Ochrona œrodowiska a innowacje. Mirosława Witkowska-Dąbrowska Agnieszka Napiórkowska-Baryła

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ochrona œrodowiska a innowacje. Mirosława Witkowska-Dąbrowska Agnieszka Napiórkowska-Baryła"

Transkrypt

1 Ochrona œrodowiska a innowacje Mirosława Witkowska-Dąbrowska Agnieszka Napiórkowska-Baryła Olsztyn 2014

2 Ochrona środowiska a innowacje

3 Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt pn. Wzmocnienie potencjału dydaktycznego UWM w Olsztynie Człowiek najlepsza inwestycja Publikacja bezpłatna

4 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Mirosława Witkowska-Dąbrowska Agnieszka Napiórkowska-Baryła Ochrona środowiska a innowacje (stan prawny na r.) Olsztyn 2014

5 Wydawca: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. Autorzy: Mirosława Witkowska-Dąbrowska Agnieszka Napiórkowska-Baryła Recenzent: dr hab. inż. Konrad Turkowski, prof. UWM Redakcja: dr inż. Mirosława Witkowska-Dąbrowska Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2014 Projekt okładki: Magdalena Sakwa Łamanie tekstów: Joanna Podgórska Skład, druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, Włocławek tel , ISBN

6 Spis treści Wstęp Wprowadzenie do problematyki innowacji w kontekście ochrony środowiska Pojęcie, zakres i rodzaje innowacji Źródła innowacji, dyfuzja i absorpcja innowacji Uwarunkowania procesów innowacyjnych Innowacje ekologiczne w przedsiębiorstwie Wpływ innowacyjnych rozwiązań na przejście od użytkowania do zarządzania środowiskiem Zakres definicji środowiska jako wynik innowacyjnego podejścia do korzystania ze środowiska Współczesne podejście do korzystania ze środowiska jako element innowacyjności w sferze zarządzania środowiskiem Narodziny koncepcji zrównoważonego rozwoju jako innowacyjnego podejścia do problemów globalnych zmian w środowisku Innowacje prawno-organizacyjne w zarządzaniu i ochronie środowiska w Polsce Dokumenty strategiczne wspierające pośrednio lub bezpośrednio zrównoważony rozwój Regulacje prawne w innowacyjnym podejściu do zarządzania środowiskiem Innowacyjne rozwiązania organizacyjne i administracyjno-prawne w ochronie zasobów środowiska Przestrzeń geodezyjna i informacja przestrzenna w zakresie środowiska Ochrona i zarządzanie wodami Ochrona i gospodarka kopalinami Ochrona lasów i zrównoważona gospodarka leśna Ochrona gruntów rolnych i gleb Ochrona atmosfery i innowacyjne źródło energii niekonwencjonalnej Innowacje organizacyjne w systemie gospodarki odpadami

7 5. Systemy zarządzania środowiskowego Środowiskowe zarządzanie strategiczne Międzynarodowe Systemy Zarządzania Środowiskowego Szanse i zagrożenia wynikające z biotechnologii w innowacyjnych procesach wytwórczych Piśmiennictwo

8 Wstęp Innowacje należą do podstawowych źródeł rozwoju gospodarczego przedsiębiorstw i organizacji. Rozwój wiąże się często ze zwiększonym zużyciem zasobów i większym zanieczyszczeniem środowiska, wbrew konstytucyjnej zasadzie zrównoważonego rozwoju. Istnieje w związku z tym potrzeba wprowadzania innowacji ekologicznych, mających na celu złagodzenie presji na środowisko. Według ogólnej systematyki innowacje ekologiczne dzielą się na techniczne (produktowe i procesowe) oraz organizacyjne. Zakres korzystania ze środowiska (zarówno w kwestii korzystania z zasobów jak i emisji zanieczyszczeń) jest unormowany w przepisach prawa. W związku z tym nadrzędnym celem innowacji ekologicznych jest zapewnienie zgodności z obowiązującymi standardami i normami, co mieści się w zakresie ekologicznych innowacji organizacyjnych. Nie bez znaczenia pozostają oczywiście ekologiczne innowacje techniczne, w regulacjach prawnych określane jako instalacje urządzenia albo zespoły urządzeń technicznych oraz technologie środowiskowe, które stymulują tworzenie innych innowacji, a także generują niższe zewnętrzne koszty środowiskowe. I z tej racji skrypt nie traktuje szerzej o technicznych innowacjach ekologicznych, tematyka skupia się na innowacjach organizacyjnych. Skrypt jest kierowany do studentów kierunku Zarządzanie i Inżynieria Produkcji i stanowi przewodnik dotyczący ochrony i gospodarowania zasobami naturalnymi wynikającymi z przepisów prawa oraz międzynarodowych i unijnych standardów zarządzania środowiskowego w przedsiębiorstwach i organizacjach. 7

9 Niniejsza publikacja została przygotowana i wydana w ramach projektu pn. Wzmocnienie potencjału dydaktycznego UWM w Olsztynie współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, realizowanego przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. Prezentowane opracowanie zostało przygotowane w celu realizacji zajęć na nowym kierunku studiów Zarządzanie i Inżynieria Produkcji, specjalność Zarządzanie innowacjami, utworzonym w ramach ww. projektu na Wydziale Nauk Ekonomicznych.

10 1. Wprowadzenie do problematyki innowacji w kontekście ochrony środowiska 1.1. Pojęcie, zakres i rodzaje innowacji Innowacje mogą być utożsamiane z pojęciem zmiany. Źródeł pojęcia innowacja należy szukać w łacińskim słowie innovatio lub innovare. Pierwsze z nich oznacza odnowienie, drugie zaś odnawiać, odświeżać, zmieniać. Podręczny słownik wyrazów obcych (2006) podaje, iż innowacja to wprowadzenie czegoś nowego, rzecz nowo wprowadzona, nowość, reforma. Zakres pojęcia innowacja jest różnie ujmowany. Najogólniej poprzez innowacje można rozumieć wprowadzenie do użytku nowych rzeczy, pomysłów lub sposobów postępowania. Potocznie innowacja utożsamiana jest najczęściej ze zmianami technicznymi i pojmowana jako prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej przez jednostki gospodarcze, której wynikiem są wynalazki, wprowadzone następnie na rynek. Coraz częściej jednak pojęcie innowacji koncentruje się na innych aspektach innowacyjności, zwracając coraz większą uwagę na innowacje w zakresie rozwiązań organizacyjnych czy w dziedzinie ochrony środowiska (Kalinowski 2010). Pietrasiński (1971) podaje, że innowacje to zmiany celowo wprowadzane przez człowieka lub zaprojektowane przez układy cybernetyczne, które polegają na zastępowaniu dotychczasowych stanów rzeczy innymi, ocenianymi dodatnio w świetle określonych kryteriów składających się w sumie na postęp. Nie każda jednak zmiana zasługuje na miano innowacji. Jest nią tylko zmiana przyczyniająca się do postępu w danej dziedzinie aktywności ludzkiej. Z kolei mianem postępu technicznego można określić tylko takie zmiany w technice, które są korzystne dla człowieka, tj. podnoszą wydajność pracy, zwiększają jej bezpieczeństwo, nie powodują negatywnych zmian w środowisku naturalnym. Taki postęp ma więc wymiar nie tylko techniczny, ale i społeczno-ekonomiczny (Szatkowski 2001). Pojęcie innowacji wprowadzone zostało do nauk ekonomicznych przez J. A. Schumpetera w początkach ubiegłego wieku i rozumiane jest jako: wprowadzenie do produkcji nowych lub udoskonalenie dotychczas istniejących wyrobów, wprowadzenie nowej lub udoskonalonej metody wytwarzania, stworzenie nowego rynku, zastosowanie nowej formy sprzedaży lub zakupów istniejących wyrobów, zastosowanie nowych surowców lub półfabrykatów, 9

11 wprowadzenie nowej organizacji procesów (Schumpeter 1960). Zakres innowacji podany przez Schumpetera jest bardzo szeroki i obejmuje wszelkie zmiany o charakterze technicznym i organizacyjnym, jakie mogą mieć miejsce w jednostkach gospodarczych. Szerokie rozumienie pojęcia innowacji zawarte jest również w podręczniku Oslo Manual 1, według którego pod pojęciem innowacji należy rozumieć wprowadzenie nowych lub istotnie zmienionych (ulepszonych, zmodernizowanych) wyrobów (produktów materialnych oraz usług), procesów lub rozwiązań w zakresie organizacji i zarządzania. Podręcznik Oslo Manual definiuje również działalność innowacyjną jako czynności o charakterze naukowym (badawczym), technicznym, organizacyjnym, finansowym i handlowym, której celem jest opracowanie i wdrożenie innowacji. Kalinowski (2010) podaje, że wielu autorów (m.in. E. Mansfield, Ch. Freeman, B. Gruchman, A.H. Jasiński, E. Stawasz, J. Bogdanienko, A. Francik) proponuje wąskie ujęcie (czy podejście) innowacji. M. Brzeziński wręcz przestrzega przed szerokim traktowaniem pojęcia innowacji jako każdej zmiany dotyczącej dowolnego obszaru funkcjonalnego przedsiębiorstwa, ponieważ skutkuje to zacieraniem się granicy między wprowadzaniem zmian a operacyjną działalnością firmy. Pojęcie innowacji można także rozpatrywać z punktu widzenia skali, w jakiej one występują. Innowacje są często utożsamiane z tzw. nowością absolutną, czyli nowością na skalę światową. Ich cechą jest to, że nie mają pierwowzoru i najczęściej są wynikiem prac badawczo-rozwojowych (Kalinowski 2010). Najszerszy podział innowacji proponuje Ileczko (1979), który dzieli innowacje na: antropocentryczne dotyczące różnych przejawów życia jednostek ludzkich, społeczne dotyczące organizacji stosunków międzyludzkich, biotyczne innowacje w zakresie przyrody, techniczne rozumiane jako zmiany w technice i technologii. Janasz i Kozioł (2007) innowacje techniczne dzielą na: produktowe, mające miejsce, gdy wprowadza się na rynek nowatorskie produkty, służące do zaspokajania nowych potrzeb lub udoskonala się wyroby już wytwarzane; procesowe, odnoszące się do wprowadzania nowych sposobów wytwarzania lub zastosowania istniejących dóbr, organizacyjne, czyli zmiany w funkcjonowaniu organizacji, wprowadzone w celu podniesienia sprawności działania (np. nowe metody marketingu lub zarządzania). 1 Dokument wydany przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), zawierający omówienie metod zbierania oraz interpretacji wskaźników dotyczących innowacji. Stanowi on powszechnie wykorzystywany międzynarodowy standard badań statystycznych w obszarze innowacyjności, a także zawiera terminologię z zakresu innowacji. 10

12 Innowacje produktowe i procesowe są ze sobą powiązane. Produkcja nowego dobra czy jest istotnie nowa, czy jest tylko modyfikacją starego produktu zawsze wymaga kolejnej kombinacji nakładów, a więc innowacji procesowej. Jednocześnie nowy lub ulepszony proces produkcyjny zmienia cechy wytwarzanych dóbr, wymuszając innowacje produktowe (Janasz, Kozioł 2007). Autorzy ci, za Gordon (1978), rozróżniają innowacje będące nowością w skali światowej, kraju bądź całego działu przemysłu, przedsiębiorstwa. Kalinowski (2010) za B. Von Stamm (2003) oraz J. Tidd i inni (2005) z uwagi na skalę, w jakiej zachodzą innowacje, dzielą je na: innowacje przełomowe, innowacje znaczące, drobne usprawnienia. Innowacje przełomowe (radykalne, pionierskie) to takie, które nie mają swojego pierwowzoru w praktyce gospodarczej. Przełomową innowacją było skonstruowanie samochodu lub wynalezienie elektryczności. Obecnie mianem innowacji przełomowej najczęściej określa się wprowadzenie wyrobu bazującego na nowych, przełomowych technologiach, ale można nim również określić zmiany w procesach oraz metodach zarządzania. Innowacje znaczące (wyróżniające) to takie, które prowadzą do znacznych usprawnień, ale nie są oparte na fundamentalnie nowych technologiach lub podejściach. Drobne usprawnienia, określane także jako innowacje przyrostowe, to takie, których efektem jest niewielka, ale ciągła poprawa wyników działalności firmy. Postęp w tym przypadku polega np. na nieznacznym udoskonaleniu produktu, skróceniu czasu obsługi klienta lub obniżeniu kosztów (Kalinowski 2010). Na rys. 1 przedstawiono zależności pomiędzy wymienionymi rodzajami innowacji w postaci macierzy, ułatwiającej ich całościową analizę. Rys. 1. Macierz zależności pomiędzy poszczególnymi rodzajami innowacji. Źródło: Kalinowski (2010) 11

13 Z kolei Kalinowski (2010) za Tucker (2002) w układzie przedmiotowym proponuje podział innowacji na: innowacje produktowe, innowacje procesowe, innowacje strategiczne. Innowacje produktowe polegają na wytworzeniu nowych wyrobów lub udoskonaleniu już istniejących w celu lepszego zaspokojenia potrzeb i wymagań klientów. Innowacje procesowe mogą dotyczyć sposobów projektowania, wytwarzania, dostarczania, serwisowania oferowanych wyrobów, a także wewnętrznych elementów firmy, związanych np. z obsługą kadrową czy finansowo-księgową. Innowacje strategiczne odnoszą się z kolei do zasad określających sposoby postępowania firmy w otoczeniu, w którym działa. Innowacje te mogą dotyczyć m.in. zaprojektowania nowych kanałów dystrybucji wyrobów, zmiany koncepcji prowadzenia działań promocyjnych czy wejścia na nowe rynki lub do nowych segmentów obecnych rynków. Przykładem tego typu innowacji może być podjęcie przez firmę decyzji o sprzedaży swoich wyrobów przez Internet (Kalinowski 2010). Na rys. 2 przedstawiono przykłady innowacji w podziale na skalę i przedmiot. Rys. 2. Matryca zależności innowacji ze względu na ich skalę oraz przedmiot. Źródło: Kalinowski (2010) Przywoływany wcześniej Oslo Manual (2005) również zawiera klasyfikację przedmiotową, jednak wyróżniono w niej odmienne rodzaje innowacji: innowacje produktowe, innowacje procesowe, 12

14 innowacje organizacyjne, innowacje marketingowe. Innowacje produktowe i procesowe definiowane są w podobny sposób jak u Kalinowskiego (2010). Innowacje organizacyjne to z kolei wprowadzanie nowych rozwiązań w zakresie organizacji i zarządzania. Innowacje marketingowe natomiast sprowadzają się do wdrożenia nowych metod marketingowych obejmujących m.in. design wyrobu, opakowanie, politykę cenową, formy promocji oraz dystrybucji. Kolejny podział innowacji wg kryterium oryginalności proponują Janasz i Kozioł (2007) za Spruch (1976), dzieląc je na: innowacje kreatywne (pionierskie), innowacje imitujące (adaptowane). Innowacje kreatywne odnoszą się do odkryć i wynalazków będących samodzielnymi wytworami danej grupy i mają doniosłe znaczenie. Natomiast innowacje imitujące powstają w wyniku naśladownictwa i rozpowszechniania oryginalnych osiągnięć. Kalinowski (2010) dzieli innowacje wg tego kryterium na: innowacje samodzielne, innowacje zaadaptowane, innowacje narzucone. Adaptacja innowacji wynika z chęci podążania za liderami w danej dziedzinie, również w zakresie systemów zarządzania (np. ISO) lub wdrażania standardów. Innowacje narzucone pojawić się mogą w sytuacji, w której dane rozwiązanie zostanie wymuszone przez określone regulacje prawne lub w sytuacji, kiedy dochodzi do fuzji lub przejęcia. Z powyższymi podziałami koresponduje podział wyróżniający innowacje: podstawowe, usprawniające. Innowacje podstawowe dokonują pewnego przełomu technologiczno-organizacyjnego, przyczyniają się do zmian gospodarczo-społecznych. Swoim znaczeniem odpowiadają innowacjom kreatywnym. Innowacje usprawniające powodują tylko usprawnienie innowacji podstawowych (Janasz i Kozioł 2007). Biorąc pod uwagę mechanizm pobudzania, kreowania innowacji i przyczynę ich powstawania, Nowak-Far (2000) dzieli innowacje na: innowacje popytowe inicjowane przez rynek, innowacje podażowe inicjowane przez naukę i technikę. Innowacje popytowe są stymulowane przez potrzeby rynkowe i pozarynkowe. Innowacje podażowe są następstwem odkryć, wynalazków, dokonywanych przez twórców pod wpływem ich dociekliwości i predyspozycji twórczych oraz potrzeby samorealizacji. Dokonując podziału i charakterystyki innowacji, nie można pominąć kryterium korzyści, jakie dają przedsiębiorstwu i społeczeństwu. Janasz i Kozioł (2007) dzielą innowacje na przynoszące: 13

15 obniżkę kosztów, poprawę jakości produktów, wzrost ilości produktów, poprawę warunków pracy i bezpieczeństwa, ochronę środowiska naturalnego człowieka. Inny podział innowacji, uwzględniający także kryterium korzyści, dzieli innowacje na: gospodarcze przynoszone korzyści są wymierne, społeczne korzyści są niewymierne, społeczno-gospodarcze korzyści są wymierne i niewymierne, potencjalne korzyści mogą być osiągnięte po wprowadzeniu innowacji, rzeczywiste kiedy korzyści zostały już osiągnięte (Janasz i Kozioł 2007). W procesie tworzenia i wprowadzania innowacji kluczową rolę odgrywają wiedza, kwalifikacje, postawy i warunki psychospołeczne osób realizujących innowacje. Madej (1970) uwzględniając powyższe, dzieli innowacje na: techniczne i technologiczne, w których środkiem tworzącym innowacje jest technika i technologia, wpływające na opracowanie i wdrażanie nowych procesów, produktów i usług, ekonomiczno-organizacyjne, które tworzy organizacja, społeczne i socjalno-bytowe, przeprowadzane w dziedzinie pozaprodukcyjnej działalności przedsiębiorstwa. Leszczyńska (2011) dzieli innowacje na: tradycyjne, ukierunkowane na osiąganie celów ekonomicznych, ekologiczne, ukierunkowane na osiąganie celów ekologicznych Źródła innowacji, dyfuzja i absorpcja innowacji Każdej innowacji można przypisać określone źródło, czyli miejsce, w którym została zainicjowana, pomysł, który stał się inspiracją, oraz przyczyny wywołujące określone zjawisko. Źródłem innowacji jest wszystko, co inspiruje człowieka do zmian. Jest to środowisko stymulujące procesy zmian, pozwalające człowiekowi kreatywnie reagować na zmieniające się otoczenie. Źródło określane jest jako punkt wyjścia czegoś, miejsce, w którym się coś zaczyna, z którego coś pochodzi (Janasz i Kozioł 2007). Źródła innowacji dzielą się na wewnętrzne (endogeniczne) i zewnętrzne (egzogeniczne). Źródła wewnętrzne innowacji tkwią wewnątrz podmiotu (przedsiębiorstwa, organizacji). Są to przede wszystkim prace własnego zaplecza badawczo-rozwojowego. Zaplecze zaś tworzą np. laboratoria, działy konstrukcyjno- -technologiczne. Zatrudnieni tam pracownicy opracowują nowe rozwiązania w postaci wynalazków czy know-how. Sukces zależy od kreatywnych, zdolnych 14

16 pracowników niebojących się reagować na zmiany. Od ich determinacji i zdolności twórczego myślenia, umiejętności wykorzystywania pojawiających się szans zależy powodzenie innowacji. Do wewnętrznych źródeł innowacji można zaliczyć także projekty wynalazcze i racjonalizatorskie, usprawnienia organizacji produkcji i metod pracy zgłaszane przez pracowników organizacji. Korzystanie z tych źródeł jest bardzo korzystne dla organizacji, m.in. ze względu na efekt kumulowania się tych usprawnień. Jest to zazwyczaj źródło tańsze od źródeł zewnętrznych (Janasz i Kozioł 2007). Źródła zewnętrzne dzielą się na krajowe i zagraniczne. Źródła te wykorzystuje się w zależności od pozycji firmy, rodzaju działalności, sytuacji finansowej, typu rynku i produktu. Korzystanie ze źródeł zewnętrznych staje się powszechną praktyką. Umożliwia firmom szybkie podnoszenie poziomu technologicznego produkcji, unowocześnienie technologii, uzyskanie nowych rozwiązań w stosunkowo krótkim czasie i przy niskim ryzyku. Do źródeł krajowych zalicza się rozwiązania ze sfery badawczo-rozwojowej (sektor B+R). Tworzą ją placówki naukowo- -badawcze zorganizowane w trzech pionach: szkoły wyższe, placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk, jednostki resortowe i branżowe, czyli tzw. JBR-y (jednostki badawczo-rozwojowe) 2. Źródłem innowacji dla przedsiębiorstw są również wyniki prac z jednostek rozwojowych, czyli podmiotów gospodarczych zajmujących się (oprócz swojej podstawowej działalności) działalnością B+R. Są to najczęściej przedsiębiorstwa przemysłowe z własnym zapleczem badawczym (Janasz i Kozioł 2007). Do źródeł zagranicznych należą rozwiązania będące wynikiem badań zagranicznego zaplecza badawczo-rozwojowego w przedsiębiorstwach i instytucjach zajmujących się transferem wiedzy oraz licencje i know-how zakupione lub uzyskane od innych przedsiębiorstw, import maszyn i urządzeń, wspólne przedsięwzięcia naukowe oraz wymiana pracowników w celu nabycia nowych doświadczeń i szkolenia. Oznacza to korzystanie z obcych osiągnięć naukowo-technicznych, sprawdzonych i przeważnie już stosowanych. Umożliwia to szybkie podniesienie poziomu technicznego i osiągnięcie efektów ekonomicznych (Janasz i Kozioł 2007). Termin dyfuzja używany jest w wielu dziadzinach nauki w odniesieniu do rozpowszechniania lub rozprzestrzeniania między systemami społecznymi rozwiązań, idei, informacji. Na płaszczyźnie organizacyjnej dyfuzja innowacji stanowi proces upowszechniania innowacji występujący wówczas, gdy po pierwszym udanym zastosowaniu nowego rozwiązania technicznego lub organizacyjnego 2 Jednostki badawczo-rozwojowe (JBR) są to państwowe jednostki organizacyjne, wyodrębnione pod względem organizacyjnym, prawnym i ekonomicznym. Ich celem jest prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej, której wyniki powinny znaleźć zastosowanie w gospodarce narodowej i życiu społecznym. 15

17 następuje jej przyswojenie przez inne przedsiębiorstwa. Analizując proces dyfuzji, należy zwrócić uwagę na sześć jego elementów: obszar otoczenie, w którym proces zachodzi, czas dyfuzji okres przyswajania i wprowadzania rozwiązania, jednorazowy lub podzielony na fazy, innowację przedmiot podlegający dyfuzji, miejsce pochodzenia innowacji związane ze źródłem innowacji oraz przestrzennym jej rozpowszechnianiem w czasie, miejsce przeznaczenia innowacji w następnym interwale czasowym, drogę ruchu i interakcji przebytą przez innowację między punktem początkowym a docelowym (Leszczyńska 2011). Przestrzeń dyfuzji obejmuje szeroko pojmowane środowisko geograficzne, społeczne bądź kulturowe. Wyróżnić można dwa kierunki poziomego transferu innowacji: przestrzenny, w którym innowacja jest przekazywana wewnątrz przedsiębiorstwa lub na zewnątrz pomiędzy jednostkami gospodarczymi, sytuacyjny, w którym innowacja znajduje zastosowanie w innych dziedzinach. Tempo dyfuzji odzwierciedla szybkość, z jaką innowacja jest przekazywana. Cykl dyfuzji liczy się od pierwszego zastosowania danego wynalazku aż do jego ostatniego wdrożenia. Proces ten trwa do chwili, kiedy potencjalni naśladowcy rozpoczną wykorzystywanie rozwiązania. Z procesem dyfuzji utożsamiany jest proces absorpcji innowacji, chociaż nie są to pojęcia tożsame. Dyfuzja koncentruje się na przestrzennym rozpowszechnieniu rozwiązania, absorpcja dotyczy procesu przyswajania (wchłaniania) przez jednostkę. W przypadku przedsiębiorstwa absorpcja oznacza akceptację innowacji pojawiających się w wyniku dyfuzji. Proces ten składa się z pięciu faz: 1) świadomość innowacji, 2) zainteresowanie innowacją, 3) analiza możliwości wykorzystania, 4) testowanie, 5) implementacja (Leszczyńska 2011) Uwarunkowania procesów innowacyjnych Za innowacyjne uważa się przedsiębiorstwo (organizację), które: prowadzi w szerokim zakresie prace badawczo-rozwojowe (lub dokonuje zakupów projektów nowych produktów lub technologii), przeznacza na tę działalność stosunkowo wysokie środki finansowe, systematycznie wdraża nowe rozwiązania naukowo-techniczne, reprezentuje duży udział nowości (wyrobów i technologii) w ogólnej produkcji, stale wprowadza innowacje na rynek (Janasz i Leśkiewicz 1995). 16

18 Procesy innowacyjne oraz działalność badawczo-rozwojowa w przedsiębiorstwach (organizacjach) są wypadkową wielu uwarunkowań (czynników). Uwarunkowania procesów innowacyjnych mogą mieć naturę socjologiczną, psychologiczną, filozoficzną, historyczną, organizacyjną bądź ekonomiczną. Zmieniają się w czasie, mają charakter dynamiczny (Janasz i Kozioł 2007). Wstępnej identyfikacji i systematyki uwarunkowań procesów innowacyjnych dokonał Kasprzyk (1980), budując piramidę uwarunkowań (rys. 3). Rys. 3. Piramida uwarunkowań procesów innowacyjnych. Źródło: Kasprzyk (1980) Rys. 4. Relacja pomiędzy procesem innowacyjnym a procesem badań i rozwoju. Źródło: Kalinowski (2010) 17

19 Leszczyńska (2011) za Bielskim (2007) ograniczeń w dyfuzji innowacji dopatruje się m.in. w: niskich nakładach na sferę B+R, niekorzystnej strukturze źródeł finansowania i dystrybucji środków, liczebności, rozmieszczenia i stopnia wykorzystania personelu B+R, niewielkiej ilości jednostek krajowego transferu technologii, wysokich kosztach ochrony własności intelektualnej. W Polsce w okresie transformacji najważniejszym stymulatorem procesów innowacyjnych jest zrównoważony i konkurencyjny rynek, który jest także najsurowszym weryfikatorem nowych produktów i usług. O inspirującej roli rynku można twierdzić wówczas, gdy rynek decyduje o: konieczności zastosowania nowego rozwiązania naukowo-technicznego, kierunku poszukiwań i wyborze konkretnego przemysłu, terminie jego wdrażania i wprowadzenia na rynek, sposobie wprowadzenia innowacji na rynek, skali zastosowania (wielkości produkcji nowego produktu lub usługi), momencie wycofania wyrobu z rynku i zastąpieniu go nowym (Janasz i Kozioł 2007). Fiedor (1979) podaje, że są to uwarunkowania rynkowe, dzieli je na popytowe i podażowe. Do determinant podażowych zalicza: jakość, rozumianą jako zdolność do zaspokajania konkretnej potrzeby, jej złożoność lub podzielność, zakres przewagi pod względem cech użytkowych lub techniczno-eksploatacyjnych, jednostkowe koszty produkcji, w tym wielkość niezbędnych inwestycji, zakres zaspokojenia potrzeb indywidualnych. Do grupy czynników popytowych należą zastosowania innowacji i jej trwałość w czasie, relacja między zyskownością osiąganą dzięki zastosowaniu innowacji a zyskownością osiągniętą w wyniku alternatywnych sposobów, wielkość rynku, koszt wejścia na niego. Z perspektywy ekonomicznej pierwsza grupa informuje o kosztach produkcji z punktu widzenia producenta, druga o walorach użytkowych innowacji (Fiedor 1979). Janasz i Kozioł (2007) oprócz rynku mówią o innych uwarunkowaniach wynikających z otoczenia firmy. Składa się ono z dwóch płaszczyzn: bliższej, czyli otoczenia operacyjnego (mikrootoczenia), oraz dalszej, czyli otoczenia ogólnego (makrootoczenia). Otoczenie operacyjne tworzy wiele czynników, które wpływają na procesy innowacyjne przedsiębiorstw. Można tutaj wskazać: odbiorców, dostawców, kooperantów, pozostałych partnerów w biznesie i konkurentów, czyli jednostki zajmujące się działalnością technologiczno- -przemysłową, wdrożeniami i komercjalizacją nowych rozwiązań; pełnią one rolę stymulującą w procesie innowacyjnym, a więc dostrzegają potrzebę innowacji, znajdują rozwiązanie, budują prototyp i sprawdzają jego wartość, instytucje sfery nauki i techniki, które zajmują się tworzeniem nowej wiedzy naukowej i technicznej w postaci odkryć, wynalazków, nowych pomysłów 18

20 racjonalizatorskich; są to wyższe uczelnie, instytuty naukowe i badawcze, centra badawcze itp., instytucje i organizacje zajmujące się wspieraniem i pośredniczeniem w dziedzinie innowacji, jak parki naukowe i technologiczne, inkubatory przedsiębiorczości, ośrodki doradztwa i szkoleń, ośrodki wspomagania przedsiębiorczości, środowisko lokalne i regionalne obejmujące przeszłość obszarów, dostępną infrastrukturę, lokalny klimat ekonomiczny. Determinanty oddziałujące na procesy innowacyjne, a pochodzące z otoczenia dalszego, tworzą ogólne warunki do tworzenia i dyfuzji innowacji w gospodarce. Stanowią je: rozwiązania instytucjonalne, organizacyjne i informacyjne tworzące system innowacyjny danego państwa, czyli układ podsystemów produkcyjnych i naukowo-technicznych oraz zależności między nimi, charakteryzujące poziom innowacyjności danego kraju, polityka innowacyjna państwa, warunki instytucjonalno-rynkowe ze scharakteryzowanym mechanizmem rynkowym oraz bazą zasobów: infrastrukturą (siła robocza, dostępność kapitału, usługi transportowe i telekomunikacyjne), usługami technicznymi (standaryzacja, certyfikacja) oraz systemem prawnym i podatkowym, system edukacyjny państwa, który obejmuje zespół publicznych i prywatnych instytucji (placówki szkolnictwa wszystkich szczebli, jednostki kształcenia i przygotowania zawodowego) oraz programów edukacji i podnoszenia kwalifikacji zawodowych w celu wytworzenia umiejętności i innowacyjnych zachowań pracowników (Janasz i Kozioł 2007). Generalnie wszystkie uwarunkowania procesów innowacyjnych dzielą się na wewnętrzne związane z przedsiębiorstwem (organizacją) i zewnętrzne wynikające z otoczenia. Taki podział proponuje większość autorów, m.in. Z. Piątkowski, M. Sankowski, H. Mizgajska, A. Francik, A. Pocztowski (Janasz i Kozioł 2007). Do czynników endogenicznych warunkujących sukces przedsiębiorstwa w działalności innowacyjnej zalicza się: siłę finansową przedsiębiorstwa, która decyduje o tym, na ile nieudanych prób może sobie pozwolić przedsiębiorstwo, zanim osiągnie sukces; to bardzo ważny czynnik, ponieważ działalność B + R obciążona jest z reguły wysokim ryzykiem, wyczucie rynku, które decyduje o tym, czy dana innowacja trafi na zainteresowanie klientów, wielkość przedsiębiorstwa, z którą często wiąże się dynamika innowacyjności, ciągłość kierownictwa przedsiębiorstwa, co wiąże się z długookresowością procesów innowacyjnych, gotowość i motywacja kadry zarządzającej do podejmowania ryzyka, 19

21 wysokość progu wejścia na rynek, wymuszająca skoncentrowanie się, również finansowo, na mniejszej liczbie projektów, ale z zamiarem zdobycia możliwie dużego udziału w rynku (Janasz i Kozioł 2007), za Francik i Pocztowski (1991). Leszczyńska (2011) podaje, że uwarunkowania wewnętrzne wynikają głównie z czynników związanych z zasobami ludzkimi, z otoczeniem i z kondycji finansowej przedsiębiorstwa (tab. 1). Tabela 1. Wewnętrzne uwarunkowania absorpcji innowacji. Wynikające z osobowości menedżera Czynniki związane z zasobami ludzkimi Kreatywność, otwartość na innowacje, chęć wyróżnienia się, zdolności organizacyjne Związane z doświadczeniem menedżera Związane z pracownikami Związane z mikrootoczeniem Związane z lokalizacją Związane z makrootoczeniem Prawa do własności intelektualnej Jakość partnerów Wykształcenie, znajomość języków obcych, umiejętności zawodowe, przebieg pracy zawodowej, doświadczenie w kierowaniu firmą, umiejętność organizowania pracy z ludźmi, motywacja materialna Wykształcona kadra, poczucie wspólnoty interesów, pozytywna ocena osoby menedżera, ogólne warunki pracy i płacy, organizacja motywująca do działalności innowacyjnej Czynniki związane z otoczeniem Współpraca z klientami, innowacyjność konkurencji, brak ograniczeń w dostępie do rynku, sytuacja na rynku pracy Ograniczenia ze strony ochrony środowiska, konieczność współdziałania z władzami, możliwość kontaktu ze szkołą wyższą lub placówkami sfery B + R, ukształtowanie infrastruktury Prawo o rejestracji działalności gospodarczej, prawo podatkowe, warunki zaciągania i spłaty kredytów, uprawnienia klientów, ochrona własności intelektualnej Prawo własności do opracowanych innowacji, prawa użytkowe w trakcie współpracy kilku podmiotów Oczekiwania partnerów, przestrzeganie terminów Czynniki związane z wynikami działalności Wyniki działalności firmy Wartość i dynamika sprzedaży, wynik finansowy, płynność finansowa, wartość eksportu, zobowiązania na rzecz dostawców Źródło: Leszczyńska (2011) 20

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). (Kompilacja dokonana przez Fundację Centrum Analiz Transportowych

Bardziej szczegółowo

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do Innowacja w przedsiębiorczości Andrzej Zakrzewski Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości andrzej.zakrzewski@inkubatory.pl Innowacja Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego

Bardziej szczegółowo

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska Nauka i Edukacja dla innowacji Lidia Szczygłowska Innovatis jako termin łaciński oznacza odnowę, tworzenie czegoś nowego. Według klasycznej definicji Josepha Schumpetera innowacja to: wprowadzenie do produkcji

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

R E G U L A M I N przyznawania Nagród Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego

R E G U L A M I N przyznawania Nagród Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego Załącznik tekst ujednolicony Uchwały Nr 457/2000 Sejmiku Województwa Kujawsko - Pomorskiego z dnia 10 lipca 2000r. R E G U L A M I N przyznawania Nagród Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego 1 1.

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński 2012 Marketing produktu ekologicznego dr Marek Jabłoński Od kilku lat ekologia przestaje mieć znaczenie ideologiczne, w zamian za to nabiera wymiaru praktycznego i inżynierskiego. Większość firm na świecie,

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność źródłem przewagi konkurencyjnej

Innowacyjność źródłem przewagi konkurencyjnej Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wykład w ramach VII edycji Światowego Tygodnia Przedsiębiorczości 17-23.11.2014 r. Innowacyjność źródłem przewagi

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych prof. dr hab. Bogdan Sojkin Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Towaroznawstwa 1 Jak rozumieć komercjalizację? dobro, usługa, Komercjalizacja?

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 LP Działanie Dotychczasowe brzmienie w brzmieniu zaakceptowanym przez KM 1. 4.5 W projekcie przewidziano komponent B+R - (utworzenie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

Otoczenie organizacji

Otoczenie organizacji Otoczenie organizacji Rodzaje otoczenia przedsiębiorstwa: makrootoczenie mezootoczenie otoczenie konkurencyjne Makrootoczenie jest to zespół warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa wynikający z tego,

Bardziej szczegółowo

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl Green Controlling and Finance - innowacyjny program studiów podyplomowych Projekt finansowany ze środków funduszy norweskich

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dr Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 1_GOSPODARKA WIEDZY 2_CYFROWA MAŁOPOLSKA 3_PRZEDSIĘBIORCZA

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy ZAGADNIENIA Z PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH 1. Podstawowe typy i rodzaje przedsiębiorstw turystycznych w Polsce. Zakres ich funkcjonowania. Struktury organizacyjne

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie i doktorzy habilitowani Prof. dr hab. Stanisław

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE Możliwości finansowania inwestycji w biomasę DZIAŁALNOŚĆ WFOŚIGW PRZYCHODY Przychody statutowe WF - ogółem Przychody z tytułu opłat za korzystanie ze środowiska WYDATKI

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE Joanna Kwapisz Główny specjalista Tel. 22 57 92 274 Departament Gospodarki Odpadami Obowiązujące Ochrona powierzchni regulacje ziemi prawne Poziom UE: Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

Kategoria. Nazwa podmiotu.. Nazwisko oceniającego Liczba Kryterium oceny

Kategoria. Nazwa podmiotu.. Nazwisko oceniającego Liczba Kryterium oceny Załącznik Nr 3 Karta Oceny kategorii: Duże i Średnie Przedsiębiorstwo Maks. 50 Ocena odnosi się do podstawowych parametrów ekonomicznej kondycji firmy i jej wkładu w rozwój gospodarczy regionu. Brane są

Bardziej szczegółowo

Program wodno-środowiskowy kraju

Program wodno-środowiskowy kraju Program wodno-środowiskowy kraju Art. 113 ustawy Prawo wodne Dokumenty planistyczne w gospodarowaniu wodami: 1. plan gospodarowania wodami 2. program wodno-środowiskowy kraju 3. plan zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce?

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Wojciech Cellary Katedra Technologii Informacyjnych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Mansfelda 4, 60-854 Poznań

Bardziej szczegółowo

Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan. Spis treści. Przedmowa

Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan. Spis treści. Przedmowa Opracowanie produktów spoŝywczych. Podejście marketingowe - Earle Mary, Earle Richard, Anderson Allan Spis treści Przedmowa Część I. Wprowadzenie 1. Kluczowe czynniki sukcesu lub niepowodzenia nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego OŚ PRIORYTETOWA II RPO WO 2014-2020 KONKURENCYJNA

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Dr Wojciech Piontek X SPOTKANIE FORUM: Dobre praktyki w gospodarce odpadami WARSZAWA - 26 KWIETNIA 2012 Czemu służy polityka środowiskowa (klimatyczna,

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r.

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r. Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego Warszawa, 2 marca 2012r. 1. Inteligentna specjalizacja kraj czy region? 2. Inteligenta specjalizacja

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne?

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne? POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I EKONOMII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-techniczna PROGRAMY, PROJEKTY, PROCESY zarządzanie, innowacje, najlepsze praktyki INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Zarządzanie planem gospodarki odpadami Warunkiem realizacji planu gospodarki odpadami jest ustalenie systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

Finansowanie innowacji. Adrian Lis

Finansowanie innowacji. Adrian Lis 2011 Finansowanie innowacji Adrian Lis Plan prezentacji Część teoretyczna Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania innowacji Programy wspierające innowacyjność Część praktyczna Główne problemy i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy kierunku ZARZĄDZANIE, I 0 licencjat Wiedza o zarządzaniu 1. Przegląd funkcji kierowniczych. 2. Teorie motywacyjne i przywódcze. 3. Współczesne koncepcje zarządzania.

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

25 lat działalności NFOŚiGW

25 lat działalności NFOŚiGW 25 lat działalności NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 25 lat doświadczenia w finansowaniu projektów z obszaru ochrony środowiska powołany w okresie zmian ustrojowych w 1989

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA PO IiŚ 2014-2020 stan prac Joanna Miniewicz WFOŚiGW w Gdańsku Fundusze polityki spójności 2014-2020 Infrastruktura i Środowisko 27 513,90 Inteligentny Rozwój 8 614,10 Wiedza,

Bardziej szczegółowo

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw prof. dr hab. Krystyna Poznańska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Katedra Zarządzania Innowacjami Poziom innowacyjności Polski na tle UE W raporcie

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA ZAKRES DZIAŁALNOŚCI PMG CONSULTING PMG CONSULTING PMG CONSULTING PROJEKTY PROJEKTY POMOCOWE POMOCOWE UNII UNII EUROPEJSKIEJ EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE ZAKRESIE ZARZĄDZANIA ZARZĄDZANIA MARKETINGOWE MARKETINGOWE

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa GOSPODARKA ODPADAMI Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa WFOŚiGW we Wrocławiu Zasady gospodarowania odpadami Projektowane zmiany prawne w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach Badanie poziomu

Bardziej szczegółowo

Po co nam klaster? Edyta Pęcherz

Po co nam klaster? Edyta Pęcherz Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki. Inwestujemy

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu Poznań, 28 maja 2013 r. Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW 1 Marek Zieliński Zastępca Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy Bogdan Kępka Plan Prezentacji Wstęp Finansowanie w obszarze zarządzania Finansowanie w obszarze marketingu Finansowanie w obszarze

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Edukacja ekologiczna Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-111-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: - Poziom studiów: Studia I stopnia

Bardziej szczegółowo

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Do najbardziej znanych systemów zarządzania środowiskiem należą: europejski EMAS światowy ISO 14000 Normy ISO serii 14000 1991 rok -Mędzynarodowa

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR)

NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR) 3 października 2014 1 NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR) agencja wykonawcza nadzorowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego powołana w lipcu 2007 w celu realizacji zadań z zakresu polityki

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii Katarzyna Bergier Wydział Biologii Uniwersytet Łódzki Karolina H. Czarnecka Wydział Lekarski Uniwersytet Medyczny w Łodzi Łódź, 08.06.2015

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 2 z 8 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Opracowano w Instytucie Nafty i Gazu System KZR INiG-PIB/3 2 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 3 z 8 Spis

Bardziej szczegółowo

Transfer technologii z uczelni do przemysłu

Transfer technologii z uczelni do przemysłu Transfer technologii z uczelni do przemysłu Olaf Gajl Podsekretarz Stanu w MNiSW Krzysztof J. Kurzydłowski Podsekretarz Stanu w MNiSW Innowacyjna pozycja Polski (European Innovation Scoreboard 2006) 2005

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4 Planowanie rozwoju technologii - Aleksander Buczacki 4.1. Wstęp 4.2. Proces planowania rozwoju technologii

Rozdział 4 Planowanie rozwoju technologii - Aleksander Buczacki 4.1. Wstęp 4.2. Proces planowania rozwoju technologii Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Pojęcie i klasyfikacja produktów oraz ich miejsce w strategii firmy - Jerzy Koszałka 1.1. Wstęp 1.2. Rynek jako miejsce oferowania i wymiany produktów 1.3. Pojęcie produktu

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Proces zarządzania zasobami ludzkimi

Proces zarządzania zasobami ludzkimi Marek Angowski Proces zarządzania zasobami ludzkimi Część 1 Etapy procesy zarządzania zasobami ludzkimi Planowanie zasobów ludzkich Rekrutacja Selekcja i dobór kandydatów Szkolenia i doskonalenie zawodowe

Bardziej szczegółowo