Zamówienia prosimy sk³adaæ pod adresem elektronicznym:

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zamówienia prosimy sk³adaæ pod adresem elektronicznym: publikacje@ceo.org.pl"

Transkrypt

1

2 Niniejsze Scenariusze lekcji towarzysz¹ podrêcznikowi do nauczania podstaw przedsiêbiorczoœci w szko³ach ponadgimnazjalnych, który powsta³ w oparciu o program Zekonomi¹naty. Program tan uzyska³ akceptacjê MENiS na podstawie recenzji dr. Romana Sobieckiego oraz dr. Wojciecha J. Jakubowskiego. Numer w zestawie MENiS DKOS /02. Numer dopuszczenia podrêcznika DOKOS /02. Korekta: Eulalia askawiec Sk³ad komputerowy: Jan Jacek Swianiewicz Projekt ok³adki: Agnieszka Czy owska-nyka ISBN Centrum Edukacji Obywatelskiej Zamówienia prosimy sk³adaæ pod adresem elektronicznym:

3 SPIS TREŒCI 1. M³ody przedsiêbiorczy M³odzi pracuj¹ i wspó³pracuj¹ M³ody ekonomista, czyli jak zrozumieæ gospodarkê M³ody Polak a systemy gospodarcze, czyli od centralnego planowania do gospodarki rynkowej M³ody cz³owiek a rynek, czyli sk¹d siê bior¹ ceny M³ody konsument, czyli kupuj z g³ow¹ M³ody cz³owiek a bud et, czyli jak zaplanowaæ dochody i wydatki M³ody cz³owiek myœli o przysz³oœci M³ody szuka pracy M³ody pracownik M³ody cz³owiek w œwiecie pieni¹dza M³ody inwestor, czyli co robiæ z pieniêdzmi M³ody menad er M³ody przedsiêbiorca M³ody cz³owiek w œwiecie marketingu i reklamy M³ody rolnik Makroekonomia, czyli gospodarka z lotu ptaka Pañstwo w gospodarce M³ody podatnik, czyli jak yæ w zgodzie z fiskusem M³ody cz³owiek a ubezpieczenia M³ody Polak a œwiatowa gospodarka ABC europejskiej gospodarki M³ody Polak w Europie M³ody Polak a etyka pracy i biznesu... 95

4

5 Cele 1. M³ody przedsiêbiorczy Po zajêciach uczeñ powinien umieæ: wyjaœniæ, co to jest przedsiêbiorczoœæ: jako zjawisko ekonomiczne oraz cecha ludzkiego dzia³ania wskazaæ, w jaki sposób mo na rozwijaæ tê cechê okreœliæ, jak¹ rolê w realizowaniu w³asnych celów i przedsiêwziêæ odgrywaj¹ umiejêtnoœci komunikacyjne, w tym autoprezentacji oraz negocjacji wyjaœniæ, na czym polegaj¹ negocjacje oraz jakie s¹ ich g³ówne etapy. Co bêdzie potrzebne na lekcji? przyk³ady przedsiêwziêæ m³odych ludzi Metodyitechnikipracy symulacja negocjacji dyskusja Jak mo na przeprowadziæ zajêcia? 1. Zapytaj uczniów, z czym kojarzy im siê s³owo przedsiêbiorczoœæ. Wypiszcie skojarzenia na tablicy, staraj¹c siê je porz¹dkowaæ. Poleæ nastêpnie przeczytanie tekstu Potêga przedsiêbiorczoœci i sprawdzenie, jak pojêcie to rozumiane jest w podrêczniku. Wyjaœnij, e choæ w toku nauki przedmiotu podstawy przedsiêbiorczoœci u ywaæ bêdziecie tego pojêcia przede wszystkim w kontekœcie ekonomicznym, to przecie w yciu równie wa na jest przedsiêbiorczoœæ spo³eczna, rozumiana jako gotowoœæ i umiejêtnoœæ skutecznego dzia³ania na scenie ycia publicznego w szkole, swojej wspólnocie mieszkaniowej, mieœcie, pañstwie, a nawet na œwiecie... Cz³owiek przedsiêbiorczy, to ktoœ, kto potrafi sobie stawiaæ cele i je skutecznie realizowaæ, wspó³pracowaæ z innymi, podejmowaæ ryzyko, jakie wi¹ e siê z tym dzia³aniem nie tylko w sferze gospodarki, ale w³aœciwie we wszystkich dziedzinach. 2. Poproœ uczniów, by przyjrzeli siê wykresowi prezentuj¹cemu w³aœciwoœci cz³owieka przedsiêbiorczego i ewentualnie dodali do tego zestawu inne, nie wymienione tam cechy i umiejêtnoœci. Poleæ, by w parach przeanalizowali poszczególne w³aœciwoœci i przypomnieli sobie sytuacje, gdy oni sami wykazali siê ta cech¹, a nastêpnie zastanowili siê, w jaki sposób ich rówieœnicy i inni m³odzi ludzie mog¹ rozwijaæ tê cechê. Poproœ, by podali kilka recept, a nastêpnie podzielili siê swoimi pomys³ami z reszt¹ klasy. Mo ecie te wspólnie zastanowiæ siê, które z cech ludzi przedsiêbiorczych mog¹ byæ dla nich i ich otoczenia niebezpieczne, gdy ktoœ rozwinie je w stopniu nadmiernym (np. ambicja, gotowoœæ ponoszenia ryzyka, spryt). 3. Przedstaw uczniom pouczaj¹c¹ historiê twórców komunikatora Gadu-Gadu jednego z najbardziej po ytecznych i zabawnych wynalazków internetowych ostatnich lat. Mo esz tak e zapytaæ, czy uczniowie znaj¹ inne przyk³ady przedsiêbiorczych m³odych ludzi, którzy wpadli na jakiœ dobry pomys³ i zrealizowali go. Kilka takich

6 6 M³ody przedsiêbiorczy przypadków opisano w ksi¹ ce Kapitalizm do lat osiemnastu patrz fragment zamieszczony pod niniejszym scenariuszem. Podyskutujcie o szansach, jakie stoj¹ obecnie przed m³odymi ludÿmi, którzy maj¹ dobre pomys³y czy zdaniem uczniów ³atwo czy trudno siê przebiæ? Jak to zrobiæ? Kto mo e pomóc? 4. Poleæ, by uczniowie zapoznali siê z treœci¹ æwiczenia Przedsiêbiorczy, ale po co? i spróbowali odpowiedzieæ na zawarte w nim pytania. Ka dy uczeñ wypisuje na kartce najwa niejsze dla niego w yciu rzeczy i zastanawia siê najpierw sam, a potem z pomoc¹ kolegi z ³awki, a jaki sposób bycie przedsiêbiorczym mo e mu pomóc zrealizowaæ te w³aœnie wartoœci. Poproœ o podanie kilku przyk³adów, a komentuj¹c je powstrzymaj siê od oceniania, na ile wybrane przez uczniów wartoœci s¹ obiektywnie wa ne np. jeœli ktoœ stwierdzi, e dla niego najwa niejsza w yciu jest muzyka, to nauczyciel nie powinien tego kwestionowaæ Zwróæ uwagê, e aby odnieœæ sukces nie wystarczy ciekawy pomys³, trzeba tak e umieæ przekonaæ do niego innych. O sztuce porozumiewania siê z innymi, prezentowania swoich racji i rozwi¹zañ mówi tekst Sztuka negocjacji. Przedstaw zawarte w nim wiadomoœci, a nastêpnie poproœ o podsumowanie w kilku zdaniach najwa - niejszych w¹tków. Zapowiedz, e kolejne æwiczenie bêdzie dotyczy³o umiejêtnoœci dogadywania siê i negocjowania. 6. Uczniowie dziel¹ siê na osiem zespo³ów cztery to organizatorzy obozu sportowego, a cztery w³aœciciele oœrodków wypoczynkowych, w których obóz ten ma siê odbyæ. Poleæ zapoznanie siê z instrukcj¹ do æwiczenia Jedziemy na obóz oraz krótkim opisem najwa niejszych etapów negocjacji. Po odegraniu scenek wszystkie cztery pary zespo³ów prezentuj¹ klasie swoje ustalenia i relacjonuj¹ krótko przebieg negocjacji. Omówcie wspólnie æwiczenie i podsumowuj¹c je wypiszcie na tablicy kilka dobrych rad dla negocjatorów (np. gdy nie wiesz, jak siê zachowaæ poproœ o przerwê ; nie spieraj siê o drobiazgi ). Uœwiadom tak e uczniom, e umiejêtnoœci negocjacyjne przydaj¹ siê nie tylko w sytuacjach biznesowych, ale w³aœciwie stale w rozmowach uczniów z nauczycielami na temat terminu sprawdzianu semestralnego, czy w negocjacjach z bratem na temat tego, kto ma odgarn¹æ sprzed domu œnieg.. 7. Uœwiadom uczniom, e do niedawna w polskich szko³ach nie uczono podstaw przedsiêbiorczoœci i ekonomii. Obecnie potrzebê edukacji ekonomicznej dostrzegaj¹ nie tylko instytucje oœwiatowe, ale tak e gospodarcze, w tym miêdzy innymi Narodowy Bank Polski i Gie³da Papierów Wartoœciowych. Przedstaw portal edukacyjny NBP, zachêcaj¹c uczniów do korzystania z umieszczanych tam materia³ów. 8. Podsumowuj¹c lekcjê wykorzystaj pytania zawarte w rubryce SprawdŸ siê, zanim sprawdz¹ ciê inni. Wiedzieæ wiêcej* Myœl, e dzieci powinny siê tylko bawiæ, jest dla nich obraÿliwa. Kiedy m³ody cz³owiek postanawia robiæ coœ innego ni zabawa, to przypuszczalnie dlatego, e to, co wybra³, jest bardziej interesuj¹ce, przyjemniejsze. Kiedy znajdziesz coœ, na co mia³byœ wiêcej ochoty ni zabawê, jesteœ ju dostatecznie doros³y, eby przestaæ siê bawiæ i zacz¹æ znajdowaæ radoœæ w czymœ innym. Niektórzy spoœród starszych mog¹ powiedzieæ, e to wstyd, e nie zachowujesz siê jak dziecko, skoro jeszcze mo esz. A mo e nie lubi¹ swojej pracy? * W rubryce wiedzieæ wiêcej zamieszczamy inne wypowiedzi na omówiony temat.

7 M³ody przedsiêbiorczy 7 Czy jest coœ, co sprawia ci wiêksz¹ radoœæ ni dzieciêca zabawa? Jeœli tak powinieneœ to robiæ! Równie wówczas, kiedy jest to praca. Jeœli chcesz zarabiaæ na tym pieni¹dze, powinieneœ spróbowaæ. Ale jeœli chcesz to robiæ! Równie wówczas, kiedy jest to praca. Jeœli chcesz zarabiaæ na tym pieni¹dze, powinieneœ spróbowaæ. Ale jeœli chcesz to robiæ bez zarabiania pieniêdzy i mo esz znaleÿæ na to sposób to te œwietnie. Chodzi o to, e im wczeœniej zaczniesz robiæ coœ, co lubisz, cos co móg³byœ robiæ nawet wtedy, kiedy bêdziesz starszy, tym lepiej dla ciebie. Nigdy nie jest za póÿno na to, eby zacz¹æ. Dlaczego nie zacz¹æ od dzisiaj? (...) Kim Moriary i Julie Tervo z Lancaster w stanie Massachusetts, za³o y³y swój w³asny interes o nazwie Wiejskie Koty. Kiedy mia³y po dwanaœcie lat, zaczê³y robiæ zwierz¹tka z ga³ganków. Robi³y du e koty jako stopery do drzwi i ma³e kociaki jako maskotki i zabawki na choinkê. Pracowa³y po lekcjach, a w czasie wakacji przez ca³y dzieñ. Julie zszywa³a kawa³ki materia³u na maszynie, a Kim malowa³a rêcznie kocie mordki. Od³o y³y nieco zarobionych pieniêdzy i kupi³y za nie wiêksz¹ iloœæ materia³ów. Interes szed³ bardzo dobrze. Po jakimœ czasie przerzuci³y siê na misie z perkalu. Dziewiêcioletni Jesse Bartels z Laguna Beach w Kalifornii robi³ z gliny r¹czki do szczotek do zêbów. Uchwyty robione by³y w kszta³cie potworków, jakie Jesse widzia³ na filmach albo sam wymyœla³. Jego ojciec jest artysta ceramikiem i ma pracowniê blisko domu. Jesse sprzedaje swoje wytwory na miejscowym targu rzemieœlniczym. (...) Nick i Alex Karvounis, czternastoletnie bliÿniaki z Timonium w stanie Maryland, onglowali i wykonywali magiczne sztuczki na dzieciêcych przyjêciach urodzinowych. Czêœæ swoich zysków ch³opcy od³o yli na op³acenie szko³y, a czêœæ na nowe przybory magiczne. Trzy dziewczynki w wieku 11, 12 i 13 lat, prowadzi³y w³asny interes w Bexley, w stanie Ohio. W okolicznych pojemnikach na œmiecie znajdowa³y przedmioty wymagaj¹ce jedynie drobnych napraw, odmalowania, zszycia, wyczyszczenia lub innej niewielkiej reperacji. Nastêpnie dziewczynki sprzedawa³y to do sklepu z tanimi towarami, prowadzonego przez Towarzystwo Walki z Rakiem, a zyski dzielone by³y z t¹ organizacja po po³owie. (...) Hal Abrams z Denver w stanie Colorado mia³ czternaœcie lat, kiedy nakrêci³ swój pierwszy trzyminutowy film i sprzeda³ go telewizji. Zrobienie filmu zajê³o mu tylko parê tygodni. Film opowiada³ o psie stepowym yj¹cym w okolicy. Javier Corral Jurado z Ciudad Juarez z Meksyku, mia³ zaledwie 13 lat bêd¹c za³o- ycielem, reporterem, fotografem, redaktorem i wydawc¹ El Chisme, ( Plotka ). Jego pismo ukazywa³o siê co dwa tygodnie maj¹c 1500 czytelników. Szósta klasa szko³y podstawowej w Buckingham w stanie Pensylwania za³o y³a w³asn¹ firmê w ramach zajêæ przewiduj¹cego naukê prowadzenia interesów. Dzieci postanowi³y ozdabiaæ nadrukami koszulki sportowe i je sprzedawaæ. Sprzedawa³y je do ró nych firm droga pocztow¹. Zarobione pieni¹dze posz³y na cele dobroczynne, na zakup ksi¹ ek do szko³y i op³acenie wycieczek klasowych. (...) Kiedy Carlson Levit z Belveder w Kalifornii mia³ czternaœcie lat, od³o y³ ju tysi¹c dolarów z pracy przy roznoszeniu gazet. Po przeczytaniu ksi¹ ki o inwestowaniu w akcje, zainteresowa³ siê gie³d¹. Zainwestowa³ swój tysi¹c, a czternaœcie miesiêcy póÿniej jego inwestycja warta by³a ju osiemnaœcie tysiêcy dolarów. Inwestowanie wymaga wiele ciê kiej pracy. Muszê badaæ wszelkie firmy, w które inwestujê, powiedzia³ Carlson. Kiedy bêdzie starszy, chce byæ koszykarzem i bankierem. Hess K., Kapitalizm do lat osiemnastu czyli jak staæ siê panem w³asnego losu, OficynaWydawnicza Interim

8 8 M³ody przedsiêbiorczy 2. M³odzi pracuj¹ i wspó³pracuj¹ Cele Po zajêciach uczeñ powinien umieæ: wyjaœniæ, jakie znaczenie ma praca w yciu ka dego cz³owieka oraz jak¹ rolê odegra³a w rozwoju cywilizacji wskazaæ, co najbardziej zachêca, a co zniechêca m³odych ludzi do dzia³ania wyjaœniæ, co to znaczy byæ cz³owiekiem przedsiêbiorczym podaæ zasady pracy w zespole zaplanowaæ przedsiêwziêcie zespo³owe, zdobyæ niezbêdne informacje, podzieliæ siê zadaniami itp. Co bêdzie potrzebne na lekcji? przyk³ady przedsiêwziêæ (nie tylko gospodarczych) podejmowanych przez m³odych ludzi w waszym mieœcie lub okolicy informacje dotycz¹ce problemów i dzia³añ podjêtych przez uczniów Metodyitechnikipracy analiza przypadku praca w grupach planowanie wspólnego dzia³ania Jak mo na przeprowadziæ zajêcia? 1. Zapytaj, dlaczego w³aœciwie ludzie pracuj¹? Wypiszcie na tablicy najwa - niejsze powody, dla których ludzie pracuj¹. Czy tylko z przyczyn finansowych? Skomentuj uczniowskie wypowiedzi odwo³uj¹c siê do tekstu Bez pracy nie ma ko³aczy... i nie tylko. 2. Poproœ uczniów, by zapoznali siê z przys³owiami o pracy, zamieszczonymi w podrêczniku, a nastêpnie spróbowali u³o yæ w³asne maksymy na ten temat. Jedna powinna byæ powa na, druga mo e byæ artobliwa. Najlepsze mo ecie wywiesiæ na klasowej gazetce. 3. Zwróæ uwagê na termin przedsiêbiorczoœæ, wystêpuj¹cy w nazwie przedmiotu, którego uczniowie zaczynaj¹ siê uczyæ. Kiedy o kimœ mo emy powiedzieæ, e jest przedsiêbiorczy? Poproœ o podanie przyk³adów. Wyjaœnij, e na lekcjach podstaw przedsiêbiorczoœci bêdziecie siê zajmowaæ nie tylko kszta³towaniem takiej postawy, ale tak e praktyczn¹ nauk¹ podstaw ekonomii. Idzie o zdobycie i rozwiniêcie takich wiadomoœci i umiejêtnoœci, które przydadz¹ siê wszystkim m³odym ludziom wkraczaj¹cym w doros³e ycie, niezale nie od tego, jaki zawód chc¹ wykonywaæ i sk¹d czerpaæ œrodki na swoje utrzymanie. 4. Zaproponuj wykonanie æwiczenia eby nam siê chcia³o chcieæ, w trakcie którego uczniowie maj¹ siê zastanowiæ, co m³odych ludzi zachêca, a co zniechêca do dzia³ania. Inspiracj¹ mog¹ staæ siê trzy opisane w podrêczniku historie m³odych ludzi ( Coœ z ycia, czyli m³odzi dzia³aj¹ ). Ka dy uczeñ wypisuje na kartce trzy rzeczy, które

9 M³odzi pracuj¹ i wspó³pracuj¹ 9 jego samego najbardziej zniechêcaj¹ do dzia³ania i trzy takie, które stanowi¹ dlañ najwiêksz¹ zachêtê. 5. Poleæ zapoznanie siê z tekstem M³odzi do dzie³a i sporz¹dzenie krótkiej notatki na temat zasad wspólnego dzia³ania. Poproœ dwóch wskazanych uczniów o odczytanie notatki. 6. Najpierw indywidualnie, a potem w parach uczniowie przypominaj¹ sobie sytuacje, gdy wraz z innymi podjêli jakieœ uwieñczone powodzeniem wspólne dzia³anie. Sporz¹dŸcie na tablicy listê tych czynników, które zdecydowa³y o sukcesie takich przedsiêwziêæ. 7. Poproœ uczniów, by zapoznali siê z dziesiêcioma przyk³adami autentycznych inicjatyw m³odych ludzi z ró nych regionów Polski i wybrali spoœród nich te (nie wiêcej ni 3), w które chcieliby siê zaanga owaæ. Poproœ kilka osób, by uzasadni³y swój wybór. 8. Zwróæ uwagê, e aby skutecznie dzia³aæ, nie wystarczy chcieæ, trzeba jeszcze wiedzieæ, jak siê do tego zabraæ oraz jak zdobyæ wszystkie potrzebne informacje, które pozwol¹ oceniæ sytuacjê i rozstrzygn¹æ, jakie kroki nale y podj¹æ. Pracuj¹c w parach uczniowie zastanawiaj¹ siê, co nale y ustaliæ i z jakimi przepisami warto siê zapoznaæ, by skutecznie i zgodnie z prawem zrealizowaæ przedstawione w æwiczeniu ( W co móg³byœ siê zaanga owaæ? ) przedsiêwziêcia. Jak siê tego dowiedzieæ? poproœ uczniów, by przeczytali dobre rady zawarte w rubryce z czarodziejem. Zaproponuj tak e uczniom, by zajrzeli na stronê internetow¹ Centrum Edukacji Obywatelskiej, gdzie odnaleÿæ mo na wiêcej przyk³adów dzia³añ podejmowanych przez m³odych ludzi oraz linki do stron zawieraj¹cych informacje prawne, itp. 9. Zaproponuj teraz uczniom, by naprawdê spróbowali podj¹æ jakieœ wspólne dzia- ³anie. Mo e to byæ zarówno coœ, co dotyczy ycia szko³y i jej otoczenia (lub innego miejsca w waszej okolicy, gdzie m³odzi ludzie czêsto bywaj¹), jak i jeden z wczeœniej omawianych przyk³adów m³odzie owego dzia³ania. 10. Uczniowie dziel¹ siê na kilkuosobowe zespo³y i wykonuj¹ kroki opisane w æwiczeniu Zróbmy coœ sensownego. Oczywiœcie, czêœæ z tych zadañ trzeba wykonaæ po lekcjach. Zwróæcie uwagê na wzory pism i dokumentów zamieszczonych na koñcu podrêcznika (zw³aszcza nr 1 3), które mog¹ siê okazaæ pomocne. Wa ne jest, by wszystkie grupy ustali³y przewidywany termin zakoñczenia zadania. Pozwoli to nauczycielowi okreœliæ, kiedy odbêdzie siê lekcja, na której zespo³y zdadz¹ sobie nawzajem relacje ze swoich dzia³añ oraz oceni¹ je, bior¹c pod uwagê konkretne efekty, przebieg wspó³pracy, najwa niejsze bariery, jakie stanê³y uczniom na drodze i sojuszników, jakich uda³o im siê znaleÿæ. 11. Podsumowuj¹c lekcjê wykorzystaj pytania zawarte w rubryce SprawdŸ siê, zanim sprawdz¹ ciê inni. Wiedzieæ wiêcej Praca wyró nia go (cz³owieka) wœród reszty stworzeñ, których dzia³alnoœci zwi¹zanej z utrzymaniem ycia nie mo na nazwaæ prac¹ tylko cz³owiek jest do niej zdolny, i tylko cz³owiek j¹ wykonuje, wype³niaj¹c równoczeœnie prac¹ swoje bytowanie na ziemi. Tak wiêc praca nosi na sobie szczególne znamiê cz³owieka i cz³owieczeñstwa, znamiê osoby dzia³aj¹cej we wspólnocie osób a znamiê to stanowi jej wewnêtrzn¹ kwalifikacjê, kontynuuje niejako sam¹ jej naturê. [...]

10 10 M³odzi pracuj¹ i wspó³pracuj¹ Praca jest aspektem odwiecznym i pierwszoplanowym, zawsze aktualnym i wci¹ na nowo domagaj¹cym siê, by o niej myœleæ i œwiadczyæ. Coraz to nowe bowiem powstaj¹ pytania i problemy, coraz nowe rodz¹ siê nadzieje, ale tak e obawy i zagro enia, zwi¹zane z tym podstawowym wymiarem ludzkiego bytowania, z którego ycie cz³owieka jest zbudowane na co dzieñ, z którego czerpie w³aœciw¹ sobie godnoœæ, ale w którym zawiera siê zarazem nieustaj¹ca miara ludzkiego trudu, cierpienia, a tak e krzywdy i niesprawiedliwoœci, siêgaj¹cych g³êboko w ycie spo³eczne w obrêbie poszczególnych narodów i w zakresie miêdzynarodowym. Jeœli wiêc prawd¹ jest, e z pracy r¹k swoich po ywa cz³owiek chleb i to nie tylko ów chleb codzienny, którym utrzymuje siê przy yciu jego cia³o, ale tak e chleb wiedzy i postêpu, cywilizacji i kultury to równoczeœnie prawd¹ odwieczn¹ jest, e chleb ten po ywa w pocie czo³a to znaczy nie tylko przy osobistym wysi³ku i trudzie, ale tak e wœród napiêæ, konfliktów i kryzysów, ale tak e w zwi¹zku z rzeczywistoœci¹ pracy wstrz¹saj¹ yciem poszczególnych spo³eczeñstw, a tak e ca³ej ludzkoœci. [...] Praca rozumiana jako dzia³alnoœæ przechodnia to znaczy taka, która bior¹c pocz¹tek w ludzkim podmiocie, skierowana jest ku zewnêtrznemu podmiotowi, zak³ada swoje panowanie cz³owieka nad ziemi¹, z kolei zaœ panowanie to potwierdza i rozwija. Oczywiœcie, e przez ziemiê, o której mówi tekst biblijny, nale y rozumieæ przede wszystkim ten fragment widzialnego wszechœwiata, którego cz³owiek jest mieszkañcem, poœrednio jednak mo na rozumieæ ca³y œwiat widzialny, o ile mo e on znaleÿæ siê w zasiêgu wp³ywu cz³owieka i jego poszukiwañ w celu zaspokojenia w³asnych potrzeb. [...] Jeœli zdawaæ siê mo e, i w produkcji przemys³owej pracuje maszyna, a cz³owiek tylko j¹ obs³uguje, umo liwiaj¹c i podtrzymuj¹c na ró ne sposoby jej funkcjonowanie to równoczeœnie rozwój przemys³u stworzy³ w³aœnie podstawê do postawienia w nowy sposób problemu pracy ludzkiej. Zarówno pierwsza industrializacja, która wywo³a³a tak zwan¹ kwestiê robotnicz¹, jak i kolejne przemiany przemys³owe ukazuj¹ w sposób wymowny, e tak e w epoce pracy coraz bardziej zmechanizowanym w³aœciwym podmiotem pracy nadal pozostaje cz³owiek. [...] A przecie, z tym ca³ym trudem a mo e nawet poniek¹d z jego powodu praca jest dobrem cz³owieka. Jeœli dobro to nosi na sobie znamiê bonum arduum wedle terminologii œw. Tomasza, to niemniej jako takie jest ono dobrem cz³owieka. I to nie dobrem tylko u ytecznym czy u ytkowym, ale dobrem godziwym, czyli odpowiadaj¹cym godnoœci cz³owieka, wyra aj¹cym tê godnoœæ i pomna aj¹cym j¹. Chc¹c bli ej okreœliæ znaczenie etyczne pracy, trzeba mieæ przed oczami tê przede wszystkim prawdê. Praca jest dobrem cz³owieka dobrem cz³owieczeñstwa przez pracê bowiem cz³owiek nie tylko przekszta³ca przyrodê, dostosowuj¹c j¹ do swoich potrzeb, ale tak e urzeczywistnia siebie jako cz³owieka, a tak e poniek¹d bardziej staje siê cz³owiekiem. EncyklikaOjcaŒwiêtegoJanaPaw³aII O pracy ludzkiej Laborem exercens, str.3 12 Maria Gensler, El bieta Krakowiak Podstawy wiedzy o spo³eczeñstwie. Wybór tekstów,wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984 r.

11 3. M³ody ekonomista, czyli jak zrozumieæ gospodarkê Cele Po zajêciach uczeñ powinien umieæ: wyjaœniæ, czym zajmuje siê ekonomia i w jaki sposób obecna jest w yciu ka dego cz³owieka zdefiniowaæ podstawowe pojêcia ekonomiczne dobra, us³ugi, zasoby, czynniki wytwórcze itd. wyjaœniæ, co to jest i jakie ma konsekwencje rzadkoœæ dóbr scharakteryzowaæ najwa niejsze rodzaje podmiotów gospodarczych okreœliæ, na czym polega podejmowanie racjonalnych decyzji ekonomicznych i zilustrowaæ to przyk³adami przedstawiæ okrê ny obieg p³atnoœci i dóbr w gospodarce. Co bêdzie potrzebne na lekcji? ogólnopolskie dzienniki i tygodniki strony internetowe zawieraj¹ce wiadomoœci gospodarcze Metodyitechnikipracy mapamyœlowa pytania odpowiedzi praca z podrêcznikiem miniwywiady (z pracownikami instytucji bud etowych oraz przedsiêbiorstw prywatnych) Jak mo na przeprowadziæ zajêcia? 1. Uczniowie w czteroosobowych zespo³ach analizuj¹ przyniesione na lekcje ogólnopolskie dzienniki i tygodniki. Poszukuj¹ w nich informacji gospodarczych, przegl¹daj¹ dzia³ ekonomiczny, zwracaj¹c uwagê na sta³e rubryki i powtarzaj¹ce siê tematy. Próbuj¹ oszacowaæ, jaki procent miejsca w danej gazecie zajmuj¹ sprawy gospodarcze, a nastêpnie zastanawiaj¹ siê, na ile wa na jest tematyka ekonomiczna dla polskiej prasy (a tak e na podstawie w³asnych obserwacji dla innych mediów). Zwróæ uwagê, e wa nym bo najœwie szym Ÿród³em informacji gospodarczych s¹ strony internetowe du ych agencji prasowych oraz gazet odeœlij uczniów do zamieszczonych na koñcu rozdzia³u adresów i poproœ, by tê listê rozszerzyli o inne wiarygodne Ÿród³a. Na koniec tego æwiczenia uczniowie wypisuj¹ terminy, które rozumiej¹ oraz innym kolorem (lub w drugiej kolumnie) te, których znaczenie nie jest dla nich jasne. Uczniowie mog¹ zachowaæ te zestawienia w toku nauki z pewnoœci¹ wiele z niezrozumia³ych dot¹d terminów bêd¹ mogli przenieœæ do rubryki To rozumiem.

12 12 M³ody ekonomista 2. Æwiczenie Dola redaktora polegaj¹ce na analizie krótkiej informacji gospodarczej i sporz¹dzeniu dziennikarskiego leadu warto wykonaæ na lekcji, jeœli nauczyciel nie dysponuje potrzebnymi do realizacji poprzedniego zadania egzemplarzami gazet. Mo e te byæ dobrym zadaniem domowym. 3. Przedstaw informacje zawarte w tekœcie Ekonomia komu to potrzebne?, prosz¹c uczniów o przyk³ady ilustruj¹ce omawiane w tekœcie pojêcia. Mo esz zaproponowaæ tak e, by ka dy uczeñ sporz¹dzi³ notatkê w formie mapy myœlowej, zbieraj¹c¹ najwa niejsze wiadomoœci. SprawdŸ, czy uczniowie rozumiej¹ pojêcia rzadkoœæ dóbr i kosztalternatywny. 4. Uczniowie wykonuj¹c æwiczenie Dobra i us³ugi podaj¹ przyk³ady prywatnych i publicznych dóbr i us³ug. Zadaj kilka podchwytliwych pytañ, np. Do jakiej kategorii zaliczyæ szko³ê jêzykow¹, ³awki szkolne w szkole prywatnej, pracê szkolnego lekarza? 5. Na podstawie rubryki z czarodziejem zastanówcie siê wspólnie nad zasobami, którymi dysponuj¹ m³odzi ludzie, a zw³aszcza najcenniejszym z nich czasem. Poleæ uczniom wykonanie æwiczenia Mam czas (na lekcji lub w domu), polegaj¹cego na wyliczeniu, ile czasu poœwiêcaj¹ na rozmaite zajêcia (sen, nauka, posi³ki, ogl¹danie telewizji, itp.). Porównajcie swoje zestawienia zwróæcie uwagê na podobieñstwa i ró nice i wyci¹gnijcie wnioski na temat tego, jak m³odzi ludzie wykorzystuj¹ b¹dÿ trac¹ swój czas. 6. Pracuj¹c w parach uczniowie podaj¹ przyk³ady decyzji ekonomicznych podejmowanych przez podmioty przedstawione w æwiczeniu Co wybraæ?. SprawdŸ, czy uczniowie trafnie okreœlili zasoby, jakimi te podmioty dysponuj¹ i jakie mo liwoœci decyzyjne wziêli pod uwagê. Zwróæ uwagê na najlepsze odrzucone mo liwoœci, przypominaj¹c, e to w³aœnie one stanowi¹ koszt alternatywny podjêtych decyzji. 7. Uczniowie zapoznaj¹ siê z tekstem ABC gospodarowania. Sprawdzaj¹c, w jakim stopniu zapamiêtali zawarte w nim informacje, poproœ, by kolejno zadawali pytania na temat tekstu. Mo na to zrobiæ w formie krótkiej gry: uczeñ A zadaje pytanie, na które odpowiada uczeñ B gdy udzieli b³êdnej odpowiedzi odpada i na to samo pytanie odpowiada uczeñ C. Ten, kto odpowie poprawnie sam z kolei formu³uje nastêpne pytanie. 8. Poproœ teraz, aby ka dy uczeñ wype³ni³ w tabelce z æwiczenia Ró ne podmioty, ró ne decyzje rubryki dotycz¹ce gospodarstwa domowego. Resztê tabelki uczniowie powinni uzupe³niæ w ramach pracy domowej po rozmowach z osobami prowadz¹cymi przedsiêbiorstwa i szko³y, b¹dÿ w nich pracuj¹cymi. 9. Na zakoñczenie poleæ wykonanie æwiczenia Marysia, Mary, Maria, Mai, Mae... Pokazuje ono, w jaki sposób decyzje podmiotów gospodarczych w tym nawet pojedynczych ludzi wp³ywaj¹ na obieg okrê ny dóbr, us³ug i p³atnoœci oraz stan gospodarki wogóle. 10. Zwróæ uwagê na zdjêcie ze str. 27 zwi¹zane z za³amaniem gospodarczym, jakie w 2001 r. prze y³a Argentyna. Wyjaœnij, e dramatyczny wzrost cen by³ tylko jednym z elementów kryzysu, który polega³ na spiralnym spadku dochodów, konsumpcji i inwestycji wszystkich uczestników obiegu okrê nego. 11. Poproœ uczniów, eby przyjrzeli siê teraz wykresowi pt. Dziedziny gospodarowania i poleæ, by podali przyk³ady firm i gospodarstw domowych, które gospodaruj¹ w ka dej z czterech wymienionych na wykresie dziedzin.

13 M³ody ekonomista Przedstaw wiadomoœci zawarte w tekœcie Gospodarstwo domowe, prosz¹c uczniów o wynotowanie najwa niejszych pojêæ, a nastêpnie okreœlenie, do jakiej kategorii mo na zaliczyæ ich gospodarstwo domowe. 13. Uczniowie maj¹ za zadanie oszacowanie wartoœci prac œwiadczonych na rzecz gospodarstwa domowego przez jego cz³onków, takich jak gotowanie, sprz¹tanie, zakupy. Chêtni mog¹ napisaæ w domu krótk¹ rozprawkê Kobieta niepracuj¹ca prawda czy mit. 14. Poleæ wykonanie na lekcji lub w domu æwiczenia Ró ne podmioty, ró ne decyzje. Mo esz te zaproponowaæ wybranym uczniom przeprowadzenie czterech wywiadów z przedstawicielami wymienionych w æwiczeniu podmiotów gospodarczych w celu uzyskania pog³êbionych informacji na temat ich dzia³alnoœci gospodarczej. 15. Podsumowuj¹c lekcjê wykorzystaj pytania zawarte w rubryce SprawdŸ siê, zanim sprawdz¹ ciê inni. Wiedzieæ wiêcej Ekonomia jest nauk¹ spo³eczn¹: bada problemy, w obliczu których staj¹ spo³eczeñstwa na skutek tego, e jednostki chc¹ konsumowaæ wiêcej dóbr i us³ug, ni ich maj¹ do swojej dyspozycji, co stwarza problem wzglêdnego niedoboru. Potrzeby s¹ na ogó³ nieograniczone i wyraÿnie nienasycone, podczas gdy œrodki na ich zaspokojenie (które czêsto dzieli siê na ziemiê, si³ê robocz¹, kapita³ i przedsiêbiorczoœæ) s¹ ograniczone. A eby stawiæ czo³o problemowi niedoboru, potrzebny jest spo³eczny mechanizm dzielenia tych ograniczonych zasobów miêdzy nieograniczone warianty. Jeden z aspektów tego procesu wi¹ e siê z ograniczeniem indywidualnych potrzeb i pobudzeniem gotowoœci do dostarczania zasobów. Z historycznego punktu widzenia, do rozwi¹zywania problemu niedoboru stosowano cztery mechanizmy. Najdawniejszym jest przemoc, która istnia³a w niektórych pierwotnych spo³eczeñstwach i jest wci¹ stosowana obecnie (przyk³adami z pocz¹tku lat dziewiêædziesi¹tych s¹ Somalia i Boœnia). Nastêpnym jest tradycja, zgodnie z któr¹ przywi¹zuje siê du ¹ wagê do utartych sposobów alokacji zasobów. Wraz z postêpem cywilizacji pojawi³ siê nowy spo³eczny mechanizm alokacji, mianowicie w³adza instytucji rz¹dowych i koœcielnych. Najnowsz¹ spo³eczn¹ instytucj¹ alokacji zasobów jest rynek, który z biegiem czasu rozwija³ siê i sta³ siê g³ównym mechanizmem lokacyjnym w Europie Zachodniej, w miarê jak zanika³ feudalizm i tworzy³y siê rynkowo zorientowane spo³eczeñstwa przemys³owe. Mechanizmy te nie wykluczaj¹ siê wzajemnie ani te ich dzia³anie w spo³ecznoœciach nie nastêpowa³o w kolejnoœci. Nowoczesne spo- ³eczeñstwa rynkowe nadal pos³uguj¹ siê si³¹, tradycj¹ i w³adz¹, tak jak rynkami. We wczesnych latach XX wieku pewna liczba spo³eczeñstw przestawi³a siê na centralne planowanie, z którym zwi¹zana by³a alokacja pod kontrol¹ pañstwa. Od niedawna spo³eczeñstwa te zwracaj¹ siê bardziej ku rynkom i stosowaniu si³y. Nowoczesna teoria ekonomiczna bada, w jaki sposób wspó³czesne spo³eczeñstwa stawiaj¹ czo³o problemom wynikaj¹cym ze zjawisk wzglêdnego niedoboru. Skupia siê ona przewa nie na procesach rynkowych, które zast¹pi³y koœció³, tradycje i pañstwo w ich funkcjach pierwotnych mechanizmów alokacyjnych. Przechodzenie od gospodarek tradycyjno-pañstwowo-koœcielnych do gospodarek rynkowych nie przebiega³o w sposób liniowy i z udzia³em wszystkich spo³eczeñstw w œwiecie. Niektóre obszary, niemal ca³e kontynenty, s¹ nadal zamkniête w dzia³alnoœci gospodarczej zdomino-

14 14 M³ody ekonomista wanej przez tradycjê. Niektóre spo³eczeñstwa przekszta³ci³y siê z przedrynkowych gospodarek feudalnych w nowoczesne gospodarki nakazowe, w których alokacji zasobów dokonuje pañstwo. W Europie Wschodniej obserwuje siê zmiany, z nieznanymi jeszcze ostatecznymi rezultatami, polegaj¹ce na przechodzeniu od gospodarek nakazowych do rynkowych. Potwierdzenie, e rynek jest g³ównym mechanizmem alokacyjnym, nie oznacza, e jest on jedynym mechanizmem. W nowych spo³eczeñstwach rynkowych w Europie i Ameryce Pó³nocnej alokacja poprzez rynek pozostaje stale pod wp³ywem czynników spo³ecznych i politycznych. Harry Landreth, David C. Colander Historia myœli ekonomicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998 r.

15 4. M³ody Polak a systemy gospodarcze, czyli od centralnego planowania do gospodarki rynkowej Cele Po zajêciach uczeñ powinien umieæ: wyjaœniæ, co to jest system gospodarczy scharakteryzowaæ gospodarkê tradycyjn¹, centralnie sterowan¹ i rynkow¹ przedstawiæ zasady funkcjonowania gospodarki rynkowej i opisaæ na przyk³adach ró ne jej modele scharakteryzowaæ przemiany gospodarcze, jakie zasz³y w Polsce po 1989 r. wyjaœniæ, jak¹ rolê pe³ni w gospodarce rynkowej prawo w³asnoœci podaæ, ilustruj¹c przyk³adami ró ne rodzaje w³asnoœci wystêpuj¹ce w polskiej gospodarce. Co bêdzie potrzebne na lekcji? opisy pañstw o ró nych systemach gospodarczych materia³y Ÿród³owe dotycz¹ce funkcjonowania gospodarki w PRL-u oraz w latach transformacji ustrojowej (np. kartki ywnoœciowe, wykazy zmieniaj¹cych siê cen, artyku³y prasowe na temat sytuacji na rynku, wspomnienia i relacje) Metodyitechnikipracy praca w zespo³ach analiza dokumentów historycznych debata Jak mo na przeprowadziæ zajêcia? 1. Poproœ uczniów, by w trzyosobowych zespo³ach zapoznali siê z tekstem Najwa niejszy jest system. Jedna osoba czyta fragment o gospodarce tradycyjnej, druga centralnie sterowanej, trzecia rynkowej. Uczniowie nawzajem streszczaj¹ sobie charakterystyki trzech systemów gospodarczych, a nastêpnie przygotowuj¹ trzy schematyczne lub symboliczne rysunki, ilustruj¹ce te systemy. Wybierzcie wspólnie rysunki, które najtrafniej charakteryzuj¹ gospodarkê tradycyjn¹, centralnie sterowan¹ i wolnorynkow¹. 2. Powiedz, e obecnie na œwiecie najczêœciej mamy do czynienia z gospodark¹ rynkow¹, gospodarka tradycyjna spotykana jest jedynie w najs³abiej rozwiniêtych rejonach, a gospodarka centralnie sterowana w³aœciwie tylko na Kubie i w niektórych pañstwach Azji Po³udniowo-Wschodniej. Wyjaœnij, na jakich trzech filarach wspiera siê gospodarka wolnorynkowa, przedstaw tak e cztery najwa niejsze cechy rynku

16 16 M³ody Polak a systemy gospodarcze i poproœ uczniów o podanie ilustruj¹cych je przyk³adów. Na podstawie tekstu Wolny rynek niejedno ma imiê scharakteryzuj ró ne odmiany kapitalizmu. Zastanówcie siê wspólnie, jak na tym tle prezentuje siê polska gospodarka i jaki model by³by dla niej najbardziej odpowiedni. Na tablicy narysujcie oœ, oznaczaj¹c jej pocz¹tek pañstwo minimalne, a koniec pañstwo opiekuñcze. Na osi zaznaczcie miejsce, jakie waszym zdaniem zajmuj¹ ró ne pañstwa (np. Stany Zjednoczone, Szwecja, Wielka Brytania, Austria, Niemcy, Francja) oraz Polska. Narysujcie zarówno, gdzie obecnie nasz kraj siê znajduje, jak i gdzie zdaniem uczniów powinien siê znaleÿæ (oczywiœcie, ka dy uczeñ mo e mieæ w tej sprawie swoje zdanie). 3. Zaproponuj wykonanie æwiczenia Bezludna wyspa w kosmosie. Uczniowie podzieleni na kilkuosobowe zespo³y wypracowuj¹ zasady rz¹dz¹ce systemem gospodarczym, jaki wprowadz¹ na niezamieszkanej planecie. Zadaniem dwóch grup jest wprowadzenie systemu rynkowego, dwóch kolejnych centralnie sterowanego, a dwóch pozosta³ych zasad gospodarki tradycyjnej. Po zakoñczeniu pracy uczniowie prezentuj¹ efekty pracy wszystkich grup i wspólnie zastanawiaj¹ siê, który z tych systemów bêdzie najlepiej funkcjonowa³. Mo ecie tak e zaproponowaæ jak¹œ wersjê systemu mieszanego, z³o onego z zasad w³aœciwych dla trzech typów gospodarki w jakiej sytuacji i w jakich dziedzinach najlepiej sprawdzaj¹ siê zasady gospodarki rynkowej, a w jakiej tradycyjnej b¹dÿ centralnie sterowanej. 4. Uczniowie w trzyosobowych zespo³ach (tych samych co na pocz¹tku zajêæ) czytaj¹ opisy trzech wysp Madagaskaru, Kuby i Japonii oraz odpowiadaj¹ na zamieszczone pod tekstem pytania. 5. Zapytaj uczniów, co s³yszeli na temat polskiej gospodarki w czasach komunizmu. Czy rodzice opowiadali im o trudnoœciach, z jakimi wtedy Polacy musieli siê zmagaæ. Czy ktoœ z uczniów s³ysza³ o listach kolejkowych, systemie kartkowym, kupowaniu za dolary itp. Poproœ te uczniów o przeczytanie rubryki Coœ z ycia, czyli jak to by³o wprl. 6. Przedstaw wiadomoœci zawarte w tekœcie Remont statku na wzburzonym morzu. Zapiszcie na tablicy, jakie by³y najwa niejsze cele reformy. Zwróæ uwagê na trudnoœci, jakie towarzyszy³y gospodarczej transformacji i koszty spo³eczne, jakie siê z ni¹ wi¹ ¹. Wyjaœnij, e z pewnoœci¹ jest to jedna z najistotniejszych przyczyn negatywnych ocen przemian gospodarczych, która do dziœ znajduje swój wyraz w badaniach opinii publicznej. 7. Uczniowie wykonuj¹ æwiczenie Urodziny kiedyœ i teraz i zastanawiaj¹ siê, w jaki sposób system ekonomiczny kszta³tuje styl ycia obywateli. Poproœ chêtnych o zebranie wspomnieñ rodziców lub dziadków z czasów PRL-u. Niech uczniowie spróbuj¹ ustaliæ na przyk³ad, kto z ich krewnych i znajomych sta³ w najd³u szej kolejce, kto kupi³ sobie buty na kartki, który ze sprzêtów domowych zosta³ nabyty po znajomoœci, jakie artyku³y kupowano spod lady, a jakie w Peweksie, itp.

17 M³ody Polak a systemy gospodarcze Poleæ wype³nienie tabelki z æwiczenia Jak by³o? Jak jest?. Poproœ, by uczniowie wpisywali swe odpowiedzi o³ówkiem (w tabelce przerysowanej do zeszytu), a nastêpnie porównali je z odpowiedziami kolegów i w razie potrzeby skorygowali. 9. Zapytaj uczniów, dlaczego prywatna w³asnoœæ odgrywa tak wielk¹ rolê w gospodarce rynkowej. Wyjaœnij na podstawie tekstu W³asnoœæ pod ochron¹, co w³aœciwie wynika z tego, e coœ posiadamy (prawo do dysponowania rzecz¹ i do czerpania korzyœci z jej posiadania). Powiedz te, jakie zasady dotycz¹ce wyw³aszczania, ograniczania prawa w³asnoœci i przepadku mienia obowi¹zuj¹ w polskim prawie i jakie s¹ ich praktyczne konsekwencje. 10. Przedstaw cztery typy w³asnoœci prywatn¹, pañstwow¹, komunaln¹ i spó³dzielcz¹ i poleæ uczniom uzupe³nienie tabelki z æwiczenia Czyje to jest? 11. Na podstawie tekstu z rubryki z Hamletem przeprowadÿcie w klasie debatê na temat reprywatyzacji. Wa ne jest, by przed przyst¹pieniem do dyskusji uczniowie mieli czas na przemyœlenie swojego stanowiska w tej sprawie i przygotowanie wspieraj¹cych je argumentów oraz zastanowienie siê, z jakimi kontrargumentami przyjdzie im polemizowaæ. Debatê mo na zorganizowaæ w formie akwarium (dyskutuj¹ ze sob¹ dwa kilkuoosobowe zespo³y uczniów, a pozostali siê im przys³uchuj¹) b¹dÿ w formie ogólnoklasowej dyskusji z wyraÿnie zarysowanymi stanowiskami po jednej stronie klasy siadaj¹ zwolennicy pe³nej reprywatyzacji, po drugiej jej przeciwnicy, a poœrodku ci, którzy popieraj¹ prywatyzacjê czêœciow¹. 12. Jak byæ powinno? to temat pracy pisemnej, któr¹ uczniowie powinni przygotowaæ w domu. Mo na te jeœli nauczyciel zrezygnowa³ z przeprowadzenia debaty na temat reprywatyzacji podyskutowaæ w klasie o tym, jaki ustrój ekonomiczny by³by dla Polski najlepszy. 13. Podsumowuj¹c lekcjê wykorzystaj pytania zawarte w rubryce SprawdŸ siê, zanim sprawdz¹ ciê inni. Wiedzieæ wiêcej Kryzys gospodarczy który towarzyszy³ upadkowi komunizmu, mia³ trzy ogólne cechy. Po pierwsze, za³ama³a siê produkcja. System komunistyczny pisa³ Jeffrey Sachs nie upad³ po prostu, lecz nast¹pi³a w nim implozja. Z chwil¹ gdy gospodarka nakazowa przesta³a byæ sterowana, gdy p³ace posz³y w górê, a zasoby zaczêto gromadziæ i przechowywaæ lub rozkradaæ, produkcja spad³a z prêdkoœci¹ jednostajnie przyspieszon¹. Nastêpstwem za³amania gospodarczego by³o bankructwo pañstwa. Dochody rz¹dów z podatków za³ama³y siê, a Ÿród³a zagranicznych po yczek, które sz³y na ³atanie dziur w bud ecie wysch³y. W rezultacie rz¹dy zaczê³y drukowaæ pieni¹dze. Wraz z upadkiem finansów pañstwa, struktura przemys³owa funkcjonuj¹ca dziêki zamówieniom pañstwowym (kompleks militarno-przemys³owy) sta³a siê niezdolna do ycia. Miliony ludzi w œwiecie komunistycznym nagle przekona³y siê, i praca zawodowa nie ma sensu. Takie dziedzictwo pozostawili odchodz¹cy swoim nastêpcom. Sprzecznoœci te najostrzejsze by³y w Polsce, najmniej totalitarnym z pañstw satelickich. W latach 50-tych ch³opstwo skutecznie opar³o siê kolektywizacji, Koœció³ katolicki korzysta³ z wolnoœci, dzia³a³y ma³e prywatne przedsiêbiorstwa. Ale rezultaty nie odbiega³y od tego, co dzia³o siê w innych krajach satelickich. W 1950 roku Polska

18 18 M³ody Polak a systemy gospodarcze i Hiszpania mia³y mniej wiêcej taki sam dochód na mieszkañca. W Polsce dochód ten wzrós³ w okresie z 775 do 1860 dolarów rocznie per capita, w Hiszpanii natomiast w tych samych latach wzrós³ z 561 do 7740 dolarów. Celem polskiego planu stabilizacji by³o zlikwidowanie za jednym zamachem nadmiernego popytu. Liberalizacja cen ( inflacja korekcyjna ) mia³a wyeliminowaæ nawis pieni¹dza, sprawiæ, by ceny odzwierciedla³y koszty i relatywne niedobory oraz doprowadziæ do zmniejszenia dotacji dla przemys³u i rolnictwa. Presji inflacyjnej mia³a przeciwdzia³aæ sztywna polityka pieniê na i finansowa, wsparta podatkiem od nadmiernego wzrostu p³ac ( popiwek ). Dewaluacja z³otego umo liwia³a wymienialnoœæ waluty (cena dolara wzros³a z 1339 z³otych we wrzeœniu 1989 do 9500 z³otych w styczniu 1990). Miêdzynarodowy Fundusz Walutowy wspar³ reformy wynosz¹c¹ miliard dolarów po yczk¹ stabilizacyjn¹. Jeffrey Sachs tak oto opisywa³ klasyczn¹ kuracje ekonomiczn¹ : Podstawowym celem by³o przejœcie z sytuacji skrajnych niedoborów i hiperinflacji do równowagi poda y i popytu oraz stabilnych cen. W Polsce niezbêdna by³a do tego surowa polityka makroekonomiczna i uwolnienie cen. Aby mieæ dzia- ³aj¹cy system cen, w Polsce potrzebna by³a konkurencja. Aby zaistnia³a konkurencja, niezbêdny by³ miêdzynarodowy wolny handel przeciwdzia³aj¹cy monopolistycznej strukturze przemys³u. Aby mieæ wolny handel, trzeba by³o nie tylko niskich ce³, ale równie wymienialnoœci waluty. Aby waluta by³a wymienialna po stabilnym kursie, potrzebne by³y dyscyplina pieniê na i realistyczny kurs wymienny. Polska kuracja wstrz¹sowa sta³a siê wzorem transformacji dla innych pañstw wschodniej Europy i dla Rosji. Zastosowanie jej w tych krajach mia³o odmienn¹ postaæ i inne by³y jej efekty. Na Wêgrzech podejœcie do stabilizacji finansowej by³o bardziej stopniowe, a jednoczeœnie wiêkszy by³ tam ni w Polsce dostêp do kapita³u zagranicznego. W Czechos³owacji, która do ostatka utrzyma³a niezreformowany radziecki system planowania, wielki wybuch by³ raczej sk¹pym t¹pniêciem, przede wszystkim dlatego, e nierównowaga rynkowa i zad³u enie zagraniczne by³y stosunkowo niewielkie. Republika czeska pod wspólnym, zadziwiaj¹co harmonijnym przywództwem dwóch Vaclavów, Havla i Klausa, posz³a szybko w kierunku dostosowywania swej polityki i gospodarki do wzorców zachodnich. W Bu³garii, kraju o gospodarce najbardziej zacofanej w Europie Wschodniej, efekty polityki stabilizacji by³y bardzo skromne, a roczna inflacja wynosi³a oko³o %. Jednak e bardzo wysoka stopa inflacji i spadek produkcji by³y wspóln¹ cech¹ gospodarek przechodz¹cych transformacjê. G³êbia za³amania, wyraÿnie wystêpuj¹ca ju w 1991 roku, zaskoczy³a nawet najbardziej zdeterminowanych zwolenników terapii i Ÿle wró y³a rozpoczêtej w styczniu 1992 roku transformacji w Rosji. Kiedy w lipcu 1991 roku Borys Jelcyn zosta³ prezydentem Federacji Rosyjskiej, znalaz³ siê w sytuacji wiêÿnia nadal komunistycznego parlamentu oraz dziedzica upad³ej gospodarki i upad³ego pañstwa. W ostatnim roku prezydentury Gorbaczowa produkcja spad³a o 16%, a zaopatrzenie w ywnoœæ za³ama³o siê. Jedynym organem niegdyœ tak chwalonego radzieckiego systemu planowania, który jeszcze dzia³a³, by³a nieustannie drukuj¹ca pieni¹dze mennica: oficjalna inflacja siêga³a 300%. Robert Skidelsky Œwiat po komunizmie, Fundacja im. Stefana Batorego Wydawnictwo Znak, Kraków 1999 r.

19 5. M³ody cz³owiek a rynek, czyli sk¹d siê bior¹ ceny Cele Po zajêciach uczeñ powinien umieæ: okreœliæ, co to jest popyt i poda wyjaœniæ, w jaki sposób wzajemne relacje popytu i poda y kszta³tuj¹ cenê przedstawiæ najwa niejsze funkcje rynku wymieniæ ró ne kryteria, wed³ug których klasyfikuje siê rynki oraz podaæ przyk³ady rynków wyjaœniæ pojêcia elastycznoœci cenowej i dochodowej popytu oraz poda y okreœliæ, jak wygl¹da funkcjonowanie rynku, na którym panuje wolna konkurencja, konkurencja monopolistyczna, monopol, oligopol i zilustrowaæ to przyk³adami opisaæ rynek lokalny wybranego produktu lub us³ugi. Co bêdzie potrzebne na lekcji? przybory potrzebne do sporz¹dzenia wykresu przyk³ady rynków (produkty, kraje) i struktur rynkowych (konkurencja, oligopol, monopol) Metodyitechnikipracy praca z podrêcznikiem gra symulacyjna projekt zespo³owy Jak mo na przeprowadziæ zajêcia? 1. Poproœ uczniów, by przypomnieli sobie swój ostatni zakup i postarali siê wyodrêbniæ elementy sk³adaj¹ce siê na transakcjê kupna-sprzeda y: kupuj¹cy (jego potrzeby i mo liwoœci finansowe), sprzedaj¹cy, produkt (jakoœæ, wygl¹d, itp.), cena, miejsce sprzeda y, warunki sprzeda y. Wyjaœnij, e na tej lekcji uczniowie dowiedz¹ siê, w jaki sposób transakcje zawierane na rynku kszta³tuj¹ ceny produktu oraz wp³ywaj¹ na producentów i konsumentów. 2. Na podstawie tekstu Jakie s¹ rodzaje rynków? wyjaœnij ekonomiczne znaczenie s³owa rynek i odwo³uj¹c siê do przyk³adów ró nych rynków przedstaw najwa niejsze ich klasyfikacje. Narysuj na tablicy schemat ukazuj¹cy podzia³ rynków wed³ug przedmiotu obrotu, czyli tego, czym siê na nim handluje. SprawdŸ, czy uczniowie rozumiej¹ zawartoœæ wszystkich okienek, prosz¹c o podawanie przyk³adów transakcji zawieranych w ramach kolejnych kategorii. 3. Poleæ, by uczniowie zapoznali siê z tekstem Od czego zale y wielkoœæ rynku? i porównali, a nastêpnie skomentowali zawarte w nim dane na temat wielkoœci œwiatowych rynków ró nych produktów i us³ug.

20 20 M³ody cz³owiek a rynek 4. Uczniowie wykonuj¹ æwiczenie Jaki to rynek? i uzasadniaj¹ swoje odpowiedzi. Nauczyciel mo e poprosiæ uczniów o podawanie w³asnych przyk³adów rynków oraz wskazaæ osoby, które bêd¹ odpowiadaæ na analogiczne jak w æwiczeniu pytania. 5. Gdy uczniowie przeczytaj¹ tekst Sk¹d siê bierze cena?, poproœ, by podnios³y rêce te osoby, które maj¹ poczucie, e go dobrze zrozumia³y. Nastêpnie podziel klasê na grupy, tak aby w ka dej znalaz³ siê jeden taki uczeñ. Poproœ, by jako ekspert wyjaœni³ kolegom prawo popytu i poda y oraz odpowiedzia³ na ich ewentualne pytania. 6. Uczniowie pozostaj¹ w tych samych grupach, ale pracuj¹ indywidualnie. Rozwi¹zuj¹ æwiczenie Ustalamy cenê równowagi rynkowej, a nastêpnie daj¹ je do sprawdzenia ekspertowi. 7. Wyt³umacz uczniom, na czym polega elastycznoœæ popytu i poda y. Zwróæ uwagê na ró nicê miêdzy elastycznoœci¹ cenow¹ a dochodow¹ popytu. Wyjaœnij tak e, dlaczego czêsto zdarza siê, e poda roœnie lub spada niezale nie od zmiany cen. Zjawiska elastycznoœci cenowej dotyczy æwiczenie Du a czy ma³a elastycznoœæ cenowa?. 8. Poleæ uczniom przeczytanie tekstu GroŸne zjawisko: monopol i wykonanie towarzysz¹cego mu æwiczenia. Objaœnij tak e strukturê œwiatowego rynku ropy naftowej, zwracaj¹c uwagê na wp³yw porozumieñ miêdzy producentami ropy, a tak e wydarzeñ politycznych na ceny ropy. Odeœlij uczniów do strony internetowej zawieraj¹cej informacje o cenach paliw na œwiecie i w Polsce jakie tendencje zarysowuj¹ siê ostatnio na tym rynku? 9. Zapytaj, jak nale y rozumieæ wyra enie wejœæ na rynek. Jakie dzia³ania musz¹ podj¹æ producenci, by uda³o im siê tego dokonaæ? Omówcie informacje zawarte w rubryce Coœ z ycia. Co zdaniem uczniów powinno siê w Polsce zrobiæ, aby oceny wystawione pod tym wzglêdem naszemu krajowi poprawi³y siê? 10. Zaproponuj teraz uczniom uczestnictwo w grze symulacyjnej, ukazuj¹cej dzia³anie prawa popytu i poda y. Zwróæ uwagê na zwi¹zek miêdzy decyzjami konsumentów i producentów (us³ugodawców), a szczególnie na to, w jaki sposób zwiêkszenie kwoty, któr¹ dysponuj¹ konsumenci, wp³ywa na cenê us³ugi internetowej. Podkreœl, e nie mamy tu do czynienia z rynkiem idealnym jest zbyt ma³a liczba producentów i konsumentów, a przep³yw informacji niepe³ny. 11. Wyjaœnij, e czêœæ klasy (najlepiej, by by³a to mniej wiêcej po³owa uczniów) rozpoczyna od tej lekcji realizacjê projektu Rynek i ty, opisanego na koñcu podrêcznika. Polega on na zebraniu informacji o ró nych rynkach lokalnych, krajowych i œwiatowych, ocenie jakoœci dóbr, us³ug oraz dzia³añ marketingowych, a tak e sporz¹dzeniu miniprzewodnika po rynkach lokalnych. Ci uczniowie, którzy nie podejmuj¹ siê realizacji tego projektu (co oznacza, e bêd¹ zajmowaæ siê innym projektem M³ody cz³owiek szuka pracy ), mog¹ pomóc swoim kolegom w zbieraniu informacji. Pomo e w tym instrukcja do æwiczenia Badamy rynki lokalne. 12. Podsumowuj¹c lekcjê wykorzystaj pytania zawarte w rubryce SprawdŸ siê, zanim sprawdz¹ ciê inni.

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych Spis treœci Wstêp... 9 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych... 11 1.1. Merkantylizm... 11 1.2. Fizjokratyzm... 12 1.3. Klasyczna myœl ekonomiczna...

Bardziej szczegółowo

Zamówienia prosimy sk³adaæ pod adresem elektronicznym: publikacje@ceo.org.pl

Zamówienia prosimy sk³adaæ pod adresem elektronicznym: publikacje@ceo.org.pl Niniejsze Scenariusze lekcji towarzysz¹ podrêcznikowi do nauczania podstaw przedsiêbiorczoœci w szko³ach ponadgimnazjalnych, który powsta³ na podstawie programu Zekonomi¹naty. Numer dopuszczenia podrêcznika

Bardziej szczegółowo

1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et

1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et Ekonomia w twoim yciu 207 1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et Gospodarstwa domowe z jednej strony s¹ g³ównym podmiotem dostarczaj¹cym zasobów pracy, a z drugiej najwa niejszym motorem konsumpcji.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe umiejêtnoœci obywatelskie 27

Podstawowe umiejêtnoœci obywatelskie 27 Podstawowe umiejêtnoœci obywatelskie 27 wype³niæ). Mog¹ te zwróciæ siê o pomoc do kogoœ z rodzeñstwa, rodziców czy dziadków, by znaleÿæ mo liwe rozwi¹zania lub oceniæ ich skutki. Jak dzieliæ skarby? (praca

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

Główne wyniki badania

Główne wyniki badania 1 Nota metodologiczna Badanie Opinia publiczna na temat ubezpieczeń przeprowadzono w Centrum badania Opinii Społecznej na zlecenie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniach od 13 do 17 maja 2004

Bardziej szczegółowo

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok 1. KONTAKT DO AUTORA/AUTORÓW PROPOZYCJI ZADANIA (OBOWIĄZKOWE) UWAGA: W PRZYPADKU NIEWYRAŻENIA ZGODY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

*** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: ***

*** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: *** *** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: Niniejszy materiał możesz dowolnie wykorzystywać. Możesz rozdawać go na swoim blogu, liście adresowej, gdzie tylko chcesz za darmo lub możesz go dołączyć, jako

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r.

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie zasad udzielania stypendiów o charakterze motywującym ze środków Gminy Kozienice. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK SŁOWNICZEK Konto w (I filar) Każdy ubezpieczony w posiada swoje indywidualne konto, na którym znajdują się wszystkie informacje dotyczące ubezpieczonego (m. in. okres ubezpieczenia, suma wpłaconych składek).

Bardziej szczegółowo

Zespó Szkó Samochodowych

Zespó Szkó Samochodowych Program sta owy w ramach projektu S t a i n w e s t y c j w p r z y s z o Zespó Szkó Samochodowych Rodzaj zaj : Sta e zawodowe dla uczniów Imi i nazwisko nauczyciela: Mariusz Rakowicz Liczba uczniów w

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300?

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Zadania powtórzeniowe I Adam Narkiewicz Makroekonomia I Zadanie 1 (5 punktów) Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Przypominamy

Bardziej szczegółowo

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu 1 1. Uczelnia organizuje studenckie praktyki zawodowe, zwane dalej "praktykami", przewidziane w planach studiów

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

Komputer i urządzenia z nim współpracujące

Komputer i urządzenia z nim współpracujące Temat 1. Komputer i urządzenia z nim współpracujące Realizacja podstawy programowej 1. 1) opisuje modułową budowę komputera, jego podstawowe elementy i ich funkcje, jak również budowę i działanie urządzeń

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU Załącznik Nr 6 do Zasad (polityki) Rachunkowości URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU INSTRUKCJA W SPRAWIE WYSTAWIANIA FAKTUR VAT I PROWADZENIA EWIDENCJI I REJESTRÓW SPRZEDAŻY TOWARÓW I USŁUG W DLA CELÓW ROZLICZANIA

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

BADANIE RYNKU. Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski. Katedra Innowacji i Marketingu

BADANIE RYNKU. Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski. Katedra Innowacji i Marketingu BADANIE RYNKU Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski Katedra Innowacji i Marketingu LUDZIE MUSZĄ KUPOWAĆ. ale mogą wybierać Fazy procesu zarządzania marketingowego zawierają: Badanie rynku Analiza rynku docelowego

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA

Biznesplan - Projekt Gdyński Kupiec SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA Załącznik nr 5 do regulaminu Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA SEKCJA C - PLAN MARKETINGOWY/ANALIZA

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 19 Strona 2 z 19 Strona 3 z 19 Strona 4 z 19 Strona 5 z 19 Strona 6 z 19 Strona 7 z 19 W pracy egzaminacyjnej oceniane były elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej II. Założenia do projektu

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego?

Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego? Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego? Czas trwania: 45 min. Tematyka szczegółowa: 1) Jak wiele rzeczy w życiu człowieka jest związanych z zużyciem energii? 2) Wskazanie na obszary

Bardziej szczegółowo

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum 1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum Obowiązująca podstawa programowa nauczania informatyki w gimnazjum, w odniesieniu do propozycji realizacji tych zagadnień w podręcznikach

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R.

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. Spis Treści I. List Prezesa Zarządu GO Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Spółka Akcyjna II.

Bardziej szczegółowo

Temat: Co może zagrażać naszemu zdrowiu i życiu w szkole część I

Temat: Co może zagrażać naszemu zdrowiu i życiu w szkole część I BEZPIECZNE ZACHOWANIE W SZKOLE LEKCJA 1 Temat: Co może zagrażać naszemu zdrowiu i życiu w szkole część I Rośnie liczba wypadków wśród dzieci i ludzi dorosłych, ich przyczyną jest brak ostrożności, nieprzestrzeganie

Bardziej szczegółowo

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Warszawa, dnia 03 marca 2016 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Działając na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

GDZIE DZIEDZICZYMY, CO DZIEDZICZYMY, JAK DZIEDZICZYMY

GDZIE DZIEDZICZYMY, CO DZIEDZICZYMY, JAK DZIEDZICZYMY 08 kwietnia 2014 r. Od dziś, 1 kwietnia 2014 r., przez najbliższe cztery miesiące, ubezpieczeni płacący składki emerytalne będą mogli zdecydować gdzie chcą gromadzić kapitał na przyszłe emerytury: czy

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Eksperyment,,efekt przełomu roku

Eksperyment,,efekt przełomu roku Eksperyment,,efekt przełomu roku Zapowiedź Kluczowe pytanie: czy średnia procentowa zmiana kursów akcji wybranych 11 spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (i umieszczonych już

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny BM Medical S.A.

Raport kwartalny BM Medical S.A. Raport kwartalny BM Medical S.A. IV kwartał 2011r. Warszawa, 14 lutego 2012r. ZAWARTOŚĆ RAPORTU KWARTALNEGO: 1. PODSTAWOWE DANE O EMITENCIE 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole.

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole. Informacje na temat dodatku na podatek lokalny (Council Tax Support), które mogą mieć znaczenie dla PAŃSTWA Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji 01202 265212 Numer dla

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Dr. Michał Gradzewicz Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Ćwiczenia 3 i 4 Wzrost gospodarczy w długim okresie. Oszczędności, inwestycje i wybrane zagadnienia finansów. Wzrost gospodarczy

Bardziej szczegółowo

Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego

Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego Sytuacje szczególne D 1.8 Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego Danuta Pyrdo Pomys na ciekawe zaj cia Rodzaj zaj ç Zaj cia spo eczne Przedzia wiekowy

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CBOS SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Niniejszy ebook jest własnością prywatną.

Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejsza publikacja, ani żadna jej część, nie może być kopiowana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana, powielana, ani odczytywana w środkach publicznego

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH Ludwik Synoradzki Jerzy Wisialski EKONOMIKA Zasada opłacalności Na początku każdego

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw G ÓWNY URZ D STATYSTYCZNY, al. Niepodleg³oœci 208, 00-925 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw Numer identyfikacyjny REGON za 2009 r. Portal

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Warsztaty muzealne. Skrzynia pełna tajemnic. Prahistoria. Epoka kamienia.

Warsztaty muzealne. Skrzynia pełna tajemnic. Prahistoria. Epoka kamienia. Muzealna. Projekt edukacyjny. Autorzy scenariusza: Joanna Mokrzycka, Joanna Kusowska, Danuta Podgórska Warsztaty muzealne pełna tajemnic. Prahistoria. Epoka kamienia. Temat: Ślady łowców i zbieraczy w

Bardziej szczegółowo

URZ D MIEJSKI W BRUSACH

URZ D MIEJSKI W BRUSACH URZ D MIEJSKI W BRUSACH Brusy 2004 Mieszkañcy Miasta i Gminy Brusy, oddajê w Pañstwa rêce broszurê informacyjn¹ poœwiêcon¹ dochodom i wydatkom naszej gminy w 2004 roku. Broszura ma za zadanie informowaæ

Bardziej szczegółowo

Najnowsze zmiany w prawie oświatowym. Zmiany w systemie oświaty

Najnowsze zmiany w prawie oświatowym. Zmiany w systemie oświaty Najnowsze zmiany w prawie oświatowym Zmiany w systemie oświaty Najnowsze zmiany w prawie oświatowym Ustawa przedszkolna Ustawa przedszkolna W dniu 13 czerwca 2013 r. Sejm RP uchwalił ustawę o zmianie ustawy

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie Zaproszenie do projektu Warszawa Lokalnie CO WYDARZY SI W SZKOŁACH? 2 Lekcje wychowawcze Na temat możliwo ci, jakie stoją przed mieszańcami a dotyczą podejmowania oddolnych, lokalnych, sąsiedzkich działań.

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław FUNDACJA Kocie Życie Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław Sprawozdanie finansowe za okres 01.01.2012 do 31.12.2012 1 SPIS TREŚCI: WSTĘP OŚWIADCZENIE I. BILANS I. RACHUNEK WYNIKÓW II. INFORMACJA DODATKOWA

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW Szkoły Podstawowej w Wawrzeńczycach

REGULAMIN RADY RODZICÓW Szkoły Podstawowej w Wawrzeńczycach REGULAMIN RADY RODZICÓW Szkoły Podstawowej w Wawrzeńczycach Rozdział I Cele, kompetencje i zadania rady rodziców. 1. Rada rodziców jest kolegialnym organem szkoły. 2. Rada rodziców reprezentuje ogół rodziców

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r.

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. druk nr 478a w sprawie połączenia gminnych instytucji kultury: Miejskiego Centrum Kultury i Informacji Międzynarodowej w Radomiu oraz Klubu

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne Szkolna interwencja profilaktyczna Szkolna interwencja profilaktyczna Program wczesnej interwencji Profilaktyka selektywna Program adresowany do szkół Opracowanie programu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU CEL PROGRAMU Włączenie aktywnych mieszkańców Wrocławia do współtworzenia programu Wrocław Europejska Stolica

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku. Różnice kursowe pomiędzy zapłatą zaliczki przez kontrahenta zagranicznego a fakturą dokumentującą tę Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Praca w grupie. UMIEJĘTNOŚCI: Kompetencje kluczowe w uczeniu się

Praca w grupie. UMIEJĘTNOŚCI: Kompetencje kluczowe w uczeniu się Praca w grupie 131 Praca w grupie jest jednym z założeń kompetencji zdolność uczenia się i zarazem jednym z aktualnych społecznie tematów. Chodzi o wymianę myśli i wzajemne uzupełnianie się w grupie oraz

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej.

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 676 Warszawa, 9 czerwca 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO Przewodniczący Andrzej Jakubiak L. dz. DOKJWPR,07311/ :J/l/12/BK (przy udzielaniu odpowiedzi prosimy powołać się na w/w sygn.) Warszawa. dnia ~ kwietnia 2012 L Szanowny Pan

Bardziej szczegółowo

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wszelkie prawa zastrze one. adna czêœæ tej ksi¹ ki nie mo e byæ powielana ani rozpowszechniana za pomoc¹ urz¹dzeñ elektronicznych, kopiuj¹cych, nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca:

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XIX/75/2011 Rady Miejskiej w Golinie z dnia 29 grudnia 2011 r. Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.)

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) I. INFORMACJE OGÓLNE Pełna nazwa Wnioskodawcy/Imię i nazwisko II. OPIS DZIAŁALNOŚCI I PRZEDSIĘWZIĘCIA 1. KRÓTKI OPIS PROWADZONEJ DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

Bariery w usługach geodezyjnych w Polsce

Bariery w usługach geodezyjnych w Polsce Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego z dnia 12 grudnia 2006 r, dotycząca usług na rynku wewnętrznym, opublikowaną w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej nr L376 str. 0036 0068. art. 5 ust. 1

Bardziej szczegółowo

Finansowy Barometr ING

Finansowy Barometr ING Finansowy Barometr ING Międzynarodowe badanie ING na temat postaw i zachowań konsumentów wobec bankowości mobilnej Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez IPSOS O badaniu Finansowy

Bardziej szczegółowo

2010 W. W. Norton & Company, Inc. Nadwyżka Konsumenta

2010 W. W. Norton & Company, Inc. Nadwyżka Konsumenta 2010 W. W. Norton & Company, Inc. Nadwyżka Konsumenta Pieniężny Pomiar Korzyści z Handlu Możesz kupić tyle benzyny ile chcesz, po cenie 2zł za litr. Jaka jest najwyższa cena, jaką zapłacisz za 1 litr benzyny?

Bardziej szczegółowo

Podstawy przedsiębiorczości Klasa: 3 LO Semestr: I Tygodniowy wymiar godzin: 1

Podstawy przedsiębiorczości Klasa: 3 LO Semestr: I Tygodniowy wymiar godzin: 1 KONSPEKT LEKCJI Imię i nazwisko prowadzącego: mgr inż. M. Woziwodzka Przedmiot: Podstawy przedsiębiorczości Klasa: 3 LO Semestr: I Tygodniowy wymiar godzin: 1 Temat: Prawo popytu. 1. Krzywa popytu. 2.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) Dziennik Ustaw rok 2011 nr 221 poz. 1317 wersja obowiązująca od 2015-03-12 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia 7 października 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Listopad 2012 Organizacja funkcjonalna Dotychczas na organizację patrzono z perspektywy realizowanych funkcji. Zarząd

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W W PIETROWICACH WIELKICH

REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W W PIETROWICACH WIELKICH REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Rada Rodziców Zespołu Szkół w Pietrowicach Wielkich, zwana dalej Radą, działa na podstawie artykułów 53 i 54 Ustawy o systemie

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej Opinie mieszkańców o zmianach klimatu i gazie łupkowym Raport z badania opinii publicznej Lena Kolarska-Bobińska, członek Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii w Parlamencie Europejskim, Platforma

Bardziej szczegółowo

Spis treœci Uwagi wstêpne L i c z b a n a t u r a l n a T e c h n i k a r a c h u n k o w a

Spis treœci Uwagi wstêpne L i c z b a n a t u r a l n a T e c h n i k a r a c h u n k o w a Spis n treœci Uwagi wstêpne...5 Liczba naturalna 1. Jak¹ jestem liczb¹?... 10 2. Jak¹ liczbê mam na myœli?...12 3. Kto dzwoni?....14 4. Porz¹dkujemy liczby...16 5. Zapisujemy liczby...18 6. Uzupe³nianki...20

Bardziej szczegółowo

FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Wystąpienie pokontrolne

FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Wystąpienie pokontrolne WOJEWODA ZACHODNIOPOMORSKI FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Pan Jan Owsiak Burmistrz Świdwina Wystąpienie pokontrolne Na podstawie art. 36 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo