INTEGRACJA DZIAŁAŃ, CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "INTEGRACJA DZIAŁAŃ, CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI?"

Transkrypt

1 LESZEK JURDZIAK INTEGRACJA DZIAŁAŃ, CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? INTEGRATION OF ACTIVITIES OR INTEGRATION OF INSTITUTIONS? Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej, Słowa kluczowe: integracja pionowa, elektrownia, kopalnia węgla brunatnego Na bazie najnowszych wyników analizy ekonomicznej funkcjonowania kopalni węgla brunatnego i elektrowni z wykorzystaniem modelu bilateralnego monopolu, metod optymalizacji kopalń odkrywkowych i teorii gier omówiono korzyści z integracji pionowej obu podmiotów. Starano się zbadać czy integracja może dotyczyć tylko sfery wspólnych działań, czy też konieczna jest integracja instytucjonalna. Stwierdzono, że integracja działań jest możliwa bez integracji instytucjonalnej i właśnie od niej powinno się rozpocząć procesy integracji pionowej. Wskazanie korzyści z maksymalizacji łącznych zysków, a zwłaszcza wspólne wypracowanie optymalnych rozwiązań w mieszanych zespołach opracowujących plany strategiczne może w naturalny sposób przygotować integrację instytucjonalną. Proces ten nie jest zdaniem autora jednak konieczny, przynajmniej w pierwszej fazie, lecz jeśli byłby zaakceptowany w kopalni, to mógłby pogłębić uzyskane z integracji działań korzyści. Obawy górników przed integracją instytucjonalną stanowią poważną przeszkodę w jej przeprowadzeniu. Trudno bowiem przeprowadzić tak istotne zmiany bez ich akceptacji społecznej dla tych rozwiązań. LIBERALIZACJA I RESTRUKTURYZACJA RYNKU ENERGII ELEKTRYCZNEJ 9 marca 2004 roku został utworzony holding BOT Górnictwo i Energetyka S.A. złożony z dwóch par kopalń odkrywkowych węgla brunatnego i elektrowni: Bełchatów i Turów oraz z elektrowni Opole. Holding ten został niedawno włączony do utworzonej 9 maja 2007 roku Polskiej Grupy Energetycznej, największej spośród 4 grup energetycznych w Polsce ( MW zainstalowanej mocy, ok. 38 mld PLN kapitału i 40 tys. pracowników), i zmienił nazwę na PGE Górnictwo i energetyka Spółka Akcyjna. PGE zamierza wkrótce wystąpić z ofertą publiczną i wprowadzić akcji Spółki do obrotu na Giełdzie Papierów Wartościowych Artykuł opublikowany w czasopiśmie: Systems (Wrocław) vol. 13, spec. iss. 1/2, s

2 w Warszawie (GPW). W dniu 25 września 2008 r. złożony został prospekt emisyjny w Komisji Nadzoru Finansowego. Skala i szybkość zmian jest tak duża, że procesy dostosowawcze i integracyjne w firmach tworzących nowe spółki nie nadążają za zmianami prawnymi. Szybko zmianie ulegają szyldy i wymieniani są ludzie znacznie dłużej trwają procesy integracji. Integracja jest jednak konieczna by można było zdyskontować efekty synergii płynącej z połączenia firm w jednym dużym organizmie gospodarczym, gdyż przecież duży może więcej. Aby to więcej się ziściło np. w postaci istotnego obniżenia kosztów na każdym etapie tworzenia wartości w łańcuchu produkcji energii elektrycznej i jej dostarczenia do końcowych odbiorców konieczna jest integracja działań poszczególnych ogniw tego łańcucha. Tworzenie dużych organizmów na rynku energii stało się koniecznością w związku ze skalą inwestycji niezbędnych do realizacji na tym rynku zarówno w sferze wytwarzania, przesyłu jak i obrotu. Było też odpowiedzią na trudności rozdziału tych sfer (tzw. procesu unbundlingu) na rynku europejskim, na którym procesy konsolidacji wyprzedziły liberalizację. Istnienie ogromnych, pionowo zintegrowanych podmiotów energetycznych na rynku europejskim o udziałach w rynku krajowym na granicy interwencji urzędów antymonopolowych i przejmujących dlatego firmy energetyczne w innych krajach oraz zainteresowanie firm rosyjskich wejściem na ten rynek w różnych krajach (m.in. znane jest zainteresowanie firmy RAO JES przejęciem ZE PAK S.A. i pobliskich kopalń 1 ) spowodowało, że i u nas postawiono na wzmocnienie firm energetycznych poprzez utworzenie tylko czterech spółek i dopuszczenie pionowej integracji w całym łańcuchu. W efekcie również i u nas proces liberalizacji został spowolniony i już drugi rok z rzędu Prezes URE odkłada moment pełnego uwolnienia cen energii elektrycznej, obawiając się, że rynek na obecnym etapie ciągle jest zbyt mało konkurencyjny. Spółki zostały utworzone niedawno i ciągle nie osiągnięto efektów synergii z integracji. Istnieje więc realne zagrożenie, że uwolnienie cen dzisiaj ułatwi przerzucenie kosztów przeciągającej się integracji na konsumentów. Warto więc procesy integracyjne przyspieszyć. Dodatkowym zagrożeniem wymuszającym wzrost tempa tych procesów jest groźba zniesienia wszystkich darmowych limitów na emisję CO2 i możliwość ich zakupu jedynie na aukcjach już po roku Jeśli nie uda się zmienić tego na drodze dyplomatycznej to jedynie w pełni zintegrowane firmy działające optymalnie będą mogły poradzić sobie na rynku. Oprócz działań politycznych konieczna jest intensyfikacja działań integracyjnych, bo ta przyniesie korzyści ekonomiczne w każdych okolicznościach i niezależnie od sukcesu działań politycznych i dyplomatycznych. Oczywiście temat integracji w całej grupie energetycznej jest zbyt obszerny by opisać go w jednym artykule. Autor nie czuje się też specjalistą w każdym obszarze działania takiej grupy. Tematyka pracy zostanie, więc ograniczona do integracji kopalń węgla brunatnego i elektrowni, a więc tego obszaru, w którym ostatnio pokazano jak można zmaksymalizować łączne zyski dzięki zastosowaniu metod optymalizacji kopalń odkrywkowych [10]. 1 W 2004r. spółka energetyczna RAO JES była zainteresowana inwestycjami w polskiej energetyce. RAO JES Rossii. Próba ekspansji w Polsce, Nafta&Gaz Biznes X

3 INTEGRACJA DZIAŁAŃ CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? 3 KOOPERACJA KOPALŃ I ELEKTROWNI WARUNKIEM MAKSYMALIZACJI ŁĄCZNEGO ZYSKU Liberalizacja i restrukturyzacja rynku energii elektrycznej wymaga od podmiotów na nim działających zmiany strategii działania. Uwolnienie cen węgla brunatnego z początkiem 2003r. oraz zbliżające się uwolnienie cen energii wymusza przeformułowanie zasad współpracy między kopalniami a elektrowniami. We wspomnianej wcześniej monografii, dzięki potraktowaniu kopalni i elektrowni jako bilateralnego monopolu (BM) oraz umiejętnemu połączeniu optymalizacji kopalń odkrywkowych z teorią gier, pokazano jak współpraca pomiędzy kopalnią a elektrownią może prowadzić do maksymalizacji łącznego zysku, a brak kooperacji do suboptymalnych rozwiązań zmniejszających wykorzystanie zasobów węgla [15]. Optymalizacja i analiza wrażliwości zagnieżdżonych wyrobisk docelowych na zmianę ceny bazowej węgla [18] pozwoliły na znalezienie optymalnego rozwiązania dla BM kopalni i elektrowni, które w przeciwieństwie do rozwiązania klasycznego [3] okazało się zdeterminowane zarówno w zakresie wielkości i kształtu wyrobiska docelowego maksymalizującego łączne zyski, jak i ceny węgla [4,5]. Dopuszczenie zmiany wyrobiska docelowego przez kopalnię sprawia, że negocjacje ceny węgla z elektrownią przestają być antagonistyczną grą o sumie stałej i mogą być traktowane, jako dwuetapowa, kooperacyjna gra o sumie zmiennej [9]. W I. etapie (kooperacyjnym) należałoby wybrać wyrobisko docelowe maksymalizujące łączne zyski, a w II. (niekooperacyjnym), powinien zostać zaakceptowany i dokonany podział zysku determinujący cenę transferową węgla. Dodatkowo możliwość zmiany wyrobiska powoduje wzrost elastyczności kierownictwa w zakresie planów rozwoju kopalni i tworzy w ten sposób opcję zmiany skali działania, co już samo w sobie zwiększa wartość przedsięwzięcia inwestycyjnego. Oznacza bowiem, że kopalnia lub cały, zintegrowany układ może dopasować się do zmieniających się warunków ekonomicznych lub posiadanych informacji o złożu. [13] Istnienie asymetrii informacji (przewaga znajomości złoża) oraz dysponowanie przez kopalnię strategią dominującą (wybór wyrobiska maksymalizującego własne zyski, a nie łączny zysk BM) zachęcają ją do oportunizmu tym bardziej im negocjowana cena jest niższa od ceny optymalnej. Do wypracowania sprawiedliwego podziału łącznego zysku zaproponowano schemat arbitrażowy Nasha [13], pozwalający na uwzględnienie pozycji przetargowych obu stron w negocjacjach. Pokazano sposób jego wykorzystania w negocjacjach strategicznych (w długim okresie) i taktycznych (w krótkim okresie). Zwrócono uwagę na zagrożenie wykorzystania strategii gróźb obejmujących strajk (gróźb wstrzymania dostaw/odbioru węgla) w celu poprawienia swojej pozycji przetargowej. 3

4 Omówiono zmiany cen węgla brunatnego w okresie ich regulacji i zatwierdzania przez Prezesa URE (przed 2003r.) i zaproponowano metodykę kształtowania formuły cenowej w warunkach rynkowych w taki sposób by cena bazowa maksymalizowała łączny zysk BM, a wskaźnik jakości odzwierciedlał wpływ jakości węgla na jego użyteczności dla elektrowni [7]. Przedstawiono nowatorską technikę wykreślenie poziomic ceny węgla na wykresie rozkładu zysku pomiędzy obie strony BM. Pozwala ona nie tylko przedstawić wizualnie wpływ wyboru ceny i wyrobiska na podział łącznego zysku, lecz również zmierzyć zachętę kopalni do oportunizmu Jurdziak, [12]. Oprócz schematu arbitrażowego Nasha przedstawiono szereg innych metod podziału zysku wraz z odpowiednimi formułami cenowymi węgla [11]. Wyróżniono podział prowadzący do równych stóp zysku bez uwzględnienia kosztów zakupu paliwa, gdyż zapewnia on kopalni i elektrowni taką samą rentowność, jaką osiągnąłby zintegrowany pionowo koncern energetyczny. Przedstawienie relacji obu stron BM jako gry typu dylemat więźnia uwypukliło sprzeczność racjonalności indywidualnej i grupowej [10]. Rozkład wypłat w tej grze powinien skłaniać elektrownię do kooperacji, gdyż zachęca kopalnię do oportunizmu. Zaproponowano algorytm negocjacyjny bazujący na skutecznej ewolucyjnie strategii działania wet za wet (tit for tat), prowadzący do kooperacji. Analiza tej gry raz jeszcze dobitnie potwierdziła, że rozwiązania należy szukać w optymalnym doborze wyrobiska docelowego do wymagań rynku energii elektrycznej, a nie w przeciągających się negocjacjach ceny węgla. Spory grożą bowiem realizacją wariantu suboptymalnego w sensie Pareto zmniejszającego łączny zysk BM i zasoby przemysłowe węgla. INTEGRACJA DZIAŁAŃ JEST MOŻLIWA BEZ INTEGRACJI INSTYTUCJONALNEJ Warunkiem maksymalizacji zysku poprzez zastosowanie metod optymalizacji kopalń odkrywkowych nie jest jednak integracja instytucjonalna obu stron w bilateralnym monopolu, lecz współpraca i ujawnienie rzeczywistych kosztów ponoszonych przez obie strony. Zapewnienie pełnego dostępu do informacji obu stronom i ich wola powiększenia łącznych zysków jest wystarczająca. Osiągnięcie tego celu w holdingu lub grupie energetycznej jest, więc w pełni możliwe bez konieczności połączenia obu instytucji w jednym organizmie integracji instytucjonalnej. Nawet w przypadku klasycznego bilateralnego monopolu przy dwóch różnych firmach należących do różnych właścicieli istnieje możliwość zastosowania specjalnych formuł cenowych do wyznaczenia ceny produktu pośredniego [1]. W przypadku kopalni i elektrowni z klasycznym bilateralnym monopolem mamy do czynieni jedynie przy braku możliwości lub chęci zmian wyrobiska docelowego trzymaniu się jednego planu rozwoju bez dopuszczenia żadnych odchyleń od niego. W pracach [11] przedstawiono szereg propozycji podziału zysku 4

5 INTEGRACJA DZIAŁAŃ CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? 5 pomiędzy obie strony i formuł cenowych dla węgla (dla jego ceny bazowej). Jedną z ciekawych propozycji takiego podziału jest cena węgla prowadząca do zapewnienia obu stronom tego układu rentowności jaką osiągnąłby zintegrowany pionowo koncernu energetyczny 2 [11]. Oznacza to, że dzięki takiemu rozwiązaniu obie strony osiągnęłyby taką samą stopę zysku, jaką osiągnąłby zintegrowany pionowo koncern. Zdyskontowanie pożytków z optymalizacji łącznego działania jest więc możliwe bez konieczności integracji instytucjonalnej obu podmiotów. Koszty elektrowni obejmują koszty zakupu paliwa TR K (przychód kopalni) i koszty jego przetworzenia na energię TC E w elektrowni (całkowite koszty elektrowni bez kosztów paliwa). Dlatego stopa zysku elektrowni bez uwzględnienia kosztów paliwa s Ekw będzie się różnić od zwykłej stopy zysku s E i będzie się mieścić w granicach [0, s Ekwmax ]. Maksymalna dopuszczalna stopa zysku na kosztach własnych elektrowni s Ekwmax wynosi: s kwmax = Π V /TC E, gdzie Π V jest łącznym zyskiem zintegrowanej pionowo firmy (V vertical) i dobrze by było, by był on maksymalny tzn. Π V =Π Vmax, czyli był uzyskany z eksploatacji wyrobiska maksymalizującego łączny zysk. s Ekwmax = [e(q, IQ) P e TC K ]/ TC E 1 (1) gdzie TR E = [e(q, IQ) P e TC K TC E ] jest przychodem elektrowni, P e ceną energii elektrycznej, e(q, IQ) ilością energii uzyskanej ze spalenia ilości węgla Q o jakości IQ, a TC K i TC E są kosztami całkowitymi kopalni i elektrowni (bez koszów zakupu paliwa), odpowiednio. Porównując obie stopy zysku ze sobą można wyznaczyć cenę zapewniającą taką równość s K (P) = s Ekw (P), czyli Π K (P)/TC K = Π E (P)/TC E, gdzie Π reprezentuje zysk. TRETCK P = (2) QIQ TC + TC ) ( K Udziały kopalni i elektrowni w łącznym zysku przy tej cenie wyniosą: Π P = Π 2 Cena zapewniająca równe stopy zysku bez uwzględnienie kosztów zakupu paliwa. Koszt zakupu paliwa w zintegrowanym koncernie nie ma wpływu na wielkość łącznych zysków (podobnie jak cena węgla), gdyż zakup paliwa jest wprawdzie kosztem dla elektrowni działającej osobno, jednak jest jednocześnie przychodem kopalni. Przy obliczaniu łącznych zysków i rentowności koncernu nie pojawia się więc w formułach obliczeniowych. 5 TC E K K ( ) V (3) TCK + TCE

6 Π P = Π TC E E ( ) V (4) TCK + TCE Widać więc, że część zysku przypadająca kopalni (elektrowni) jest proporcjonalna do udziału kosztów własnych kopalni (elektrowni) w łącznych kosztach produkcji energii elektrycznej (bez uwzględnienia kosztów zakupu paliwa). Oczywiście może to skłonić którąś ze stron do zwiększania własnych kosztów by ich udział był większy, co zgodnie ze wzorem 3 lub 4, zwiększy udział danego podmiotu w łącznym zysku. Mogłoby to zapoczątkować wyścig w zwiększaniu kosztów. Niestety jak wykazały obliczenia straty z tytułu wzrostu kosztów nie są rekompensowane wzrostem zysku bezwzględnego. Oczywiście uczciwie trzeba powiedzieć, że integracja instytucjonalna przyniosłaby dalsze pozytywne efekty synergii. Jednak ich skala nie będzie już tak duża jak zastosowanie optymalizacji kopalń odkrywkowych pod kątem maksymalizacji łącznego zysku [10]. Dodatkowo integracja instytucjonalna mogłaby przynieść negatywne skutki spowodowane oporem górników przed zmianami, gdyby wyprzedzała proces integracji działań i wprowadzana byłaby odgórnie bez przekonania stron o pożytkach z niej płynących. Na etapie opracowania strategicznych koncepcji rozwoju kopalni możliwy jest największy wpływ na poziom przyszłych zysków poprzez wybór wariantu optymalnego i istnieje największa możliwość redukcji kosztów. Później, gdy wiele spraw jest zdecydowanych skala korzyści z optymalnego działania jest już znacznie mniejsza (rys.1). Fazy Etapy PLANOWANIE WDRAŻANIE PRODUKCJA Studia koncepcyjne Studia wstępne WZGLĘDNA Analiza technicznoekonomiczna Projekt & budowa Zatwierdzenie Rozpoczęcie Eksploatacja MOŻLIWOŚĆ WPŁYWANIA NA KOSZTY Decyzja o inwestycji Rys. 1. Względna możliwość wpływania na poziom kosztów [2, 23,]. Niewielkie zmiany kształtu i wielkości wyrobiska docelowego w obrębie tych samych granic eksploatacji mogą istotnie poprawić wynik finansowy w długim okresie. Analizy opłacalności eksploatacji złoża Legnica w projekcie Foresight [20] pokazały, że można osiągnąć nawet 20% poprawę niezdyskontowanego wyniku finansowego optymalizując kształt wyrobiska w obrębie wytyczonego obszaru. Zastosowanie pełnej optymalizacji z wykorzystaniem 6

7 INTEGRACJA DZIAŁAŃ CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? 7 kosztów powierzchniowych (np. przesunięcia dróg i rzek, wykupu terenów itp.) wynik ten mogłoby jedynie poprawić. Sztywne trzymanie się zatwierdzonego planu rozwoju kopalni powoduje, że negocjacje ceny węgla pomiędzy kopalnią i elektrownią stają się niekooperacyjną grą dwuosobową o stałej sumie. Podczas gdy zwiększenie elastyczności decyzji kierownictwa poprzez dopuszczenie jego zmian pozwala uczynić z negocjacji grę kooperacyjną o sumie zmiennej. Innymi słowy dopasowując optymalnie kształt i wielkość wyrobiska (lub pozostałej do wybrania jego części) do zmieniających się warunków ekonomicznych oraz kosztów kopalni i elektrowni można powiększyć sumę łącznego zysku do podziału. W miarę rozwoju kopalni i podejmowania kolejnych decyzji ograniczających możliwość manewru i zmniejszających elastyczność decyzji zarządu, co do możliwych kierunków rozwoju kopalni (np. wybór lokalizacji zboczy i pochylni transportowych) istotnie wpływa na zawężenie pola manewru. Warto mieć, więc na uwadze przy sporządzaniu docelowego planu rozwoju zapewnienie jak największej elastyczności jego zmian (np. poprzez przyjęcia odpowiednich marginesów bezpieczeństwa lub przewymiarowanie parku maszynowego). Może to podnieść wartość przedsiębiorstwa poprzez pojawienie się tzw. wartości opcyjnej, choć czasami wiąże się z dodatkowymi kosztami. Właśnie w górnictwie najwcześniej zaczęto stosować nową metodę wyceny przedsięwzięć inwestycyjnych tzw. metodę opcji realnych, gdyż tu korzyści ze zmiany planu na optymalny, ale w nowych warunkach (po zmianie parametrów ekonomicznych lub pojawieniu się nowych danych o złożu) są największe. Problematyka ta była poruszana w pracach [13]. Odkrywkowe kopalnie miedzi, złota, czy diamentów prowadzą reoptymalizację planów rozwojowych nawet dwukrotnie w ciągu roku, by zawsze eksploatować wyrobisko optymalne. Ogromnym marnotrawstwem byłoby trwanie przy eksploatacji wyrobiska zaprojektowanego dla zupełnie innych cen energii i innej struktury kosztów lub zignorowanie nowych informacji o złożu. Wzrost wiedzy o złożu w trakcie jego eksploatacji jest czymś zupełnie naturalnym w górnictwie i między innymi, dlatego tak często w kopalniach na świecie powtarza się proces optymalizacji. Niestety nie u nas. Metody optymalizacji w Polsce stosowane są sporadycznie i tylko przy okazji prac studialnych [24, 25]. Nie stosuje się ich na co dzień w praktyce górniczej, a szkoda bo ich wprowadzenie mogłoby poprawić rentowność. KORZYŚCI Z INTEGRACJA INSTYTUCJONALNEJ Instytucjonalna integracja pionowa kopalń i elektrowni mogłaby jeszcze bardziej poprawić rentowność koncernu energetycznego. W pracy [6] opisano strategiczne korzyści integracji pionowej w ujęciu Portera oraz z punktu widzenia Nowej Instytucjonalnej Ekonomii (NIE). Porter wymienił listę korzyści obejmujących m.in. efektywność skali produkcji, ekonomie (korzyści) łączonych operacji, wewnętrznej kontroli i kooperacji, informacji, unikania rynku, trwałych związków i integracji pionowej. Nieco więcej poświęcił uwagi takim korzyściom jak: 7

8 dostęp do technologii, zapewnienie podaży (lub popytu), przeciwdziałanie sile przetargowej i zniekształceniom kosztów nakładów. Wiele z tych korzyści zostało zdyskontowanych bez integracji instytucjonalnej poprzez bliskie położenie i współpracę obu podmiotów np. korzyści łączonych operacji lub trwałych związków. Obie strony mogą jednak coś zyskać poprzez poprawienie wewnętrznej kontroli i koordynacji. Aktywne sterowanie postępem frontu w celu zapewnienia stabilnej jakości paliwa może być nieco łatwiejsze przy połączeniu obu stron. Można również zmniejszyć koszty redukując zdublowane kontrole jakości węgla i podwójne laboratoria badawcze. Duże znaczenie może też mieć w przypadku integracji instytucjonalnej wykorzystanie energii elektrycznej na potrzeby kopalni po kosztach jej wytworzenia bez akcyzy i podatku. Tego nie da się akurat osiągnąć dzięki kontraktom długoterminowym integracji działań. Korzyści z pełnego dostępu do informacji również mogą poprawić wynik łączny, gdyż można wtedy dobrać wyrobisko tak by maksymalizowało łączny zysk (wykorzystanie efektywności skali), co tworzy dodatkowo wartość opcyjną poprawiając opłacalność przedsięwzięcia, o czym wspomniano już wcześniej przy okazji omawiania korzyści z integracji działań. Niektóre korzyści jak np. unikania rynku, korzyści ze zwiększonej możliwości wyróżnienia, podwyższenie barier wejścia i mobilności oraz obrony przed odcięciem nie występują w przypadku bilateralnego monopolu. Według Nowej Instytucjonalnej Ekonomii przy połączeniu pionowym najistotniejszą sprawą może być redukcja kosztów transakcyjnych i korzyści strategiczne w postaci uniknięcia problemu nakładania podwójnej marży. Jak widać po napiętych relacjach KWB Konin i Adamów z ZE PAK S.A., zaangażowaniu znanych i drogich firm prawniczych oraz rozpatrywanie skarg przez sądy antymonopolowych, a nawet posuwaniu się do gróźb strajku koszty transakcyjne zakupu paliwa mogą być niezmiernie wysokie dla obu stron. Nic więc dziwnego, że integracja instytucjonalna może być wtedy postrzegana jako środek do likwidacji tych niepotrzebnych kosztów. Problematykę korzyści z integracji kontynuowano również w pracy [16], w której zwrócono uwagę na korzyści w postaci likwidacji problemu nakładania podwójnych marż oraz redukcji ryzyka operacyjnego poprzez zintegrowane zarządzanie ryzykiem w grupach energetycznych. Istotną sprawą dla inwestorów decydujących o budowie nowych kopalń i elektrowni oraz instytucji finansowych obsługujących takie projekty jest przede wszystkim redukcja ryzyka poniesienia straty przez zintegrowanego producenta w stosunku do ryzyka kopalni i elektrowni działających osobno. Dzięki integracji zmniejsza się też ryzyko przy eksploatacji większych wyrobisk [21,22], co zapewnia lepsze wykorzystanie zasobów [19]. Dzięki temu integracja pionowa nie stwarza zagrożenia dla odbiorców energii, gdyż wyrobisko docelowe optymalne dla zintegrowanego producenta będzie większe niż optymalne tylko dla kopalni. W pracy [14] pokazano, że również w krótkim okresie np. roku można wskazać optymalną ilość węgla maksymalizującą łączne zyski układu. Niestety sprzeczność interesów obu stron polegająca m.in. tym, że obie strony dla konkretnej ceny węgla maksymalizują swoje zyski przy różnych poziomach dostaw węgla, zagraża osiągnięciu tego celu. Zgodnie z powszechnie przyjętym stanowiskiem ekonomistów w zakresie pionowej integracji produkt pośredni (tu węgiel brunatny) powinien być wyceniany na poziomie kosztów krańcowych, bo unika się wtedy tzw. problemu nakładania podwójnej marży (double marginalization problem) [17], 8

9 INTEGRACJA DZIAŁAŃ CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? 9 który prowadzi do zmniejszenia podaży i łącznych zysków. Przy nachylonym popycie (a popyt na energię wkrótkim okresie jest sztywny - stromo nachylony) chęć maksymalizacji zysków poprzez integrację pionową skutkuje zwiększeniem podaży, a więc i zmniejszeniem cen. Paradoksalnie więc "i wilk syty i owca cała". Koncern energetyczny zwiększa swoje zyski, a odbiorcy energii nie są "bici po kieszeni", lecz mają więcej tańszej energii. Oczywiście skala wzrostu podaży nie jest ogromna, bo popyt jest sztywny, lecz efekt pozytywny dla konsumentów jest niewątpliwy. Niestety przy cenie węgla na poziomie kosztów krańcowych nie ma gwarancji zysku dla kopalni funkcjonującej osobno. Wręcz odwrotnie, z uwagi na wysoki udział kosztów stałych w łącznych kosztach kopalni istniej duże prawdopodobieństwo, że kopalnia ponosiłaby wtedy straty, co zostało pokazane na przykładowych danych. Integracja instytucjonalna jest więc koniecznością, bo inaczej nie miałby kto pokryć kosztów stałych. Zintegrowany koncern miałby na to środki, bo jego zyski dzięki optymalizacji wzrosłyby. OBAWY PRZED INTEGRACJĄ INSTYTUCJONALNĄ Integracja pionowa nie jest hasłem mile widzianym przez górników. Od razu identyfikują ją z integracją instytucjonalną i nie myślą o możliwości integracji działań. Obawiają się, że kopalnia zostaniem jedynie wydziałem nawęglania" elektrowni i przez to straci prestiż, tożsamość, wpływ na decyzje, stanowiska. Obawy te podsycają sami energetyce, którzy na różnych forach internetowych piszą nieprzychylne komentarze nawiązujące do tych obaw. Obie branże są zantagonizowane, co jest konsekwencją wbudowanego konfliktu interesu w bilateralnym monopolu traktowaniu negocjacji ceny węgla jako gry o sumie zerowej. Tego nastawienia nie usuwa nawet należenie obu stron do jednego holdingu, czy grupy energetycznej [8]. Energetycy nie zdają sobie jednak sprawy, że węgiel brunatny nie jest takim samym paliwem jak węglem kamienny. Ten ostatni ma swoją cenę rynkową, a elektrownie mogą przebierać pośród dostawców wybierając to paliwo, które im najbardziej odpowiada. W przypadku węgla brunatnego elektrownie są skazane na jednego dostawcę i ich rentowność w dużej mierze zależy od efektywności pracy kopalni. To kopalnia może rozpocząć optymalizację swojego rozwoju kierując się własnym korzyściami lub maksymalizując łączne zyski całego układu. Energetycy powinni też spróbować popatrzeć na integrację z innej perspektywy. Patrząc od innej strony to elektrownię można potraktować, jako "zakład przeróbczy" przy kopalni. Na wartość opałową węgla można spojrzeć jak na okruszcowanie energii zawartej w węglu, a na wydobycie węgla jak na eksploatację energii. Przy tym podejściu to elektrownia jako zakład przeróbczy tylko tą energię uwalnia z węgla i sprzedaj energię z węgla "przez druty" idea sprzedaży węgla przez druty ( coal by wire ). Z integracją pionową kopalń i elektrowni jest podobnie jak z wejściem Polski do UE. Generalnie prawie wszyscy widzą korzyści tego procesu, ale wielu obawia się utraty tożsamości ("wydział nawęglania" zamiast odrębnego przedsiębiorstwa) oraz przesunięcia decyzji do 9

10 Brukseli (przesunięciu decyzji do elektrowni - utrata pozycji i stanowisk, a może i liczne zwolnienia). Oczywiste jest, że w zakresie zaspokajaniu popytu krótkoterminowego to elektrownia ma przewagę informacyjną nad kopalnią i tam powinny zapadać decyzje ile energii sprzedać (węgla zakupić) i powinno to być realizowane dynamicznie w odpowiedzi na zmiany na rynku energii (na tyle na ile pozwala bezwładność elektrowni systemowych). To elektrownia wie, na którym rynku i ile energii należy sprzedać by krótkoterminowe zyski zmaksymalizować. Wiążący ją kontrakt długoterminowy na dostawy konkretnej ilości węgla może więc czasem być hamulcem nie pozwalającym na zdyskontowanie krótkoterminowych okazji jakie na tym rynku się pojawiają. W zakresie planowania długoterminowego przewagę ma jednak kopalnia. To ona ma możliwość wyboru wyrobiska docelowego i zaplanowania jego wybierania tak by było optymalne. Dobrze byłoby by było optymalne dla zintegrowanego koncernu (maksymalizowało łączne zyski), a nie tylko zyski kopalni poprzez dopasowanie jej planów do wynegocjowanej ceny węgla. PODSUMOWANIE Integracja działań jest warunkiem koniecznym do tego by można było zdyskontować dodatkowy potencjał zysku jaki można osiągnąć dzięki zastosowaniu metod optymalizacji kopalń odkrywkowych. Można jednak się zastanowić, czy jest warunkiem wystarczającym by osiągnąć pełną optymalność działania z wykorzystaniem wszystkich efektów synergii z integracji pionowej - instytucjonalnej. Ważne jest by zacząć od integracji działań obu podmiotów, a integrację instytucjonalną zostawić na później. Najpierw powołać wspólne zespoły do realizacji celów strategicznych dotyczących wyboru optymalnego wyrobiska docelowego maksymalizującego łączne zyski i do krótkoterminowej optymalizacji bieżącej produkcji, by doprowadzić do zintegrowania ludzi z obu stron wokół idei maksymalizacji łącznych zysków. A dopiero później zabrać się za integrację instytucjonalną, która byłaby wtedy naturalną konsekwencją wcześniejszych wspólnych działań. Powołanie wspólnych zespołów do realizacji tych celów powinno doprowadzić do integracji ludzi, a wtedy integracja instytucji stałaby się łatwiejsza. Integracji instytucjonalnej ludzie boją się najbardziej, bo jest zazwyczaj wprowadzana odgórnie, jest radykalna i burzy dotychczasowy porządek. Lepiej by ludzie sami dostrzegli korzyści z integracji wspólnie opracowując optymalne plany niż zostali przymuszeni do działań, których sensu jeszcze nie widzą. Kopalnie posiadają cyfrowe bazy i modele złóż, więc ich wykorzystanie do optymalizacji łącznego działania zarówno w długim jak i krótkim okresie jest możliwe i może być stosunkowo szybko przeprowadzone. Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej dysponuje odpowiednim oprogramowaniem i wiedzą by takie analizy przeprowadzić wspólnie z pracownikami kopalń i elektrowni. Wspólne prace w tym zakresie warto rozpocząć przed integracją instytucjonalną, by najpierw pokazać korzyści. Wtedy dążenie do ich zdyskontowa- 10

11 INTEGRACJA DZIAŁAŃ CZY INTEGRACJA INSTYTUCJI? 11 nia poprzez integrację może być naturalnym procesem lub istotnie zmniejszy opór jej przeciwników. PIŚMIENNICTWO CYTOWANE [1] BLAIR, R.D. & KASERMAN, D.L., A Note on Bilateral Monopoly and Formula Price Contracts. The American Economic Review; June 77/ [2] HUSTRULID W., KUCHTA M., Open Pit Mine Planning & Design, Talor & Francis, [3] JURDZIAK L., Odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego i elektrownia jako bilateralny monopol w ujęciu klasycznym. Górnictwo i geologia VII, Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej nr 106, Studia i Materiały nr 30, Oficyna Wydaw. Pol. Wroc ISSN ; s [4] JURDZIAK L., Tandem lignite opencast mine & power plant as a bilateral monopoly. Mine planning and equipment selection XIII International Symposium on Mine Planning and Equipment Selection., A.A.Balkema, Taylor & Francis Group, London, s [5] JURDZIAK L., Wpływ optymalizacji kopalń odkrywkowych na rozwiązanie modelu bilateralnego monopolu: kopalnia & elektrownia w długim okresie. Górnictwo Odkrywkowe Nr 7-8, 2004,s [6] JURDZIAK L., Czy integracja pionowa kopalń odkrywkowych węgla z elektrowniami jest korzystna i dla kogo? Biuletyn Urzędu Regulacji Energetyki Nr 2 (40) [7] JURDZIAK L., Kształtowanie się cen węgla brunatnego w warunkach ich regulacji i zatwierdzeń. Górnictwo Odkrywkowe R. 47, nr 4/5, s [8] JURDZIAK L., Wpływ struktury organizacyjno - właścicielskiej na funkcjonowanie bilateralnego monopolu kopalni węgla brunatnego i elektrowni. Węgiel brunatny - energetyka - środowisko. IV Międzynarodowy Kongres Górnictwo Węgla Brunatnego. Bełchatów, Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej nr 112, Seria: Konferencje nr 34, Oficyna Wydaw. Pol. Wroc., 2005, ISSN s [9] JURDZIAK L., Negocjacje pomiędzy kopalnią węgla brunatnego a elektrownią jako kooperacyjna, dwuetapowa gra dwuosobowa o sumie niezerowej. Energetyka nr 2, 2006, s [10]JURDZIAK L., Analiza ekonomiczna funkcjonowania kopalni węgla brunatnego i elektrowni z wykorzystaniem modelu bilateralnego monopolu, metod optymalizacji kopalń i teorii gier, monografia, s.307, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, [11]JURDZIAK L., Cena węgla brunatnego jako wyznacznik podziału zysku w układach kopalń i elektrowni: Cz. 1. Propozycje podziału; Cz. 2. Formuły cen węgla brunatnego; Cz. 3. Obliczenia cen i zysków dla hipotetycznych danych. Górnictwo i geologia IX. Oficyna Wydaw. PWroc., s , Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. Studia i Materiały, ISSN ; nr 33, w serii gł.: nr 118. [12]JURDZIAK L., Kopalnia węgla brunatnego i elektrownia jako bilateralny monopol. Górnictwo Odkrywkowe R. 49, nr 5/6, s [13]JURDZIAK L., Schemat arbitrażowy Nasha, a podział zysków w bilateralnym monopolu kopalni węgla brunatnego i elektrowni: Cz. 1. Podstawy teoretyczne. Górnictwo Odkrywkowe, Cz. 2. Zastosowania w negocjacjach strategicznych i taktycznych. Górnictwo Odkrywkowe R. 49, nr 1/2, s , s [14]JURDZIAK L., Bilateral monopoly of a lignite mine and a power plant in the short run, The 21st World Mining Congress, Kraków, IX [15]JURDZIAK L., Inherent conflict of individual and group rationality in relations of a lignite mine and a power plant. Econimic evaluation and risk analysis of mineral projects. International Mining Forum. Taylor and Francis, 2008, s

12 [16]JURDZIAK L., Korzyści z integracji pionowej kopalń węgla brunatnego i elektrowni, referat na XXII Konferencję z cyklu "Zagadnienia surowców energetycznych w gospodarce krajowej" pt." Przyszłość energetyczna Polski a dostępność paliw i energii", Ustroń, października 2008 r. [17]JURDZIAK L., Problem podwójnej marży w bilateralnym monopolu kopalni i elektrowni. Górnictwo i geologia X, Prace Naumowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej, 2008 [18]JURDZIAK L., KAWALEC W., Analiza wrażliwości wielkości i parametrów wyrobiska docelowego kopalni węgla brunatnego na zmianę ceny bazowej węgla. Górnictwo i geologia VII, Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej nr 106, Studia i Materiały nr 30, Oficyna Wydaw. Pol. Wroc. ISSN ; 2004, s [19]JURDZIAK L., KAWALEC W., Method of identification of mineable lignite reserves in the bilateral monopoly of an open pit and a power plant. Economic evaluation and risk analysis of mineral projects. Taylor and Francis, s [20]JURDZIAK L., KAWALEC W., Modele wartościowe oceny Scenariuszy Technologicznych udostępnienia złoża Legnica, Scenariusze technologii udostępnienia złóż i przetwórstwa węgla brunatnego w rejonie Legnicy, Wrocław, Red. Górnictwa Odkrywkowego, 2008 [21]JURDZIAK L., WIKTOROWICZ J., Elementy analizy ryzyka przy ocenie opłacalności produkcji energii elektrycznej z węgla brunatnego: Gospodarka surowcami mineralnymi, Kwartalnik, Tom 23- zeszyt specjalny, , PKG, Kraków. [22]JURDZIAK L., WIKTOROWICZ J., Wpływ niepewności dotyczącej nałożonych restrykcji na emisję CO2 na opłacalność produkcji prądu elektrycznego z węgla brunatnego. XXII Konferencja z cyklu Zagadnienia surowców energetycznych i energii w gospodarce krajowej pt Przyszłość energetyczna Polski a dostępność paliw i energii, X [23]LEE T.D., Planning and mine feasibility study An owner perspective. Proceedings of the 1984 NWMA Short Course Mine Feasibility Concept to Completion. (G.E. McKelvey, compiler) Spokane, WA. [24]KAWALEC W., SPECYLAK J., Open pit optimisation of a lignite deposit. Mine Planning and Equipment Selection Athens 2000, Balkema. [25]SPECYLAK J., KAWALEC W., Modelowanie geometrii odkrywki węgla brunatnego z zastosowaniem algorytmu optymalizacji Lerchs a-grossmann a, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, VI Konferencja Wykorzystanie zasobów złóż kopalin użytecznych, Zakopane

Wp lyw struktury organizacyjno-w laścicielskiej na funkcjonowanie bilateralnego monopolu kopalni w. egla brunatnego i elektrowni

Wp lyw struktury organizacyjno-w laścicielskiej na funkcjonowanie bilateralnego monopolu kopalni w. egla brunatnego i elektrowni MPRA Munich Personal RePEc Archive Wp lyw struktury organizacyjno-w laścicielskiej na funkcjonowanie bilateralnego monopolu kopalni w egla brunatnego i elektrowni Leszek Jurdziak 23. October 2006 Online

Bardziej szczegółowo

Negocjacje pomiędzy kopalnią węgla brunatnego a elektrownią jako kooperacyjna, dwuetapowa gra dwuosobowa o sumie niezerowej

Negocjacje pomiędzy kopalnią węgla brunatnego a elektrownią jako kooperacyjna, dwuetapowa gra dwuosobowa o sumie niezerowej dr inż. Leszek Jurdziak Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej Negocjacje pomiędzy kopalnią węgla brunatnego a elektrownią jako kooperacyjna, dwuetapowa gra dwuosobowa o sumie niezerowej Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH

KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH Bogdanka, 8 maja 2014 roku KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH Grupa Kapitałowa Lubelskiego Węgla

Bardziej szczegółowo

Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/534/ MPRA Paper No. 534, posted 07. November 2007 / 01:07

Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/534/ MPRA Paper No. 534, posted 07. November 2007 / 01:07 MPRA Munich Personal RePEc Archive Jurdziak, Leszek 29. March 2005 Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/534/ MPRA Paper No. 534, posted 07. November 2007 / 01:07 CZY INTEGRACJA PIONOWA KOPALŃ ODKRYWKOWYCH

Bardziej szczegółowo

CZY INTEGRACJA PIONOWA KOPALŃ ODKRYWKOWYCH WĘGLA Z ELEKTROWNIAMI JEST KORZYSTNA I DLA KOGO? 1)

CZY INTEGRACJA PIONOWA KOPALŃ ODKRYWKOWYCH WĘGLA Z ELEKTROWNIAMI JEST KORZYSTNA I DLA KOGO? 1) CZY INTEGRACJA PIONOWA KOPALŃ ODKRYWKOWYCH WĘGLA Z ELEKTROWNIAMI JEST KORZYSTNA I DLA KOGO? 1) Autor: dr inż. Leszek Jurdziak, adiunkt w Instytucie Górnictwa Politechniki Wrocławskiej (Biuletyn URE 2/2005

Bardziej szczegółowo

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r.

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Polski rynek gazu - cechy. Jak dotąd większość polskiego rynku gazu objęta jest regulacją, prawie wszyscy

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju

Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju Wytwarzanie energii w elektrowni systemowej strata 0.3 tony K kocioł. T turbina. G - generator Węgiel 2 tony K rzeczywiste wykorzystanie T G 0.8

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER.

EKONOMIA MENEDŻERSKA. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. Wykład 5 Oligopol. Strategie konkurencji a teoria gier. 1 OLIGOPOL. STRATEGIE KONKURENCJI A TEORIA GIER. 1. OLIGOPOL Oligopol - rynek, na którym działa niewiele przedsiębiorstw (od do 10) Cecha charakterystyczna

Bardziej szczegółowo

Program ten przewiduje dopasowanie kluczowych elementów biznesu do zaistniałej sytuacji.

Program ten przewiduje dopasowanie kluczowych elementów biznesu do zaistniałej sytuacji. PROGRAMY 1. Program GROWTH- Stabilny i bezpieczny rozwój W wielu przypadkach zbyt dynamiczny wzrost firm jest dla nich dużym zagrożeniem. W kontekście małych i średnich firm, których obroty osiągają znaczne

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe i operacyjne GK PGE po I kwartale 2014. 14 maja 2014 r.

Wyniki finansowe i operacyjne GK PGE po I kwartale 2014. 14 maja 2014 r. Wyniki finansowe i operacyjne GK PGE po I kwartale 2014 14 maja 2014 r. Kluczowe osiągnięcia i zdarzenia Marek Woszczyk Prezes Zarządu 2 Dobre wyniki PGE osiągnięte na wymagającym rynku Wyniki finansowe

Bardziej szczegółowo

Analiza wrażliwości wielkości i parametrów wyrobiska docelowego kopalni węgla brunatnego na zmianę ceny bazowej węgla

Analiza wrażliwości wielkości i parametrów wyrobiska docelowego kopalni węgla brunatnego na zmianę ceny bazowej węgla Leszek JURDZIAK*, Witold KAWALEC* * - Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej, leszek.jurdziak@pwr.wroc.pl, witold.kawalec@pwr.wroc.pl słowa kluczowe: wyrobisko docelowe, węgiel brunatny, cena węgla

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Rola węgla brunatnego w gospodarce Polski 180 160 140 120 100 80 60 40 20 Struktura produkcji en. elektrycznej w elektrowniach krajowych

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Projekt Integracji?

Dlaczego Projekt Integracji? Integracja obszaru wytwarzania w Grupie Kapitałowej ENEA pozwoli na stworzenie silnego podmiotu wytwórczego na krajowym rynku energii, a tym samym korzystnie wpłynie na ekonomiczną sytuację Grupy. Wzrost

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

egla brunatnego i elektrownia jako bilateralny monopol w uj

egla brunatnego i elektrownia jako bilateralny monopol w uj MPRA Munich Personal RePEc Archive Odkrywkowa kopalnia w egla brunatnego i elektrownia jako bilateralny monopol w uj eciu klasycznym Leszek Jurdziak 20. October 2006 Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/530/

Bardziej szczegółowo

Konspekt 5. Analiza kosztów.

Konspekt 5. Analiza kosztów. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 5. Analiza kosztów. A. Cele zajęć. 1. Wyjaśnienie istoty i rodzajów kosztów produkcji oraz związanych z nimi kategorii.

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku Polityka energetyczna Polski do 2050 roku Stanowisko organizacji Sandbag 18-09-2015 Polska strategia energetyczna do 2050 roku Polska potrzebuje zrównoważonego systemu energetycznego, który popchnie rozwój

Bardziej szczegółowo

CENA WĘGLA BRUNATNEGO JAKO WYZNACZNIK PODZIAŁU ZYSKU W UKŁADACH KOPALŃ I ELEKTROWNI CZĘŚĆ III OBLICZENIA CEN I ZYSKÓW DLA HIPOTETYCZNYCH DANYCH

CENA WĘGLA BRUNATNEGO JAKO WYZNACZNIK PODZIAŁU ZYSKU W UKŁADACH KOPALŃ I ELEKTROWNI CZĘŚĆ III OBLICZENIA CEN I ZYSKÓW DLA HIPOTETYCZNYCH DANYCH Nr 118 Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej Nr 118 Studia i Materiały Nr 33 2007 Leszek JURDZIAK* bilateralny monopol, optymalizacja kopalń, teoria targowania się, negocjacje ceny,

Bardziej szczegółowo

Polska energetyka czas na nową układankę? 1

Polska energetyka czas na nową układankę? 1 Centrum Strategii Energetycznych w poszukiwaniu opcji strategicznych dla polskiej energetyki Polska energetyka czas na nową układankę? 1 Jan Szomburg Jr. Wiceprezes Zarządu Instytutu Badań nad Gospodarką

Bardziej szczegółowo

CENA WĘGLA BRUNATNEGO JAKO WYZNACZNIK PODZIAŁU ZYSKU W UKŁADACH KOPALŃ I ELEKTROWNI 1 Część III Obliczenia cen i zysków dla hipotetycznych danych

CENA WĘGLA BRUNATNEGO JAKO WYZNACZNIK PODZIAŁU ZYSKU W UKŁADACH KOPALŃ I ELEKTROWNI 1 Część III Obliczenia cen i zysków dla hipotetycznych danych Bilateralny monopol, optymalizacja kopalń, teoria targowania się, negocjacje ceny, sprawiedliwy podział, schemat arbitrażowy Nasha, rozwiązanie Kalai a-smorodinsky ego Leszek JURDZIAK * CENA WĘGLA BRUNATNEGO

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Struktura rynku finansowego

Struktura rynku finansowego Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 21 listopada 2013 r. Struktura rynku finansowego rynek walutowy rynek pieniężny rynek

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym

Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym Prof. UJ dr hab. Andrzej Szopa Instytut Spraw Publicznych Uniwersytet Jagielloński Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym Ryzyko finansowe rozumiane jest na ogół jako zjawisko rozmijania

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski Dr Łukasz Goczek Uniwersytet Warszawski Wpływ podatków na podaż i popyt Co decyduje, kto naprawdę ponosi ciężar podatku Koszty i korzyści wynikające z podatków i dlaczego podatki nakładają koszt, który

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

I co dalej z KDT? Warszawa, 14 czerwca 2007 roku

I co dalej z KDT? Warszawa, 14 czerwca 2007 roku I co dalej z KDT? Warszawa, 14 czerwca 2007 roku 0 Wydobycie Wytwarzanie Przesył Dystrybucja Sprzedaż Potencjał rynkowy PGE PGE po konsolidacji będzie liderem na polskim rynku elektroenergetycznym, obecnym

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa W modelu tym rozważamy optymalny wybór konsumenta dotyczący konsumpcji w okresie obecnym i w przyszłości. Zakładając, że nasz dochód w okresie bieżącym i przyszłym

Bardziej szczegółowo

Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A.

Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A. Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A. Jak poprawić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Rozwiązanie KDT Transparentność rynku Przejrzystość

Bardziej szczegółowo

Co należy wiedzieć projektując kopalnię? Sposób na trafne decyzje

Co należy wiedzieć projektując kopalnię? Sposób na trafne decyzje Artykuł ukazał się w miesięczniku Gigawat Energia Nr 2/2004 (50) Leszek JURDZIAK * Co należy wiedzieć projektując kopalnię? Sposób na trafne decyzje Programy do optymalizacji kopalń odkrywkowych są na

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w obligacje

Inwestowanie w obligacje Inwestowanie w obligacje Ile zapłacić za obligację aby uzyskać oczekiwaną stopę zwrotu? Jaką stopę zwrotu uzyskamy kupując obligację po danej cenie? Jak zmienią się ceny obligacji, kiedy Rada olityki ieniężnej

Bardziej szczegółowo

ELEKTROWNIA JAKO ZAKŁAD PRZERÓBKI KOPALNI WĘGLA BRUNATNEGO NOWE MOŻLIWOŚCI OPTYMALIZACJI ŁĄCZNYCH DZIAŁAŃ

ELEKTROWNIA JAKO ZAKŁAD PRZERÓBKI KOPALNI WĘGLA BRUNATNEGO NOWE MOŻLIWOŚCI OPTYMALIZACJI ŁĄCZNYCH DZIAŁAŃ Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Leszek Jurdziak*, Witold Kawalec* ELEKTROWNIA JAKO ZAKŁAD PRZERÓBKI KOPALNI WĘGLA BRUNATNEGO NOWE MOŻLIWOŚCI OPTYMALIZACJI ŁĄCZNYCH DZIAŁAŃ 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Konferencja prasowa, Praga, Republika Czeska, 20 grudnia 2007 Martin Roman, Dyrektor Generalny ČEZ Zsolt Hernádi, Dyrektor Generalny MOL Group

Konferencja prasowa, Praga, Republika Czeska, 20 grudnia 2007 Martin Roman, Dyrektor Generalny ČEZ Zsolt Hernádi, Dyrektor Generalny MOL Group ČEZ MOL ALIANS STRATEGICZNY Konferencja prasowa, Praga, Republika Czeska, 20 grudnia 2007 Martin Roman, Dyrektor Generalny ČEZ Zsolt Hernádi, Dyrektor Generalny MOL Group DWIE NAJWIĘKSZE SPÓŁKI REGIONALNE

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

dr inż. Piotr Danielski wiceprezes DB ENERGY Przewodniczący zespołu ds. Efektywności energetycznej Forum Odbiorców Energii Elektrycznej i Gazu

dr inż. Piotr Danielski wiceprezes DB ENERGY Przewodniczący zespołu ds. Efektywności energetycznej Forum Odbiorców Energii Elektrycznej i Gazu Energetyka przemysłowa, a bezpieczeństwo energetyczne dr inż. Piotr Danielski wiceprezes DB ENERGY Przewodniczący zespołu ds. Efektywności energetycznej Forum Odbiorców Energii Elektrycznej i Gazu WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie... 13 Rozdział 1. Zarządzanie jako nadawanie sensu kombinacji zasobów

Spis treści. Wprowadzenie... 13 Rozdział 1. Zarządzanie jako nadawanie sensu kombinacji zasobów Wprowadzenie... 13 Rozdział 1. Zarządzanie jako nadawanie sensu kombinacji zasobów (Jerzy S. Czarnecki)... 19 1.1. Zarządzanie z kosztami w tle... 19 1.1.1. Początki szczupłego przedsiębiorstwa... 21 1.2.

Bardziej szczegółowo

Jednostki Wytwórcze opalane gazem Alternatywa dla węgla

Jednostki Wytwórcze opalane gazem Alternatywa dla węgla VIII Konferencja Naukowo-Techniczna Ochrona Środowiska w Energetyce Jednostki Wytwórcze opalane gazem Alternatywa dla węgla Główny Inżynier ds. Przygotowania i Efektywności Inwestycji 1 Rynek gazu Realia

Bardziej szczegółowo

Wspomaganie Zarządzania Przedsiębiorstwem Laboratorium 02

Wspomaganie Zarządzania Przedsiębiorstwem Laboratorium 02 Optymalizacja całkowitoliczbowa Przykład. Wspomaganie Zarządzania Przedsiębiorstwem Laboratorium 02 Firma stolarska produkuje dwa rodzaje stołów Modern i Classic, cieszących się na rynku dużym zainteresowaniem,

Bardziej szczegółowo

Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE

Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE Warszawa 22.10.2015r Polska jest dobrym kandydatem na pozycję lidera rozwoju wysokosprawnej

Bardziej szczegółowo

1. Wzrost zbyt szybki prowadzi do utraty samodzielności firmy (take-over). 2. Jednym z założeń modelu wzrostu zrównoważonego jest płynna struktura

1. Wzrost zbyt szybki prowadzi do utraty samodzielności firmy (take-over). 2. Jednym z założeń modelu wzrostu zrównoważonego jest płynna struktura 1. Wzrost zbyt szybki prowadzi do utraty samodzielności firmy (take-over). 2. Jednym z założeń modelu wzrostu zrównoważonego jest płynna struktura kapitałowa. 3. Wskaźnik zysku zatrzymanego to iloraz przyrostu

Bardziej szczegółowo

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r.

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Ogólnopolska Konferencja

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179 Ceny Definicja ceny cena ilość pieniądza, którą płaci się za dobra i usługi w stosunkach towarowo-pieniężnych, których przedmiotem jest zmiana właściciela lub dysponenta będąca wyrazem wartości i zależna

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Co to są finanse przedsiębiorstwa?

Co to są finanse przedsiębiorstwa? Akademia Młodego Ekonomisty Finansowanie działalności przedsiębiorstwa Sposoby finansowania działalności przedsiębiorstwa Kornelia Bem - Kozieł Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 10 października

Bardziej szczegółowo

BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE

BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE INSTYTUT INFORMACJI RYNKOWEJ DPCONSULTING WWW.IIR-DPC.PL BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE Dla POLSKIEJ IZBY KONSTRUKCJI STALOWYCH lipiec - sierpień 2015 METODOLOGIA Badanie przeprowadzono techniką

Bardziej szczegółowo

BANKOWE FINANSOWANIE INWESTYCJI ENERGETYCZNYCH

BANKOWE FINANSOWANIE INWESTYCJI ENERGETYCZNYCH Michał Surowski BANKOWE FINANSOWANIE INWESTYCJI ENERGETYCZNYCH Warszawa, marzec 2010 Czy finansować sektor energetyczny? Sektor strategiczny Rynek wzrostowy Konwergencja rynków paliw i energii Aktywa kredytowe

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Beata Wiszniewska Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej Warszawa, 15 października 2015r. Polityka klimatyczno-energetyczna Unii Europejskiej Pakiet

Bardziej szczegółowo

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma Założenia Jedna firma Monopol Siłą rzeczy musi ona sama ustalić cenę Cena rynkowa zależy od ilości sprzedawanej przez firmę Produkt nie posiada substytuty Dużo kupujących (krzywa popytu opadająca) Istnieją

Bardziej szczegółowo

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak Inne kryteria tworzenia portfela Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3 Dr Katarzyna Kuziak. Minimalizacja ryzyka przy zadanym dochodzie Portfel efektywny w rozumieniu Markowitza odchylenie standardowe

Bardziej szczegółowo

CENY ENERGII ELEKTRYCZNEJ w II półroczu 2009 roku

CENY ENERGII ELEKTRYCZNEJ w II półroczu 2009 roku CENY ENERGII ELEKTRYCZNEJ w II półroczu 2009 roku KONFERENCJA PRASOWA SEP Marek Kulesa dyrektor biura TOE Warszawa, PAP 08.06.2009 r. Uwarunkowania handlu energią elektryczną Źródło: Platts, 2007 < 2 >

Bardziej szczegółowo

Co to są akcje? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy

Co to są akcje? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy Akcje na giełdzie Kornelia Bem - Kozieł Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 16 maja 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Warszawa sierpień 2011 r. Co ma potencjał zysku? sierpień 2011 2 Sztandarowy fundusz dla klientów

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC.

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. LEKCJA 8 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. Na wysokość barier wpływ mają: - korzyści skali produkcji,

Bardziej szczegółowo

Efektywność ekonomiczna inwestycji jako warunek konieczny realizacji celów NPS. Piotr Marciniak (KIKE) Warszawa, 3 luty 2014 r.

Efektywność ekonomiczna inwestycji jako warunek konieczny realizacji celów NPS. Piotr Marciniak (KIKE) Warszawa, 3 luty 2014 r. Efektywność ekonomiczna inwestycji jako warunek konieczny realizacji celów NPS Piotr Marciniak (KIKE) Warszawa, 3 luty 2014 r. Ramy czasowe i formalne inwestycji w ramach projektów dofinansowywanych: 1.

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu

Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu Rola giełdy na rynku energii elektrycznej. Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu Warszawa, 25 kwietnia 2008 Międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Instytucje finansowe wobec potrzeb sektora energetycznego

Instytucje finansowe wobec potrzeb sektora energetycznego Instytucje finansowe wobec potrzeb sektora energetycznego 0 Potrzeby inwestycyjne w sektorze Po okresie głębokich zmian regulacyjnych, organizacyjnych i własnościowych, branża stoi w obliczu nowego wyzwania,

Bardziej szczegółowo

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma Założenia Jedna firma Monopol Siłą rzeczy musi ona sama ustalić cenę Cena rynkowa zależy od ilości sprzedawanej przez firmę Produkt nie posiada substytuty Dużo kupujących (krzywa popytu opadająca) Istnieją

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa integracja MSG

Międzynarodowa integracja MSG Międzynarodowa integracja MSG Kryteria wyodrębniania ugrupowań integracyjnych kryteria polityczne kryteria ekonomiczne Prawidłowości rozwoju ugrupowań integracyjnych Zmniejszanie się różnic w poziomie

Bardziej szczegółowo

Skowrońska-Szmer. Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej Zakład Zarządzania Jakością. 04.01.2012r.

Skowrońska-Szmer. Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej Zakład Zarządzania Jakością. 04.01.2012r. mgr inż. Anna Skowrońska-Szmer Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej Zakład Zarządzania Jakością 04.01.2012r. 1. Cel prezentacji 2. Biznesplan podstawowe pojęcia 3. Teoria gier w

Bardziej szczegółowo

Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego.

Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego. Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego. Sponsor emisji W trakcie przyjmowania zapisów na akcje,

Bardziej szczegółowo

Optymalny Mix Energetyczny dla Polski do 2050 roku

Optymalny Mix Energetyczny dla Polski do 2050 roku Optymalny Mix Energetyczny dla Polski do 2050 roku Symulacje programem emix 1 Kongres Nowego Przemysłu Warszawa, 13.10.2014r W. Łyżwa, B. Olek, M. Wierzbowski, W. Mielczarski Instytut Elektroenergetyki,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie wartością przedsiębiorstw na przykładzie przedsiębiorstw z branży papierniczej

Zarządzanie wartością przedsiębiorstw na przykładzie przedsiębiorstw z branży papierniczej Magdalena Mordasewicz (Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu) Katarzyna Madej (Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu) Milena Wierzyk (Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu) Zarządzanie wartością przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Projektowanie systemu krok po kroku

Projektowanie systemu krok po kroku Rozdział jedenast y Projektowanie systemu krok po kroku Projektowanie systemu transakcyjnego jest ciągłym szeregiem wzajemnie powiązanych decyzji, z których każda oferuje pewien zysk i pewien koszt. Twórca

Bardziej szczegółowo

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta.

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. Wycena spółki, sporządzenie raportu z wyceny Metodą wyceny, która jest najczęściej

Bardziej szczegółowo

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego Marian Turek Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2007 1 Spis treści Od Autora... 7 Wprowadzenie... 8 ROZDZIAŁ 1 Warunki restrukturyzacji

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Rynek energii. Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce

Rynek energii. Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce 4 Rynek energii Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce Energia elektryczna jako towar Jak każdy inny towar, energia elektryczna jest wytwarzana przez jej wytwórców, kupowana przez pośredników, a

Bardziej szczegółowo

ILE NAPRAWDĘ KOSZTUJE NAS ENERGETYKA WĘGLOWA?

ILE NAPRAWDĘ KOSZTUJE NAS ENERGETYKA WĘGLOWA? ILE NAPRAWDĘ KOSZTUJE NAS ENERGETYKA WĘGLOWA? dr Maciej Bukowski Warszawski Instytut Studiów Ekonomicznych ZAKRES ANALIZY Górnictwo węgla kamiennego i brunatnego Elektroenergetyka węglowa, w tym współspalanie

Bardziej szczegółowo

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Plan prezentacji 1. Ceny transferowe uwagi wstępne 2. Definicja podmiotów powiązanych 3. Zasada ceny rynkowej 4. Podatkowe

Bardziej szczegółowo

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących poprawie efektywności energetycznej Marek Zaborowski i Arkadiusz Węglarz KAPE S.A. Czym jest ESCO ESCO energy service company,

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny

Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny Zarządzanie logistyką Dr Mariusz Maciejczak Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny www.maciejczak.pl Łańcuch logistyczny a łańcuch dostaw Łańcuch dostaw w odróżnieniu od łańcucha logistycznego dotyczy integracji

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku. Warszawa, sierpień 2014 r.

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku. Warszawa, sierpień 2014 r. Polityka energetyczna Polski do 2050 roku Warszawa, sierpień 2014 r. 2 Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko Strategia BEiŚ: została przyjęta przez Radę Ministrów 15 kwietnia 2014 r. (rozpoczęcie prac

Bardziej szczegółowo

Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy. Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji

Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy. Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji Stalowa Wola, 23 kwietnia 2009 Program 1. Wprowadzenie 2. Co to jest i czemu służy

Bardziej szczegółowo

Wykład 10. Taktyki akwizycji

Wykład 10. Taktyki akwizycji Dr inż. Aleksander Gwiazda Zarządzanie strategiczne Wykład 10 Taktyki akwizycji Plan wykładu Wprowadzenie Akwizycja pozioma Akwizycja pionowa Akwizycja dywersyfikacyjna Akwizycja konglomeratowa Czynniki

Bardziej szczegółowo

Kopalnia węgla brunatnego i elektrownia w warunkach liberalizacji rynku energetycznego 1)

Kopalnia węgla brunatnego i elektrownia w warunkach liberalizacji rynku energetycznego 1) Dr inż. Leszek Jurdziak Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej Kopalnia węgla brunatnego i elektrownia w warunkach liberalizacji rynku energetycznego 1) Zmiany na rynku energii elektrycznej zmierzające

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Grupa Nokaut rusza oferta publiczna

Grupa Nokaut rusza oferta publiczna Warszawa, 29 listopada 2011 rusza oferta publiczna Akwizycja Skąpiec.pl i Opineo.pl S.A. czołowy gracz e-commerce w Polsce, właściciel internetowych porównywarek cen opublikowała dziś prospekt emisyjny

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU 1. Podstawa prawna działania Spółki Grupa Exorigo-Upos S.A. ( Emitent, Spółka ) jest spółką akcyjną z

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie informacją i angażująca komunikacja w procesie łączenia spółek - integracja Grupy Aster z UPC Polska

Zarządzanie informacją i angażująca komunikacja w procesie łączenia spółek - integracja Grupy Aster z UPC Polska Beata Stola Dyrektor Personalny i Administracji Magdalena Selwant Różycka Kierownik ds. Komunikacji Biznesowej Zarządzanie informacją i angażująca komunikacja w procesie łączenia spółek - integracja Grupy

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 5 212 EWA DZIAWGO ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE Wprowadzenie Proces globalizacji rynków finansowych stwarza

Bardziej szczegółowo

VI FORUM Polskiego Kongresu Drogowego Warszawa, 22 Października 2012 Alokacja ryzyka w projektach drogowych: dobre i złe praktyki

VI FORUM Polskiego Kongresu Drogowego Warszawa, 22 Października 2012 Alokacja ryzyka w projektach drogowych: dobre i złe praktyki VI FORUM Polskiego Kongresu Drogowego Warszawa, 22 Października 2012 Alokacja ryzyka w projektach drogowych: dobre i złe praktyki Przemysław Borkowski Uniwersytet Gdański Alokacji ryzyka w projektach infrastrukturalnych

Bardziej szczegółowo

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ LIDER WYKONAWCY PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ Foster Wheeler Energia Polska Sp. z o.o. Technologia spalania węgla w tlenie zintegrowana

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU 2014-16

STRATEGIA ROZWOJU 2014-16 STRATEGIA ROZWOJU 2014-16 Spis treści 3 Informacje o Spółce 4 Działalność 5 2013 - rok rozwoju 6 Przychody 8 Wybrane dane finansowe 9 Struktura akcjonariatu 10 Cele strategiczne 11 Nasz potencjał 12 Udział

Bardziej szczegółowo

Energetyka przemysłowa.

Energetyka przemysłowa. Energetyka przemysłowa. Realna alternatywa dla energetyki systemowej? Henryk Kaliś Warszawa 31 styczeń 2013 r 2 paliwo 139 81 58 Elektrownia Systemowa 37% Ciepłownia 85% Energia elektryczna 30 kogeneracja

Bardziej szczegółowo

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier.

Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 7. Strategie postępowania oligopolu - zastosowania teorii gier. A. Cele zajęć. 1. Porównanie różnych struktur rynku

Bardziej szczegółowo