Miasta górnośląskie w XIX wieku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Miasta górnośląskie w XIX wieku"

Transkrypt

1 Miasta górnośląskie w XIX wieku Antoni Maziarz 1. Pruskie reformy miejskie Fundamentalne znaczenie dla zmiany statusu miast śląskich miały pruskie reformy, realizowane po 1807 roku. Na podstawie ordynacji miejskiej (Städteordnung) z 19 listopada 1808 zlikwidowano miasta prywatne, w konsekwencji wszystkie stały się wolne, a w praktyce wszyscy ich mieszkańcy zostali obywatelami. Rozszerzono kompetencje samorządu. Dla rozwoju gospodarki fundamentalne znaczenie miało zniesienie cechów i wprowadzenie wolności gospodarczej (Oktoberedikt z 1807 r.). Istotne znaczenie dla funkcjonowania miast śląskich miały też wcześniejsze regulacje ujęte w Powszechnym Prawie Krajowym (Allgemeines Landrecht) z 1794 roku. Kodeks regulował warunki budowania nowych obiektów, nakazywał m.in. instalowanie rynien i ogniotrwałych pokryć dachowych, dzięki czemu w połowie stulecia pożogi trawiące całe parcele miejskie należały już do rzadkości. Na właścicieli domów nałożono obowiązek dbania o ich stan. 2. Czynniki rozwoju miast górnośląskich Rozwój większości miast górnośląskich został zdeterminowany przez przemysł. W oparciu o pokłady węgla, rudy żelaza, cynku i ołowiu tworzyły się kolejne kopalnie, huty, fabryki. Niekiedy usytuowane były one w dawnych ośrodkach miejskich (Tarnowskie Góry, Gliwice, Bytom), częściej jednak przy zakładach pracy powstawały nowe osiedla (np. Godula, Giszowiec, Rozbark). Początek wielu późniejszym wielkim miastom dały wioski Katowice uzyskały prawa miejskie w roku 1865, Zabrze w 1922; Siemianowice Śląskie w 1932, Ty - chy w 1951 roku. Niektóre z nich w momencie zmiany statusu liczyły kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców. Starsze ośrodki rzemieślnicze stawiały na specjalizację, np. Wołczyn i Baborów na szewstwo, Prószków na ceramikę. Podstawą rozwoju Prudnika i Białej Prudnickiej stał się przemysł lekki. Wieloletni ( ) przewodniczący katowickiej rady miejskiej Richard Holtze wśród czynników miastotwórczych wymienił zaangażowanie poszczególnych osób. Katowice wyrosły ponad inne wioski, choć w 1840 r. ustępowały np. Bogucicom, ponieważ jeden z twórców śląskiego przemysłu - Franz von Winkler w Katowicach utworzył swą siedzibę i wystarał się o poprowadzenie tam linii kolejowej. Jego dzieło kontynuował Friedrich Wilhelm Grundmann. 1 W dobie rozwoju kolei istotnym czynnikiem rozwoju miast była komunikacja. Znamiennym przykładem jest tu Kędzierzyn, który dzięki linii kolejowej zdominował sąsiedzkie, stare Koźle. Bodaj najważniejszym bodźcem do rozwoju Opola stały się jego funkcje administracyjne. Podniesienie miasta do rangi stolicy rejencji (1816 r.) przekształciło to rzemieślnicze miasto o bogatej historii, acz słabej dynamice rozwoju, w istotny ośrodek nie tylko władzy, ale z czasem także gospodarki i oświaty. W przeciągu drugiej poł. XIX w. Opole niemal czterokrotnie zwiększyło liczbę mieszkańców (z 8 do 30 tys.). Goczałkowice, Głuchołazy, Jastrzębie pełniły funkcje zdrojowe. Leśnica i Piekary Śląskie korzystały z rozwoju ruchu pielgrzymkowego. Oczywiście nie wszystkie ośrodki znalazły sprzyjające warunki do rozwoju. Wiele ośrodków o starej tradycji miejskiej (np. Ujazd, Dobrodzień, czy Niemodlin) pozostało na uboczu procesów miastotwórczych. Biskupi Otmuchów podupadł wraz z sekularyzacją dóbr kościelnych (1810 r.). Nowy właściciel (minister Wilhelm von Humboldt) nie potrafił znaleźć drogi rozwoju dla tego miasta. Osobno wspomnieć należy o roli wojska w przypadku twierdz (np. Koźle) status taki ograniczał rozwój przestrzenny miasta, z drugiej strony zamówienia ze strony armii sprzyjały poszerzaniu produkcji miejskiej. W 1885 r. na Górnym Śląsku liczono 157 miast i 129 osiedli przemysłowych. Proporcjonalnie do wzrastającej produkcji przemysłowej i rozbudowy sieci komunikacyjnej rosła liczba ludności miejskiej. Na początku stulecia wynosiła ona zaledwie kilkadziesiąt tysięcy. W ciągu wieku wzrosła niemal dziesięciokrotnie (ponad pół miliona w 1910 roku). W tymże 1910 r. tylko co czwarty obywatel rejencji opolskiej był mieszczaninem (najmniejszy odsetek w gronie wschodnich rejencji państwa pruskiego). Gdy jednak uwzględnimy osady przemysłowe, okaże się, że aż 59% Górnoślązaków to mieszkańcy miast i tychże osad. Połowa wartości przyrostu naturalnego miast mała swe źródło w migracji. Jednocześnie do 1914 r. żaden ośrodek miejski nie przekroczył liczby 100 tys. mieszkańców. Diametralnej zmianie uległa struktura społeczna miast. W okręgu przemysłowym znaczny odsetek mieszkańców stanowili robotnicy, w mniejszych nadal przeważali rzemieślnicy i drobni wytwórcy. Wraz z rozbudową funkcji usługowych przybywało urzędników, nauczycieli, lekarzy. 1 HOLTZE, R. Miasto Katowice. Studium kulturowo-historyczne, przekład T. Sławińska, Katowice 2005, s. 24.

2 3. Zmiana funkcji miast W ogólnym zarysie funkcje miast nie ulegały zmianie na przestrzeni wieków pozostawały one ośrodkami władzy, kultu, handlu, produkcji, usług. Jednak obserwowane od XIX w. procesy oznaczały nie tylko przesunięcie akcentów, czy zmianę symboli. Miejscowy zamek stawał się szacownym i chlubnym zabytkiem, jego splendor przejmował ratusz, bądź siedziba starosty. Urzędy władz samorządowych i centralnych, sądy, urzędy pocztowe, izby gospodarcze, siedziby dyrekcji kolei decydowały o funkcjonowaniu państwa, zarazem wzmacniały rangę miasta, wzbogacały jego architekturę. Znacznej rozbudowie uległa sfera szeroko rozumianych usług. Sklepy i gospody, banki i kantory, szpitale i apteki, hotele i kasyna, przyciągały zarówno okoliczną ludność, jak i mieszkańców ośrodków słabiej prosperujących. Owe sklepy często bogato zaopatrzone magazyny, stopniowo wypierały kramy, ograniczeniu uległa rola targowisk. Tam, gdzie dotychczas klient w brudnych pomieszczeniach musiał się przepychać między beczką śledzi, syropu i gorzałki, żeby nabyć drogo i złej jakości katun i cykorię, tytoń albo mydło, teraz znajduje eleganckie magazyny mody i składy towarów kolonialnych 2 ten opis pióra Richarda Holtze prezentuje realia nie tylko handlu katowickiego. Symbolami miast stawały się jego placówki życia kulturalnego i oświatowego teatry, biblioteki, szkoły. Wizerunek miasta tworzyły wcześniej nieznane w przestrzeni górnośląskiej bulwary, promenady, place, planty, parki, ogrody Miejsca te służyły wypoczynkowi, stanowiły też wizytówkę miasta, chętnie propagowaną poprzez modne wówczas edycje pocztówek. W wielu ówczesnych miastach toczył się zaciekły spór między zwolennikami ich funkcjonalności a obrońcami tradycji. W Opolu nie udało się uratować żadnej z pięciu bram miejskich, ostatnią Odrzańską wyburzono w 1889 roku. Ma wszak Górny Śląsk swoje Carcassonne (Paczków), ze stosunkowo dobrze zachowaną architekturą obronną. 4. Rozwój przestrzenny i zmiany w architekturze Jeszcze na pocz. XIX w. w niewielkim Opolu było kilkanaście parceli uznawanych za pustki, nie brakowało domów drewnianych, sporo murowanych było w opłakanym stanie. Po zagospodarowaniu przestrzeni centrum przystąpiono do włączania okolicznych terenów w granice miasta, krok ten ułatwiło usunięcie dawnych murów (w Opolu na podstawie decyzji z 1819 r.). Zadbano o trakty prowadzące do miasta, w ośrodkach nadrzecznych pojawiały się kolejne mosty. W wielu starszych ośrodkach wyburzono całe parcele, by zapewnić przestronne place i ulice. Kierując się względami bezpieczeństwa usuwano cmentarze, kuźnie, ubojnie. Z krajobrazu miast znikały folwarki i młyny. Przesuwały się centra nową oś, jak w przypadku Opola wyznaczały ulice łączące rynek z dworcem kolejowym, czy portem. Na początku XIX w. stolica regionu liczyła nieco ponad 800 ha, a po włączeniu kolejnych przedmieść teren ten (do 1900 r.) uległ podwojeniu. Po likwidacji murów pojawiły się nowe bariery paradoksalnie wyznaczały je linie kolejowe, bez których miasto czekał uwiąd. W Opolu tory, a szczególnie nasypy, na długo zamknęły na rozbudowę tereny południowe i wschodnie. Miasta rozrastały się wzdłuż, wszerz, rosły także ku górze. Na miejscu budynków drewnianych pojawiały się 3-4 kondygnacyjne kamienice. W przestrzeń zdominowaną przez górujące wieże kościołów i ratusza wkradły się dymiące kominy. Za moment przełomowy uznać tu można połowę XIX stulecia. Z krajobrazu Śląska znikały kurne chaty, aczkolwiek w Bytomiu jeszcze w 1842 r. przeważała zabudowa drewniana. Do końca stulecia przy ulicach wyrastały kolejne kamienice i gmachy. Rozmach budowlany łączono z dbałością o estetykę. Do dziś ta XI- X-wieczna zabudowa zachwyca elegancją i architektoniczną różnorodnością, stosującą zarówno nawiązania do historyzmu (neogotyk, neorenesans), jak i oryginalną formę końca XIX w., czyli secesję. Trwałość i kunszt znamionowały urządzenia użyteczności publicznej, takie jak lampy, czy hydranty. We współczesnych ich odpowiednikach niewprawne oko historyka dostrzega jedynie wymiar praktyczny. Zmiany w architekturze miast wyznaczyły przede wszystkim obiekty użyteczności publicznej tak samorządu miejskiego, jak i administracji państwowej. Równolegle rozbudowywana była struktura lokalowa, acz budownictwo mieszkaniowe przeważnie nie nadążało za zapotrzebowaniem, stąd ciasnota i zła jakość ówczesnej zabudowy. Uskarżano się np., że domy budowano z niewypalonej cegły. Na obszarach przemysłowych pracodawcy zainteresowani zatrzymaniem wykwalifikowanych robotników oferowali mieszkanie przyzakładowe lub pożyczkę na budowę własnego domu. Z mieszkań kopalnianych korzystało około 30-50% górników, a w przypadku hutników nawet 80%. W 1890 r. własne mieszkanie miało tylko 12,5% robotników, z czego 75% stanowiły lokale małe: dwu- i trzyizbowe, a i tak były one bardzo często przeludnione. O ile w latach 60. XIX w. liczba mieszkańców powiatu bytomskiego wzrosła o 61%, to ilość bu - 2 IBIDEM, s. 35.

3 dynków mieszkalnych powiększyła się o 32%, w związku z tym przeciętna liczba mieszkańców domu wzrosła z 13,5 do 16,5 osoby. Zjawiskiem masowym w ośrodkach przemysłowych było wynajmowanie skrawka mieszkania. Na mieszkania adaptowano stajnie, szopy. Na przedmieściach powstawały kolonie nędznych bud. Wbrew istniejącym zakazom zdarzało się, że robotnicy mieszkali nawet z dziećmi na terenie zakładu, w kopalnianych szybach i wszędzie tam, gdzie w mroźne zimy można było schronić się przed zimnem. W najgorszej sytuacji znajdowali się robotnicy pozbawieni stałej pracy. W opinii bytomskiego landrata Hugo Solgera ( ) mieszkali oni z żoną i dzieckiem w nisko położonych lepiankach, podobnych do jam, przy wilgotnej pogodzie zanurzonych w błocie, a w okresie upału - w stęchłym odorze. W konsekwencji często zdarza się tam szkorbut i inne zaraźliwe choroby. Niestety, pracodawcy troszczą się bardzo słabo o los tych ludzi, których siły tak wykorzystują. 3 Mimo tak nieznośnych warunków miasta rozrastały się, a o dynamice tego wzrostu decydowały właśnie ubogie dzielnice robotnicze. Na całym Śląsku pociąg do budowania kamienic jest tak wielki, że nie pojedyncze domy, ale całe ulice wyrastają z ziemi. 4 Na przełomie XIX i XX w. sytuacja mieszkaniowa polepszyła się. Coraz więcej budowano tanich, acz zdrowszych mieszkań dla robotników. Wzrastała ilość mieszkań wieloizbowych, wyposażanych w instalacje sanitarne, w tym bieżącą wodę. Po 1900 r. wielu lokatorów mogło korzystać z prądu elektrycznego. Zwracano uwagę, aby nowe budynki były podpiwniczone. Intensywna rozbudowa została ujęta w plany i projekty, acz żywiołowość często wyprzedzała założenia architektów. Na terenach atrakcyjniejszych powstawało obszerne, wygodne budownictwo burżuazji i arystokracji. Z czasem wśród reprezentacyjnych willi pojawiały się czterokondygnacyjne domy czynszowe, mnożyły się drobne warsztaty rzemieślnicze, w konsekwencji elita opuszczała śródmieście. W większych miastach na peryferiach powstawały dzielnice willowe. Stosunkowo szybko były one pochłaniane przez rozbudowujące się centrum, toteż najbogatsi inwestowali w bajkowe siedziby wiejskie, położone z dala od gwaru miast (Moszna, Pławniowice). Nie brakowało okazałych pałaców w obrębie miast. Osobno funkcjonowały dzielnice robotnicze. Te dwa światy przenikały się. W jednym ze szkiców, zabarwionym otoczką niemieckiego poczucia wyższości, czytamy: Tu i tam między chałupami, z nieodłączną kupą gnoju przed wejściem, stoi nowy miejski dom z kwietnikiem. Obok hotel, z którego nieskazitelnych okien w bawialni rozbrzmiewa muzyka koncertowa, i jest jeszcze szynk, gdzie pijanym zachwytom proletariuszy towarzyszy buczenie basu i pisk klarnetu, tu modnisia pod ramię z wyabsztyfikowanym panem, tam robotnik w wysmolonej lnianej koszuli, gatkach, szerokim kapeluszu Zmiany w infrastrukturze Skuteczność władz lokalnych coraz częściej oceniano poprzez pryzmat działań na rzecz ułatwiania życia mieszkańców. W sukurs szedł postęp naukowo-techniczny. Gdy tylko pomyślny stan kas miejskich pozwalał, magistraty mogły przeznaczyć nadwyżki budżetowe na rozwój infrastruktury: budowę sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, gazowej, elektryfikację, telefonizację, rozbudowę linii komunikacyjnych i budynków użyteczności publicznej. Rosła ilość placów i ulic wykładanych brukiem. Oświetlały je lampy naftowe, następnie gazowe. Niektóre miasta (Katowice, Gliwice, Opole) już wówczas posiadały oczyszczalnię ścieków. O kierunkach rozwoju świadczą budżety, mocno rozbudowane w porównaniu do poprzedniej epoki. W połowie stulecia pierwszoplanową pozycję w wydatkach stolicy rejencji zajmowały inwestycje budowlane, natomiast wydatki na opiekę nad chorymi i biednymi plasowały się na trzecim miejscu i pochłonęły w 1860 roku ok. 12% środków miasta (warto przy tym nadmienić, że jeszcze 30 lat wcześniej na ten cel przeznaczono zaledwie 30 talarów). O pewnym przełomie w traktowaniu problemów zdrowotnych i sanitarnych świadczy też fakt, iż na utrzymanie czystości w Opolu w roku 1816 nie wydano nic, a w 1860 preliminowano 628 talarów. W przypadku Gliwic w budżetach z przełomu wieków najwięcej wydatkowano na kulturę i administrację. Rósł udział kosztów funkcjonowania przedsiębiorstw komunalnych, spadał natomiast odsetek pieniędzy wydawanych na opiekę społeczną i zdrowotną. Jednak w liczbach bezwzględnych budżet zwiększył się ponad trzykrotnie: z 86 tys. marek w 1889 r. do niemal 300 tys. w 1908 roku. Mieszkańcy nie zawsze doceniali te wydatki. W 1880 r. korespondent Katolika (wówczas największego polskojęzycznego czasopisma na Górnym Śląsku) pisał: Droga to parada z miastem, lepiej nam było, kiedyśmy byli wieśniakami, a wójt nami rządził rocznie za 100 talarów, gdy tymczasem szkoły, burmistrz, cała chmura pisarzy i policjantów kosztują nas rocznie kilkadziesiąt tysięcy marek. 6 Redaktor miał zapewne na względzie nie tylko cywilizacyjne, ale i polityczne (germanizatorskie) funkcje wymienionych instytucji. 3 SOLGER, H. Der Kreis Beuthen in Oberschlesien, Breslau 1860, s Cyt. Za: KOŚCIK, E. Warunki mieszkaniowe we Wrocławiu a zdrowotność jego mieszkańców w XIX wieku, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 1999, nr 3, s HOLTZE, R. Op. cit., s Katolik nr 24 z 10 VI 1880.

4 Rozwój miast XIX-wiecznych jest imponujący, tak z racji dynamiki, jak i głębokości zachodzących zmian. Jednak nie był to rozwój zrównoważony. Piękniały centra, tam instalowano nowoczesną infrastrukturę. Znacznie gorzej sytuacja wyglądała na obrzeżach, bo wysoka dynamika rozwoju nie eliminowała problemu nędzy. Atrakcyjność miast przyciągała doń rzesze ubogiej ludności, liczącej na pracę, a w konsekwencji na mieszkanie. Proletariat przeważnie nie korzystał z wodociągów i kanalizacji, jednak dla wielu robotników były to i tak lepsze warunki od tych, w których żyli najbiedniejsi chłopi. Część przybyszów twierdziła, że uciekła z gorszych warunków wiejskich, gdzie świnie mieszkają lepiej niż ludzie. O wiejskich nawykach robotników świadczą szopki, chlewiki, gołębniki istniejące do dziś w wielu miastach górnośląskich. Akcentowanie zgody na ich budowę w umowach nie wynikało tylko z sentymentu. Ten przydomowy inwentarz stanowił ważne uzupełnienie źródła mięsa i warzyw. Prowadzenie tych mini gospodarstw miejskich spadało na kobiety. W chaotycznym pościgu za zwiększeniem zysku z produkcji często nie zwracano uwagi na estetykę miast, czy wygodę ich mieszkańców. Charakterystyczną opinię wyrażono o początkach Królewskiej Huty: młode miasto zostało powołane do życia nagie i gołe. 7 W wielu ośrodkach brakowało podstawowych obiektów: szpitala, kościoła, szkoły, poczty. W sprawozdaniu z połowy stulecia ubolewano nad fatalną zabudową małych ośrodków, takich jak Kietrz, Grodków, Toszek. Jednocześnie wizerunki wielu ówczesnych miast, zwłaszcza reprezentacyjnych centrów, zapewne budzą zazdrość ich współczesnych mieszkańców. Podejmowana dziś rewitalizacja starówek często ma na celu przywrócenie stanu zabudowy właśnie dziewiętnastowiecznej. 6. Warunki życia mieszkańców 6.1. Mieszkania Wiek XIX to epoka ścierania się zaściankowości i symptomów postępu. Stopniowy wzrost zamożności mieszkańców i rozbudowa infrastruktury miejskiej podnosiły standardy życia. Na początku XIX w. sytuacja nie sprzyjała życiu zdrowemu, czy wygodnemu. Małe okna skutkowały wilgocią, zaduchem i półmrokiem, a takie warunki tworzyły świetny grunt dla rozwoju grzybów, bakterii, pasożytów. Ich dodatkowe źródło stanowiły znajdujące się nieopodal mieszkań śmietniki, błoto, a nierzadko także gnojowiska. Przechodzenie na budownictwo ceglane łączyło się ze stosowaniem tynków, trwalszych pokryć dachowych. W domach murowanych łatwiej było utrzymać czystość i porządek, a sprzyjał temu nowy układ we - wnętrzny domu, w którym znalazło się miejsce na komorę spiżarnię, kuchnię, sypialnię, a z czasem także łazienkę. Murowane ściany nośne pozwalały zwiększyć powierzchnię mieszkań i - co ważne z medycznego punktu widzenia - były one suchsze i jaśniejsze. Zabudowa starego typu dłużej występowała na terenach oddalonych od centrów przemysłowych, np. w okolicach Kluczborka. Zamożniejsi zaopatrywali swe mieszkania w bieliznę (firany, obrusy, pościel, ręczniki), kwiaty, na ścianach klejono tapety. Bogatsze urządzenie utożsamiano z jego komfortem, jednakże od II poł. XIX w. zaczęto rozumieć pod tym pojęciem również te elementy wyposażenia i wyglądu domu, które pozwalały poprawić samopoczucie i zdrowie mieszkańców. Domy stawały się przytulniejsze, łatwiej było w nich stworzyć rodzinną, ciepłą atmosferę. Życie domu diametralnie zmieniło podłączenie go do sieci elektrycznej, zainstalowanie pieca gazowego (wykorzystywanego zarówno do podgrzewania wody do kąpieli, jak i gotowania potraw). W latach 80. pojawiły się telefony. W końcu stulecia na Śląsku zakładano piece grzewcze, zamożniejsi prześcigali się w okazałości kafli. Mieszkania opalono brykietami torfowymi, następnie węglem. Pomieszczenia elity znamionował luksus. Na sporej (ok. 250 m²) powierzchni salonów ustawiano mahoniowe sofy, szykowne kredensy, a w nich porcelanowe zastawy i srebrne patery. W oknach wieszano ciężkie firany, na ławach i stołach leżały kunsztowne serwety, na podłogach perskie dywany. Splendoru i przytulności dodawały obrazy, zegary, kandelabry, żyrandole. Obowiązkowe wyposażenie kulturalnej rodziny stanowił fortepian i dobrze zaopatrzona biblioteka. Oczywiście izby robotnicze poł. XIX w. odbiegały od biedermeierowskiej wytworności: w dużej izbie znajdował się piec do gotowania, jedno wymoszczone sianem łóżko, w którym spali rodzice i dzieci. Ponadto stała tam jedna skrzynia w kolorze jasnoniebieskim z żółtymi i czerwonymi kwiatami, drewniana ława i kilka trójnogich zydli. Mała kropielnica ze święconą wodą koło drzwi, święty obrazek lub krzyż na ścianie stanowiły uzupełnienie wyposażenia izby. Podłoga na ogół wyłożona była cegłami. 8 Celem przedstawicieli wolnych zawodów, niższej kadry urzędniczej, także robotników było w miarę możliwości naśladowanie klas wyższych, tak w wymiarze wystroju mieszkania, noszonej odzieży, jak i zawartości stołu, przynajmniej świątecznego. 7 SCHMIDT, R. Aus der Geschichte der Stadt Königshűtte Oberschlesien, Berlin 1942, s Cyt. za: LIPOŃSKA, J. KRYSIAK M., S. Za progiem miejskiego domu w Katowicach w XIX i XX wieku, Katowice 2010, s. 9.

5 6.2. Higiena W pierwszej połowie stulecia na pytanie postawione o stan mieszkań robotników fabrycznych, dniówkowych i czeladników, lekarz miejski dr Blumner odpowiadał: Jest on w najwyższym stopniu godny pożałowania. Niektóre izby przypominają raczej chlew aniżeli ludzkie mieszkania. Izby są małe i tak niskie, że ledwie można się w nich wyprostować, podłoga nierówna. Okna są źle zabezpieczone, a piece tak liche, że mimo silnego płomienia ogrzewają lokal w nieznacznym jedynie stopniu, przy czym dymią zwykle na całą izbę. Po drzwiach i ścia - nach wielu mieszkań ścieka woda. 9 Podobnie, jak w ubogich chatach wiejskich, także tam panował zaduch, wilgoć, co przy braku ogrzewania skutkowało chronicznymi chorobami układu oddechowego. Mdlący odór nie wyróżniał zresztą tylko mieszkań najuboższych mieszkańców. Także wielu zamożnych mieszczan ze względu na brak przewiewu i troskę o czystość jedynie reprezentacyjnego pomieszczenia, żyło na co dzień w niehigienicznych warunkach. Wspominając lata 60. XIX wieku Anton Oskar Klaußmann pisał: słowa higiena wówczas nie zanano. 10 Po izbach, niczym na wsi, kręciły się kury, kaczki, króliki. Po każdej większej ulewie ulice zalewała zawartość dołów kloacznych. Jeden z najbardziej palących problemów szybko rozwijających się miast stanowił dostęp do wody. Niewielkie rzeki i nieliczne studnie w wielu rejonach nie były w stanie zaspokoić potrzeb skumulowanej ludności. W roku 1863 zbulwersowani mieszkańcy Królewskiej Huty twierdzili: doszło do tego, że zamożniejsi muszą wodę kupować, biedniejsi muszą już w nocy zasadzać się przy studniach, aby zdobyć trochę wody. ( ) Najdotkliwiej odczuwa brak wody 1000 dzieci w tutejszych szkołach. Czystość podstawa zdrowego wychowania nie może być utrzymana. 11 Zdarzało się, że w rejonach przemysłowych ludzie pobierali wodę do spożycia z kałuży, bądź stawu (Hajduki). Do ośrodków pozbawionych wody do picia zaliczano Gliwice, Bytom, Siemianowice, Zabrze, Katowice, Kochłowice, Bogucice. Inwestycje w tej dziedzinie postępowały stosunkowo szybko. Około roku 1880 r. już 87 miast śląskich miało wodociągi. W nowobudowanych budynkach instalowano ubikacje, w większych mieszkaniach również łazienki. Krótko przed 1914 r. w stosunkowo ubogiej, robotniczej Królewskiej Hucie tego typu urządzenia miało ok. 10% mieszkań, w tym czasie w Opolu łazienka stanowiła standardowe wyposażenie mieszkania. Higienie służyć miały też łaźnie publiczne. Ze względu na koszty i ograniczone możliwości utylizacji wolniej rozwijała się sieć kanalizacji. W Katowicach, ścieki przemysłowe płynęły otwartym kanałem do Przemszy. Niektóre miasta stosowały pola irygacyjne, zakładano oczyszczanie biologiczne i mechaniczne (Gliwice), chemiczne (Królewska Huta). W Prudniku ścieki płynęły kanałem przykrytym kamiennymi płytami, a nieczystości przedostawały się do studni. Trudności z dostępem do czystej wody nie powstrzymywały przed zanieczyszczaniem nielicznych ujęć. Do małych rzeczek trafiały ścieki z farbiarni, kopalni, ubojni, co oczywiście skutkowało groźnymi schorzeniami układu pokarmowego. Pod koniec XIX w. naturalne zasoby niewielkiej, katowickiej rzeki Rawy stanowiły jedynie 40% przepływu reszta to wody kopalniane, ścieki przemysłowe i komunalne. Epidemia tyfusu w Katowicach w 1873 r. miała źródło właśnie w braku wodociągu. Brak czystości, spożywanie nieświeżej wody wywoływały groźne schorzenia układu pokarmowego. Cholera, tyfus, salmonella endemicznie, a i bardziej masowo, dotykała Górnoślązaków do końca omawianego okresu. Już w XIX w. zaczęto dostrzegać, choć oczywiście nie powszechnie, negatywne oddziaływanie industrializacji na środowisko. Opisując powiat bytomski, Józef Lompa zauważał: w wielu miejscach, jako to na Królewskiej Hucie i w Katowicach, owoce ogrodowe i pszczoły pomyślnie hodować się nie dają. Widzimy tam trawy i liścia na drzewach czarnym pyłem powleczone. 12 Zagrożenie istniało nie tylko dla przyrody, ale i człowieka, a jednak ludzie żyją. A żyją, bo się przyzwyczajają do takiego powietrza. 13 Troskę o stan sanitarny wykazywały władze lokalne i państwowe. Powołano policję sanitarną i porządkową, która miała egzekwować przepisy higieniczne. Konsekwentnie i surowo egzekwowano zakaz wyrzucania nieczystości na ulice. Policja sanitarna miała kontrolować bazary i jakość sprzedawanej żywności, choć długo jako kryterium szkodliwości uznawano wygląd i natężenie zapachu (odoru ). Ustawy z lat 1850 i 1872 regulowały i zaostrzały obrót produktami żywnościowymi. Na sprzedawców oferujących np. nieświeże mięso nakładano wysokie kary pieniężne, a nawet więzienia. Same zakazy wszystkiego nie mogły zmienić. W połowie stulecia grozę mógł budzić stan ulic większości miast. Nieczystości płynęły rynsztokiem, po dłuższym deszczu ulice przypominały raczej bagno. W opinii doktora Richarda Holtza w Katowicach (i zapewne nie tylko tam) panowały właściwie trzy pory roku: błotni- 9 SCHNEER, A. Über die Zustände der arbeitenden Klassen in Breslau, Berlin 1845, s KLAUßMANN, A. O. Górny Śląsk przed laty, przekład A. Halor, oprac. A. Niesyto, Katowice 1997, s Cyt. za: STASIAK, A. Miasto Królewska Huta. Zarys rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego w latach , Warszawa 1962, s Cyt. za: Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, oprac. A. Zieliński, Katowice 1984, s IBIDEM, s. 206.

6 sta, zakurzona i zamrożona. 14 Z jednego miejsca miał on wygrzebać laską 13 kaloszy, wcześniej pochłoniętych przez błoto. W innych ośrodkach nie było lepiej. Na początku stulecia Leśnica, Wołczyn, Wodzisław w ogóle nie miały bruków, zresztą na stan nawierzchni ulic narzekano nawet we Wrocławiu - stolicy prowincji śląskiej Opieka społeczna i zdrowotna Niezależnie od tych zastrzeżeń, miastu należy przyznać prymat w zakresie higienizacji, rosnących standardów opieki medycznej, organizacji opieki nad osobami potrzebującymi wsparcia. To w miastach (głównie z racji niechęci ludności wiejskiej do tzw. medycyny oficjalnej) skoncentrowana była kadra medyczna i instytucje opiekuńczo-zdrowotne. Presja ze strony wrażliwych na cierpienie bliźniego społeczników owocowała kolejnymi inwestycjami w tej sferze. Swoistym katalizatorem powstawania szpitali były klęski elementarne nawiedzające Górny Śląsk. Najbardziej groźne było klęskowe dziesięciolecie z lat , kiedy niektóre regiony (Pszczyna, Rybnik) zostały wręcz zdziesiątkowane skutkami głodu i chorób (tyfusu, czerwonki, cholery). Sporo ofiar pochłonęły epidemie cholery (1831 r.), a także głód z zimy 1879/1880. Po 1840 r. w każdym mieście powiatowym miał działać lekarz i szpital okręgowy. W większych miastach fundowano zakłady dobroczynne : ochronki, sierocińce, domy starców. Funkcjonowały one w oparciu o altruistyczną pracę osób wrażliwych na cierpienie bliźnich (w dużej mierze sióstr zakonnych) oraz na bazie środków finansowych kierowanych przez m.in. magistraty. Miasta prowadziły także własne szpitale i przytułki (Kranken-, Armenhäuser). 7. Specyfika miast górnośląskich Miasta rozrastały się, przybywało w nich instytucji społecznych i kulturalnych, a zarazem relacje społeczne kurczyły się. Zanikały wielkie i regularnie organizowane obchody kościelne odpusty i procesje, świeckie zabawy na rynku. Rozpoczęła się epoka atomizacji, zagubienia i samotności w tłumie. Charakterystycznymi elementami dla życia miejskiego stały się zegarki i tramwaje punktualność i pośpiech. Procesy te nie ominęły Górnego Śląska, ale ziemia ta zachowała pewną specyfikę. W ocenie historyków i socjologów, pomimo migracji, zmiany źródła utrzymania, została utrzymana struktura społeczna, niewiele zmełły się normy i wzorce zachowań. W przeciwieństwie do wielu innych podobnych regionów na znacznie mniejszą skalę uwidocznił się tam proces dechrystianizacji. Przez całą omawianą epokę tradycje i obyczaje robotników w dużej mierze pokrywały się ze spuścizną ich wiejskich przodków. Innym czynnikiem specyficznym okazała się struktura narodowa mieszczan. Przeprowadzony już po I wojnie światowej plebiscyt (1921 r.) wykazał, że ludność miast górnośląskich, w przeciwieństwie do większości obszarów wiejskich, opowiedziała się za przynależnością tej ziemi do Niemiec. Pomimo narastających konfliktów społecznych i narodowych przed 1914 r. wielu ówczesnych obserwatorów, tak polskich, jak i niemieckich, podkreślało jednak atmosferę zgody i współpracy. Wybrana literatura GOLACHOWSKI S., Studia nad miastami i wsiami śląskimi, Opole-Wrocław 1969; HAMADA A., Architektura Opola wpisana w dzieje miasta, Opole 2008; Historia Gliwic, red. J. Drabina, Gliwice 1995; HOLTZE R., Miasto Katowice. Studium kulturowo-historyczne, Katowice 2005; KLAUSSMANN A. O., Górny Śląsk przed laty, przekład A. Halor, oprac. A. Niesyto, Katowice 1997; KLOCH B., Haushalts - Plan fűr die Stadtgemeinde Rybnik O.S. fűr das Jahr Jak zbudowany był budżet miasta Rybnika w epoce rządów pruskich. Przyczynek do poznania powiatowego miasta na Śląsku u początków XX wieku, w: Historia gospodarcza Rybnika i powiatu rybnickiego w XIX i XX wieku, red. D. Keller, Rybnik 2010, ss ; LIPOŃSKA-SAJDAK J., KRYSIAK M., Za progiem miejskiego domu w Katowicach w XIX i XX wieku, Katowice 2010; Opole. Monografia miasta, red. W. Dziewulski, F. Hawranek, Opole 1975; RZEWICZOK U., Zarys dziejów Katowic , Katowice 2006; SIERADZKA D., Królewska Huta Chorzów w latach Szkice do portretu miasta, Chorzów 2001; SOLGER H., Der Kreis Beuthen in Oberschlesien, Breslau HOLTZE, R. Op. cit., s. 31.

7 Resumé Opolský vládní obvod, tzv. rejencja, byl v 19. století jedním z nejrychleji se rozvíjejících území nejen v Prusku, ale v celé Evropě. Ruku v ruce s rostoucí průmyslovou výrobou se rozvíjela i města a průmyslová sídliště. V roce 1885 bylo v Horním Slezsku evidováno 157 měst a 129 průmyslových sídlišť, ve kterých na konci století žila více než polovina obyvatel rejencji. Spolu se změnou hospodářského zaměření se měnily i dosavadní funkce měst. Přibývali poskytovatelé služeb, mj. obchody, školy, divadla. Měnil se vzhled měst, v centru převládala architektura v neogotickém, neorenesančním a secesním stylu. Prostor mezi doposud dominujícími věžemi kostelů a radnice začaly okupovat také dýmající komíny. Přesto většina představitelů měst se starala o vzhled svého města. V průmyslovém obvodu, stejně tak mimo něj, se vizitkou města stávaly bulváry, promenády, parky, zahrady. V centrech se rozvíjela městská infrastruktura. Čím dál více institucí se připojovalo k vodovodní, kanalizační a plynovodní síti a byly elek - trifikovány. Stavěly se komunikace a objekty veřejného užitku. Atraktivita měst lákala chudé obyvatelstvo, které do nich přicházelo s vidinou práce a bydlení s ní spojeného. Dělníci osídlovali tzv. familoky. O jejich vesnických ná - vycích svědčily kůlny, chlévy a holubníky, které se v mnoha hornoslezských městech dochovaly dodnes. 19. století představovalo epochu, ve které se stírala zaostalost s náznaky pokroku. Postupný nárůst blahobytu obyvatelstva a rozvoj městské infrastruktury zvedaly životní úroveň. Měnila se městská zástavba, trendům podléhaly interiéry bytů stávaly se více funkční, ale především zdravější. Bylo to díky rostoucím požadavkům na hygienu, kterou města propagovala. Specifickou součástí kultury hornoslezských měst bylo jejich zakořenění v slezské kultuře. Na druhou stranu příliv úředníků, inženýrů a inteligence z Německa způsobil, že města podléhala germanizaci daleko rychleji než vesnice.

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne

ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne ANKIETA dotycząca opracowania Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata 2014-2030 Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku z prowadzeniem prac nad opracowaniem Strategii Rozwoju Gminy Lelis na lata

Bardziej szczegółowo

Ankieta przeznaczona jest dla. mieszkańców gminy, podmiotów gospodarczych działających na terenie gminy, radnych miasta i gminy.

Ankieta przeznaczona jest dla. mieszkańców gminy, podmiotów gospodarczych działających na terenie gminy, radnych miasta i gminy. W związku z przystąpieniem Urzędu Gminy w Czempiniu do opracowania Strategii Rozwoju na lata 2007-2013, zwracamy się z prośbą do wszystkich mieszkańców naszej gminy o współuczestniczenie w tworzeniu dokumentu.

Bardziej szczegółowo

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry OFERTA NAJMU Ul. Opolska 16 Tarnowskie Góry 1 Szanowni Państwo, Mamy przyjemność przedstawić Państwu ofertę najmu całej powierzchni zabytkowej kamienicy położonej w centrum Tarnowskich Gór. Mając na uwadze

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. do Strategii Zrównoważonego Rozwoju Gminy Oborniki Śląskie na lata 2016-2022

ANKIETA. do Strategii Zrównoważonego Rozwoju Gminy Oborniki Śląskie na lata 2016-2022 ANKIETA do Strategii Zrównoważonego Rozwoju Gminy Oborniki Śląskie na lata 2016-2022 W związku z prowadzonymi pracami nad Strategią Zrównoważonego Rozwoju Gminy Oborniki Śląskie na lata 2016-2022 zachęcamy

Bardziej szczegółowo

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Autorka: Anna

Bardziej szczegółowo

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R.

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R. URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: maj 2014 Kontakt: e-mail: uspoz@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100 http://poznan.stat.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2014 R.

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: czerwiec 2015 Kontakt: e-mail: uspoz@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100 http://poznan.stat.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM REMONTOWY DLA NIERUCHOMOŚCI GMINNYCH ZLOKALIZOWANYCH W STREFIE WIELKOMIEJSKIEJ ŁODZI NA LATA 2011-2014 OBSZAR DZIAŁANIA Programem objęty

Bardziej szczegółowo

Okres transformacji ustrojowej Polski przyczynił się do niewielkich zmian w strukturze

Okres transformacji ustrojowej Polski przyczynił się do niewielkich zmian w strukturze Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego Administracja Senatu Berlina d/s Rozwoju Miasta Urząd Miasta Poznania Europejskie partnerstwo przestrzeni Wielkopolska - Poznań Berlin Brandenburgia Berlin,

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY. Kielce, dnia 29 marca 2012 r. Poz. 1004 UCHWAŁA NR XIII/ 119 /11 RADY GMINY W PAWŁOWIE. z dnia 28 grudnia 2011 r.

DZIENNIK URZĘDOWY. Kielce, dnia 29 marca 2012 r. Poz. 1004 UCHWAŁA NR XIII/ 119 /11 RADY GMINY W PAWŁOWIE. z dnia 28 grudnia 2011 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 29 marca 2012 r. UCHWAŁA NR XIII/ 119 /11 RADY GMINY W PAWŁOWIE z dnia 28 grudnia 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniego Programu Gospodarowania

Bardziej szczegółowo

Szymala Kierunki rozwoju przestrzennego Wałbrzycha i jego powiązań Wałbrzych, 9 grudnia 2011 Historyczne dokumenty planistyczne: MIEJSCOWY PLAN OGÓLNY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO ZESPOŁU MIEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

KRZYSZTOF GASIDŁO Politechnika Śląska REGIONALNE PRZESTRZENIE PUBLICZNE I MIESZKALNICTWO

KRZYSZTOF GASIDŁO Politechnika Śląska REGIONALNE PRZESTRZENIE PUBLICZNE I MIESZKALNICTWO KRZYSZTOF GASIDŁO Politechnika Śląska REGIONALNE PRZESTRZENIE PUBLICZNE I MIESZKALNICTWO Regionalne Forum Rozwoju Województwa Śląskiego Katowice 2008 Cele województwa w kształtowaniu przestrzeni publicznych:

Bardziej szczegółowo

Miasta drogą rozwoju bez planu? Wiesław Wańkowicz

Miasta drogą rozwoju bez planu? Wiesław Wańkowicz Miasta są ośrodkami rozwoju, ale dynamiczny wzrost jest kosztowny. Gospodarowanie przestrzenią miast jest kluczowym czynnikiem w uzyskiwaniu korzyści, ale i generującym koszty. Podstawą bogactwa miast

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Data opracowania 13.07.2015 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15 faks 22 846 76 67 Internet:

Bardziej szczegółowo

Izby w mieszkaniach (w tys.) niezamieszkane. ogółem

Izby w mieszkaniach (w tys.) niezamieszkane. ogółem IV. ZASOBY MIESZKANIOWE 1. STAN I ROZWÓJ ZASOBÓW MIESZKANIOWYCH Mieszkanie, jako jednostka spisowa, jest to lokal składający się z jednej lub kilku izb, łącznie z pomieszczeniami pomocniczymi, wybudowany

Bardziej szczegółowo

Podział administracyjny, zadania samorządu

Podział administracyjny, zadania samorządu Podział administracyjny, zadania samorządu Podział administracyjny Polski Jednostka administracyjna Liczba w Polsce Organ uchwałodawczy Organ wykonawczy Nazwa urzędu Szczebel gminy Gmina wiejska 1586 Rada

Bardziej szczegółowo

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014 Prezentacja projektu: Logistyka Bytom GC Investment, Katowice, 2014 1 Lokalizacja: Górny Śląsk Powierzchnia: 1 218 km 2 Liczba ludności: 1 978,6 tys. Najatrakcyjniejszy subregion w Polsce - wg. raportu

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA STRATEGII ROZWOJU GMINY CZEMPIŃ

ANKIETA DOTYCZĄCA STRATEGII ROZWOJU GMINY CZEMPIŃ Czempiń, 22 października 2013 roku ANKIETA DOTYCZĄCA STRATEGII ROZWOJU GMINY CZEMPIŃ Szanowni Państwo! Od 22 października 2013r, w Gminie Czempiń, rozprowadzana jest ankieta dotycząca Strategii Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Ankieta Strategia Rozwoju Gminy Miedziana Góra do roku 2025

Ankieta Strategia Rozwoju Gminy Miedziana Góra do roku 2025 Szanowni Mieszkańcy Gminy Miedziana Góra! Miedziana Góra, 30 czerwca 2014r. Z dniem 19 maja 2014r. Gmina Miedziana Góra przystąpiła do prac nad dokumentem pod nazwą Strategia Rozwoju Gminy Miedziana Góra

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

PROJEKT 2004-2010 SZPITAL JAK NOWY

PROJEKT 2004-2010 SZPITAL JAK NOWY PROJEKT 2004-2010 SZPITAL JAK NOWY ENERGOOSZCZĘDNOŚĆ, CZY COŚ WIĘCEJ 1984 IDENTYFIKACJA PROBLEMU, (KTÓRY NIE BYŁ GŁÓWNYM PROBLEMEM) SZPITAL JEST ISTOTNYM CZYNNIKIEM DEGRADACJI ŚRODOWISKA W DODATKU DROGO

Bardziej szczegółowo

Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego w zakresie infrastruktury komunalnej

Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego w zakresie infrastruktury komunalnej Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego w zakresie infrastruktury komunalnej Gospodarka odpadami i technika komunalna w Polsce i w Niemczech - perspektywy współpracy Warszawa, 2014-11-04

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Data opracowania 11.07.2014 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15, 22 464 23 12 faks 22

Bardziej szczegółowo

SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY?

SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY? SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY? www.nowytarg.pl Broszura informacyjna dla mieszkańców Nowego Targu Edycja 2005 Niniejsza publikacja ma na celu przybliżenie mieszkańcom miasta Nowego Targu w prosty

Bardziej szczegółowo

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski Wrocław, 13 maja 2010 Prospects in Dolnośląskie Inwestycje infrastrukturalne aglomeracji jako impuls do dalszego rozwoju gospodarczego nowe kierunki na regionalnym rynku Dariusz Ostrowski Czy inwestycje

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne

Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne ANKIETA Aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata 2014-2020 Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku z prowadzeniem prac nad aktualizacją Strategii Rozwoju Gminy Trzebiechów na lata

Bardziej szczegółowo

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Powstanie pierwszej instytucji statystycznej w Polsce W Krakowie, w 1882 r. powstała pierwsza Komisja Statystyczna

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica

Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica Szanowni Państwo! Ankieta, którą kierujemy do Państwa, jest istotną częścią prac

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA

PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA PROBLEM LOKOWANIA INWESTYCJI PLANOWANIE PRZESTRZENNE A LOKALIZACJA INWESTYCJI Koherencja lokalizacyjna każdej działalności właściwe miejsce (poszukiwanie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VIII/102/2003 Rady Gminy Pawłowice z dnia 27 czerwca 2003 r.

Uchwała Nr VIII/102/2003 Rady Gminy Pawłowice z dnia 27 czerwca 2003 r. Uchwała Nr VIII/102/2003 Rady Gminy Pawłowice z dnia 27 czerwca 2003 r. w sprawie uchwalenia zmiany miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego Gminy Pawłowice obejmującej część sołectwa

Bardziej szczegółowo

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKOWANIA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2005 R.

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKOWANIA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2005 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - maj 2006 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 38 84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 8 MIESZKANIA

Bardziej szczegółowo

PROGNOZA SKUTKÓW FINANSOWYCH UCHWALENIA MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA

PROGNOZA SKUTKÓW FINANSOWYCH UCHWALENIA MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PROGNOZA SKUTKÓW FINANSOWYCH UCHWALENIA MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO TERENÓW POD ZABUDOWĘ MIESZKANIOWĄ JEDNORODZINNĄ I LETNISKOWĄ w WILKOWYJI, dz. nr ewid. 110, 111, 168 gm. KŁECKO

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2009 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo

PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia...

PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia... PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia... w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego terenów w rejonie ulic: Ścinawskiej i M. Wołodyjowskiego w Poznaniu - 2. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE. Lublin, czerwiec 2015 r.

URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE. Lublin, czerwiec 2015 r. URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, czerwiec 2015 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl tel. 81 533 20 51, fax 81 533 27 61 Internet: http://lublin.stat.gov.pl Budownictwo mieszkaniowe

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/97/12 RADY GMINY RYJEWO. z dnia 29 lutego 2012 r.

UCHWAŁA NR XIV/97/12 RADY GMINY RYJEWO. z dnia 29 lutego 2012 r. UCHWAŁA NR XIV/97/12 RADY GMINY RYJEWO z dnia 29 lutego 2012 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniego Programu Gospodarowania Mieszkaniowym Zasobem Gminy Ryjewo na lata 2012-2016. Na podstawie Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3. RAPORT część III. przeprowadzonego w ramach projektu

Załącznik nr 3. RAPORT część III. przeprowadzonego w ramach projektu RAPORT część III Delimitacja obszarów kryzysowych, sfery i dziedziny współpracy, SWOT, wdrażanie i komunikacja społeczna przeprowadzonego w ramach projektu Diagnoza społecznego zapotrzebowania na usługi

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOBYŁCE. z dnia... 2013 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOBYŁCE. z dnia... 2013 r. Projekt z dnia 17 kwietnia 2013 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOBYŁCE z dnia... 2013 r. w sprawie uchwalenia zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego północnej

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr LVIII / 571 / 2009 Rady Gminy Tarnowo Podgórne z dnia 20 października 2009r.

Uchwała Nr LVIII / 571 / 2009 Rady Gminy Tarnowo Podgórne z dnia 20 października 2009r. Uchwała Nr LVIII / 571 / 2009 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zmianami) oraz art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

GOSPODARCZY SKALA MAKRO - INWESTORZY ZEWNĘTRZNI

GOSPODARCZY SKALA MAKRO - INWESTORZY ZEWNĘTRZNI GOSPODARCZY SKALA MAKRO - INWESTORZY ZEWNĘTRZNI 1/ TERENY UZBROJONE W DRODZE GŁÓWNEJ 2/ LOKALIZACJA NA OBRZEŻACH MIASTA 3/ PLAN ZGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO 4/ POMOC W REALIZACJI CELÓW INWESTORA PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Praca Mieszkanie. II GRUPA DOSTĘPNOŚĆ I IZOLACJA Powiązania pożądane

Praca Mieszkanie. II GRUPA DOSTĘPNOŚĆ I IZOLACJA Powiązania pożądane II GRUPA DOSTĘPNOŚĆ I IZOLACJA Powiązania pożądane Praca Mieszkanie znaczenie czas i koszty dojazdów i powrotów, koszty inwestycji w infrastrukturę drogową i okołodrogową, koszty utrzymania infrastruktury

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Prudnik

Charakterystyka Gminy Prudnik AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE PRUDNIK Część 03 Charakterystyka Gminy Prudnik W 835.03 2/8 SPIS TREŚCI 3.1 Charakterystyka Gminy

Bardziej szczegółowo

Ciekawa architektura, gotowa infrastruktura. Venit projektant osiedla. Cicho i wszędzie blisko osiedle mieszkaniowe.

Ciekawa architektura, gotowa infrastruktura. Venit projektant osiedla. Cicho i wszędzie blisko osiedle mieszkaniowe. Venit projektant osiedla Cztery Pory Roku Zapraszamy Państwa do zapoznania się z naszą ofertą domów jednorodzinnych usytuowanych na osiedlu Cztery Pory Roku w Knurowie. Osiedle położone jest w jednym z

Bardziej szczegółowo

Inwestycje w polski sektor wodociągów i kanalizacji

Inwestycje w polski sektor wodociągów i kanalizacji Inwestycje w polski sektor wodociągów i kanalizacji Polski sektor wodociągów i kanalizacji przeszedł ogromnie przemiany od czasu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. To wszystko dzięki unijnym pieniądzom,

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katowice, dnia 8 kwietnia 2013 r. Poz. 3220 UCHWAŁA NR XXII.171.2013 RADY MIEJSKIEJ W KRZANOWICACH z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie wieloletniego programu gospodarowania

Bardziej szczegółowo

Rozdział 05. Uwarunkowania rozwoju miasta

Rozdział 05. Uwarunkowania rozwoju miasta ZZAAŁŁO śśeenniiaa DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE GMIINNYY SSTTRRZZEELLCCEE OPPOLLSSKIIEE Rozdział 05 Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Wstęp. 1 dane wg GUS stan na 31.12.2007 r.

Wstęp. 1 dane wg GUS stan na 31.12.2007 r. Oferta gospodarcza miasta Jawora Jawor 2009 Wstęp Działalność dla przyszłości to poszukiwanie nowych inwestorów, którzy chcieliby związać się z miastem. Jesteśmy otwarci na tworzenie nowych firm, dla których

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji stanowiły:

Źródło informacji stanowiły: Urząd Statystyczny w Katowicach Śląski Ośrodek Badań Regionalnych ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 32 779 12 00 fax: 32 779 13 00, 258 51 55 katowice.stat.gov.pl

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

SEGA TELECENTER 1. Streszczenie projektu

SEGA TELECENTER 1. Streszczenie projektu SEGA TELECENTER 1. Streszczenie projektu Projekt Sega Telecenter dotyczy problemów jakie istnieją i wymagają rozwiązania w wiosce Sega. Jego działania nastawione są na poprawę warunków edukacyjnych w szkole.

Bardziej szczegółowo

Zielona Białołęka. miejsce do życia, czy eksperyment urbanistyczny?

Zielona Białołęka. miejsce do życia, czy eksperyment urbanistyczny? Zielona Białołęka miejsce do życia, czy eksperyment urbanistyczny? Gdzie jest ZB? ZB zajmuje około 1/3 powierzchni dzielnicy Białołęka i ma większą powierzchnię niż wiele samodzielnych dzielnic Warszawy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK

PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK PUBLICZNE PRZEDSZKOLE W GOSZCZANOWIE PROGRAM PROFILAKTYCZNY BEZPIECZNY I ZDROWY PRZEDSZKOLAK Przyjęty Uchwałą Rady Rodziców Nr 1/2011 z dnia 12.09.2011r. CELE: 1.Tworzenie warunków sprzyjających bezpieczeństwu

Bardziej szczegółowo

BADANIE OPINII PUBLICZNEJ NA TERENIE GMINY SWARZĘDZ

BADANIE OPINII PUBLICZNEJ NA TERENIE GMINY SWARZĘDZ BADANIE OPINII SPOŁECZNEJ WŚRÓD MIESZKAŃCÓW GMINY SWARZĘDZ NA TEMAT SYTUACJI SPOŁECZNO- GOSPODARCZEJ DANE STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE PYTAŃ KWESTINARIUSZA ANKIETY 1. Jak Panu/Pani żyje się w gminie Swarzędz?

Bardziej szczegółowo

PREZYDENT MIASTA SIEMIANOWIC ŚLĄSKICH ------------------------------------------------------------------------------------ INFORMACJA

PREZYDENT MIASTA SIEMIANOWIC ŚLĄSKICH ------------------------------------------------------------------------------------ INFORMACJA PREZYDENT MIASTA SIEMIANOWIC ŚLĄSKICH ------------------------------------------------------------------------------------ INFORMACJA O STANIE MIENIA KOMUNALNEGO 2013 ROK ---------------------------------------------------------------------------------

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO Dr inż. arch. Natalia Przesmycka Katedra Architektury, Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Wydział Budownictwa i Architektury Politechniki

Bardziej szczegółowo

Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą

Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą Warszawa Wrocław Katowice Misato i aglomeracja Kraków Polska z satelity Katowice miasto w aglomeracji Liczba miast w aglomeracji 17 Katowice, Będzin, Bytom,

Bardziej szczegółowo

ANKIETA Wersja I - dla osób zamieszkujących Opole

ANKIETA Wersja I - dla osób zamieszkujących Opole ANKIETA Wersja I - dla osób zamieszkujących Opole Sposób publikacji: strona internetowa miasta 1. Który z kierunków rozwoju Opola uważa Pani/Pan za najbardziej korzystny? akademicki handlu i usług kultury

Bardziej szczegółowo

Szanowni Państwo. Z góry dziękuję za udział w naszym badaniu. Zygmunt Frańczak Burmistrz Miasta Dynowa

Szanowni Państwo. Z góry dziękuję za udział w naszym badaniu. Zygmunt Frańczak Burmistrz Miasta Dynowa Szanowni Państwo Trwają prace nad Strategią Rozwoju Gminy Miejskiej Dynów do roku 2026 oraz nad Gminnym Programem Rewitalizacji dla Gminy Miejskiej Dynów na lata 2016 2026. Będą to dokumenty wyznaczające

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA. z dnia 30 czerwca 2015 r.

UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA. z dnia 30 czerwca 2015 r. UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY JEMIELNICA z dnia 30 czerwca 2015 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniego Planu Rozwoju i Modernizacji Urządzeń Wodociągowych i Urządzeń Kanalizacyjnych na lata 2015-2017,

Bardziej szczegółowo

Polski Czerwony Krzyż w Bolesławcu 1945-2013

Polski Czerwony Krzyż w Bolesławcu 1945-2013 Polski Czerwony Krzyż w Bolesławcu 1945-2013 Na podstawie materiałów z internetu i pracy Pani Gabrieli Członki Opracował Danuta Zielińska Zbigniew Herbut Początki w Bolesławcu Na Dolnym Śląsku tuż po zajęciu

Bardziej szczegółowo

Rynek budownictwa mieszkaniowego, budownictwa użyteczności publicznej i stolarki budowlanej w Finlandii 2015-12-25 17:17:44

Rynek budownictwa mieszkaniowego, budownictwa użyteczności publicznej i stolarki budowlanej w Finlandii 2015-12-25 17:17:44 Rynek budownictwa mieszkaniowego, budownictwa użyteczności publicznej i stolarki budowlanej w Finlandii 2015-12-25 17:17:44 2 1. Wielkość rynku mieszkaniowego w Finlandii Liczba mieszkań w Finlandii przekracza

Bardziej szczegółowo

Problematyka mieszkaniowa w programach rewitalizacji miejskich obszarów centralnych

Problematyka mieszkaniowa w programach rewitalizacji miejskich obszarów centralnych Problematyka mieszkaniowa w programach rewitalizacji miejskich obszarów centralnych dr Alina Muzioł-Węcławowicz Politechnika Warszawska Forum Rewitalizacji 1 PLAN PREZENTACJI projekty mieszkaniowe a kompleksowość

Bardziej szczegółowo

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKU W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2004 R.

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKU W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2004 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - maj 2005 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. (0-12) 415-38-84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 8 MIESZKANIA

Bardziej szczegółowo

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński Strategia Rozwoju Obszaru Rozwoju Społeczno-Gospodarczego powiatu włocławskiego ANKIETA Drodzy mieszkańcy Jednym z najważniejszych założeń nowo projektowanej polityki spójności na lata 2014-2020 jest szerokie

Bardziej szczegółowo

Rys historyczny. Przedmieście Nyskie najstarsza, zabytkowa część miasta. Teren zurbanizowany. Infrastruktura z połowy XIX wieku

Rys historyczny. Przedmieście Nyskie najstarsza, zabytkowa część miasta. Teren zurbanizowany. Infrastruktura z połowy XIX wieku Rys historyczny Przedmieście Nyskie najstarsza, zabytkowa część miasta Teren zurbanizowany Infrastruktura z połowy XIX wieku Miejsca ważne dla historii Zgorzelca i Görlitz Dom Jakuba Böhme Zgorzelecki

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ

ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ Wieloletnia Prognoza Finansowa została sporządzona w trybie określonym ustawą o finansach publicznych. Prognoza

Bardziej szczegółowo

Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje

Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje Samorząd w konstytucji RP Mieszkańcy gminy stanowią wspólnotę samorządową Zasada pomocniczości subsydiarności opiera się na dwóch założeniach: - tyle

Bardziej szczegółowo

V a. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Stryków.

V a. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Stryków. V a Plan Rozwoju Lokalnego Gminy. Załącznik nr 1 do Uchwały Nr Rady Miejskiej w Strykowie z dnia.. Planowane projekty i zadania inwestycyjne długoterminowe. Sytuacja Gminy ulega ciągłej zmianie. Skrzyżowanie

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Wiedeń 2015-06-09 15:10:35

Wiedeń 2015-06-09 15:10:35 Wiedeń 2015-06-09 15:10:35 2 Wiedeń jest stolicą i największym miastem Austrii z 1,6 mln mieszkańców. Od lat to jedna z najzamożniejszych aglomeracji świata. Aglomeracja nad Dunajem leży we wschodniej

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Handlu i Usług GOSPODARKA MIESZKANIOWA W 2007 R.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Handlu i Usług GOSPODARKA MIESZKANIOWA W 2007 R. Materiał na konferencję prasową w 23.października 2008 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Handlu i Usług Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS GOSPODARKA MIESZKANIOWA W 2007 R. Na stronie internetowej

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

EKOFARMA MIEJSKA. Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych

EKOFARMA MIEJSKA. Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych EKOFARMA MIEJSKA Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych Rewitalizacja Biologiczna Terenów Zieleni Miejskiej Biologizacji i rewitalizacji biologicznej można poddać gospodarstwa rolne, zbiorniki wodne,

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Kłecko na lata 2015-2020 - Konsultacje społeczne

ANKIETA. Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Kłecko na lata 2015-2020 - Konsultacje społeczne 1 ANKIETA Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Kłecko na lata 2015-2020 - Konsultacje społeczne Szanowni Państwo W związku prowadzeniem prac nad opracowaniem Strategii Rozwoju Miasta i Gminy Kłecko na lata

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie.

PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. PROGRAM PROFILAKTYCZNY Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 Miejskiego Przedszkola Samorządowego im. J. Brzechwy w Mławie. Program profilaktyczny ma za zadanie wspomagać edukację dzieci w wieku przedszkolnym

Bardziej szczegółowo

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI. Fot. Michał Szelest PIOTRKÓW TRYBUNALSKI Piotrków Trybunalski jest drugim w województwie łódzkim centrum przemysłowym, usługowym, edukacyjnym i kulturalnym. Miasto liczy 76 tysięcy mieszkańców. Największym atutem Piotrkowa

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://krakow.stat.gov.pl Opracowanie sygnalne Nr 7 lipiec 2015 r. BUDOWNICTWO

Bardziej szczegółowo

WYKAZ. Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Higieny Komunalnej

WYKAZ. Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Higieny Komunalnej WYKAZ Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Higieny Komunalnej Data ostatniej aktualizacji: 18.12.2013 r. I. Ustawa z dnia 14.03.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014-2020 Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich (M07) Działanie wspiera rozwój infrastruktury wiejskiej oraz odnowę wsi, przyczyniając się tym samym do

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST

EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST dr Maciej Bukowski Warszawski Instytut Studiów Ekonomicznych kg na osobę OGRZEWANIE BUDYNKÓW A EMISJE ZANIECZYSZCZEŃ Emisje zanieczyszczeń

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy - 6662 - poz. 1737 Województwa Lubuskiego Nr 128

Dziennik Urzędowy - 6662 - poz. 1737 Województwa Lubuskiego Nr 128 Dziennik Urzędowy - 6662 - poz. 1737 w tym: Wpływy z różnych opłat - - 5.639 - - Wpływy z usług - - 11.081 - - Wpływy ze sprzedaży składników majątkowych - - 2.037 - - Pozostałe odsetki - - 3.016 - - Wpływy

Bardziej szczegółowo

7 - GOSPODARKA KOMUNALNA, MIESZKANIOWA, LOKALOWA, PRZESTRZENNA, BUDOWNICTWO, URBANISTYKA, ARCHITEKTURA, GEOLOGIA, OCHRONA ŚRODOWISKA

7 - GOSPODARKA KOMUNALNA, MIESZKANIOWA, LOKALOWA, PRZESTRZENNA, BUDOWNICTWO, URBANISTYKA, ARCHITEKTURA, GEOLOGIA, OCHRONA ŚRODOWISKA 7 - GOSPODARKA KOMUNALNA, MIESZKANIOWA, LOKALOWA, PRZESTRZENNA, BUDOWNICTWO, URBANISTYKA, ARCHITEKTURA, GEOLOGIA, OCHRONA ŚRODOWISKA II stopnia Symbole klasyfikacyjne III stopnia IV stopnia V stopnia Hasła

Bardziej szczegółowo

Właściciele domów dostaną dofinansowanie na oczyszczalnie. Wpisany przez Małgorzata Schwarzgruber

Właściciele domów dostaną dofinansowanie na oczyszczalnie. Wpisany przez Małgorzata Schwarzgruber Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dofinansuje zakup i montaż przydomowych oczyszczalni ścieków oraz podłączeń budynków do kanalizacji zbiorczej. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY

PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PRZEDSZKOLE LOGICUS W ROKIETNICY 1 PODSTAWA PRAWNA: Art. 54 ust. 2 pkt. 1 lit.b. ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. ( Dz. U. z 2004 Nr 256, poz. 2572) ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny Mariensztat ryshistoryczno varsavianistyczny 1. PoczątkiMariensztatu Historiapewnejdrogi HistoriaMariensztatu,tohistoriadrogi,którajużodśredniowieczałączyłaKrakowskie Przedmieście z Wisłą. Biegła ona wąwozem

Bardziej szczegółowo

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala:

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala: UCHWAŁA NR IV/49/5/2014 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO z dnia 7 kwietnia 2014 r. w sprawie podania do publicznej wiadomości informacji o zamiarze i przyczynach połączenia Muzeum Śląskiego w Katowicach i

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015

Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Cel: 1 Strategia rozwoju społeczno - gospodarczego gminy Wodzisław na lata 2000-2015 Poprawa efektywności gospodarstw rolnych m.in. poprzez specjalizację produkcji rolniczej, tworzenie zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE

Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE Plan Odnowy Miejscowości KRASOWICE na lata 2008-2015 I. Charakterystyka miejscowości 1. PołoŜenie Powierzchnia: ok. 984 hektary Województwo: Opolskie Powiat: Namysłowski Gmina: Namysłów 2. Rys historyczny

Bardziej szczegółowo

WYKAZ. Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Nadzoru Higieny Komunalnej

WYKAZ. Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Nadzoru Higieny Komunalnej WYKAZ Podstawowych aktów prawnych stosowanych w działalności Sekcji Nadzoru Higieny Komunalnej Data ostatniej aktualizacji: 14.11.2013r. Ustawa z dnia 14.03.1985 o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz.

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DOTYCZĄCA MOŻLIWOŚCI POWOŁANIA I FUNKCJONOWANIA GMINY W SZCZAWIE

INFORMACJA DOTYCZĄCA MOŻLIWOŚCI POWOŁANIA I FUNKCJONOWANIA GMINY W SZCZAWIE INFORMACJA DOTYCZĄCA MOŻLIWOŚCI POWOŁANIA I FUNKCJONOWANIA GMINY W SZCZAWIE Dlaczego Szczawa Szczawa była już ż odrębną Gminą w okresie międzywojennym Mieszkańcy Szczawy mogą wystąpić z wnioskiem o utworzenie

Bardziej szczegółowo