynkowego. Cały proces można roboczo postrzegać jako specyficzny system, w którym wszystkie elementy dynamicznie oddziałują wzajemnie na siebie, a finalnym produktem tego oddziaływania jest wykształcenie i sformułowanie strategii, będącej najważniejszym komponentem wytyczającym ogół przyszłych działań partii politycznej na rynku. *** Pojęcie strategia wywodzi się od greckiego słowa strategos znaczeniowo związanego ze sprawowaniem urzędu wojskowego lub administracyjnego, będącego także odpowiednikiem dzisiejszego słowa dowodzenie. Z biegiem czasu istota tego terminu została zawężona do sztuki prowadzenia wojen. Do literatury ekonomicznej pojęcie to zostało zaadoptowane po II wojnie światowej wraz z rozwojem teorii gier. W latach 50. ubiegłego wieku w nauce amerykańskiej zaczęto używać terminu planowanie strategiczne, a na przełom lat 60. i 70. dwudziestego wieku przypadają narodziny zarządzania strategicznego 29. Współcześnie termin ten jest niejednokrotnie stosowany w znaczeniu potocznym, które, nie będąc całkowicie sprecyzowane, służy często jako synonim taktyki. Na gruncie marketingu pojęcia te nie są jednak tożsame. Jeśli strategie rozumieć jako plan działania, to taktykę stanowią środki i narzędzia, za pomocą których plan ten jest urzeczywistniany. Stosując analogię wojskową, strategią będzie program zwycięstwa w wojnie lub kampanii, podczas gdy taktyka ma na celu jedynie uzyskanie przewagi w konkretnej bitwie. Strategię definiuje się jako wybór celów i reguł polityki, które nadają kierunek przedsięwzięciom marketingowym organizacji, wyznaczając ich rozmiary, zasięg, powiązania i alokację środków w zależności od zmieniającej się sytuacji rynkowej. Strategia to także zespół działań, które mają wykreować tożsamość podmiotu w celu odróżnienia go od 29 M. Jaśniok: Strategie marketingowe..., s

15 innych działających na tym samym rynku konkurentów, to analizowanie sytuacji wyjściowej, planowanie działań, dobór metod i środków działania etc 30. Pojęcie to można także wyjaśniać nie poprzez tworzenie definicji, a jedynie wskazując jego specyfikę i najważniejsze właściwości. Przede wszystkim strategia odnosi się do działania organizacji w dłuższej perspektywie czasowej. Jest ona funkcją relacji organizacji i jej otoczenia, w tym podmiotów konkurencyjnych. Może być ujmowana jako system najistotniejszych dla organizacji decyzji oraz oznacza skoncentrowanie działań na podstawowych dla przetrwania i rozwoju instytucji celach 31. Strategia zawsze powinna powstawać w odniesieniu do wyników uzyskanych we wcześniejszych etapach działalności marketingowej, tj. profesjonalnej analizy rynku, segmentacji, targetingu i pozycjonowania. Pominięcie któregokolwiek elementu implikować może operowanie decydentów organizacji na nieprawdziwych założeniach i wyobrażeniach dotyczących otoczenia, co diametralnie zwiększa szansę niepowodzenia przedsięwzięcia. Wykorzystując powyższe koncepcje marketingowe można zdefiniować strategie polityczne jako określanie najważniejszych, długofalowych celów podmiotu politycznego i przyjęciu takich kierunków działania oraz pozyskiwania zasobów, które wedle posiadanych informacji w najefektywniejszy sposób umożliwiają ich realizację. Istotne jest też wyjaśnienie w tym miejscu terminu zarządzanie strategiczne. Jest to swego rodzaju holistyczne spojrzenie na organizację i jej dynamiczne relacje z otoczeniem, daleko wykraczające poza proste rozplanowanie działań kampanijnych. Zasadniczą przesłanką przyjęcia takiego punktu widzenia jest przeświadczenie, że efektywna strategia wynika (tylko i wyłącznie) z racjonalnej i rzetelnej oceny miejsca i roli odgrywanej przez organizację w danym otoczeniu oraz pogłębionej analizy egzogennych i endogennych uwarunkowań funkcjonowania organizacji 32. Zarządzanie strategiczne jest więc świadomym działaniem decydentów, opartym na profesjonalnej, systematycznie zdobytej wiedzy o kształcie rynku docelowego i jego uwarunkowaniach. Należy także wyraźnie odróżnić strategię polityczną partii od strategii kampanijnej. W modelowym ujęciu strategię kampanijną można traktować jako cząstkową wobec strategii ogólnej lub też przyjąć, że bezpośrednio wynika (jest pochodną) z długofalowych założeń strategicznych. Wyznacznikiem marketingowej strategii politycznej jest więc długookresowość i relatywna niezmienność (przy czym strategia polityczna wykazywać 30 B. Dobek-Ostrowska: Komunikowanie polityczne..., s B. Kaczmarek: Organizacje. Polityka - władza - struktury. Warszawa 2001, s M. Kolczyński: Strategie..., s

16 powinna się dużą elastycznością i możliwościami dostosowania do dynamicznie zmieniających się warunków), natomiast strategia kampanijna, jak wskazuje nazwa, dotyczy stosunkowo krótkiego interwału czasowego, a poszczególne jej założenia są mocno podatne na zmiany otoczenia. Strategia kampanijna jest więc swoistą strategią cząstkową, wynikającą bezpośrednio z przyjętej uprzednio strategii ogólnej partii politycznej, stanowiąc niejako jej konkretyzację i implementację do aktualnych warunków rynkowych. Należy jednak zauważyć, że taki związek może zaistnieć tylko na ustabilizowanych rynkach politycznych, w trwałym i przewidywalnym otoczeniu, gdzie możliwe jest określenie celów działania w dalszej perspektywie czasowej i sformatowanie oferty politycznej (programu politycznego), przekraczającej ramy pojedynczej kadencji 33. Przyjęcie takiego hierarchicznego modelu strategicznego przekłada się na liczne korzyści związane z ujednoliceniem komunikacyjnym i wizerunkowym podmiotu rynku politycznego oraz wystarczająco wczesnym przewidywaniem możliwych zmian otoczenia przy jednoczesnym do nich przygotowaniu i skróceniu czasu reagowania na te zmiany. Obserwacja przemian dokonujących się w polityce prowadzi do wniosku, że całokształt działań aktora politycznego, pragnącego otwarcie konkurować w procesie pozyskiwania władzy, musi mieć charakter kompleksowy, a osiągnięcie przewagi konkurencyjnej jest możliwe tylko w wyniku zastosowania strategii marketingowej jako czynności zasadniczej, której podporządkowane są pozostałe substrategie 34. W rzeczywistości istnieje konieczność, by kampania wyborcza stanowiła zaledwie fragment całościowej strategii marketingowej partii, obejmującej działania nie tylko przed wyborami, ale również w okresie międzywyborczym by działania marketingu politycznego prowadzone były nieustannie, a poszczególni politycy wkomponowywani w wizerunek partii politycznej, do której przynależą 35. Ogólna strategia polityczna ma niebagatelne znaczenie dla istnienia i funkcjonowania podmiotu rynku politycznego. Stanowi ona swoisty punkt styczności dwóch odrębnych płaszczyzn, co determinuje niezwykłą istotność jej prawidłowego wykreowania. Z jednej strony jest efektem działalności badawczo-teoretycznej i wynika bezpośrednio z przyjętej wizji i sposobu postrzegania otaczającej podmiot rzeczywistości. Można stwierdzić, że strategia to produkt abstrakcyjnego wyobrażenia dotyczącego tego, czym jest sfera polityki, co się na nią składa i jakie zależności występują pomiędzy poszczególnymi składnikami, 33 Tamże, s M. Jaśniok: Strategie marketingowe..., s J. Borucka, D. Skrzypiński: Polityka skuteczna: marketingowa analiza sukcesu wyborczego. Wrocław 1995, s

17 a także przyjętych norm wyjaśniania obserwowanych fenomenów. Z drugiej strony, stanowi ona plan zawierający konkretne wytyczne, wskazujące potencjalnie najlepsze sposoby zachowań w jasno określonych sytuacjach. Dotyczy więc obszaru czysto praktycznego, czyli właściwego funkcjonowania w świecie rzeczywistym. Proces wdrażania strategii w życie jest więc implementowaniem abstrakcyjnych założeń na grunt realny, będąc swego rodzaju sprawdzianem słuszności przyjętych założeń i modeli postępowania. Zakładając, że dążenie do realizacji celów strategicznych jest niekwestionowanym priorytetem oraz że dana organizacja systematycznie i całościowo plan ów realizuje, to wszelkie niepowodzenia instytucji, niezależnie, czy wynikają z błędnych przeświadczeń lub niedociągnięć badawczych, znajdują swoje odzwierciedlenie w kształcie przyjętej strategii. Może więc ona posłużyć jako analityczny ekwiwalent efektywności podmiotu, unaoczniając stopień profesjonalizacji działań. W literaturze przedmiotu występuje wiele różnorodnych typologii politycznych strategii marketingowych, zarówno ogólnych, jak i szczegółowych (np. dotyczących strategii kampanijnych bądź komunikacyjnych). Mariusz Kolczyński, opisując strategie komunikacyjne, wspomina o siedmiu najpopularniejszych kryteriach różnicujących, tj.: kontekście działań, podmiotach strategii, przedmiocie oddziaływań, celach przedsięwzięć, stylu strategii, horyzoncie czasowym oraz sposobie formułowania założeń strategicznych; postulując jednocześnie stosowanie podziału na strategie celowo-racjonalne i konsensualnointegracyjne 36. Ciekawą typologię zaprezentował też Robert Wiszniowski w odniesieniu do strategi wyborczej. Na podstawie sposobów zachowywania się partii politycznych na rynku wyborczym wyróżnił strategie: penetracji rynku, utrzymania, rozwoju, wzrostu oraz strategię nowych przedsięwzięć 37. Zapewne najpopularniejszą typologią strategii kampanijnych jest natomiast kategoryzacja ze względu na czynniki funkcjonalne. Według tego ujęcia wyróżnia się strategie personalne, finansowe, komunikacyjne oraz strategie relacji międzypartyjnych 38. Rozróżnienie to wydaje się jednak stosunkowo kontrowersyjne i nie w pełni uzasadnione teoretycznie oraz praktycznie. Jeżeli strategia jest pochodną całościowego, holistycznego postrzegania kampanii, to tak zwane strategie funkcjonalne nie istnieją w rzeczywistości jako odrębne, współzależne strategie, będąc w istocie nieodłącznymi wymiarami ogólnej strategii 36 M. Kolczyński: Strategie..., s R. Wiszniowski: Marketing wyborczy: studium kampanii wyborczych w systemach prezydenckich i semiprezydenckich (Finlandia, Francja, Polska, Stany Zjednoczone). Warszawa 2000, s D. Skrzypiński: Strategie partii..., s

18 kampanijnej partii politycznej 39. Z uwagi na poruszaną problematykę i charakter zagadnienia w niniejszej pracy stosowane będą dwie typologie strategii politycznych. Poza rozróżnieniem na ogólne strategie polityczne i strategie kampanijne, wykorzystane zostanie kryterium czasu, według którego można wyznaczyć strategie krótko- i długookresowe. Poprzez termin strategie krótkookresowe rozumiane będą strategie obejmujące swoim zasięgiem okres jednej kampanii wyborczej bądź jednej kadencji, natomiast długookresowe strategie polityczne to takie, które dotyczą odleglejszej perspektywy czasowej. W kategoryzacji tej zawiera się także swoista dychotomia funkcjonujących na rynku podmiotów politycznych, z których część zorientowana jest na cele fragmentaryczne, nie posiadając skonkretyzowanej wizji i planu przyszłego funkcjonowania, podczas gdy w przypadku drugiej grupy cele te są jasno sformułowane wraz z drogą prowadzącą do ich zrealizowania. Innymi słowy, w typologii tej zawiera się podział na partie polityczne, wykorzystujące lub nie założenia marketingowego modelu zarządzania organizacją. Drugą z zastosowanych klasyfikacji jest podział strategii ze względu na kryterium podmiotowe. Z uwagi na fakt, iż partie polityczne zaliczamy do grupy zbiorowych podmiotów politycznych, istotą ich rozróżnienia będzie pozycja zajmowana na rynku rywalizacji politycznej bądź stosując nomenklaturę przestrzennej teorii wyborów umiejscowienie aktora na płaszczyźnie ideologicznej. Można więc na tej podstawie zarysować podział na strategie polityczne partii zbliżonych do pozycji centrowych (walczące o zdobycie głosu medianowego wyborcy) oraz strategie podmiotów peryferyjnych, zaznaczając wyraźnie, że klasyfikacja ta nie jest w pełni precyzyjna, a granica nakreślona pomiędzy komponentami rynku ma charakter płynny. W dalszej części pracy zostanie poruszone zagadnienie potencjalnej koherentności obu tych typologii, a konkretnie kwestia, czy podział strategii politycznych ze względu na charakter podmiotu może być traktowany jako nomologiczno-dedukcyjny eksplanans dla występowania podziału ze względu na kryterium czasowe 40. Wykorzystanie przez autora tylko powyższych dwóch klasyfikacji przy jednoczesnym pominięciu pozostałych, podyktowane jest względami pragmatycznymi, a nie dezaprobatą dla ich znaczenia. Ta arbitralna selekcja wynika z charakteru przyjętego problemu badawczego i tematyki niniejszej pracy. Obie wyróżnione typologie zawierają w sobie przede wszystkim 39 M. Kolczyński: Strategie..., s Dokładne wyjaśnienie znaczenia terminów eksplanans i eksplanandum zaproponowali twórcy nomologiczno-dedukcyjnego modelu wnioskowania naukowego; zob. C. Hempel, P. Oppenheim: Studies in the Logic of Explanation. Philosophy of Science 1948, Vol. 15, No. 2, s

19 olbrzymi potencjał eksplanacyjny, pozwalający wyjaśniać zależności, występujące na płaszczyźnie rynku politycznego i wskazując czynniki, mające wpływ na kształtowanie strategii zbiorowych podmiotów rywalizacji politycznej, podczas gdy pozostałe klasyfikacje właściwości tej nie posiadają, a przynajmniej w odniesieniu do poruszanych kwestii. 1.2 PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA PRZESTRZENNEJ TEORII WYBORÓW Współcześnie można zaobserwować swoisty renesans idei racjonalności w naukach społecznych. Jednym z najdonioślejszych jego symptomów było pojawienie się i intensywny rozwój orientacji, polegającej na zastosowaniu modeli racjonalnego wyboru do analizy i wyjaśniania rozmaitych zjawisk społecznych, politycznych, ekonomicznych, prawnych itp 41. Pomimo iż wykorzystanie tych modeli przez przedstawicieli poszczególnych dziedzin naukowych przebiega odmiennie, to charakterystyczny jest jeden wspólny mianownik, tj. zbieżne postrzeganie podstawowych motywatorów społecznych, ludzkiej natury. Niewątpliwie rozwój teorii racjonalnego wyboru, mającej swoją genezę w powstałej w latach 40. teorii gier, przyczynił się do diametralnej zmiany przedmiotu i sposobu uprawiania nauki o polityce, implementując dalszy rozkwit licznych koncepcji naukowych, do których zaliczyć można między innymi teorię wyboru publicznego, ekonomiczną teorię demokracji oraz przestrzenną teorię głosowań. Za jedną z pierwszych publikacji dotyczących racjonalności podejmowania decyzji zbiorowych można uznać artykuł Duncana Blacka, opublikowany już w 1948 roku 42. Jest on autorem tzw. twierdzenia o medianowym wyborcy, spopularyzowanego w 1957 roku przez Anthony'ego Downsa 43, uważanego za pioniera ekonomicznej teorii demokracji i teorii wyboru publicznego. Bazuje ono na shumpterowskiej tezie, że wszelkie teorie dotyczące ludzkiej działalności winny opierać się na założeniu dążenia jednostek do maksymalizowania własnych interesów i korzyści. Z uwagi na fakt, iż praca niniejsza nie dotyczy bezpośrednio wszystkich powyższych teorii, pominięty zostanie problem ich dokładnej charakterystyki i rozróżnienia 44. Kluczowe dla zrozumienia istoty przestrzennej teorii wyborów jest jednak 41 G. Lissowski: Teoria racjonalnego wyboru. W: Encyklopedia socjologii. T. 4. Warszawa 2002, s Zob. D. Black: On the Rationale of Group Decision-Making. Journal of Political Economy 1948, t. 56, s Zob. A. Downs: An Economic Theory of Democracy. Boston Literatura naukowa, zarówno polska jak i zagraniczna, dotycząca powyższych ujęć jest wyjątkowo obszerna, a podjęcie się zadania ich dokładniejszego przedstawienia wymagałoby stworzenia odrębnego, niezwykle obszernego opracowania. Zainteresowanych zagadnieniem odesłać można między innymi do publikacji obcojęzycznych: K. Arrow: Social Choise and Individual Values. New York 1963; J. Coleman, 17

20 wskazanie jej genezy i otoczenia, z którego się wywodzi. Dlatego też zasadne wydaje się pominięcie elementów różnicujących powyższe orientacje i potraktowanie ich holistycznie jako trendy w ramach dominującego nurtu myślowego, wskazując jego podstawowe przesłanki i cechy reprezentatywne, zaznaczając jednocześnie, iż uogólnienie to zastosowane jest jedynie na potrzeby analizowanego problemu. Jednym z najistotniejszych założeń nurtu jest koncepcja działania celowego i optymalnego, czyli swoisty aksjomat mówiący o tym, że wszelkie działania społeczne są intencjonalne, a wybór konkretnych środków dokonywany jest zgodnie z przyjętym kryterium optymalności. Jednostki działają zgodnie z własnymi hierarchiami preferencji lub wartości, dążąc jednocześnie do maksymalizacji użyteczności przy zminimalizowaniu kosztów. Podmioty uwzględniają też dostrzeżoną ograniczoność pożądanych zasobów oraz ograniczenia instytucjonalno-prawne 45. Już model Downsa zakładał, że jednostki, podejmując działanie, kierują się kalkulacją potencjalnych zysków i strat. Racjonalna jednostka jest ponadto zdolna uporządkować wszystkie dostępne możliwości w taki sposób, że każda z nich jest lepsza, gorsza bądź równa pozostałym. Jej ranking preferencji jest przechodni i zawsze wybiera ona najwyżej uporządkowaną w rankingu możliwość. Dlatego też wykazuje się ona w procesie decyzyjnym relatywnie dużym poziomem stabilności. Tak pojmowana racjonalność nie odnosi się do celów stawianych sobie przez człowieka, lecz do działań, które cele te mają urzeczywistnić 46. Co interesujące, przyjęcie tego założenia pozwala na rozpatrywanie problemów i sytuacji decyzyjnych w sposób quasi-matematyczny, o stosunkowo wysokim poziomie pewności analitycznej, pozwalając na realizację pozytywistycznych postulatów naukowości. Matematyczność ta nie przejawia się w odejściu od empirii na rzecz abstrakcji, lecz raczej na swoistym skategoryzowaniu dostrzeżonych zależności, formalnym ich zapisie i wykreowaniu na tej podstawie abstrakcyjnego modelu odzwierciedlającego rzeczywistość, umożliwiającego dedukcyjne przewidywanie zdarzeń ze statystycznie niewielkim ryzykiem błędu. O użyteczności matematyki w nauce o polityce przesądza możliwość analitycznego sprawdzenia prawdziwości i fałszywości twierdzeń, bądź T. Fararo: Rational Choice Theory. Advocacy and Critique. Newbury Park 1992; J. Friedman: The Rational Choice Contoversy. Economic Models of Politics Reconsidered. New Haven 1996; J. Neumann, O. Morgenstern: Theory of Games and Economic Behavior. Princeton 1944; W. Riker: The Theory of Political Coalitions. New Haven 1962; oraz polskojęzycznych: G. Becker: Ekonomiczna teoria zachowań ludzkich. Warszawa 1990; G. Lissowski: Elementy teorii wyboru społecznego. Warszawa 2001; J. Wilkin: Teoria wyboru publicznego: wstęp do ekonomicznej analizy polityki i funkcjonowania sfery publicznej. Warszawa 2005; J. Wilkin: Teoria wyboru publicznego: główne nurty i zainteresowania. Warszawa G. Lissowski: Teoria racjonalnego..., s M. Cześnik: Teoria racjonalnego..., s

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

PR to nie potwór. Po co firmie PR?

PR to nie potwór. Po co firmie PR? Oferta W swojej codziennej pracy pomagamy firmom w budowaniu dobrego wizerunku i wzmocnieniu pozycji marki. Staramy się wykorzystać jak najwięcej dostępnych form i narzędzi komunikacji, aby dotrzeć z informacją

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Wszystkie Semestr: Forma studiów: I stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKETINGOWE: MARKETING MIX

ZARZĄDZANIE MARKETINGOWE: MARKETING MIX Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte ZARZĄDZANIE MARKETINGOWE: MARKETING MIX planowanie i

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne

Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne Psychologiczne podstawy marketingu.02.06.2014 Małgorzata Badowska Katarzyna Maleńczyk Aleksandra Tomala Spis treści 1. Definicje 2. Istota pozycjonowania

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Wstęp.... 11 Rozdział 1. Przedmiot, ewolucja i znaczenie zarządzania kadrami (Tadeusz Listwan)... 15 1.1. Pojęcie zarządzania kadrami.................................. 15 1.2. Cele i znaczenie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Strategiczne planowanie marketingowe jest częścią ogólnego strategicznego planowania w. Istnieje ścisły związek między procesem planowania strategicznego

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych prof. dr hab. Bogdan Sojkin Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Towaroznawstwa 1 Jak rozumieć komercjalizację? dobro, usługa, Komercjalizacja?

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie... 9

Spis treści. Wprowadzenie... 9 STUDIA POLITOLOGICZNE VOL. 16 Spis treści Wprowadzenie............................................. 9 STUDIA I ANALIZY Grażyna Ulicka Marketing polityczny a treści i postrzeganie polityki........... 11

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną dr Izabela Michalska-Dudek MARKETING Program zajęć Konsultacje: piątki

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna Dr inż. Aleksander Gwiazda Zarządzanie strategiczne Wykład 6 Segmentacja strategiczna Plan wykładu Idea segmentacji strategicznej Metody segmentacji Cechy segmentacji Ograniczenia segmentacji Przykłady

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA. Sztuka wojny w biznesie.

STRATEGIA. Sztuka wojny w biznesie. PODSTAWY ZARZĄDZANIA dr Mariusz Maciejczak STRATEGIA. Sztuka wojny w biznesie. www.maciejczak.pl STRATEGIA Strategia polega na przeanalizowaniu obecnej sytuacji i jej zmianie, jeśli jest to konieczne [Drucker]

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

Teoria turystyki a zarządzanie turystyką. Tadeusz Chudoba

Teoria turystyki a zarządzanie turystyką. Tadeusz Chudoba Teoria turystyki a zarządzanie turystyką. Tadeusz Chudoba Publikacja obrazuje całość rzeczywistości związanej z funkcjonowaniem turystyki, przedstawia zarówno turystykę w popularnym tego słowa znaczeniu,

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Instytucje gospodarki rynkowej. Ekonomiczna teoria demokracji Anthony ego Downsa Blok 10 i 11

Instytucje gospodarki rynkowej. Ekonomiczna teoria demokracji Anthony ego Downsa Blok 10 i 11 Instytucje gospodarki rynkowej Ekonomiczna teoria demokracji Anthony ego Downsa Blok 10 i 11 Koncepcje badawcze A. Downs a 1. Jak przekładają się interesy jednostek na interes społeczeństwa? 2. Krytyka

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego OŚ PRIORYTETOWA II RPO WO 2014-2020 KONKURENCYJNA

Bardziej szczegółowo

PROCES FORMUŁOWANIA STRATEGII DZIAŁANIA SZANSĄ PRZETRWANIA I ROZWOJU PLACÓWEK OSWIATOWYCH.

PROCES FORMUŁOWANIA STRATEGII DZIAŁANIA SZANSĄ PRZETRWANIA I ROZWOJU PLACÓWEK OSWIATOWYCH. PROCES FORMUŁOWANIA STRATEGII DZIAŁANIA SZANSĄ PRZETRWANIA I ROZWOJU PLACÓWEK OSWIATOWYCH. Priorytetowym celem reformy szkolnictwa zawodowego jest poprawa jakości oferowanych społeczeństwu usług edukacyjnych

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

group Brief Marketingowy

group Brief Marketingowy 2 1. Sytuacja 1.1 Wyzwanie 1.1.1. Na czym polega wyzwanie dla marki/oferty Firmy w Polsce? 1.1.2. Z czego wynika? wg Firmy 1.1.3. Na jakiej podstawie zostało zdefiniowane? badania; doświadczenie; wyniki

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Budowanie wizerunku współczesnego polityka Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Wizerunek wart jest więcej niż tysiąc słów Carlos Ruiz Zafón Współcześnie potencjał

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć 1 7. 0 4. 2 0 1 2

Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć 1 7. 0 4. 2 0 1 2 Znaczenie badania due diligence w transakcjach fuzji i przejęć D Z I E Ń M Ł O D E G O N A U K O W C A 1 7. 0 4. 2 0 1 2 E W A W R Ó B E L Istota badania due diligence Definicja Due diligence = należyta

Bardziej szczegółowo

Streszczenie rozprawy doktorskiej pt. Zewnętrzny wizerunek banku jako pracodawcy a lojalność klientów

Streszczenie rozprawy doktorskiej pt. Zewnętrzny wizerunek banku jako pracodawcy a lojalność klientów Mgr inż. Grzegorz Wesołowski Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Katedra Zarządzania i Marketingu Promotor: Dr hab. Agnieszka Izabela Baruk, prof. PŁ Streszczenie rozprawy doktorskiej pt. Zewnętrzny wizerunek

Bardziej szczegółowo

Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej

Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej FiM Consulting Sp. z o.o. Szymczaka 5, 01-227 Warszawa Tel.: +48 22 862 90 70 www.fim.pl Spis treści

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: ZARZĄDZANIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: ZARZĄDZANIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: ZARZĄDZANIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Zarządzanie pytania podstawowe 1. Funkcje zarządzania 2. Otoczenie organizacji

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Program specjalności dla studentów studiów stacjonarnych I stopnia Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego UŁ nt. EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Opiekun specjalności: dr Artur Sajnóg Katedra

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński 2012 Marketing produktu ekologicznego dr Marek Jabłoński Od kilku lat ekologia przestaje mieć znaczenie ideologiczne, w zamian za to nabiera wymiaru praktycznego i inżynierskiego. Większość firm na świecie,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL dr Łukasz Sienkiewicz Instytut Kapitału Ludzkiego Seminarium naukowe Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla zarządzania organizacją Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Kluczowy fragment Rozdziału 2 Koncepcja przedsięwziecia z książki Biznesplan w 10 krokach. Konkurenci. Geneza przedsięwzięcia. Kluczowe dane finansowe

Kluczowy fragment Rozdziału 2 Koncepcja przedsięwziecia z książki Biznesplan w 10 krokach. Konkurenci. Geneza przedsięwzięcia. Kluczowe dane finansowe Koncepcja to zbiór założeń, które będą stanowić podstawę sporządzenia biznesplanu. Powinny one dotyczyć genezy pomysłu, oceny pojemności potencjalnych rynków zbytu wraz z identyfikacją potencjalnych konkurentów,

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Do niedawna uwaga przedsiębiorców (funkcjonujących na rynkach zagranicznych lub zamierzających na nie wejść) skupiała się głównie na czynnikach

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców.

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców. PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Jak założyć i prowadzić własną firmę? Autor: red. Hanna Godlewska-Majkowska, Wstęp W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie firmy, tworzone przez indywidualnych

Bardziej szczegółowo

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 Właściwa teoria reklamy taki model teoretyczny, który w praktyce mógłby

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania Red.: Joachim Osiński Wprowadzenie Administracja publiczna na tle ewolucji instytucji państwa w XX i XXI wieku (Joachim Osiński) 1. Instytucja

Bardziej szczegółowo

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Paweł Jastrzębski Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429

Bardziej szczegółowo

Alicja Matura: Procedury naboru pracowników 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE. Alicja Matura. www.e-bookowo.pl

Alicja Matura: Procedury naboru pracowników 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE. Alicja Matura. www.e-bookowo.pl 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE Alicja Matura 2 Alicja Matura Procedury naboru pracowników w przedsiębiorstwie Copyright by e-bookowo & Alicja Matura 2008 ISBN 978-83-61184-15-7 Internetowe

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 651/XLIV/09 Rady Miasta Płocka z dnia 29 grudnia 2009 roku. Wieloletni Plan Inwestycyjny Miasta Płocka na lata 2010-2014

Załącznik do Uchwały Nr 651/XLIV/09 Rady Miasta Płocka z dnia 29 grudnia 2009 roku. Wieloletni Plan Inwestycyjny Miasta Płocka na lata 2010-2014 Załącznik do Uchwały Nr 651/XLIV/09 Rady Miasta Płocka z dnia 29 grudnia 2009 roku Wieloletni Plan Inwestycyjny Miasta Płocka na lata 2010-2014 Płock, grudzień 2009 Działy opracowania: I. Wprowadzenie.

Bardziej szczegółowo

Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe

Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe Autor: Sergiusz Urban - WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr Sp. K. ( Energia Elektryczna marzec 2013) Realizacja wielu inwestycji nie pozostaje bez wpływu

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck Konsument na rynku usług Redakcja naukowa Grażyna Rosa Wydawnictwo C.H.Beck KONSUMENT NA RYNKU USŁUG Autorzy Anna Bera Urszula Chrąchol-Barczyk Magdalena Małachowska Łukasz Marzantowicz Beata Meyer Izabela

Bardziej szczegółowo

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r.

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Kim jesteśmy? Pierwszą w Polsce agencją wyspecjalizowaną w marketingu miejsc, miast i regionów (m.in. marki:

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego

Badania Marketingowe. Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego Badania Marketingowe Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego 1 Proces badao marketingowych Sporządzenie raportu i prezentacja danych Decydent Określenie problemu decyzyjnego

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI Autor: Stanisław Kasiewicz, Waldemar Rogowski, Wstęp Po ukazaniu się książek Płaski świat Thomasa L. Friedmana i Wędrujący świat Grzegorza Kołodki

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MARKETINGU

KONCEPCJA MARKETINGU KONCEPCJA MARKETINGU Marketing to: Uświadamianie klientom, że potrzebują pewnych rzeczy Zyskowne zaspokajanie potrzeb Sprzedawanie rzeczy niepotrzebnych Uświadamianie potencjalnym klientom sensu podejmowanych

Bardziej szczegółowo