Identyfikacja aspektów środowiskowych jako wstęp do oceny cyklu życia wyrobów.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Identyfikacja aspektów środowiskowych jako wstęp do oceny cyklu życia wyrobów."

Transkrypt

1 mgr inż. Marek Poterek Politechnika Częstochowska/Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej w Częstochowie Identyfikacja aspektów środowiskowych jako wstęp do oceny cyklu życia wyrobów. Streszczenie: W niniejszym opracowaniu dokonano przeglądu literatury oraz norm w zakresie ceny cyklu życia produktu (wyrobu). Zgodnie z podstawowymi założeniami zarządzania środowiskowego, identyfikacja aspektów środowiskowych ma na celu poprawę relacji między środowiskiem naturalnym a skutkami działalności człowieka. Prawidłowa identyfikacja aspektów środowiskowych pozwala na kompleksową ocenę wpływu na środowisko. W miarę rozwoju technik wykonywania ocen oddziaływania procesów i produktów na środowisko zostały opracowane różne narzędzia. Jednym z takich metod analizy aspektów środowiskowych jest ocena cyklu życia. Ocena cyklu życia LCA jest techniką zarządzania środowiskowego, w której ocenia się zagrożenia środowiskowe związane z wyrobem w całym okresie jego życia od kołyski po grób. Dzięki temu nie zostaje pominięty żaden aspekt wytwarzania, funkcjonowania i likwidacji wyrobu. W LCA bierze się pod uwagę wszystkie ekosystemy i ich elementy, identyfikuje się transfer oddziaływania na środowisko z jednego komponentu środowiska na inny, dlatego możliwa jest pełna ocena wpływu wyrobu na środowisko. Prawidłowo przeprowadzone badanie LCA ułatwia podjęcie decyzji i wskazanie produktu lub procesu, który w najmniej szkodliwy sposób wpływa na środowisko. Słowa kluczowe: aspekty środowiskowe, ocena cyklu życia. 1. Wprowadzenie. Na przestrzeni kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu lat obserwowany jest wzrost znaczenia ochrony środowiska w gospodarce, który jest wynikiem coraz wyższej świadomości ekologicznej społeczeństwa. Świadomość ta przekłada się na presję wywieraną na podmioty gospodarcze i organy administracji. Społeczeństwo wymaga od przedsiębiorców stosowania praktyk bezpiecznych dla środowiska, a od administracji skutecznego nadzoru nad przedsiębiorstwami. Klienci coraz częściej interesują się wyrobami i usługami spełniającymi coraz wyższe standardy środowiskowe, a administracja stale zaostrza wymagania prawne. Sytuacja ta zmusza przedsiębiorców do systemowego poszukiwania sposobów osiągania coraz wyższych standardów, a administrację do poszukiwania efektywnych metod ich egzekwowania. W latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia pojawiła się koncepcja kompleksowego podejścia do problemu zarządzania wpływem na środowisko, które nie ograniczało się już do stosowania rozwiązań typu końca rury 1, ale zostało rozszerzone o wdrażanie nowych technologii, stosowanie odpowiednio dobranych materiałów i surowców i inne działania tego typu. Zaczęto też posługiwać się pojęciem zarządzanie środowiskowe.[7] Podstawowym założeniem zarządzania środowiskowego jest poprawa relacji między skutkami działalności człowieka a środowiskiem. Zachowanie w nim równowagi wymaga jednolitego zarządzania dostępem do zasobów środowiskowych, eliminacji negatywnych efektów działalności gospodarczej i racjonalnego użytkowania zasobów naturalnych. 1 metody końca rury oznaczają rozwiązywanie skutków, a nie przyczyn problemów środowiskowych na przykład zakładanie filtrów na końcach kominów, zamiast zamiany technologii na czystszą nisko- albo bezodpadową w cyklu zamkniętym.

2 Strategia zarządzania środowiskowego opiera się na takich najważniejszych elementach jak:[7] zapobieganie powstawaniu odpadów, redukcja ilości odpadów u źródła, ograniczenie zanieczyszczeń, zagospodarowanie odpadów. W chwili obecnej najpopularniejszym systemem, a niekiedy już wręcz powszechnie stosowanym standardem, jest system zarządzania środowiskowego, oparty głównie o zapisy norm serii ISO lub/i unijnego rozporządzenia EMAS [5]. Zarówno rozwój tych systemów, jak i ewolucja prawa dotyczącego gospodarki materiałowej sprawiają, iż wypracowywane są coraz to nowsze filozofie i narzędzia służące środowiskowym aspektom oddziaływania organizacji, wyrobów lub usług na środowisko. 2. Identyfikacja aspektów środowiskowych i wpływów na środowisko. Norma ISO 14001:2005 [1] jest przydatna dla organizacji o dowolnym charakterze, wielkości i działających w rozmaitych warunkach geograficznych, kulturowych i socjalnych. Norma ta określa wymagania, które umożliwiają sformułowanie polityki i celów, przy wzięciu pod uwagę wymogów prawnych i informacji o aspektach środowiskowych, czyli tych elementach działalności organizacji, jej wyrobów i usług, które mogą oddziaływać na środowisko i które organizacja może kontrolować oraz wpływać na ich wielkości. Aspekt środowiskowy definiuje się jako element działań organizacji, jej wyrobów lub usług, który może wzajemnie oddziaływać ze środowiskiem [5]. Oznacza te elementy działalności organizacji, jej wyrobów lub usług, z którymi związane są oddziaływania na środowisko. Znaczący aspekt środowiskowy oznacza aspekt, który ma lub może mieć znaczący wpływ na środowisko. Z aspektem środowiskowym ściśle powiązane jest pojęcie wpływu na środowisko. Jest ono rozumiane jako każda zmiana w środowisku, zarówno niekorzystna, jak i korzystna, która w całości lub częściowo jest spowodowana aspektami środowiskowymi organizacji". Oznacza to, że organizacja (zakład, urząd, szkoła) powinna określić procedurę identyfikowania aspektów środowiskowych, które mają lub mogą mieć wpływ na środowisko i na które może ona oddziaływać. Te informacje powinny być stale aktualizowane. Organizacja, która nie ma SZŚ, powinna wykonać przegląd, np.: wymagań prawnych, znaczących aspektów środowiskowych, wszystkich istniejących praktyk i procedur zarządzania środowiskowego, wniosków z wcześniejszych przypadków, w warunkach typowej działalności, nietypowej działalności, np. przy uruchamianiu produkcji, warunkach potencjalnie niebezpiecznych (awarii), aby ocenić swój wpływ na środowisko (emisje do wody, powietrza, gleby, zużycie surowców i zasobów naturalnych) czyli zmiany w środowisku (niekorzystne lub korzystne) wynikające z aspektów środowiskowych organizacji. Określenia oceny i znaczenia skutków środowiskowych dokonuje się na podstawie wielkości produkcji, wniosków pokontrolnych sporządzanych przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska, reakcji okolicy (sąsiadów) na działalność firmy itp. Załóżmy, że mamy do czynienia z przedsiębiorstwem zajmującym się transportem żywności [7]. Aspektem środowiskowym będzie tu zużycie energii - paliwa dla używanych pojazdów oraz innych substancji ropopochodnych. Wpływem środowiskowym będzie emisja dwutlenku węgla do powietrza (efekt cieplarniany), emisja tlenków azotu (zakwaszenie

3 powietrza), zakwaszenie gleby (kwaśne deszcze), hałas, procesy związane z pozbywaniem się zużytego oleju i smarów, itp. Jak widać, określenie aspektu i wpływu może obejmować rozmaite działania, wyroby i usługi. Jednakże norma środowiskowa wymaga uwzględnienia tylko tych elementów, które mają znaczący wpływ na środowisko, poddających się nadzorowi organizacji oraz takich, na które może mieć ona wpływ. Zgodnie z zaleceniem normy należy brać pod uwagę także nowe lub modyfikowane działania, usługi i wyroby. W związku z tym, że norma nie wprowadza jednolitej wykładni pojęcia znaczący, organizacje mają dużą swobodę w ustalaniu aspektów. Ich właściwe ustalenie ma jednak duże znaczenie dla wiarygodności systemu, gdyż w praktyce prawie wszystkie elementy systemu zależą od katalogu zidentyfikowanych aspektów i wpływów znaczących dla firmy. Czym jest aspekt i jaki jest jego związek z wpływem na środowisko najłatwiej przedstawić na przykładzie: Tabela 1. Identyfikacja aspektów środowiskowych przykład.[11] Czynność/proces Wytwarzanie energii elektrycznej i cieplnej (spalanie paliw kopalnych tj. węgla, gazu, oleju) Aspekt środowiskowy (podstawowa przyczyna wpływu) Emisje gazów cieplarnianych Wpływ Zanieczyszczenie atmosfery, globalne ocieplenie Mycie i konserwacja instalacji Wytwarzanie ścieków Skażenie wód powierzchniowych i gruntowych Transport Emisja gazów spalinowych Pogorszenie jakości powietrza Budowa nowych dróg i obiektów Magazynowanie paliw i niebezpiecznych substancji chemicznych Błędy w planowaniu przestrzennym Wycieki paliw (awaryjne) Wyniszczanie gatunków zwierząt i ich siedlisk Skażenie gleby Rozporządzenie EMAS (załącznik VI) określa dwa rodzaje aspektów środowiskowych: bezpośrednie i pośrednie. Tabela 2. Rodzaje aspektów środowiskowych. [11]

4 Aspekty bezpośrednie Emisje do powietrza i wody Generowanie, recykling i usuwanie odpadów Korzystanie z gruntów i ich zanieczyszczanie Korzystanie z zasobów naturalnych, surowców i energii Wpływ na bioróżnorodność Oddziaływanie wywołane przez środki transportu Zagrożenie środowiskowe powodowane awariami Problemy lokalne (hałas, wibracje, nieprzyjemne zapachy, wibracje, pyły, itp.) Aspekty pośrednie Zagadnienia dotyczące wyrobów (projekt, opakowanie, transport, wykorzystanie oraz odzysk i usuwanie odpadów) Inwestycje kapitałowe, udzielanie pożyczek oraz świadczenie usług ubezpieczeniowych Wybór i struktura usług Decyzje administracyjne i planistyczne Struktura oferty wyrobów Praktyki środowiskowe dostawców i kontrahentów Bezpośrednie aspekty środowiskowe - Obejmują one działania organizacji, nad którymi sprawuje ona kontrolę zarządczą i mogą obejmować, ale nie tylko: emisje do powietrza; uwalnianie do wód; zapobieganie powstawaniu, recykling, ponowne użycie, transport i usuwanie odpadów stałych i innych, w szczególności odpadów niebezpiecznych; korzystanie z gruntów i ich zanieczyszczanie; korzystanie z zasobów naturalnych i surowców (w tym energii); problemy lokalne (hałas, wibracje, odory, pył, efekt wizualny, itp.); zagadnienia związane z transportem (towarów, usług i pracowników); ryzyko wypadków środowiskowych i wpływów wynikających lub mogących wynikać ze skutków wydarzeń, wypadków i potencjalnych sytuacji awaryjnych ; wpływ na bioróżnorodność. Pośrednie aspekty środowiskowe to takie, które mogą powstać w związku z działaniami, wyrobami i usługami organizacji, którymi nie może w pełni zarządzać. Pośrednie aspekty środowiskowe są to działania organizacji, jej wyroby i usługi mogące skutkować znaczącymi aspektami środowiskowymi, pozostającymi poza pełną kontrolą zarządczą organizacji. Mogą one obejmować (ale nie tylko): zagadnienia dotyczące wyrobów (projekt, rozwój, opakowanie, transport, wykorzystanie oraz odzysk/usuwanie odpadów); inwestycje kapitałowe, udzielanie pożyczek, świadczenie usług ubezpieczeniowych; nowe rynki zbytu; wybór i strukturę usług (np. transport lub usługi w zakresie zaopatrywania w żywność); decyzje administracyjne i planistyczne; strukturę oferty wyrobów; efekty działalności środowiskowej oraz praktyki środowiskowe wykonawców, podwykonawców i dostawców. W przypadku wymienionych pośrednich aspektów środowiskowych, organizacja rozważa, jak duży wpływ może mieć na te aspekty oraz jakie środki może podjąć w celu zredukowania wpływu na środowisko. Podczas identyfikacji aspektów pośrednich zaleca się:

5 przeprowadzenie wywiadów z wykonawcami i podwykonawcami (np. firmy usługowe, dostawcy, właściciele nieruchomości), przeprowadzenie wywiadów z klientami, przeanalizowanie zużycia materiałów, przeanalizowanie działalności podwykonawców na terenie organizacji, przeanalizowanie kryteriów eko-znakowania. Zgodnie z Rozporządzeniem EMAS, podczas opracowywania systemu zarządzania środowiskowego należy uwzględnić zarówno aspekty bezpośrednie, jak i pośrednie. Należy zwrócić uwagę, że zakwalifikowanie danego aspektu do jednej z tych kategorii ma drugorzędne znaczenie. Ważne jest natomiast zapewnienie, że wszystkie aspekty zostały zidentyfikowane i są odpowiednio nadzorowane. Prawidłowa identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania systemu zarządzania środowiskowego. Najbardziej typową metodą identyfikacji aspektów jest wstępny przegląd środowiskowy.[11] Przegląd środowiskowy - wstępna kompleksowa analiza zagadnień związanych ze środowiskiem, wpływu na środowisko oraz efektów działalności środowiskowej związanych z funkcjonowaniem organizacji Rozporządzenie EMAS wymaga, aby organizacja opracowała procedurę oceny aspektów środowiskowych. Przykładowa procedura oceny aspektów środowiskowych przedstawiona została na rysunku 1. Rys. 1. Procedura oceny aspektów środowiskowych. [11]

6 3. Analiza procesów, wyrobów i usług pod kątem oddziaływania na środowisko. Praktycznym rozwiązaniem dla przeprowadzenia analizy działań i usług organizacji jest podzielenie ich na mniejsze operacje i przypisanie im odpowiednich aspektów środowiskowych metodą analizy wejścia-wyjścia (input-output). Oznacza to wypisanie wszystkich materiałów, surowców, strumieni energii itp. wchodzących do procesu i wychodzących z procesu. Aspekty związane z wyrobami mogą odnosić się do wpływów na środowisko związanych z wytworzeniem kupowanych surowców i półproduktów lub wpływów związanych z użytkowaniem i utylizacją po zakończeniu użytkowania wyrobów oferowanych przez organizację. EMISJE GAZOWE HAŁAS ENERGIA KATALIZATOR WODA/POWIETRZ SUROWCE GRUPA, ZAKŁAD, PROCES, OPERACJA; INNY OBSZAR PODDAWANY ANALIZIE ENERGIA PRODUKT PÓŁPRODUKT W TYM ODPADY DO ODZYSKU RECYRKULACJ ŚCIEKI ODPADY, NADAJĄCE DO UŻYCIA W INNYCH Rys. 2. Granice analizy wejścia-wyjścia. [12] ODPADY CIEKŁE ODPADY STAŁE Po zidentyfikowaniu aspektów środowiskowych i związanych z nimi wpływów na środowisko, spośród wyznaczonych aspektów środowiskowych należy określić najważniejsze, tak zwane znaczące aspekty środowiskowe. Zgodnie z Rozporządzeniem EMAS Organizacja jest odpowiedzialna za zdefiniowanie kryteriów oceny znaczenia aspektów środowiskowych swoich działań, wyrobów i usług w celu ustalenia, które z nich wywierają znaczący wpływ na środowisko. Kryteria przyjęte przez organizację powinny być wyczerpujące, możliwe do niezależnego sprawdzenia, powielenia i publicznie dostępne.

7 Ustanawiając kryteria oceny znaczenia swoich aspektów środowiskowych, organizacja może wziąć pod uwagę, ale nie tylko: informacje o stanie środowiska w celu zidentyfikowania czynności, wyrobów i usług organizacji, które mogą mieć wpływ na środowisko; posiadane przez organizację dane, dotyczące nakładów materiałów i energii, zrzutów, odpadów i emisji w kategoriach ryzyka; opinie zainteresowanych stron; działania organizacji w dziedzinie środowiska, które podlegają regulacji; działalność związaną z zamówieniami; projektowanie, rozwój, wytwarzanie, dystrybucję, obsługę, użycie, ponowne użycie, recykling i usuwanie wyrobów organizacji; działania organizacji, które są źródłem najbardziej znaczących kosztów środowiskowych i korzyści dla środowiska. Oceniając znaczenie wpływów na środowisko powstałych z działalności organizacji bierze ona pod uwagę nie tylko normalne warunki działalności, ale także warunki istniejące podczas rozruchu i zakończenia eksploatacji oraz warunki nadzwyczajne, które można w rozsądny sposób przewidzieć. Uwzględnia się działalność prowadzoną w przeszłości, aktualną i planowaną. Istnieją różne sposoby i metody przeprowadzania oceny znaczenia zidentyfikowanych aspektów środowiskowych. Każda organizacja powinna wypracować własny sposób oceny. Jedyną zasadą, którą należy się kierować, jest jednakowe przeprowadzenie oceny znaczenia dla każdego aspektu zidentyfikowanego w organizacji. Do kryteriów oceny znaczenia aspektów środowiskowych mogą należeć, między innymi: skala oddziaływania, waga oddziaływania, prawdopodobieństwo wystąpienia, czas trwania oddziaływania, aspekty związane z prowadzeniem działalności, np. koszty lub wpływ na wizerunek organizacji, wymagania prawne (w tym planowane zmiany), obawy zainteresowanych stron. Metody oceny aspektów polegają na doborze odpowiednich kryteriów, według których ocenia się znaczenie wpływu na środowisko. Rozporządzenie EMAS nie określa kryteriów, które należy stosować podczas oceny. O znaczeniu aspektu mogą decydować nie tylko kryteria środowiskowe, ale również inne, np. wpływ na wizerunek organizacji. W poniższej tabeli przedstawiono przykładową metodę oceny znaczenia aspektów środowiskowych. [11] W przykładzie zastosowano następującą metodę oceny wpływu aspektu: skala dla każdej kategorii: od 1 (najmniejsze znaczenie) do 3 (największe znaczenie), aspekt uznany jest za znaczący jeżeli suma punktów ze wszystkich kategorii dla danego aspektu jest większa lub równa 6 lub wymagania prawne i inne oceniono na 2 lub 3, W ocenie wymagań prawnych przyjęto następujące kryteria:

8 1) 3 punkty w przypadku, gdy dla danego aspektu wymagana jest decyzja administracyjna (np. pozwolenie na emisję gazów lub pyłów do powietrza, pozwolenie na wytwarzanie odpadów) zawierająca limity emisyjne. 2) 2 punkty w przypadku, gdy wymagane są zgłoszenia, rejestracje, wnoszenie opłat lub zawarte zostały umowy cywilno-prawne (np. z odbiorcą ścieków). 3) 1 punkt, gdy nie ma żadnych wymagań prawnych.

9 Tabela 3. Metoda oceny znaczenia aspektów środowiskowych.[11] Proces Aspekt Wymaganie prawne Wymagania prawne i inne Wpływ Sąsiedzi Koszt Aspekt znaczący T/N Proces produkcyjny Odpady niebezpieczne Pozwolenie/ decyzja zatwierdzająca program T Socjalno-bytowe Odpady komunalne Umowa z PRSP T Socjalno-bytowe Pobór wody Umowa z PWiK T Socjalno-bytowe, proces produkcyjny Proces produkcyjny Proces produkcyjny Zrzut ścieków do kanalizacji Emisje rozpuszczalników (zorganizowane) Emisje rozpuszczalników (niezorganizowane) Umowa z PWiK T pozwolenie T opłaty T Proces produkcyjny Zużycie surowców N Ustalenie, jakie wymagania prawne i inne są związane ze zidentyfikowanymi aspektami środowiskowymi, ma bardzo istotne znaczenie dla oceny znaczenia aspektów środowiskowych, a co za tym idzie, całości SZŚ. Wymagania prawne są bowiem jednym z najczęściej stosowanych kryteriów oceny aspektów środowiskowych, a zapewnienie zgodności z prawem jest podstawowym celem wdrożenia SZŚ. Identyfikacja wymagań zmusza do zdobycia dostępu do przepisów prawa. Dużą pomocą są zbiory (również te dostępne na stronach internetowych) zawierające przepisy z danego obszaru prawa, np. przepisy dotyczące ochrony środowiska. Należy wziąć pod uwagę wszystkie wymagania prawne, które dotyczą, aspektów środowiskowych (tj. bezpieczeństwo pożarowe, bezpieczeństwo substancji chemicznych, kontrolę głównych zagrożeń i wypadków, bezpieczeństwo wyrobów, normy techniczne maszyn i urządzeń, itp.). Inne wymagania oznaczają, że uwzględnione zostały wymagania ze strony klientów, korporacyjne, dobrowolne porozumienia branżowe, decyzje, normy, itp. Oznacza to również, że uwzględnia się wymagania wynikające z kontraktów, na przykład z firmą zajmującą się gospodarką odpadami, oczyszczaniem ścieków. Wymagania w zakresie ochrony środowiska wynikają: wprost z przepisów prawa krajowego i wspólnotowego, z decyzji administracyjnych, z umów cywilnoprawnych.

10 Zakres prawa środowiskowego zależy od zidentyfikowanych aspektów środowiskowych. Przepisy prawne mające znaczenie czy wpływ na ochronę środowiska są ujęte w wielu innych dziedzinach prawa, jak np.: prawo finansowe, prawo administracyjne, prawo cywilne, prawo karne, itp. Należy także pamiętać, iż do zakresu prawa środowiskowego odnoszącego się do danej organizacji należy stosowne prawo miejscowe. Przykładem takich regulacji są m.in.: miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, akty o utworzeniu obszarów ograniczonego użytkowania, stref przemysłowych, stref ochronnych, przestrzennych form ochrony przyrody czy też programy ochrony powietrza lub ochrony przed hałasem. 4. Analiza cyklu życia produktu. Podczas identyfikacji aspektów w organizacji można skorzystać z wielu metod od wizji lokalnych, wywiadów z pracownikami na różnych szczeblach (po wcześniejszym zapoznaniu ich z celem prowadzonego przeglądu), rozprowadzaniem ankiet lub różnego rodzaju list lub bardziej zaawansowanych metod, jak na przykład analiza cyklu życia produktów (Life Cycle Assessment - LCA). [9] Ocena cyklu życia LCA jest techniką zarządzania środowiskowego, w której ocenia się zagrożenia środowiskowe związane z wyrobem w całym okresie jego życia od kołyski po grób. Dzięki temu nie zostaje pominięty żaden aspekt wytwarzania, funkcjonowania i likwidacji wyrobu. W LCA bierze się pod uwagę wszystkie ekosystemy i ich elementy, identyfikuje się transfer oddziaływania na środowisko z jednego komponentu środowiska na inny, dlatego możliwa jest pełna ocena wpływu wyrobu na środowisko. Prawidłowo przeprowadzone badanie LCA ułatwia podjęcie decyzji i wskazanie produktu lub procesu, który w najmniej szkodliwy sposób wpływa na środowisko. Wyrobem w technice LCA może być zarówno konkretny przedmiot, jak i cały proces produkcji lub usługa. LCA umożliwia ocenę aspektów i wpływów środowiskowych wynikających ze wszystkich etapów życia wyrobu, obejmujących:[6] wydobycie i przetwarzanie surowców mineralnych, wytwarzanie (proces produkcji), dystrybucję, transport, użytkowanie, powtórne użycie, recykling, ostateczne unieszkodliwianie odpadów. LCA dotyczy złożonych interakcji pomiędzy wyrobem (usługą) a środowiskiem, przy czym główne kategorie wpływu na środowisko wymagają rozważenia zdrowia ludzkiego, wykorzystania zasobów naturalnych oraz jakości ekosystemu. Do podstawowych zadań LCA należy [6]: dokumentowanie potencjalnych wpływów wyrobu na środowisko podczas wszystkich etapów jego życia; analiza możliwości wystąpienia wzajemnie powiązanych wpływów środowiskowych, tak aby zastosowane środki zaradcze nie powodowały powstawania nowych problemów unikanie transferu zanieczyszczeń; ustalenie priorytetów w doskonaleniu wyrobów;

11 umożliwienie porównywania różnych rozwiązań takiego samego problemu lub różnych sposobów realizowania takiego samego procesu. Wyszczególnione fazy techniki LCA przedstawiono na rysunku 3. Rys. 3. Fazy oceny cyklu życia.[8] 4.1. Określenie celu i zakresu badań LCA. Cel prowadzenia badań LCA powinien jednoznacznie ustalać zamierzone zastosowanie wyników badań, powody prowadzenia badań oraz odbiorcę wyników badań. Cel badań determinuje szczegółowość, wnikliwość i zakres badań oraz rodzaje danych potrzebnych do oceny cyklu życia. W ramach zakresu badań LCA definiuje się granice badań, założenia i ograniczenia. Na tym etapie LCA bardzo ważne jest określenie systemu wyrobu, który będzie przedmiotem badań, i funkcji wyrobu oraz jednostki funkcjonalnej. Określenie systemu wyrobu jest to ustalenie wszystkich operacji związanych z wyrobem zbiór materiałowo i energetycznie połączonych ze sobą procesów jednostkowych. Proces jednostkowy jest to najmniejsza część systemu wyrobu, dla której gromadzone są dane. Podział systemu wyrobu na składowe procesy jednostkowe ułatwia identyfikację wejść i wyjść systemu wyrobu. Granice procesu jednostkowego są określone przez poziom szczegółowości modelowania systemu wyrobu, wymagany do osiągnięcia celu badania. System wyrobu jest systemem fizycznym, dlatego każdy proces jednostkowy podlega prawu zachowania masy. Z tego powodu bilans masy jest użytecznym sprawdzianem poprawności opisu procesu jednostkowego. Przykład opisu procesu jednostkowego podano na rysunku 4.

12 Rys. 4. Przykład opisu procesu jednostkowego [8]. Jednostka funkcjonalna określa ilościowo zidentyfikowane funkcje. Jej zadaniem jest zapewnienie odniesienia dla normowania danych wejściowych i wyjściowych systemu. W przypadku przeprowadzania LCA dla porównania dwóch wyrobów lub procesów konieczne jest przyjęcie takich samych jednostek funkcjonalnych dla obu produktów lub procesów. Po zdefiniowaniu jednostki funkcjonalnej należy określić ilość wyrobu niezbędną do wykonania funkcji, czyli strumień odniesienia [10]. Kolejnym krokiem w określeniu zakresu badań LCA jest ustalenie granic systemu, które determinują, które procesy jednostkowe powinny być włączone do badań LCA. Zależeć to będzie od dostępu danych, szczególnie tych, na które producent wyrobu nie ma bezpośredniego wpływu. System wyrobu mógłby być bardzo obszerny, dlatego należy przyjąć zasady o sposobie decydowania, od jakiego punktu będą pomijane strumienie Analiza zbioru w cyklu życia LCI Analiza zbioru w badaniu cyklu życia LCI (ang. Life Cycle Inventory) obejmuje zbieranie danych i procedury obliczeniowe, ilościowo określa wejścia i wyjścia dla danego systemu wyrobu w okresie jego cyklu życia. Zebranie danych odbywa się w celu sporządzenia obszernego bilansu wszystkich elementów energetycznych i chemicznych pobieranych ze środowiska, tych które wchodzą do systemu i które opuszczają system jako emisje do środowiska. Procedury obliczeniowe przygotowuje się do oceny ilościowej wszystkich wchodzących i wychodzących strumieni na granicach systemu wejść i wyjść. Wejścia i wyjścia mogą obejmować wykorzystanie zasobów naturalnych oraz emisje do powietrza wody i ziemi, które występują podczas całego cyklu życia wyrobu [11]. Przykładowe granice systemu oraz wejścia i wyjścia przedstawiono na rysunku 5.

13 Rys. 5. Model analizy zbioru [8]. Zbieranie danych wymaga dobrej znajomości każdego procesu jednostkowego. Aby uniknąć wielokrotnego uwzględniania lub pomijania danych, należy sporządzić opis procesu jednostkowego. Opis ten powinien obejmować ilościową i jakościową charakterystykę wejść i wyjść, które są konieczne do ustalenia początku i końca procesu jednostkowego oraz funkcji tego procesu. Analiza zbioru jest zbilansowaniem tego, co do systemu wchodzi, i tego, co opuszcza system. Dane z analizy zbioru stanowią podstawę do następnego etapu oceny cyklu życia oceny wpływu Ocena wpływu cyklu życia. Ocena wpływu cyklu życia LCIA (ang. Life Cycle Impact Assessment) jest ukierunkowana na zrozumienie i ocenę wielkości oraz znaczenia potencjalnego wpływu systemu wyrobu na środowisko. Należy przy tym wziąć pod uwagę skutki ekologiczne, wpływ na zdrowie człowieka oraz zubożenie zasobów naturalnych. W ocenie wpływu wykorzystuje się modelowanie kwestii środowiskowych, nazywanych kategoriami wpływu, oraz stosowanie wskaźników kategorii środowiskowych. Proces LCIA polega na przyporządkowaniu danych zbioru do specyficznych wpływów na środowisko [8]. LCIA składa się z kilku etapów, zarówno obowiązkowych, jak i opcjonalnych. Do elementów obowiązkowych zalicza się [3]: wybór kategorii wpływu, wskaźników kategorii i modeli charakteryzowania; przypisanie wyników LCI klasyfikacja; obliczenie wskaźnika kategorii charakteryzowanie. Na rysunku 6 przedstawiono etapy oceny wpływu cyklu życia [8].

14 Rys. 6. Etapy oceny cyklu życia [8]. Pierwszym etapem LCIA jest wybór kategorii wpływu; w LCIA wpływy są definiowane jako konsekwencje powodowane przez strumienie wejść i wyjść systemu. Typowe potencjalne wpływy w LCIA obejmują trzy kategorie: zdrowie ludzkie, ekosystem i zubożenie zasobów naturalnych Interpretacja cyklu życia. Interpretacja jest fazą oceny cyklu życia LCA, w której we wzajemnym powiązaniu rozpatrywane są wyniki analizy zbioru (LCI) oraz wyniki oceny wpływu (LCIA), aby ustalić zalecenia i sformułować wnioski zgodnie ze zdefiniowanym celem badań. Na tym etapie dokonywana jest analiza rezultatów i interpretacja ich możliwości praktycznego wykorzystania. Celem interpretacji cyklu życia jest analiza wyników, formułowanie wniosków, wyjaśnianie ograniczeń i dostarczanie zaleceń opartych na ustaleniach z poprzednich faz LCA. Interpretacja ma również na celu dostarczenie prezentacji wyników badań LCA w sposób łatwy do rozumienia, spójny i przejrzysty [8].

15 Rys. 7. Powiązanie elementów fazy interpretacji z innymi fazami LCA [8]. Do zidentyfikowania kwestii środowiskowych oraz określenia ich znaczenia stosuje się różnorodne metody i narzędzia np. ranking poprzez czynniki dominujące. Ocena ma na celu uzyskanie i ugruntowanie zaufania do badań oraz wiarygodności wyników z uwzględnieniem znaczących kwestii oraz przedstawienie wyraźnego i zrozumiałego poglądu na rezultaty badań. Celem ostatniego elementu interpretacji cyklu życia jest formułowanie wniosków i opracowanie zaleceń dla odbiorcy wyników badań LCA. Raport powinien zawierać kompletne i bezstronne sprawozdanie z badań. 5. Podsumowanie. LCA jest narzędziem wspomagania decyzji w przemyśle, organizacjach rządowych i pozarządowych. Jednym z najważniejszych zastosowań analizy LCA jest możliwość identyfikacji oraz oceny oddziaływania na środowisko konkretnego wyrobu lub procesu technologicznego w całym cyklu życia, bądź też w poszczególnych jego etapach: wydobycia surowców, produkcji wyrobu, użytkowania oraz końcowego zagospodarowania. LCA identyfikuje transfer oddziaływania na środowisko z jednego komponentu środowiska na inny (np. eliminując emisję do powietrza, powoduje się wzrost ilości ścieków) lub z jednej fazy cyklu życia produktu na inną (np. z użycia i powtórnego użycia produktu na fazę pozyskania surowców do produkcji). W przypadku nieprzeprowadzenia analizy cyklu życia transfer oddziaływania na środowisko mógłby być niezauważony i niepodany analizie w odpowiedni sposób w procesie wyboru produktu.[8] Dzięki kompleksowej analizie aspektów środowiskowych i wskazaniu miejsc generujących największe zagrożenie można ustalać sposoby minimalizowania wpływu produktu lub procesu na środowisko, na przykład poprzez doskonalenie technologii w tej fazie życia produktu czy procesu, który jest najbardziej uciążliwy dla środowiska.

16 Bibliografia [1] Norma ISO Systemy zarządzania środowiskowego. Specyfikacja i wytyczne w zakresie stosowania. [2] Norma ISO 14040;2009 (U) - Zarządzanie środowiskowe ocena cyklu życia zasady i struktura. [3] Norma ISO 14044;2009 (U) - Zarządzanie środowiskowe ocena cyklu życia wymagania i wytyczne. [4] Polityka ekologiczna Państwa w latach z perspektywą do roku 2016, Ministerstwo Środowiska, [5] Eco-Management and Audit Scheme - rozporządzenie 761/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 marca 2001 r. dopuszczające dobrowolny udział organizacji we wspólnotowym systemie ekozarządzania i audytu. [6] Wacław Adamczyk: Ekologia wyrobów, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, - Warszawa [7] Marta Pudliszewska, Agnieszka Sułek, Agata Bieńkowska: Środowiskowa ocena cyklu życia blef czy szansa? - Katedra Ekologii Produktów, Studenckie Koło Naukowe Ekobiznesu, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu. [8] Katarzyna Grzesik: Wprowadzenie do oceny cyklu życia (LCA) nowej techniki w ochronie środowiska Inżynieria Środowiska, tom 11, zeszyt 1, [9] M.A. Curran: Life-Cycle Assessment, Encyclopedia of Ecology, [10] Jolanta Baran: Szkolenie w ramach projektu Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. [11] [12] eko-net.pl

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM Co jest istotą systemu zarządzania środowiskowego wg normy ISO 14001? System zarządzania środowiskowego stanowi część systemu zarządzania organizacji. Istota SZŚ wg normy ISO 14001

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do oceny cyklu ycia (LCA) nowej techniki w ochronie œrodowiska

Wprowadzenie do oceny cyklu ycia (LCA) nowej techniki w ochronie œrodowiska IN YNIERIA ŒRODOWISKA Tom 11 Zeszyt 1 2006 101 Katarzyna Grzesik* Wprowadzenie do oceny cyklu ycia (LCA) nowej techniki w ochronie œrodowiska 1. Wstêp Obowi¹zuj¹ca strategia postêpowania z odpadami zak³ada

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie Tomasz Poskrobko Etapy rozwoju modelu ochrony środowiska w przedsiębiorstwie strategia czystszej produkcji strategia zarządzania obciążeniem strategia zarządzania

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju.

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. FAMED Żywiec S.A. Dokumentacja Systemu Zarządzania zgodnego z PN-EN ISO

Bardziej szczegółowo

Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami

Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami Anna Henclik Joanna Kulczycka Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Kraków, 25-26 czerwiec 2009 Zarządzanie odpadami

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 7. ds. Badań Nieniszczących

PLAN DZIAŁANIA KT 7. ds. Badań Nieniszczących DATA: 2014-10-20 Projekt uzgodniony w KT Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 7 ds. Badań Nieniszczących STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 7 ds. Badań Nieniszczących zajmuje się ogólnymi zagadnieniami, np. terminologią,

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia. Małgorzata Gackiewicz

Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia. Małgorzata Gackiewicz Dobre praktyki i korzyści wdrażania EMAS w Urzędzie Miejskim Wrocławia Małgorzata Gackiewicz POCZĄTEK ISO 14001 2010r. POKL Zespół wdrożniowy Komunikacja ASPEKTY ŚRODOWISKOWE ASPEKTY BEZPOŚREDNIE Wytwarzanie

Bardziej szczegółowo

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych Toruń 2012 Ocena cyklu życia (Life Cycle Assessment - LCA) jest jedną z technik zarządzania środowiskowego.

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Zarządzanie planem gospodarki odpadami Warunkiem realizacji planu gospodarki odpadami jest ustalenie systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych

Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Generalna Dyrekcja Ochrony

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Do najbardziej znanych systemów zarządzania środowiskiem należą: europejski EMAS światowy ISO 14000 Normy ISO serii 14000 1991 rok -Mędzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA W TRAKCJA PRKiI S.A. Warszawa, maj 2015 SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od 1999 roku Trakcja PRKiI S.A. mając na uwadze satysfakcję Klienta i

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 2 z 8 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Opracowano w Instytucie Nafty i Gazu System KZR INiG-PIB/3 2 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 3 z 8 Spis

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl Green Controlling and Finance - innowacyjny program studiów podyplomowych Projekt finansowany ze środków funduszy norweskich

Bardziej szczegółowo

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka zatwierdzona przez Zarząd dnia 14 czerwca 2010 roku zmieniona przez Zarząd dnia 28 października 2010r. (Uchwała nr 3/X/2010) Tekst jednolity

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Monika Dziadkowiec Dyrektor Generalna Warszawa, 5.07.2012 r. Ministerstwo Środowiska, poprzez współtworzenie polityki państwa, troszczy się o środowisko

Bardziej szczegółowo

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16 Zmiany w istniejących systemach zarządzania środowiskowego zbudowanych wg normy ISO 14001:2004, wynikające z nowego wydania ISO 14001 (wybrane przykłady) Grzegorz Ścibisz Warszawa, 16. kwietnia 2015 Niniejsza

Bardziej szczegółowo

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka Zmiany w standardzie ISO 9001 dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka 1 W prezentacji przedstawiono zmiany w normie ISO 9001 w oparciu o projekt komitetu. 2 3 4 5 6 Zmiany w zakresie terminów używanych

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Katowice, maj 2014 roku Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie

Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu TR.SIS408 Ochrona środowiska w transporcie Wersja przedmiotu 2013/14 A. Usytuowanie przedmiotu w systemie studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz środków budżetu państwa przy wsparciu Euroregionu Nysa OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE (aktualny

Bardziej szczegółowo

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne VI Konferencja nt. systemów zarządzania w energetyce Nowe Czarnowo Świnoujście, 21-23 X 2008 Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne Grzegorz Ścibisz Łańcuch dostaw DOSTAWCA

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Zarządzanie środowiskiem Rok akademicki: 2013/2014 Kod: DIS-2-106-IK-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: Inżynieria

Bardziej szczegółowo

EMAS w nowych przepisach o gospodarce odpadami. Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

EMAS w nowych przepisach o gospodarce odpadami. Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska EMAS w nowych przepisach o gospodarce odpadami Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Ochrona środowiska w Polsce Ochrona środowiska w Polsce 500 aktów prawnych Eco-Management and Audit

Bardziej szczegółowo

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH Wyk. Maria Anna Wiercińska SPIS TREŚCI 1. PODSTAWOWE POJĘCIA Odpady opakowaniowe Gospodarka odpadami opakowaniowymi

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

Nowe regulacje prawne a EMAS. Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Nowe regulacje prawne a EMAS. Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Nowe regulacje prawne a EMAS Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Ochrona środowiska w Polsce Ochrona środowiska w Polsce 500 aktów prawnych Gospodarka odpadami - zmiany w przepisach

Bardziej szczegółowo

Obowiązki przedsiębiorców w zakresie ochrony środowiska. Krzysztof Hornicki INTERSEROH Organizacja Odzysku Opakowań S.A.

Obowiązki przedsiębiorców w zakresie ochrony środowiska. Krzysztof Hornicki INTERSEROH Organizacja Odzysku Opakowań S.A. Obowiązki przedsiębiorców w zakresie ochrony środowiska Krzysztof Hornicki INTERSEROH Organizacja Odzysku Opakowań S.A. 1 Zakres szkolenia 1. Gospodarka odpadami 2. Emisja zanieczyszczeń do atmosfery 3.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11 Rozdział 1 EWOLUCJA TEORII ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKIEM... 15 1.1. Zasady naukowej organizacji szkoła klasycznej teorii organizacji... 15 1.1.1. Szkoła naukowej organizacji

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

25 lat działalności NFOŚiGW

25 lat działalności NFOŚiGW 25 lat działalności NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 25 lat doświadczenia w finansowaniu projektów z obszaru ochrony środowiska powołany w okresie zmian ustrojowych w 1989

Bardziej szczegółowo

WÓJT GMINY TRĄBKI WIELKIE

WÓJT GMINY TRĄBKI WIELKIE Trąbki Wielkie, dnia... imię i nazwisko / nazwa inwestora adres, nr telefonu kontaktowego imię i nazwisko pełnomocnika (upoważnienie + opłata skarbowa)... adres pełnomocnika, nr telefonu kontaktowego WÓJT

Bardziej szczegółowo

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu:

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu: Audytor powinien zalecić wprowadzenie istotnych informacji na temat efektów działań proekologicznych do systemu rachunkowości oraz do sprawozdawczości finansowej. Audyty ekologiczne stały się głównymi

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Forum ISO 14000 INEM Polska Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Wymagania norm: ISO 9001, ISO 14001 oraz PN-N-18001 dotyczące dostawców i podwykonawców. Szczyrk, 24 27. 09. 2006r. Maciej Kostrzanowski

Bardziej szczegółowo

Nowa ustawa o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz sposoby optymalizacji kosztów

Nowa ustawa o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz sposoby optymalizacji kosztów Nowa ustawa o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz sposoby optymalizacji kosztów Opis Obecnie projekt ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz zmiany ustawy o obowiązkach

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów RAPORT OCENA KONTROLI ZARZĄDCZEJ Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów raport za rok: 2015 Strona 1 z 12 I. WSTĘP: Kontrolę zarządczą w jednostkach sektora finansów publicznych stanowi

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno

Program Ochrony Środowiska dla Gminy Rybno Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody Dz. U. Nr 92, poz. 880; 3. Ustawa

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA

KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA wg art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu Poznań, 28 maja 2013 r. Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW 1 Marek Zieliński Zastępca Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r.

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r. Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie Warszawa 8 maja 2013 r. Efektywne zarządzanie energią jest jednym z warunków krytycznych do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o.

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Konferencja Klubu Polskie Forum ISO 14000 Warszawa, 17-18 kwietnia 2012 Krzysztof Lebdowicz

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania ekologicznego EMAS, GMP, GLP, GHP ISO 14000, ISO 9000

Systemy zarządzania ekologicznego EMAS, GMP, GLP, GHP ISO 14000, ISO 9000 Systemy zarządzania ekologicznego EMAS, GMP, GLP, GHP ISO 14000, ISO 9000 EMAS - system zarządzania ekologicznego Rozporządzenie Rady EWG nr 1836/93, umożliwiające dobrowolny udział (uczestnictwo) przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Budowa drugiej linii technologicznej do spalania odpadów medycznych w Zakładzie Utylizacji Odpadów w Katowicach, przy ul.

Budowa drugiej linii technologicznej do spalania odpadów medycznych w Zakładzie Utylizacji Odpadów w Katowicach, przy ul. Budowa drugiej linii technologicznej do spalania odpadów medycznych w Zakładzie Utylizacji Odpadów w Katowicach, przy ul. Hutniczej 8 Beneficjent: Miasto Katowice Wartość projektu: 12.417.730,95 PLN Wartość

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. Dz. U. Nr 115, poz. 1229; 3. Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go

EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go Dr inż. Janusz Sitek Instytut Tele- i Radiotechniczny e-mail: janusz.sitek@itr.org.pl Poznań,

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej, działający w ramach Polskiego

Bardziej szczegółowo

Kwalifikacja wykonawców różnych etapów wytwarzania

Kwalifikacja wykonawców różnych etapów wytwarzania Kwalifikacja wykonawców różnych etapów wytwarzania Dorota Prokopczyk Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa S.A. wytwarzaniem produktów leczniczych -jest każde działanie prowadzące do powstania produktu

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA ASPEKTÓW ŚRODOWISKOWYCH JAKO PODSTAWA OPRACOWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO W PRZEDSIĘBIORSTWIE GÓRNICZYM

IDENTYFIKACJA ASPEKTÓW ŚRODOWISKOWYCH JAKO PODSTAWA OPRACOWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO W PRZEDSIĘBIORSTWIE GÓRNICZYM IDEYFIKACJA ASPEKÓW ŚRODOWISKOWYCH JAKO PODSAWA OPRACOWAIA SYSEMU ZARZĄDZAIA ŚRODOWISKOWEGO W PRZEDSIĘBIORSWIE GÓRICZYM Romuald OGRODIK Streszczenie: W artykule omówiono systemy zarządzania środowiskowego

Bardziej szczegółowo

Kursy: 12 grup z zakresu:

Kursy: 12 grup z zakresu: SCHEMAT REALIZACJI USŁUG W RAMACH PROJEKTU EKO-TRENDY Kursy: 12 grup z zakresu: Szkolenia Instalator kolektorów słonecznych - 2 edycje szkoleń - 1 h/gr. 2. Szkolenia Nowoczesne trendy ekologiczne w budownictwie

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG

SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG Wykład 10. SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG NORM ISO 9000 1 1. Rodzina norm ISO 9000: Normy ISO 9000 są od 1987r., a trzecia rodzina norm ISO 9000 z 2000 r. (doskonalona w kolejnych latach) składa się

Bardziej szczegółowo

Przeciwdziałanie poważnym awariom przemysłowym - aktualny stan prawny

Przeciwdziałanie poważnym awariom przemysłowym - aktualny stan prawny Przeciwdziałanie poważnym awariom przemysłowym - aktualny stan prawny dr Agnieszka Gajek Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy HISTORIA Dyrektywa Seveso I Dyrektywa Seveso II Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

Projekt założeń do projektu ustawy o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych

Projekt założeń do projektu ustawy o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych Projekt założeń do projektu ustawy o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych Polska jest zobowiązana jako państwo członkowskie UE do podejmowania działań służących redukcji emisji fluorowanych gazów

Bardziej szczegółowo

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r.

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r. Lista przedsięwzięć priorytetowych Funduszu na rok 2013 została sporządzona w oparciu o hierarchię celów wynikającą z polityki ekologicznej państwa, Programu zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska

Bardziej szczegółowo

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K ĆWICZENIA 2 Charakterystyka wybranej działalności gospodarczej: 1. Stosowane surowce, materiały, półprodukty, wyroby ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS. Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka

Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS. Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka EMAS (Eco Management and Audit Scheme) Wspólnotowy System Ekozarządzania i Audytu Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA MYSŁOWICE. Spotkanie informacyjne Mysłowice, dn. 16 grudnia 2014 r.

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA MYSŁOWICE. Spotkanie informacyjne Mysłowice, dn. 16 grudnia 2014 r. PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA MYSŁOWICE Spotkanie informacyjne Mysłowice, dn. 16 grudnia 2014 r. Gospodarka niskoemisyjna co to takiego? Gospodarka niskoemisyjna (ang. low emission economy)

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny podstawą dobrej termomodernizacji budynków Źródła finansowania przedsięwzięć termomodernizacyjnych i ekoenergetycznych

Audyt energetyczny podstawą dobrej termomodernizacji budynków Źródła finansowania przedsięwzięć termomodernizacyjnych i ekoenergetycznych Audyt energetyczny podstawą dobrej termomodernizacji budynków Źródła finansowania przedsięwzięć termomodernizacyjnych i ekoenergetycznych mgr inż. Krzysztof Szczotka www.agh.e du.pl BUDOWNICTWO

Bardziej szczegółowo

10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ

10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ z przeprowadzeniem oceny strategicznej oddziaływania programu środowiska 10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ Poważna awaria, wg ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo środowiska (Dz. U. z 2008 r., Nr 25, poz.

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich Załącznik do Uchwały Zarządu Nr 11/XLI/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Nr 8/IX/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach Katowice, 23 listopada 2015 roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach działa od 1993 roku jako instrument regionalnej

Bardziej szczegółowo

Uwzględniający wyniki konsultacji społecznych

Uwzględniający wyniki konsultacji społecznych Uwzględniający wyniki konsultacji społecznych Karla Sobocińska Zdrowy deszcz Zdjęcie nagrodzone w konkursie fotograficznym "Woda w kadrze", zorganizowanym przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie.

Bardziej szczegółowo

Plany gospodarki niskoemisyjnej

Plany gospodarki niskoemisyjnej Plany gospodarki niskoemisyjnej Beneficjenci: gminy oraz ich grupy (związki, stowarzyszenia, porozumienia) Termin naboru: 02.09.2013 31.10.2013 Budżet konkursu: 10,0 mln PLN Dofinansowanie: dotacja w wysokości

Bardziej szczegółowo

Stanowisko właściciel, kierownik, pracownik ds... (np. bhp, ochrony środowiska, księgowy, główny mechanik, administracji itp.)

Stanowisko właściciel, kierownik, pracownik ds... (np. bhp, ochrony środowiska, księgowy, główny mechanik, administracji itp.) ANKIETA POTRZEB Ankieta pomoże ustalić obszary, w których Państwa przedsiębiorstwo może dokonać zmian korzystnych z punktu widzenia oszczędności oraz odpowiedzialności z tytułu korzystania ze środowiska.

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

SEO. Projekt usprawnienia systemu sprawozdawczości i wnoszenia opłat za korzystanie ze środowiska

SEO. Projekt usprawnienia systemu sprawozdawczości i wnoszenia opłat za korzystanie ze środowiska SEO Projekt usprawnienia systemu sprawozdawczości i wnoszenia opłat za korzystanie ze środowiska Ewa Madej-Popiel Ministerstwo Środowiska Warszawa, 11 grudnia 2013 r. Sprawozdawczość środowiskowa dziś

Bardziej szczegółowo

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni Załącznik nr 1 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Gospodarka przestrzenna studia pierwszego stopnia - profil praktyczny studia inżynierskie Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek

Bardziej szczegółowo

ZRÓWNOWAŻONA OCENA NA PRZYKŁADZIE MATERIAŁU TERMOIZOLACYJNEGO

ZRÓWNOWAŻONA OCENA NA PRZYKŁADZIE MATERIAŁU TERMOIZOLACYJNEGO ZRÓWNOWAŻONA OCENA NA PRZYKŁADZIE MATERIAŁU TERMOIZOLACYJNEGO Zrównoważony rozwój informacje ogólne EKOLOGICZNE środowisko naturalne Zrównoważone warunki życia SPOŁECZNE oddziaływania i warunki socjalne

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria środowiska

Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria środowiska Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria Szkoła wyższa prowadząca kierunek studiów: Kierunek studiów: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia w zakresie:

Bardziej szczegółowo

Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania kryzysowego

Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania kryzysowego Konwersatorium pn. Dostęp, wymiana, integracja. Możliwości i zasady wykorzystania publicznych baz danych i zasobów informacyjnych Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania

Bardziej szczegółowo

KARTA DOSTAWCÓW. Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain.

KARTA DOSTAWCÓW. Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain. KARTA DOSTAWCÓW Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain. Grupa przystąpiła do Światowego Paktu Global Compact Narodów

Bardziej szczegółowo

VI. SZKOLENIA SPECJALNE

VI. SZKOLENIA SPECJALNE VI. SZKOLENIA SPECJALNE 1. Zasady wzorcowania przyrządów pomiarowych Czas trwania: 1 dzień / 8 godzin lekcyjnych CEL: Zapoznanie uczestników z podstawowymi pojęciami z zakresu metrologii, zasadami doboru

Bardziej szczegółowo

Model Rozwoju Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstwa

Model Rozwoju Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstwa Model Rozwoju Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstwa Funkcjonalnośd umożliwienie dokonania ogólnej, a jednocześnie całościowej oceny (samooceny) zaangażowania społecznego firmy we wszystkich obszarach,

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Co kryje się pod. pojęciem gospodarki niskoemisyjnej

Co kryje się pod. pojęciem gospodarki niskoemisyjnej Co kryje się pod. pojęciem gospodarki niskoemisyjnej Warszawa, 20 marzec 2013 Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. Dr inż.. Arkadiusz Węglarz Dyrektor Dział Zrównoważonego rozwoju Gospodarka Niskoemisyjna

Bardziej szczegółowo

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej Skierniewice, 18.02.2015 r. 1 Plan Gospodarki Niskoemisyjnej 2 Agenda spotkania 1. Czym jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej i w jakim celu się go tworzy? 2. Uwarunkowania krajowe i międzynarodowe 3. Szczególne

Bardziej szczegółowo

Sektor nieokreślony (małe i średnie przedsiębiorstwa ogółem) - Go to 3

Sektor nieokreślony (małe i średnie przedsiębiorstwa ogółem) - Go to 3 EUROPEJSKA ANKIETA DOTYCZĄCA SEKTORA MŚP ORAZ ŚRODOWISKA Witaj w europejskiej ankiecie dotyczącej sektora MŚP oraz środowiska. Wypełnienie kwestionariusza powinno zająć od 5 do 10 minut. Dziękujemy! Duński

Bardziej szczegółowo

Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych

Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych Celem niniejszego artykułu jest wskazanie pracodawcy co powinien zawierać dokument zabezpieczenia przed wybuchem

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA Zagadnienia, problemy, wskazania Opracował: mgr inż. Jerzy Piszczek Katowice, grudzień 2009r. I. WPROWADZENIE Praktyczna realizacja zasad zrównoważonego

Bardziej szczegółowo