Strategia Czystszej Produkcji w przedsiębiorstwie hutniczym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Strategia Czystszej Produkcji w przedsiębiorstwie hutniczym"

Transkrypt

1 BOŻENA GAJDZIK Ochrona środowiska w woj. śląskim Strategia Czystszej Produkcji w przedsiębiorstwie hutniczym W praktyce i teorii zarządzania spotyka się kilka systemów zarządzania środowiskowego. Występują systemy oparte na normach ISO oraz dyrektywie EMAS, a także systemy Odpowiedzialność i Troska oraz Czystsza Produkcja. W artykule przedstawiono zagadnienia dotyczące efektów środowiskowych, będących wynikiem wdrożenia strategii CP w przedsiębiorstwie hutniczym Ferrum S.A. Wymienione przedsiębiorstwo było pierwszym, które w branży hutniczej wdrożyło system Czystszej Produkcji. Czystsza Produkcja Według definicji podanej przez UNEP, Czystsza Produkcja to strategia ochrony środowiska polegająca na ciągłym, zintegrowanym, zapobiegawczym działaniu w odniesieniu do procesów, produktów i usług, zmierzającym do zwiększenia efektywności produkcji i usług oraz redukcji ryzyka dla ludzi i środowiska. W praktyce oznacza to: stosowanie technologii, generujących mniej zanieczyszczeń do środowiska, optymalizację procesów produkcyjnych z punktu widzenia ich oddziaływania na środowisko, z uwzględnieniem wszystkich składowych systemu produkcyjnego. Podejście systemowe pozwala analizować proces produkcyjny począwszy od pozyskiwania surowca, energii i zasobów, poprzez procesy przetwarzania i kończąc na składowaniu lub wykorzystaniu produktu zużytego. Istotnym elementem systemu jest także recykling i powtórne wykorzystanie odpadów. W wypadku wyrobów hutniczych materiały stalowe łatwo poddają się rycyklingowi. Obecnie około 45-50% żelaza w postaci zużytych wyrobów stalowych podlega recyklingowi. Program Czystszej Produkcji jest ujmowany najkrócej jako zapobieganie lub ograniczanie wytwarzania odpadów u źródła, czyli bezpośrednio w trakcie procesu produkcyjnego poprzez ciągłe usprawnianie cykli produkcyjnych. Odnosi się on nie tylko do samej technologii (czystsza technologia), ale do całego obszaru działań i rozwiązań związanych z produkcją. Strategia Czystszej Produkcji pozwala na zintegrowanie działań przedsiębiorstwa hutniczego w celu zmniejszenia jego uciążliwości dla środowiska. Ideałem strategii Czystszej Produkcji jest produkcja bezodpadowa. W obecnej sytuacji gospodarczej i technologicznej przedsiębiorstwa mogą jedynie poszukiwać różnych sposobów zagospodarowania odpadów i stosować zamknięte obiegi strumieni zasileniowych, np. wody. Prowadzi to często do integracji linii produkcyjnych, gdzie odpady z jednej linii służą do zasilania materiałowego lub energetycznego innej linii produkcyjnej. Może dochodzić również do współpracy pomiędzy Dr inż. B. Gajdzik Politechnika Śląska, Katedra Zarządzania Procesami Technologicznymi podmiotami w ramach tzw. łańcucha dostaw. Huty współpracując z kopalniami, mogą otrzymywać produkt uboczny, jakim jest metan i wykorzystać go do ogrzewania kotłowni. Wymiana produktów ubocznych i dzielenie się zasobami jest źródłem korzyści ekonomicznych (np. zmniejszanie opłat za korzystanie ze środowiska, zmniejszanie kosztów zakupu surowców) i środowiskowych (mniejsze zużycie zasobów, mniejsze obciążenie środowiska) [1]. Polityka Czystszej Produkcji w przedsiębiorstwie hutniczym Ferrum S.A. Podstawą strategii Czystszej Produkcji jest przyjęcie przez najwyższe kierownictwo przedsiębiorstwa polityki ochrony środowiska. Jest to rodzaj deklaracji, w której kadra kierownicza zobowiązuje się do tworzenia warunków dla racjonalnego korzystania z zasobów i walorów środowiska oraz do jego właściwej ochrony i jego kształtowania [2]. Analizowane przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. w 1993 r. przyjęło następującą deklarację [...] kadra kierownicza przedsiębiorstwa zobowiązuje się w niej do ciągłej redukcji ilości odpadów stałych, ciekłych i gazowych wytwarzanych w trakcie procesu przemysłowego z równoczesnym osiąganiem korzyści ekonomicznych [3]. W 1996 r. przedsiębiorstwo otrzymało świadectwo Czystszej Produkcji. Implementacja strategii Czystszej Produkcji wymaga od przedsiębiorstwa wdrożenia programów inwestycyjnych lub/i organizacyjnych. Program inwestycyjny i organizacyjny przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum Restrukturyzacja sektora hutniczego wymusiła na przedsiębiorstwach hutniczych wiele zmian. Hutę Ferrum przekształcono w spółkę kapitałową. Z działalności przedsiębiorstwa wydzielono funkcje nieopłacalne i przekazano je do realizacji innym podmiotom (outsourcing). Główną działalnością spółki pozostaje produkcja rur i konstrukcji przemysłowych. Przedsiębiorstwo dostarcza wyroby na potrzeby gazownictwa, ciepłownictwa, wodociągów, stacji benzynowych, przemysłu chemicznego. W ramach reorganizacji utworzono komórki ds. nadzoru ekologicznego i ekonomicznego. Restrukturyzacja zatrudnienia wymagała redukcji liczby pracowników i poprawy wydajność pracy. Zmiany techniczno technologiczne w przedsiębiorstwie polegały między innymi na: usuwaniu nadmiaru zdolności produkcyjnych, likwidacji przestarzałych technologii, wyeliminowaniu procesów martenowskich wytopu stali i wdrożeniu nowoczesnych metod ciągłego jej odlewania. 184 Problemy Ekologii, vol. 11, nr 43, lipiec-sierpień 2007

2 Tab. 1 Przykładowe inwestycje realizowane w przedsiębiorstwie hutniczym Ferrum S.A[4] Inwestycja Likwidacja stalowniodlewni Modernizacja systemu opalania zakładowej kotłowni (węgiel częściowo zastąpiono gazem odpadowym) Zainstalowanie nowych kompresorów Modernizacja procesu izolowania rur (z izolacji bitumicznej na polietylenową) Modernizacja procesu cięcia termicznego w produkcji konstrukcji spawanych Modernizacja transportu kolejowego (nowoczesne lokomotywy, likwidacja lokomotyw parowych) Oddanie do użytku linii do wewnętrznego cementowania rur Oddanie do użytku linii zgrzewania rur prądami wysokiej częstotliwości Modernizacja gospodarki cieplnej Zintegrowany system zarządzania Efekt ekologiczny - redukcja emisji pyłów do powietrza o 9 Mg rocznie - redukcja emisji gazów do powietrza o 13 Mg gazów w skali roku - redukcja ilości odpadów przemysłowych o Mg/rok - obniżenie zużycia węgla o ok Mg/ rok - spadek wytwarzanych pyłów i żużlu piecowego - redukcja emisji gazów i pyłów do powietrza - poprawa bilansu energetycznego, - mniejsze zużycie energii elektrycznejoszczędność energii 5400 MWh/rok - oszczędność wody chłodzącej- 8400m 3 rocznie - likwidacja emisji węglowodorów - redukcja zużycia stali do produkcji rur o 50% - optymalne wykorzystanie materiału wsadowego - likwidacja naddatków materiałowych - zmniejszenie zużycia gazów technicznych (tlen, acetylen) - likwidacja hałasu impulsowego - mniejsze zużycie energii - mniejsza produkcja odpadu (wapno pokarbidowe) - obniżenie emisji zanieczyszczeń (pyły i gazy ze spalania węgla) do powietrza o ok.3,9mg w stosunku do poprzednich lokomotyw - spadek emisji węglowodorów o ok. 10 Mg/rok - redukcja zanieczyszczeń do powietrza - likwidacja odpadów stałych (żużel, pył pospawalniczy) - redukcja zanieczyszczeń powstających ze spalania węgla Strategię Czystszej Produkcji uznaje się za najkrótszą drogę do wdrożenia pełnego systemu zarządzania środowiskowego. Realizacja założeń Czystszej Produkcji spełnia w pewnym stopniu wymagania normy ISO Zatem łatwo uzyskać również certyfikat na zgodność z normą ISO (ISO 14001:1996 Systemy zarządzania środowiskowego, specyfikacja i wytyczne stosowania; po nowelizacji jako ISO 14001:2005 Systemy zarządzania środowiskowego, wymagania i wytyczne stosowania). Analizowane przedsiębiorstwo wdrożyło nie tylko system zarządzania środowiskowego wg normy ISO 14001, ale także system zapewnienia jakości wg normy ISO Certyfikat na zgodność z normą EN-ISO 9001 (model zapewnienia jakości w projektowaniu, konstruowaniu, produkcji, instalowaniu i serwisie w pełnym zakresie produkcji) został nadany w 1994 r. przez firmę Rheinisch-Westfälischer TŰV e.v. Z kolei w 2000 r. Ferrum otrzymuje certyfikat na zgodność z normą ISO 14001, wydany przez firmę TŰV-CERT. Głównym celem zintegrowanego systemu jest poprawa pozycji przedsiębiorstwa Ferrum S.A. na rynku poprzez: poprawę wizerunku ekologicznego [...], dostarczenie odpowiednim służbom silnego atutu marketingowego, jakim jest zintegrowany system zarządzania, zdobycie nowych klientów i utrzymanie dotychczasowych, przekonanie inwestorów o atrakcyjności inwestowania w akcje przedsiębiorstwa [5]. Naczelne kierownictwo ponownie złożyło pisemną deklarację stosowania strategii zapobiegania powstawaniu zanieczyszczeń, wyrażoną w dokumencie nazywanym polityką środowiskową: w najbliższych latach przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. będzie nadal koncentrować się na: doskonaleniu działań proekologicznych, podnoszeniu wiedzy i świadomości ekologicznej pracowników, w celu ukształtowania ich odpowiedzialności za ochronę środowiska; stosowaniu najlepszych dostępnych technologii; zmniejszaniu negatywnego oddziaływania na środowisko w zakresie powietrza atmosferycznego i gospodarki odpadami; ciągłej dbałości o tereny zielone; na tworzeniu pozytywnego wizerunku poprzez prowadzenie otwartej polityki informacyjnej o wpływie działalności produkcyjnej na środowisko [6]. Rys. 1. Uproszczony schemat zintegrowanego systemu zarządzania Efekty ekologiczne przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum S.A. Wdrożone programy CP i ciągłe doskonalenie systemu zarządzania środowiskowego przyniosło wymierne efekty ekologiczne. Wykazanie ich nie jest możliwe bez ustalenia odpowiedniego sposobu pomiaru. Zastosowano wskaźnik procentowej efektywności obliczony według wzoru: W e = [ Ct n * 100%/Bt o ]-100%, gdzie: W e wskaźnik efektywności ekologicznej Ct n wymierny efekt realizacji celów środowiskowych w okresie t n (n kolejne lata objęte analizą) Bt o okres odniesienia, stan emisji zanieczyszczeń w okresie t o, okres przed wdrożeniem strategii CP. Badane przedsiębiorstwo szczególną efektywność ekologiczną osiągnęło w zakresie redukcji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych do powietrza. Przed wdrożeniem strategii CP rocznie Problemy Ekologii, vol. 11, nr 4, lipiec-sierpień

3 Tab. 2 Wskaźniki efektywności ekologicznej przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum S.A. [7] Rodzaj oddziaływania Jednostka Przed wdrożeniem strategii CP 1993 r. Po wdrożeniu strategii CP l999 r. Wskaźnik efektywności ekologicznej, % Emisja do środowiska Pył, Mg/rok 15,4 4,0 74,02 Zanieczyszczenia gazowe (bez CO 2 ), Mg/rok ,4 80,62 Odpady produkcyjne, Mg/rok ,85 Ścieki, tys. m 3 /rok ,67 Zużycie nośników energii Gaz ziemny, mln m 3 / rok 1,4 0,4 71,42 Energia elektryczna, MWh/rok ,80 Węgiel kamienny ,32 (dot. kotłowni), Mg/rok Gaz kopalniany (dot. kotłowni), mln m 3 /rok 4,0 7,8 95,0 wytwarzano 15,4 Mg pyłów, po wdrożeniu programu redukcji emisji zanieczyszczeń, ilość pyłów emitowanych do powietrza zmniejszyła się o 11,4 Mg. Średniorocznie przedsiębiorstwo Ferrum S.A. emituje nieco ponad 4,5 Mg pyłów do powietrza atmosferycznego (rys. 2) [8]. Rys. 2. Emisja pyłów do powietrza przez przedsiębiorstwo Ferrum S.A. Również w emisji zanieczyszczeń gazowych do powietrza, przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. osiągnęło znaczne efekty ekologiczne. W 1993 r. emitowało 255 Mg, po wdrożeniu strategii CP emisję zmniejszono do 49,4 Mg. Efektem realizacji strategii CP jest także redukcja odpadów produkcyjnych, spadek o 817 Mg [8,9]. Jednym z programów realizowanych w ramach strategii CP był program gospodarki ściekowej. Wprowadzając zamknięte obiegi wody zmniejszono ilość ścieków o 147 tys. m 3. Średniorocznie po wdrożeniu programów CP przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. wytwarza 55 tys.m 3 ścieków (rys. 3) [9]. Rys. 3. Masa wytwarzanych ścieków w przedsiębiorstwo Ferrum S.A. Oprócz efektów w postaci redukcji emisji zanieczyszczeń do środowiska, przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. zracjonalizowało gospodarkę energetyczną. Przedsiębiorstwo zmniejszyło zużycie gazu ziemnego z ponad 1,4 mln m 3 do 0,4 mln m 3. Wskaźnik efektywności ekologicznej wynosił 71,42%. Nieco mniejsza była efektywność ekologiczna związana z oszczędnością energii elektrycznej, bo tylko rzędu 29,8%. Przed wdrożeniem strategii CP przedsiębiorstwo zużywało MWh/rok, obecnie nieco ponad MWh. Kolejnym komponentem energetycznym jest węgiel kamienny, którego zużycie również spadło o ponad 5,4 tys. Mg. Zmodernizowano kotłownie, zastępując węgiel kamienny gazem, w tym między innymi gazem odpadowym pochodzącym z odmetanowania złóż węglowych kopalni Staszic. W 1993 r. zużyto 4 mln m 3 gazu kopalnianego. W następnych latach ilość wykorzystywanego gazu kopalnianego systematycznie rosła, osiągając wysokość 7,8 mln m 3 (rys. 4) [9]. Rys. 4. Zużycie gazu kopalnianego w celach produkcyjnych w Ferrum S.A. Podsumowanie Efekty działań przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum S.A. na rzecz ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko przyrodnicze zostały zauważone i nagrodzone. W październiku 1996 r. przedsiębiorstwo zostało Laureatem Roku Czystszej Produkcji. W 2000 r. otrzymało nagrodę ministra środowiska i prezesa PCBC- Panteon Polskiej Ekologii. Realizowana strategia Czystszej Produkcji przez przedsiębiorstwo hutnicze Ferrum S.A. przyczyniły się do zmniejszenia negatywnego oddziaływania na środowisko, zredukowano emisję zanieczyszczeń do powietrza, masę odpadów poprodukcyjnych i racjonalnego gospodarowania zasobami środowiska. 186 Problemy Ekologii, vol. 11, nr 43, lipiec-sierpień 2007

4 LITERATURA [1] Nierzwicki W.: Zarządzanie środowiskowe, PWE, s Warszawa 2006 [2] Gajdzik B.: Zarządzanie przedsiębiorstwem a ochrona środowiska, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, Wyd. Orgmasz, Warszawa, nr 10, 2006, s. 50; na podst. Z. Nowak: Zarządzanie środowiskiem, wyd. Politechnika Śląska, s. 22, Gliwice 2001 [3] Sprawozdanie z realizacji programu restrukturyzacji w Spółce Ferrum S.A Oddział Ochrony Środowiska, Huta Ferrum S.A [4] Gajdzik B.: Ekologiczne efekty procesu restrukturyzacji w przedsiębiorstwie hutniczym. Hutnik. Wiadomości Hutnicze, Nr 5, 2006, s na podst. Sprawozdania z realizacji programu restrukturyzacji w Spółce Ferrum S.A Oddział Ochrony Środowiska, Huta Ferrum S.A [5] ( ) [6] Polityka środowiskowa Huty Ferrum S.A. [w: ] Księga zarządzania jakością i zarządzania środowiskowego, Ferrum S.A [7] Ekologiczne efekty procesu restrukturyzacji produkcji w Spółce Huta Ferrum S.A., załącznik do dokumentacji Zintegrowany system zarządzania [8] Gajdzik B.: Aktywność środowiskowa przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum S.A. Mat.XIV Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Technicznej pt. Zarządzanie w przedsiębiorstwie. Politechnika Częstochowska, Szczyrk, czerwiec 2006, s , na podst. sprawozdań ekologicznych z przedsiębiorstwa hutniczego Ferrum S.A. [9] Gajdzik B.: Ochrona powietrza i redukcja odpadów w przedsiębiorstwie hutniczym, Ochrona powietrza i problemy odpadów (w druku) BEATA DOBOSZ, HENRYK JASKÓLECKI Pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia roślinnego 1) Pestycydy, łac. pestis - szkodnik, zaraza i cedeo niszczyć (ceadere zabijać) to grupy związków chemicznych pochodzenia naturalnego lub syntetycznego stosowane do zwalczania szkodników i chorób roślin, a także chorób i szkodników występujących u zwierząt hodowlanych i ludzi [3, s. 82]. Według K. Warmińskiego określenie pestycyd pochodzi od łacińskich słów: pestis = morowe powietrze oraz caedo = niszczę, zabijam (ang. pest = plaga, szkodnik). Służą więc do zwalczania plag nawiedzających pola uprawne oraz zwierzęta hodowlane (i człowieka). W ten sposób można dosłownie przetłumaczyć słowo pestycyd [6, s. 3]. Pestycydy to zatem środki chemiczne używane również do regulacji wzrostu roślin i usuwania chwastów. Niektóre pestycydy są używane w akcjach sanitarnych, higienie osobistej ludzi oraz w leczeniu różnych chorób. Współczesna definicja pestycydu podana przez Van Tiela obejmuje obok związków organicznych, również wirusy i mikroorganizmy. Definicja ta obejmuje też wszelkie substancje, których zadaniem jest regulowanie wzrostu roślin lub owadów, jak też wszelkie defolianty lub też desikanty [2, s. 32]. Innymi nazwami polskimi są: środki szkodnikobójcze, przeciwpasożytnicze lub najczęściej środki ochrony roślin. Pestycydy są to substancje syntetyczne lub naturalne stosowane do zwalczania organizmów szkodliwych lub niepożądanych, używane głównie do ochrony roślin uprawnych, zwierząt hodowlanych, ludzi, produktów żywnościowych, pasz, skór, drewna, tworzyw sztucznych i innych materiałów. Rozróżnia się m.in. substancje stosowane do zwalczania gryzoni (rodentycydy), nicieni (nematocydy), roztoczy (akarycydy), owadów (insektycydy), chwastów (herbicydy), grzybów (fungicydy), bakterii (bakteriocydy); do pestycydów zalicza się również substancje wpływające na procesy życiowe chronionych lub szkodliwych organizmów (roślinne regulatory wzrostu, chemosterylanty), substancje zawierające bakterie chorobotwórcze atakujące organizm szkodnika (biopreparaty). Zamierzonym 1) Niniejsza publikacja zawiera główne tezy pracy dyplomowej (pod tym samym tytułem) autorki, napisanej w GWSP w Mysłowicach (2007 r.) pod kierunkiem dr. n. med. Henryka Jaskóleckiego. celem stosowania pestycydów jest niszczenie (zabijanie) form życia niekorzystnych lub szkodliwych dla człowieka. Założeniem idealnym jest pełna wybiórczość działania, tj. niszczące toksyczne dla niepożądanych form, natomiast nieszkodliwe dla człowieka i pożytecznych zwierząt, owadów i roślin. W praktyce okazało się to nieosiągalne. Badania doświadczalne wykazały szkodliwy wpływ pestycydów na większość organizmów żywych, w tym także ludzi. Wzrastające możliwości analityczne wykazały, że człowiek i wszystkie organizmy są narażone na wpływ różnych dawek pestycydów. Od dużych w warunkach awaryjnych do małych, często na poziomie dopuszczalnym, ale szeroko rozpowszechnionych o nieprzewidzianych skutkach odległych. Daje to tej grupie związków specjalną pozycję, także w klasyfikacji toksykologicznej [1, s. 14]. Dlatego też stało się konieczne ciągłe monitorowanie tych związków w środowisku. W historii produkcji żywności wysiłki człowieka były skierowane na ciągłe zwiększanie terenów ziemi uprawnej. Gdy tej ziemi zabrakło, jedyną drogą do zwiększenia ilości środków spożywczych stało się rolnictwo intensywne. To łączyło się z mechanizacją, regulacją sieci wodnej, stosowaniem nawozów sztucznych i chemicznych środków ochrony roślin (pestycydów). Jak już wspomniano stosowanie pestycydów jest koniecznym warunkiem prowadzenia ekonomicznej i intensywnej gospodarki rolnej. Jednym z podstawowych celów stosowania pestycydów w żywności, poza ochroną przed niszczeniem upraw przez szkodniki jest zwiększanie produkcji żywności. Ze względu na wysoką toksyczność wielu pestycydów ustalono szereg zaleceń i sformułowano przepisy zabezpieczające populacje przed negatywnymi skutkami ich pozostałości w żywności. Według FAO/WHO pozostałość pestycydu jest to suma związków chemicznych obecnych w produkcie spożywczym w wyniku stosowania pestycydu i to zarówno niezmienionej substancji aktywnej jak i produktów tej transformacji o działaniu toksycznym. Między innymi istotne jest określenie czasu karencji. Problemy Ekologii, vol. 11, nr 4, lipiec-sierpień

5 Okresem karencji nazywa się czas jaki musi upłynąć od ostatniego zabiegu agrotechnicznego do zbioru płodów rolnych lub uboju zwierząt, a w wypadku mleka do czasu przeznaczenia do spożycia. Czas karencji jest różny dla tego samego pestycydu w różnych krajach. Zależy on bowiem od lokalnych warunków klimatycznych i glebowych. Z tego powodu, że praktycznie zawsze mamy do czynienia z pewną pozostałością pestycydu należy określić dawkę tolerancji. Dawka tolerancji jest to maksymalna dopuszczalna pozostałość pestycydów określona po czasie karencji dla poszczególnych surowców i produktów spożywczych wyrażona w mg/kg produktu. Tolerancja jest obliczana w oparciu o ADI (Acceptable Daily Intake dopuszczalne dzienne spożycie) i średnie spożycie produktu przez człowieka [7, s. 72]. Pestycydy ulegają biokumulacji. W praktyce biokumulacja oznacza, że organizmy stanowiące kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego gromadzą w swoich tkankach wzrastające ilości związków chloroorganicznych [4, s. 43]. Biokumulacja jest funkcją współczynnika podziału tłuszczwoda badanej substancji i jej odporności na degradację i biotransformację. Zdolność do biokumulacji wzrasta wraz ze wzrostem rozpuszczalności w tłuszczu. Współczynnik biokumulacji K d dla pestycydów oblicza się następująco [5, s. 16]: zintegrowany monitoring Unii Europejskiej, monitoring krajowy, urzędową kontrolę Monitoring Unii Europejskiej jest zalecany wszystkim krajom członkowskim. W odstępie 4 lat mają być badane te same pestycydy, określone jako najbardziej niebezpieczne, lecz w różnych produktach spożywczych. Pozwoli to, po upływie określonego czasu, uzyskać dobrą bazę danych, dotyczącą zawartości wspomnianych pestycydów w żywności obecnej na rynku. Monitoring krajowy jest stosunkowo skromny, co jest spowodowane następującymi uwarunkowaniami: możliwościami analitycznymi w kraju, doborem do badania jedynie produktów o najwyższym spożyciu dodawaniem do listy badanych pestycydów, które oznaczają się największą toksycznością, albo najdłużej kumulują się w organizmie. W 2006 roku w Polsce było zbadanych około 1410 próbek żywności na zawartość 55 pestycydów, w tym również produktów przeznaczonych dla dzieci. Próbki są pobierane z obrotu, z zaleceniem dotarcia do producenta. gdzie: K d = 0,048 xk OW Cel pracy K OW - współczynnik podziału oktanol-woda K OW =C 0 /C W C 0 - stężenie związku w oktanolu C W - stężenie związku w wodzie Większa wartość współczynnika oznacza większą zdolność danego związku do gromadzenia się w organizmach żywych, co jest czynnikiem stwarzającym dla nich duże zagrożenie. Wiele pestycydów posiada zdolność biokumulacji w organizmach. Monitoring pozostałości pestycydów w żywności jest prowadzony w krajach Unii Europejskiej od 1997 roku, a największą gamę badanych pestycydów w żywności wśród państw Unii mają Niemcy i Holendrzy. W 2002 roku w Niemczech oznaczano 399 pestycydów, a w Holandii 332. Unia Europejska zaleca analizę wszystkich podstawowych grup chemicznych pestycydów, które mogą występować w żywności pochodzenia roślinnego. Stanowi to ponad związków pestycydów. Od 2004 roku Komisja Europejska wydaje państwom członkowskim zalecenia, w których wymienia liczbę i nazwy pestycydów oraz ilość środków spożywczych, jakie każde państwo w krajach Unii Europejskiej, w zależności od liczby ludności, powinno analizować w ramach zintegrowanego systemu kontroli. Stanowi to mniej więcej 10-20% całego monitoringu pestycydów, jaki państwa członkowskie wykonują na własne potrzeby. Wyniki prowadzonego monitoringu wskazują, że pozostałości pestycydów są w 40% próbek żywności, z tendencją wzrostową. Produktem, w którym najczęściej stwierdzano pozostałości pestycydów jest szpinak. W 2003 roku został opracowany w Polsce krajowy program badania żywności pod kątem pozostałości pestycydów. Obejmuje on: Celem pracy jest wskazanie na pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia roślinnego, jak również wskazanie źródeł powstawania pestycydów, ich działania i cele zastosowania w produkcji żywności. Przedstawiono diagnozę pozostałości związków chemicznych pochodzenia naturalnego lub syntetycznego w wybranych grupach żywności pochodzenia roślinnego, w tym określenie poziomu zoocydów, fungicydów i fungistatyków, bakteriocydów i herbicydów w najczęściej spożywanych warzywach i owocach, np. truskawkach, papryce i soku z czarnej porzeczki, ze szczególnym uwzględnieniem rejonu województwa śląskiego. Materiał i metody badań Badanie opiera się na analizie materiałów wtórnych. Materiały do badania to wyniki badań laboratoryjnych PPIS (Państwowego Powiatowego Inspektoratu Sanitarnego w Katowicach) oraz KCIT (Krajowego Centrum Informacji Toksykologicznej). Obszarem badań objęto teren województwa śląskiego. Na potrzeby badania dokonano analizy porównawczej pozostałości pestycydów w niektórych produktach żywnościowych pochodzenia roślinnego sprzedawanych przez trzy wiodące sieci hipermarketów: Geant, Real i Tesco. Za wyborem takich właśnie miejsc poboru próbek żywności do badania na obecność pozostałości pestycydów przesądził przede wszystkim fakt, iż obecnie supermarkety i hipermarkety stanowią nieodłączny element funkcjonowania dużych śląskich miast i to w nich robi zakupy spora część mieszkańców tego regionu. Warto zatem, zdaniem autorów, skupić się na produktach żywnościowych oferowanych przez sklepy wielkopowierzchniowe. Nie bez znaczenia pozostaje także dostępność materiału badawczego. 188 Problemy Ekologii, vol. 11, nr 43, lipiec-sierpień 2007

6 Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna przeprowadza najwięcej badań dla produktów pochodzących z hipermarketów, stąd staje się możliwa analiza bogatego materiału statycznego. Analizowany materiał obejmuje sprawozdania z badań przeprowadzonych w sierpniu 2006 r. przez WSSE w Katowicach metodą PN-EN do 3:2000 zgodnie z instrukcją SG/IR- 04: r. Należy w tym miejscu wyjaśnić, iż metoda PN- EN do 3:2000 odnosi się do żywności o niskiej zawartości tłuszczu i polega na oznaczeniu pozostałości pestycydów za pomocą chromatografii gazowej z wykorzystaniem detektorów selektywnych w warunkach ogólnych. 2) Wyniki Materiał analizowany w pracy dotyczy próbek takich produktów pochodzenia roślinnego, jak: papryka pomarańczowa, truskawka, sok z czarnej porzeczki. W badaniach zanalizowano pozostałości takich pestycydów, jak: azynofos metylowy, bifentryna, chloropiryfos, chloropiryfos metylowy, cypermetryna, deltametryna, diazynon, dimetoat, endosulfan, fenarymol, fenpropatryna, fenwalerat, forat, grupa benomylu (benomyl, karbendazym, tiofanat metylu), grupa manebu (mankozeb, maneb, propineb, tiuram, zineb), lamda-cyhalotryna, malation, mekarbam. W każdym z badanych produktów wyodrębniono podobne substancje zaliczane do pestycydów. Substancje te można sklasyfikować w czterech grupach. Rys.1. Grupy pestycydów stwierdzonych w pobranych próbkach żywności Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań Najliczniejszą grupą w badanych próbkach były pestycydy fosforoorganiczne, które stanowiły 50% wszystkich stwierdzonych pestycydów. Pyrotroidy syntetyczne z kolei mają 35% udziału w strukturze pestycydów jakie pozostały w badanych próbkach. Pozostałe 10% składu pestycydów stanowią inne pestycydy z grup benomylu i manebu (10%) oraz pestycyd chloroorganiczny endosulfan (5%). Po przeanalizowaniu danych dotyczących próbek papryki pomarańczowej stwierdzono, że zidentyfikowano w tym produkcie pozostałości 20 pestycydów. W papryce pomarańczowej sprzedawanej przez hipermarkety Geant, Carrefour i Tesco zlokalizowanych na terenie województwa śląskiego pozostają śladowe ilości azynofosu metylowego, bifetryny, chloropiryfosu, chloropiryfosu metylowego, cypermetryny, deltametryny, diazynonu, dime-toatu, endosulfanu, fenarymolu, fenpropatryny, fenwaleratu, foratu, grupy benomylu, grupy manebu, lambdacyhalotryny, malationu, mekarbamu, metydationu, permetryny i tiabendazolu. Sprawozdanie z badań próbek truskawki pozwala wnioskować, iż w owocu tym sprzedawanym w badanych hipermarketach stwierdzono pozostałość 21 pestycydów, a mianowicie: azonyfosu metylowego, bifetryny, chloropiryfosu metylowego, cypermetryny, deltametryny, diazynonu, grupy maneżu, lambda-cyhalotryny, malationu, mekarbamu, medytadionu, perme-tryny i tiabendazolu. Wyniki badań wykazały, iż stwierdzono takie ilości pestycydów w badanej próbce, że nie wykluczają one truskawek ze spożycia. Na podstawie sporządzonego przez WSSE w Katowicach sprawozdania z badania próbek soku porzeczkowego stwierdzono, że w sprzedawanym produkcie znajduje się pozostałość 20 pestycydów. Podobnie, jak w wypadku truskawki i papryki pomarańczowej w soku porzeczkowym wyodrębniono takie pestycydy, jak: azynofos metylowy, bifetryna, chlorowi-ryfos, chloropiryfos metylowy, cypermetryna, deltametryna, diazynon, di-metoat, endosulfan, fenarymol, fepropatryna, fenwalerat, forat, grupa beno-mylu, grupa manebu, lambda-cyhalotryna, malaton, mekarbam, metydation, permetrybna i tiabenazol. W wypadku zarówno truskawki, papryki pomarańczowej, jak i soku porzeczkowego nie stwierdzono, aby którykolwiek z pestycydów pozostawił w żywności ślady większe niż dopuszczalne przez określone normy i granice dopuszczalności. W badanych próbkach soku z czarnej porzeczki, truskawek i pomarańczowej papryki największe pozostałości pestycydów pochodzą z takich substancji, jak deltametryna (<0,0049 mg/ kg), grupa manebu (<0,044 mg/kg), malationy (0,03 <mg/kg) i fenpropatryny (<0,0299 mg/kg. W badanej żywności pochodzenia roślinnego pozostały znikome ilości diazynony (<0,001mg/kg), foratu (<0,001 mg/kg), fenarymolu (<0,0017 mg/kg), fenwaleratu (<0,0019 mg/kg). Pozostałe pestycydy nie pozostawiają części większej niż 0,02 mg/kg. Omówienie wyników Przeprowadzona analiza pozwala wnioskować, że we współczesnym świecie w każdym produkcie pochodzenia roślinnego, a więc w warzywach, owocach i przetworzonych sokach spożywanych przez konsumentów robiących zakupy w hipermarketach na terenie województwa śląskiego można zidentyfikować pozostałości wielu rożnych pestycydów z różnych grup od pestycydów chloroorganicznych, przez fosforoorganiczne po pyretroidy syntetyczne. Jak wynika z badań nie są to jednak ilości, które mogłyby zaszkodzić spożywającym te produkty. 2) z r. Problemy Ekologii, vol. 11, nr 4, lipiec-sierpień

7 Wydaje się zatem, że teza, iż obecna gospodarka rolna nie jest w stanie produkować bez użycia pestycydów, jest słuszna. Nie mniej jednak liczne ograniczenia w stosowaniu i dawkowaniu pestycydów (głównie ograniczenia wynikające z dyrektyw unijnych), wpływają na stosowanie pestycydów w ilościach nie przekraczających dopuszczalnych norm. Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że w wypadku papryki pomarańczowej wszystkie pozostałości pestycydów nie przekraczały dopuszczalnych granic oznaczalności, co pozwala wnioskować, iż spożywanie papryki pomarańczowej zakupionej w hipermarketach na terenie województwa śląskiego jest bezpieczne dla organizmu konsumenta i nie zagraża utratą zdrowia, ani też nie zachodzi obawa o zatruciu pestycydami konsumentów. Konsumpcja zakupionych w każdym sklepie świeżych owoców w postaci truskawek jest całkowicie bezpieczna, ze względu na dopuszczalne stężenie pozostałości pestycydów w owocach, które w wypadku każdego ze stwierdzonych pestycydów mieści się w granicach dopuszczalności. Stwierdzone ilości pestycydów nie zagrażają więc zdrowiu ani tym bardziej życiu konsumentów. W żadnej z badanych próbek soku porzeczkowego nie stwierdzono pozostałości pestycydów w ilości przekraczającej dopuszczalne granice. Można zatem wnioskować, iż spożywanie tego soku jest bezpieczne dla ludzkiego organizmu i nie wywołuje zmian chorobowych czy zatruć u konsumenta. Wnioski Pomarańczowa papryka, truskawki i sok z czarnej porzeczki posiadają takie ilości pozostałości pestycydów, które nie są w stanie zaszkodzić zdrowiu mieszkańców województwa śląskiego i nie narażają konsumentów na zatrucie pestycydami. Dopuszczalne normy pozostałości pestycydów w żywności są stale monitorowane przez odpowiednie służby, a w szczególności przez powiatowe i wojewódzkie służby sanitarno-eidemiologiczne. Do sprzedaży w hipermarketach jest dopuszczana tylko żywność, w której pozostałości pestycydów nie przekraczają wyznaczonych norm. Każdy produkt, w którym stwierdzono by przekroczenie granic oznaczalności zostałby natychmiast wycofany ze sprzedaży ze względu na szkodliwe działanie na ludzkie zdrowie i życie. Z dużym prawdopodobieństwem, cała żywność pochodzenia roślinnego sprzedawana w hipermarketach nie grozi zatruciem pestycydowym. * * * Autorzy dziękują Państwowemu Powiatowemu Inspektorowi Sanitarnemu w Katowicach, Panu lek. med. Bogusławowi KAŁWAKOWI za życzliwość oraz wszechstronną pomoc w trakcie gromadzenia materiałów do pracy dyplomowej. LITERATURA [1] White-Stevens R.: Pestycydy w środowisku [red.] Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1977 [2] Rotkiewicz P.: Pestycydy. Kurier Chemiczny 17(5), 1993 [3] Słownik chemii praktycznej: Wiedza Powszechna. Warszawa 1992 [4] Struciński P.: Środowiskowe narażenie na polichlorowane bifenyle - Wybrane aspekty zdrowotne. Zakład Toksykologii Środowiskowej, Warszawa 2000 [5] Trwałość pestycydów. Kwartalnik Pestycydy, nr 3, 2001 [6] Warmiński K.: Inhibitory biosyntezy chityny. Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2001 [7] Praca zbior. pod red. E. Kolarzy: Wybrane problemy higieny i ekologii człowieka. Wyd. UJ, Kraków 2000 (c.d. ze s. 68) Edyta Krutysz, Tomasz Hus, Tomasz Kowalczyk, Krzysztof Pulikowski: Quality of water in ponds located in a forest enclosure of the Arboretum of the Wroclaw University of Environmental and Life Sciences. Surplus of organic and biogenic compounds in surface waters poses a serious risk to the natural environment. The work presents an analysis of data obtained from small ponds located within the Arboretum of the Wroclaw University of Environmental and Life Sciences. The data was used as a basis for assessing the quality of water and potential for its improvement. The water in the Arboretum ponds was characterized by low concentration of dissolved oxygen on the average level of 3,7 mg O2/dm3 for S1 pond and 6,8 O2/dm3 for S2 pond and height values of oxygen indicators : BOD5 and CODMn. Worth mentioning is also a very high average ammonium concentration: 3,33 NH4/dm3 for S1 pond and 2,24 NH4/dm3 for S2 pond, respectively. The water in the ponds had also very high phosphorus content. Improvement of the water quality of the Arboretum ponds can be achieved by removing the waste from the ponds and at least some bottom sediments accumulated in them alongside with improved water and wastewater management in the area adjacent to the Arboretum. Zdzisław Małecki: Prognosis of the natural environment changes in the area of the planned Wielowieś Klasztorna reservoir. Construction of the Wielowieś Klasztorna retention reservoir will have a negative impact on the natural environment: 1704-hectares of biodiversified landscape of marshy meadows extending along the Prosna River representing high natural and esthetic qualities will disappear. The Świerczyna peatbog will be completely destructed. Vegetation of the peat bog comprises 43 plant assemblages. There are 18 breeding bird species in the Prosna River valley. The forest assemblage is represented by spots of reeds and mixed pine-oak forest. Riverside forests (ash trees and alder) occur only sporadically over the planned area of the reservoir. Communities of almond willow and common osier which extended along the Prosna River are important species for the area. Except the phytocenoses of duckweed, the aquatic vegetation belongs to common natural assemblies of the region. One of the geobotanical peculiarities of the area of the planned reservoir is an oak alley with ash-tree admixture which extends along the road from Raduchów to Górski Młyn. A line of old field maples extends along the road and in the park at Przystajna. It is planned to cut them down despite the fact that this tree species is under the danger of extension in the Wielkopolska region. Phytocenoses of mixed elm and ash trees riverside carr have developed in the Raduchów and Przystajna parks. 190 Problemy Ekologii, vol. 11, nr 43, lipiec-sierpień 2007

RAPORT Z MONITORINGU POZOSTAŁOŚCI PESTYDYCÓW W PRÓBKACH ŻYWNOŚCI W POLSCE PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 R.

RAPORT Z MONITORINGU POZOSTAŁOŚCI PESTYDYCÓW W PRÓBKACH ŻYWNOŚCI W POLSCE PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 R. RAPORT Z MONITORINGU POZOSTAŁOŚCI PESTYDYCÓW W PRÓBKACH ŻYWNOŚCI W POLSCE PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 R. Warszawa, 2008 rok MONITORING I URZĘDOWA KONTROLA POZOSTAŁOŚCI PESTYCYDÓW

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia chemiczne

Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia w środkach spożywczych Podstawa prawna: Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1881/2006 z dnia 19 grudnia 2006 r. ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN A OCHRONA ZDROWIA LUDZI I ŚRODOWISKA DARIUSZ PLISZKA WIORIN W BYDGOSZCZY

ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN A OCHRONA ZDROWIA LUDZI I ŚRODOWISKA DARIUSZ PLISZKA WIORIN W BYDGOSZCZY ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN A OCHRONA ZDROWIA LUDZI I ŚRODOWISKA DARIUSZ PLISZKA WIORIN W BYDGOSZCZY POTRZEBA STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN 65 tys. gatunków organizmów szkodliwych na świecie, w tym w Polce

Bardziej szczegółowo

POLSKI RUCH CZYSTSZEJ PRODUKCJI NOT

POLSKI RUCH CZYSTSZEJ PRODUKCJI NOT Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. Zmiany wzorców produkcji i konsumpcji w świetle

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

Wymagania przy sprzedaży bezpośredniej produktów pochodzenia roślinnego

Wymagania przy sprzedaży bezpośredniej produktów pochodzenia roślinnego Wymagania przy sprzedaży bezpośredniej produktów pochodzenia roślinnego Agnieszka Domańska Mełgieś Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna Lublinie Oddział Higieny Żywności, Żywienia i Przedmiotów

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

Niska emisja sprawa wysokiej wagi

Niska emisja sprawa wysokiej wagi M I S EMISJA A Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Suwałkach Sp. z o.o. Niska emisja sprawa wysokiej wagi Niska emisja emisja zanieczyszczeń do powietrza kominami o wysokości do 40 m, co prowadzi do

Bardziej szczegółowo

NOVAGO - informacje ogólne:

NOVAGO - informacje ogólne: NOVAGO - informacje ogólne: NOVAGO Sp. z o. o. specjalizuje się w nowoczesnym gospodarowaniu odpadami komunalnymi. Zaawansowane technologicznie, innowacyjne instalacje w 6 zakładach spółki, pozwalają na

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI -wstępny przegląd środowiskowy

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI -wstępny przegląd środowiskowy SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI -wstępny przegląd

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

PRZECIWDZIAŁANIE UCIĄŻLIWOŚCI ZAPACHOWEJ POWIETRZA

PRZECIWDZIAŁANIE UCIĄŻLIWOŚCI ZAPACHOWEJ POWIETRZA PRZECIWDZIAŁANIE UCIĄŻLIWOŚCI ZAPACHOWEJ POWIETRZA Jest tak 2 Problem z uciążliwością zapachową w kraju Ilość skarg wpływających do WIOŚ i GIOŚ: 2010 r. - 1134 z zakresu zanieczyszczenia powietrza, w tym

Bardziej szczegółowo

POZWOLENIE ZINTEGROWANE

POZWOLENIE ZINTEGROWANE POZWOLENIE ZINTEGROWANE : art. 184 ust.2, art. 208 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008r. Nr 25, poz. 150 z późn. zm.); art. 18 ust. 1, art. 20 ust. 1, art. 27 ust.

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

Rejestr wymagań prawnych i innych dot. Systemu Zarządzania Środowiskowego

Rejestr wymagań prawnych i innych dot. Systemu Zarządzania Środowiskowego ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA F/PSZ-2/1/2 1/6 Rejestr wymagań prawnych i innych dot. Systemu Zarządzania Środowiskowego 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Ustawy Ustawa

Bardziej szczegółowo

Kursy: 12 grup z zakresu:

Kursy: 12 grup z zakresu: SCHEMAT REALIZACJI USŁUG W RAMACH PROJEKTU EKO-TRENDY Kursy: 12 grup z zakresu: Szkolenia Instalator kolektorów słonecznych - 2 edycje szkoleń - 1 h/gr. 2. Szkolenia Nowoczesne trendy ekologiczne w budownictwie

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADY ENERGETYKI CIEPLNEJ S.A.

ZAKŁADY ENERGETYKI CIEPLNEJ S.A. ZAKŁADY ENERGETYKI CIEPLNEJ S.A. Ul. Ścigały 14 40-205 Katowice Energetyczne wykorzystanie metanu z odmetanowania Kopalń Krótka historia ZEC S.A. ZAKŁADY ENERGETYKI CIEPLNEJ 01.07.1995 r. Uchwała Walnego

Bardziej szczegółowo

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Katowice, maj 2014 roku Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM I EKOLOGISTYKA ĆWICZENIA 3 ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM I EKOLOGISTYKA

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM I EKOLOGISTYKA ĆWICZENIA 3 ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM I EKOLOGISTYKA 1 ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM I EKOLOGISTYKA ĆWICZENIA 3 EKOLOGISTYKA W PRODUKCJI: Bilans ekologiczny Koncepcja czystej produkcji BILANS EKOLOGICZNY 3 Bilans ekologiczny systematyczna analiza, identyfikująca

Bardziej szczegółowo

PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO KONSORCJUM: IETU Katowice IMBiGS CGO Katowice 1 Sektor gospodarczy Ilość wytworzonych odpadów innych niż niebezpieczne i komunalne

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski

Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski Polityka energetyczna w Unii Europejskiej Zobowiązania ekologiczne UE Zobowiązania ekologiczne UE na rok 2020 redukcja emisji gazów

Bardziej szczegółowo

Zasady gospodarki odpadami w Polsce

Zasady gospodarki odpadami w Polsce Zasady gospodarki odpadami w Polsce Poznań, dnia 23 września 2010 r. Beata Kłopotek Beata Kłopotek Dyrektor Departamentu Gospodarki Odpadami Ministerstwo Środowiska Filary gospodarki odpadami Technika,

Bardziej szczegółowo

POTENCJAŁ WYKORZYSTANIA ODPADÓW BIODEGRADOWALNYCH NA CELE ENERGETYCZNE W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM

POTENCJAŁ WYKORZYSTANIA ODPADÓW BIODEGRADOWALNYCH NA CELE ENERGETYCZNE W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM DEPARTAMENT ŚRODOWISKA, ROLNICTWA I ZASOBÓW NATURALNYCH POTENCJAŁ WYKORZYSTANIA ODPADÓW BIODEGRADOWALNYCH NA CELE ENERGETYCZNE W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM Anna Grapatyn-Korzeniowska Gdańsk, 16 marca 2010

Bardziej szczegółowo

Konsultacja zmian dla Programu Priorytetowego NFOŚiGW Czysty Przemysł

Konsultacja zmian dla Programu Priorytetowego NFOŚiGW Czysty Przemysł Konsultacja zmian dla Programu Priorytetowego NFOŚiGW Czysty Przemysł Urszula Zając p.o. Dyrektora Departamentu Przedsięwzięć Przemyslowych Forum Energia Efekt Środowisko Zabrze, 6 maja 2013 r. Agenda

Bardziej szczegółowo

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r.

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r. Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie Warszawa 8 maja 2013 r. Efektywne zarządzanie energią jest jednym z warunków krytycznych do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Pozyskiwanie biomasy z odpadów komunalnych

Pozyskiwanie biomasy z odpadów komunalnych Pozyskiwanie biomasy z odpadów komunalnych Dr inż. Lech Magrel Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku Białystok, 12 listopad 2012 r. Definicja biomasy w aktach prawnych Stałe lub ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna ścieżka edukacyjna

Ekologiczna ścieżka edukacyjna Ekologiczna ścieżka edukacyjna Lp. Treści ogólne Treści szczegółowe Osiągnięcia przedmiot klasa 1. Ekonomiczne i społeczne aspekty Uczeń potrafi: związków między człowiekiem i jego działalnością a środowiskiem.wartość

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o.

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Konferencja Klubu Polskie Forum ISO 14000 Warszawa, 17-18 kwietnia 2012 Krzysztof Lebdowicz

Bardziej szczegółowo

Wysłodki i melas jako pasza GMP. Roman Wojna

Wysłodki i melas jako pasza GMP. Roman Wojna Wysłodki i melas jako pasza GMP Roman Wojna Ustawa o paszach 2006 1) Rejestracja i zatwierdzenie zakładów. 2) Zasady wytwarzania i stosowania pasz leczniczych oraz nimi obrót. 3) Wymagania jakościowe

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii Katowice, 16 grudnia 2014 roku Wojewódzki Fundusz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej

Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej dr Paweł Wojciechowski Katedra Prawa Rolnego i Systemu Ochrony Żywności Wydział Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna, korzyści z jej wdrażania i lokalne przykłady

Gospodarka niskoemisyjna, korzyści z jej wdrażania i lokalne przykłady Gospodarka niskoemisyjna, korzyści z jej wdrażania i lokalne przykłady Andrzej Kassenberg Instytut na rzecz Ekorozwoju Konferencja otwarcia, Starogard Gd. 20.10.2014 Projekt realizowany przy wsparciu finansowym

Bardziej szczegółowo

Polityka innowacyjna Województwa Mazowieckiego

Polityka innowacyjna Województwa Mazowieckiego Polityka innowacyjna Województwa Mazowieckiego Konferencja Innowacje w przemyśle a zmiany klimatu Warszawa, dn. 28 maja 2009 r. 1 Warszawa, dn.28 maja 2009 r. Plan prezentacji: Regionalna Strategia Innowacji

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia. Małgorzata Gackiewicz

Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia. Małgorzata Gackiewicz Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia Małgorzata Gackiewicz POCZĄTEK ISO 14001 2010r. POKL Zespół wdrożniowy Komunikacja ASPEKTY ŚRODOWISKOWE ASPEKTY BEZPOŚREDNIE Wytwarzanie

Bardziej szczegółowo

PGNiG TERMIKA nasza energia rozwija miasta

PGNiG TERMIKA nasza energia rozwija miasta PGNiG TERMIKA nasza energia rozwija miasta Kim jesteśmy PGNiG TERMIKA jest największym w Polsce wytwórcą ciepła i energii elektrycznej wytwarzanych efektywną metodą kogeneracji, czyli skojarzonej produkcji

Bardziej szczegółowo

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH Wyk. Maria Anna Wiercińska SPIS TREŚCI 1. PODSTAWOWE POJĘCIA Odpady opakowaniowe Gospodarka odpadami opakowaniowymi

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki

Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki Główne założenia do realizacji projektu Działalność podstawowa Grupy TAURON to: Wydobycie węgla Wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła Dystrybucja

Bardziej szczegółowo

Efektywność środowiskowa zrównoważonego rozwoju w łańcuchu dostaw

Efektywność środowiskowa zrównoważonego rozwoju w łańcuchu dostaw Efektywność środowiskowa zrównoważonego rozwoju w łańcuchu dostaw na przykładzie zakładu produkcji detergentów Henkel Polska w Raciborzu Od CSR komunikacyjnego do sustainability Warszawa, 4 października

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Rzeszów, 4 grudnia 2013r.

Rzeszów, 4 grudnia 2013r. Rzeszów, 4 grudnia 2013r. W Polsce funkcjonuje 16 wojewódzkich funduszy ochrony środowiska oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. NFOŚiGW oraz wojewódzkie fundusze łączy wspólny

Bardziej szczegółowo

Sprawa okazuje się jednak nieco bardziej skomplikowana, jeśli spojrzymy na biomasę i warunki jej przetwarzania z punktu widzenia polskiego prawa.

Sprawa okazuje się jednak nieco bardziej skomplikowana, jeśli spojrzymy na biomasę i warunki jej przetwarzania z punktu widzenia polskiego prawa. Czy biomasa jest odpadem? Łukasz Turowski Co to jest biomasa? W obliczu nałożonych na Polskę prawem Unii Europejskiej zobowiązań polegających na zwiększaniu udziału energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Piskorz Wojewódzki Inspektor Weterynaryjny ds. bezpieczeństwa żywności Wojewódzki Inspektorat Weterynarii W Szczecinie

Katarzyna Piskorz Wojewódzki Inspektor Weterynaryjny ds. bezpieczeństwa żywności Wojewódzki Inspektorat Weterynarii W Szczecinie Nadzór organów Inspekcji Weterynaryjnej nad jakością wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi wykorzystywaną w zakładach produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego Katarzyna Piskorz Wojewódzki Inspektor

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU

WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU ZA GŁÓWNE ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ UWAŻANE SĄ: -przemysł -transport -rolnictwo -gospodarka komunalna Zanieczyszczenie gleb Przyczyny zanieczyszczeń gleb to, np.: działalność

Bardziej szczegółowo

Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja.

Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja. Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja. 1 Rozporządzenie (WE) Nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z 28 stycznia 2002 ustanawiające

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 kwietnia 2004 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych. (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 kwietnia 2004 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych. (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r. Dz.U.04.97.976 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 kwietnia 2004 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.) Na podstawie art. 44 ust. 4 ustawy z dnia 11 maja

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA O OBIEGU ZAMKNIĘTYM

GOSPODARKA O OBIEGU ZAMKNIĘTYM GOSPODARKA O OBIEGU ZAMKNIĘTYM Dobre przykłady możliwości wykorzystania surowców i produktów pochodzących ze stacji demontażu pojazdów W prezentacji wykorzystano materiały udostępnione przez: DR. INŻ.

Bardziej szczegółowo

Technologie ochrony atmosfery

Technologie ochrony atmosfery Technologie ochrony atmosfery Wprowadzenie do przedmiotu czyli z czym to się je Kazimierz Warmiński Literatura: Szklarczyk M. 2001. Ochrona atmosfery. Wydawnictwo UWM Olsztyn. Mazur M. 2004. Systemy ochrony

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu Poznań, 28 maja 2013 r. Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW 1 Marek Zieliński Zastępca Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

Efekt ekologiczny modernizacji

Efekt ekologiczny modernizacji Efekt ekologiczny modernizacji Przykładowa 16 40-086 Katowice Miasto na prawach powiatu: Katowice województwo: śląskie inwestor: wykonawca opracowania: uprawnienia wykonawcy: data wykonania opracowania:

Bardziej szczegółowo

Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego. Zielona Góra, 23 luty 2010 r.

Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego. Zielona Góra, 23 luty 2010 r. Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego Zielona Góra, 23 luty 2010 r. Podstawa opracowania Programu Programy ochrony powietrza sporządza się dla stref,

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Spalanie i termiczna degradacja polimerów

Spalanie i termiczna degradacja polimerów Zarządzanie Środowiskiem Pracownia Powstawanie i utylizacja odpadów oraz zanieczyszczeń INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA nr 20 Spalanie i termiczna degradacja polimerów Opracowała dr Hanna Wilczura-Wachnik Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza Projekt realizowany przy udziale instrumentu finansowego Unii Europejskiej LIFE+ oraz środków finansowych NFOŚiGW Dnia 01 czerwca 2012 r. FU-WI Sp. z o.o. rozpoczęła realizację projektu unijnego pn. Demonstracyjna

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Substancje niepożądane w żywności i paszach Substancje anaboliczne hormonalne

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie węgla kamiennego. Warszawa, 18 grudnia 2013

Wykorzystanie węgla kamiennego. Warszawa, 18 grudnia 2013 Wykorzystanie węgla kamiennego Warszawa, 18 grudnia 2013 2 Zasoby kopalin energetycznych na świecie (stan na koniec 2012 r.) Ameryka Płn. 245/34/382 b. ZSRR 190/16/1895 Europa 90/3/150 Bliski Wschód 1/109/2842

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Mogilniki oraz problemy związane z ich likwidacją prof. dr hab. inż.

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Mogilniki oraz problemy związane z ich likwidacją prof. dr hab. inż. Pestycydy i problemy związane z ich produkcja i stosowaniem - problemy i zagrożenia związane z występowaniem pozostałości pestycydów w środowisku; Mogilniki oraz problemy związane z ich likwidacją - problem

Bardziej szczegółowo

Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego

Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego Nasza działalność skupia się na zagadnieniach z dziedziny energetyki, w szczególności efektywności energetycznej, zarządzania energią oraz ochrony środowiska.

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE (od roku ak. 2014/2015)

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE (od roku ak. 2014/2015) (od roku ak. 2014/2015) A. Zagadnienia z zakresu Odpady biodegradowalne, przemysłowe i niebezpieczne: 1. Omówić podział niebezpiecznych odpadów szpitalnych (zakaźnych i specjalnych). 2. Omów wymagane warunki

Bardziej szczegółowo

Projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe gminy miejskiej Mielec Piotr Stańczuk

Projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe gminy miejskiej Mielec Piotr Stańczuk Projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe gminy miejskiej Mielec Piotr Stańczuk Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429 Kraków

Bardziej szczegółowo

BADANIE POZOSTAŁOŚCI ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN W OWOCACH W ROKU 2013

BADANIE POZOSTAŁOŚCI ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN W OWOCACH W ROKU 2013 Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Badawczy, Białystok Kier. Lab.: prof. dr hab. Bożena Łozowicka BADANIE POZOSTAŁOŚCI ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN W OWOCACH W ROKU 2013 Praca wykonana w ramach zadania

Bardziej szczegółowo

Program ochrony środowiska dla Powiatu Poznańskiego na lata

Program ochrony środowiska dla Powiatu Poznańskiego na lata 10. Dane źródłowe - Informacja o stanie środowiska w roku 2014 i działalności kontrolnej Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska w powiecie poznańskim ziemskim w roku 2014, WIOŚ, Poznań,

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu Program ochrony środowiska Powiat Strzelce Opolskie Spis treści str. 1 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1: Wstęp. Informacje ogólne. 1.1. Cel opracowania programu.... 3 1.2. Metodyka opracowania... 4 1.3. Informacje

Bardziej szczegółowo

ECOKARTA karta produktu z uwzględnieniem

ECOKARTA karta produktu z uwzględnieniem Produkt: Zastosowanie: Przeznaczenie: Skład: Sposób wytwarzania / technologia: Producent: Zestaw LINK Łazienka Toaleta Polipropylen, HD PE, stal, powłoka lakiernicza Wtrysk, rozdmuch, obróbka mechaniczna,

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 12 listopada 2015 r. (OR. en)

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 12 listopada 2015 r. (OR. en) Rada Unii Europejskiej Bruksela, 12 listopada 2015 r. (OR. en) 13998/15 ADD 1 CONSOM 190 MI 714 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 29 października 2015 r. Do: Dotyczy: Sekretariat

Bardziej szczegółowo

Efekt ekologiczny modernizacji

Efekt ekologiczny modernizacji Efekt ekologiczny modernizacji Jesienna 25 30-00 Wadowice Powiat Wadowicki województwo: małopolskie inwestor: wykonawca opracowania: uprawnienia wykonawcy: data wykonania opracowania: numer opracowania:

Bardziej szczegółowo

10 dobrych uczynków dla Ziemi. czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę

10 dobrych uczynków dla Ziemi. czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę 10 dobrych uczynków dla Ziemi czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę Zmniejszenie ilości odpadów Jak to możemy osiągnąć? Korzyści i zalety Korzystanie z tworzyw biodegradowalnych Nie marnujemy miejsca

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie Tomasz Poskrobko Etapy rozwoju modelu ochrony środowiska w przedsiębiorstwie strategia czystszej produkcji strategia zarządzania obciążeniem strategia zarządzania

Bardziej szczegółowo

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1 CO TO JEST HACCP? HACCP ANALIZA ZAGROŻEŃ I KRYTYCZNE PUNKTY KONTROLI HAZARD ryzyko, niebezpieczeństwo, potencjalne zagrożenie przez wyroby dla zdrowia konsumenta ANALYSIS ocena, analiza, kontrola zagrożenia

Bardziej szczegółowo

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K ĆWICZENIA 2 Charakterystyka wybranej działalności gospodarczej: 1. Stosowane surowce, materiały, półprodukty, wyroby ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Katowice, 31 marca 2015 r. STRATEGIA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie 1 Prognozowany wzrost: produkcji zbóż, światowej populacji ludności, zużycia nawozów i areałów rolniczych [adapted

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie zadań z zakresu ochrony atmosfery. ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Pawłowice,

Dofinansowanie zadań z zakresu ochrony atmosfery. ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Pawłowice, Dofinansowanie zadań z zakresu ochrony atmosfery ze środków WFOŚiGW w Katowicach Pawłowice, 02.09.2014 Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach został utworzony w czerwcu

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT W SPRAWIE PRODUKCJI PIERWOTNEJ

KOMUNIKAT W SPRAWIE PRODUKCJI PIERWOTNEJ Łowicz dn. 21.05.2015r. KOMUNIKAT W SPRAWIE PRODUKCJI PIERWOTNEJ Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Łowiczu Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Łowiczu przypomina że zgodnie z ustawą

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Programu Ochrony Środowiska dla miasta Tczewa na lata

Aktualizacja Programu Ochrony Środowiska dla miasta Tczewa na lata załącznik Nr 2 do uchwały Nr XXV/198/2012 Rady Miejskiej w Tczewie z dnia 25 października 2012 r. w sprawie przyjęcia Aktualizacji Programu ochrony środowiska dla miasta Tczewa na lata 2012-2015 z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

BIOGAZOWNIA JAKO ELEMENT GOSPODARKI ODPADAMI- ASPEKTY PRAKTYCZNE. Poznao 22.11.2011

BIOGAZOWNIA JAKO ELEMENT GOSPODARKI ODPADAMI- ASPEKTY PRAKTYCZNE. Poznao 22.11.2011 BIOGAZOWNIA JAKO ELEMENT GOSPODARKI ODPADAMI- ASPEKTY PRAKTYCZNE Poznao 22.11.2011 Fermentacja anaerobowa 2 SKŁAD BIOGAZU 3 BIOGAZ WYSYPISKOWY WARUNKI DLA SAMOISTNEGO POWSTAWANIA BIOGAZU 4 Biogazownia

Bardziej szczegółowo

Występowanie szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy

Występowanie szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy Występowanie szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy W środowisku pracy mogą występować niepożądane czynniki mające bezpośredni wpływ na zdrowie i życie pracowników zatrudnionych w pośrednim

Bardziej szczegółowo

II. Bezpieczeństwo. żywno. ywności

II. Bezpieczeństwo. żywno. ywności II. Bezpieczeństwo żywno ywności przy sprzedaży bezpośredniej 26 Dostawy bezpośrednie dokonywanie przez producenta dostaw małych ilości surowców do konsumenta końcowego lub lokalnego zakładu detalicznego

Bardziej szczegółowo

II Forum Ochrony Środowiska Ekologia stymulatorem rozwoju miast Warszawa lutego 2016 roku

II Forum Ochrony Środowiska Ekologia stymulatorem rozwoju miast Warszawa lutego 2016 roku II Forum Ochrony Środowiska Ekologia stymulatorem rozwoju miast Warszawa 15-16 lutego 2016 roku KREVOX ECE Firma Krevox została założona w 1990 roku. 1991 - budowa pierwszej małej SUW Q = 1 000 m3/d dla

Bardziej szczegółowo

Drewno jako surowiec energetyczny w badaniach Instytutu Technologii Drewna w Poznaniu

Drewno jako surowiec energetyczny w badaniach Instytutu Technologii Drewna w Poznaniu Drewno jako surowiec energetyczny w badaniach Instytutu Technologii Drewna w Poznaniu dr inż. Wojciech Cichy mgr inż. Agnieszka Panek Zakład Ochrony Środowiska i Chemii Drewna Pracownia Bioenergii Dotychczasowe

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE DO ZAGADNIEŃ OCHRONY KLIMATU I GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ

WPROWADZENIE DO ZAGADNIEŃ OCHRONY KLIMATU I GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ WPROWADZENIE DO ZAGADNIEŃ OCHRONY KLIMATU I GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ Bytom, 23 grudnia 2014 r. Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej (2011 rok) cel główny rozwój gospodarki niskoemisyjnej

Bardziej szczegółowo

Partnerstwa pomiędzy nauką i biznesem, udział dużych przedsiębiorstw ZIPH.PL

Partnerstwa pomiędzy nauką i biznesem, udział dużych przedsiębiorstw ZIPH.PL Dariusz Przybyłek LUBUSKI LIDER TEMAT BIZNESU PREZENTACJI Partnerstwa pomiędzy nauką i biznesem, udział dużych przedsiębiorstw LUBUSKI LIDER PLAN BIZNESU PREZENTACJI Przykładowe jednostki naukowo badawcze

Bardziej szczegółowo

Zarząd Województwa Łódzkiego. Plan gospodarki odpadami województwa łódzkiego 2012. Łódź, lipiec 2012

Zarząd Województwa Łódzkiego. Plan gospodarki odpadami województwa łódzkiego 2012. Łódź, lipiec 2012 Zarząd Województwa Łódzkiego Plan gospodarki odpadami województwa łódzkiego 2012 Łódź, lipiec 2012 1 Podstawy formalne Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2014 ustawa o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji Planu gospodarki odpadami dla województwa śląskiego za lata 2007-2008

Sprawozdanie z realizacji Planu gospodarki odpadami dla województwa śląskiego za lata 2007-2008 Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Sprawozdanie z realizacji Planu gospodarki odpadami dla województwa śląskiego za lata 2007-2008 Katowice, listopad 2009 r. SPIS TREŚCI

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody Dz. U. Nr 92, poz. 880; 3. Ustawa

Bardziej szczegółowo