ROLA INSTRUMENTÓW INŻYNIERII FINANSOWEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROLA INSTRUMENTÓW INŻYNIERII FINANSOWEJ"

Transkrypt

1 Projekt finansowany przez Unię Europejska ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego na lata ROLA INSTRUMENTÓW INŻYNIERII FINANSOWEJ W ZASPOKAJANIU POTRZEB FINANSOWYCH PRZEDSIĘBIORSTW W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM RAPORT KOŃCOWY Policy & Action Group Uniconsult Sp. z o.o. ul. Migdałowa 4, Warszawa Tel. (22) , fax: (22) Warszawa, listopad 2011 r.

2 Autorzy: Jerzy Drążkiewicz Maciej Gajewski Karolina Jakubowska Robert Kubajek Paweł Penszko Bogdan Pietrzak Jan Szczucki (Kierownik badania)

3 Spis treści Spis skrótów... 5 Streszczenie... 7 Summary Wprowadzenie Kontekst badania Cele badania Założenia badawcze Koncepcja i metodologia badania Perspektywy badawcze Układ logiczny Metodologia (skrót) Charakterystyki funduszy w województwie podkarpackim oraz ramy prawne wspierania instrumentów inżynierii finansowej (analiza dokumentów zastanych) Oferta funduszy pożyczkowych i poręczeniowych Aktywność funduszy pożyczkowych i poręczeniowych Zagadnienia wspierania instrumentów inżynierii finansowej w dokumentach strategicznych województwa podkarpackiego Strategia rozwoju województwa podkarpackiego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podkarpackiego Regionalna Strategia Innowacji Województwa Podkarpackiego na lata Wspieranie instrumentów inżynierii finansowej w obecnym okresie programowania Dotychczasowe rezultaty realizacji Działania 1.1 Schemat A RPO WP Rezultaty wykorzystania wsparcia przez fundusze pożyczkowe Rezultaty wykorzystania wsparcia przez fundusze poręczeniowe Wnioski cząstkowe w kontekście funkcjonowania funduszy pożyczkowych i poręczeniowych w Polsce Analizy i ustalenia badawcze Ustalenia badania jakościowego Perspektywa instytucji finansowych fundusze pożyczkowe i poręczeniowe Perspektywa instytucji finansowych sektor bankowy Perspektywa klientów (przedsiębiorcy korzystający z instrumentów inżynierii finansowej) Perspektywa ekspercka oraz Instytucji Wdrażającej Działanie 1.1 Schemat A RPO WP Ustalenia badania ilościowego Sytuacja i opinie klientów (przedsiębiorcy korzystający z instrumentów inżynierii finansowej wspieranych w ramach Działania 1.1 Schemat A RPO WP)

4 Sytuacja i opinie potencjalnych klientów instrumentów inżynierii finansowej w województwie podkarpackim Luka w dziedzinie finansowania Studia przypadków rezultatu Działania Studium przypadku firmy Zakład Metalowy WB PHU W. i. M Bożek (pożyczkobiorca) Informacje wstępne Opis przypadku znaczenie pozyskanego finansowania Podsumowanie Studium przypadku firmy Dagmara Sp. z o.o. z siedzibą w Jaśle (poręczeniobiorca) Informacje wstępne Opis przypadku znaczenie pozyskanego finansowania Podsumowanie Odpowiedzi na pytania badawcze Wnioski i wskazania Wnioski Hipotezy badawcze i ich weryfikacja Rekomendacje Conclusions and recommendations Conclusions Study hypotheses and their verification Recommendations Tabela rekomendacji Table of recommendations Spis tabel i rysunków Załączniki Załącznik 1. Lista respondentów badania jakościowego Załącznik 2. Scenariusze indywidualnych wywiadów pogłębionych Załącznik 3. Kwestionariusz wywiadów CATI wśród przedsiębiorców Załącznik 4. Kwestionariusze wywiadów CATI wśród przedsiębiorców, którzy skorzystali z pożyczek lub poręczeń udzielonych przez projektodawców w ramach Działania 1.1 Schemat A RPO WP Załącznik 5. Dokumenty i opracowania źródłowe

5 SPIS SKRÓTÓW BGK CATI COCOF EFRR FP FPK FWW IDI IZ JEREMIE KFK KSU LSR MARR MRR MŚP PHARE PFPK PIG PK PO IG PO KL PO RPW PROW RIG RPO Bank Gospodarstwa Krajowego Wywiady kwestionariuszowe realizowane techniką wywiadów telefonicznych wspomaganych komputerowo Komitet Koordynujący Fundusze Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego Fundusz pożyczkowy Fundusz poręczeń kredytowych Fundacja Wspomagania Wsi Indywidualne wywiady pogłębione Instytucja Zarządzająca Wspólne zasoby dla małych i średnich przedsiębiorstw (ang. Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises) Krajowy Fundusz Kapitałowy Krajowy System Usług Leżajskie Stowarzyszenie Rozwoju Agencja Rozwoju Regionalnego MARR S.A. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Małe i średnie przedsiębiorstwa Program pomocy Polsce i Węgrom w restrukturyzacji gospodarki (ang. Poland- Hungary Assistance for Restructuring of their Economies) Podkarpacki Fundusz Poręczeń Kredytowych Sp. z o.o. Podkarpacka Izba Gospodarcza Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Kapitał Ludzki Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Regionalna Izba Gospodarcza w Stalowej Woli Regionalny Program Operacyjny RPO WP Regionalny Program Operacyjny dla Województwa Podkarpackiego na lata RSI SPO WKP UE Regionalna Strategia Innowacji Sektorowy Program Operacyjny Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw Unia Europejska 5

6 6

7 STRESZCZENIE Przedmiot i kontekst badania Przedmiotem badania ewaluacyjnego była problematyka wspierania rozwoju instrumentów inżynierii finansowej w województwie podkarpackim z wykorzystaniem wsparcia publicznego, dostępnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego (RPO WP). Kontekst badawczy stanowiły dotychczasowe wyniki realizacji Działania 1.1 Schemat A RPO WP, w ramach którego w roku 2010 przekazano wsparcie kapitałowe 5 funduszom pożyczkowym i 2 funduszom poręczeniowym, z przeznaczeniem na rozwój ich działalności w województwie podkarpackim. W ten sposób, w skali województwa zapoczątkowano działania ukierunkowane na ukształtowanie regionalnej sfery inżynierii finansowej, odpowiednio do założeń Strategii rozwoju województwa podkarpackiego na lata Strategia ta przewiduje wspieranie kapitałowe funduszy poręczeniowych i pożyczkowych, jak również działania mające na celu rozwój regionalnych i lokalnych instytucji finansujących przedsięwzięcia innowacyjne, charakteryzujące się wysokim ryzykiem. Dodatkowym elementem kontekstu badawczego jest toczona obecnie dyskusja, dotycząca znaczenia instrumentów inżynierii finansowej i skali ich wspierania, w przyszłym okresie programowania funduszy strukturalnych Unii Europejskiej. Koncepcja i metodologia W celu pozyskania jak najbardziej miarodajnego i szerokiego obrazu problematyki ewaluacji, badanie przeprowadzono w oparciu o koncepcję i szczegółową metodologię, które pozwoliły uwzględnić różnorodne perspektywy oglądu analizowanej problematyki. Zastosowanie znalazły zarówno metody jakościowe (wywiady z respondentami reprezentującymi Urząd Marszałkowski, środowisko wspieranych funduszy, a także banków oraz przedsiębiorców), jak i ilościowe (zrealizowane na próbie klientów funduszy oraz przedsiębiorców niekorzystających z oferty poręczeniowej / pożyczkowej funduszy). Uwzględniono także perspektywę ekspercką oraz aktualne dokumenty, opracowania i przedmiotowe ekspertyzy. Wyniki wnioski badawcze Wyniki badania ewaluacyjnego potwierdzają wysoką trafność i skuteczność wdrażanego Działania 1.1 Schemat A RPO WP. Przekazane funduszom pożyczkowym i poręczeniowym wsparcie kapitałowe w wysokości ponad 62 mln zł. podlega stosownemu angażowaniu przez poszczególne fundusze beneficjentów wsparcia przy czym, tempo tych procesów jest wysokie i w przypadku większości funduszy nie może budzić żadnych zastrzeżeń. W grupie funduszy pożyczkowych, średni poziom zaangażowania w połowie 2011 r. wyniósł około 41% wartości pozyskanego wsparcia oraz wkładu własnego beneficjentów. W przypadku funduszy poręczeniowych, wskaźnik ten ukształtował się na poziomie ok. 44%. Biorąc pod uwagę dotychczasowy okres angażowania wsparcia, nie ma wątpliwości, że programowe założenia, co do wymaganej skali zaangażowania zostaną osiągnięte, a nawet przekroczone. Dzięki pozyskanej kapitalizacji, w drugim półroczu 2010 r. i w I połowie 2011 r. miał miejsce znaczący wzrost aktywności wspieranych funduszy. Na dzień 30 czerwca 2011 r. w oparciu o udostępnioną kapitalizację (oraz wkład własny beneficjentów) udzielono: (i) 7

8 fundusze pożyczkowe 554 pożyczek o łącznej wartości ok. 18,9 mln zł. oraz (ii) fundusze poręczeniowe 63 poręczenia o wartości ok. 9,25 mln zł. Obrany kierunek, jak i zastosowaną formę wspierania instrumentów inżynierii finansowej należy uznać za prawidłowe. Świadczy o tym nie tylko aktywność beneficjentów wsparcia (funduszy), ale także uzyskane w toku badania wyniki, charakteryzujące postawy i opinie przedsiębiorców klientów funduszy jak i przedsiębiorców dotąd niekorzystających z oferowanych pożyczek i poręczeń. Odwołując się do wyników badania, szczególnego podkreślenia wymaga fakt, iż w większości uznają oni za zasadne propozycje dalszego wzmacniania i rozwoju regionalnej sfery instrumentów inżynierii finansowej. Choć badanie wykazało stosunkowo wysoki poziom wykorzystywania finansowania, którego źródło stanowią kredyty bankowe (około 48% badanej populacji przedsiębiorstw zadeklarowało korzystanie z kredytów), to jednak nadal niektóre kategorie przedsiębiorstw, odczuwają problemy w dostępie do finansowania (zjawisko dyskryminacji). Do takiej konkluzji upoważniają również opinie uczestniczących w badaniu przedstawicieli sektora bankowego, a także samych przedsiębiorców. Z naturalnych powodów w grupie najsilniej odczuwającej trudności w dostępie do zewnętrznych źródeł finansowania przeważają przedsiębiorstwa dopiero rozpoczynające działalność oraz pozostające we wczesnych stadiach cyklu rozwojowego (choć oczywiście grupa ta nie ogranicza się tylko do tego rodzaju podmiotów. Powyższe konstatacje wynikają z występowania zjawiska luki finansowania, które również zidentyfikowano w toku badania. Mianowicie, luka finansowania oszacowana została w granicach od 100 do 400 mln zł., zależnie od przyjętej metodologii jej liczenia. Analiza zgromadzonego materiału badawczego oraz wiedza ekspertów wykonujących badanie umożliwiły sformułowanie zestawu wniosków. Stosownie do nich, opracowano rekomendacje. Szczegółowe wnioski przedstawiają się następująco: (1) Oferta produktowa instrumentów inżynierii finansowej obecnych w województwie podkarpackim wykazuje małe zróżnicowanie (stan ten nie jest jednak specyficzny dla województwa z podobną sytuacją mamy do czynienia w skali całego kraju). Oferowane przez fundusze pożyczki i poręczenia mają charakter generalny, abstrahują zatem od specyficznych potrzeb określonych grup przedsiębiorstw. (2) Jeśli chodzi o przyszłość kształtowania instrumentów inżynierii finansowej przy wykorzystaniu wsparcia publicznego, kluczowego znaczenia nabiera zapewnienie stabilizacji dla funkcjonowania sfery inżynierii finansowej. Istotne jest zatem wyjaśnienie kwestii statusu środków przekazanych w ramach RPO, aby były one trwale wykorzystywane do ułatwienia dostępu regionalnych przedsiębiorstw do finansowania zewnętrznego (3) Badania jakościowe wykazały (badania ilościowe częściowo potwierdzają ten wniosek), że problemy z pozyskiwaniem finansowania na rynku komercyjnym dotyczą przede wszystkim osób rozpoczynających działalność gospodarczą oraz firm wykazujących oficjalne wyniki finansowe, odmienne od rzeczywistych. Rodzi to wniosek, iż kształtowanie oferty produktowej instrumentów inżynierii finansowej, powinno w szczególności brać pod uwagę te dwie grupy przedsiębiorców. W konsekwencji udostępniane wsparcie publiczne powinno motywować do 8

9 uruchamiania na jego podstawie produktów, adresujących potrzeby tego rodzaju podmiotów. (4) W województwie podkarpackim nie działają żadne fundusze kapitałowe (inwestycyjne np. zalążkowe i startowe, w szczególności ukierunkowane na finansowanie wczesnych faz rozwojowych działalności gospodarczej, w tym przedsięwzięć innowacyjnych). Brak jest zatem źródeł finansowania, odnoszących się do sfery finansowania, której przypisywane jest najwyższe ryzyko. Z drugiej strony, z całą pewnością, w województwie istnieje podaż takich przedsięwzięć (np. Dolina Lotnicza). (5) W województwie rozwija się sektor funduszy pożyczkowych, tworzących dodatkowe źródło kapitału zewnętrznego. Nie występuje jednak współpraca pomiędzy funduszami pożyczkowymi i sektorem bankowym, a wydaje się, że jest ona uzasadniona, szczególnie w sferze (przykładowo) przejmowania przez sektor bankowy rozwijających się (i w ten sposób nabywających historii kredytowej) klientów funduszu pożyczkowego. (6) Klienci dokapitalizowanych funduszy wysoko cenią ich ofertę finansową, aczkolwiek zwraca się również uwagę na potrzebę pewnych modyfikacji. Część klientów wskazuje jako zasadne: (i) zwiększenie wartości finansowania oraz (ii) zmniejszenie kosztów związanych z pozyskaniem finansowania. (7) Odrębną kwestią jest zasadność ewentualnego uruchomienia w regionie Inicjatywy JEREMIE. W obecnej sytuacji wady, dotyczące tego mechanizmu, przeważają nad korzyściami. Uwagę należy zwrócić na następujące okoliczności: Obecność w województwie podkarpackim oferty, dotyczącej wspierania instrumentów inżynierii finansowej w ramach Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej. Jest wysoce realne, że zostanie ona poszerzona (z uwagi na niewykorzystaną alokację) o tzw. pożyczki globalne. Rozwiązanie to zbliży postać tej oferty do Inicjatywy JEREMIE. Występuje realne niebezpieczeństwo konkurencji pomiędzy środkami JEREMIE i środkami wsparcia przekazanymi w ramach RPO. Może ono wynikać, ze skupienia działalności w oparciu o środki pozyskiwane w ramach Inicjatywy JEREMIE (gdy fundusze uznają to za bardziej opłacalne). Sytuacja taka nie będzie oczywiście racjonalna z punktu widzenia logiki wykorzystywania środków publicznych. Ograniczenia, dotyczące zakazu tzw. podwójnego finansowania. Obecność w regionie środków w ramach PO RPW i RPO (a potencjalnie także JEREMIE) oznacza zakaz poręczania i reporęczania (w ramach środków tych programów) pożyczek udzielanych ze środków pozostałych programów. Wyniki rekomendacje Przedstawione powyżej wnioski badawcze doprowadziły do sformułowania wiązki rekomendacji. Tworzą ją następujące, kluczowe wskazania: (1) Należy podjąć działania wspomagające tworzenie nowych produktów pożyczkowych i poręczeniowych (np. prawne, dotyczące rozstrzygania problematycznych kwestii, związanych z ewentualnymi ograniczeniami w sposobach wykorzystywania środków 9

10 wsparcia oraz - programowe - kwestia rozwoju nowych produktów powinna być uwzględniona przy projektowaniu wsparcia w kolejnym okresie programowania. W szczególności działania te powinny prowadzić do pojawienia się w ofercie inżynierii finansowej: poręczeń, jako wadiów, w ramach prawa zamówień publicznych, pożyczek i poręczeń dla nowych grup klientów, nie tylko przedsiębiorców w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (np. dla podmiotów ekonomii społecznej, organizacji pozarządowych, rolników), pożyczek i poręczeń, skierowanych do poszczególnych branż, na przykład podmiotów z branży turystycznej i agroturystycznej, z uwzględnieniem ich specyficznych charakterystyk (np. sezonowości). (2) Należy podjąć działania zmierzające do utworzenia w regionie funduszu kapitałowego, np. opartego o doświadczenia najlepszych projektów, realizowanych w ramach Działania 3.1 PO IG. Ofertę takiego finansowania można by skierować w pierwszej kolejności do firm współpracujących z przemysłem lotniczym. Dodatkowo należy podjąć działania, zwiększające zainteresowanie celami inwestycyjnymi w województwie funduszy funkcjonujących w innych regionach, na przykład wspieranych przez Krajowy Fundusz Kapitałowy. (3) Należy podjąć decyzję, co do dalszych losów środków, przekazanych funduszom pożyczkowym i poręczeniowym w ramach RPO WP, po zakończeniu przez nie realizacji projektów, szczególnie w kontekście sugerowanego w nocie COCOF braku wymogu trwałości tego typu projektów. (4) Wobec braku klarownej polityki w zakresie wspierania inżynierii finansowej na poziomie centralnym, należy podjąć działania zmierzające do tworzenia takiej polityki na poziomie regionu. Działania takie powinny obejmować: doskonalenie kompetencji niewielkiej grupy pracowników Urzędu Marszałkowskiego (1-2 osoby), mających się zajmować tą tematyką (uczestnictwo w spotkaniach i szkoleniach organizowanych dla funduszy pożyczkowych i poręczeniowych, staże w funduszach pożyczkowych / poręczeniowych, wizyty u wybranych projektodawców w ramach Działania 3.1 PO IG), prowadzenie systematycznych badań, dotyczących popytu na instrumenty inżynierii finansowej, przykładowo w formie wywiadów zogniskowanych, organizowanych okresowo (np. raz na rok) z przedstawicielami mikro i małych przedsiębiorców w poszczególnych subregionach, oraz przedstawicielami działających w województwie funduszy. Wnioski płynące z tych aktywności powinny służyć rozwojowi nowych produktów finansowych oraz modyfikacji polityki wspierania dostępu do finansowania. (5) Należy zintensyfikować współpracę samorządu wojewódzkiego z regionalnymi bankami (np. w formie okresowych kwartalnych - spotkań z przedstawicielami banków), poświęconych identyfikacji aktualnych tendencji na rynku kredytów gospodarczych oraz kierunkach ewentualnej interwencji publicznej w sferze instrumentów inżynierii finansowej. Dodatkowo, należy stymulować współpracę banków i funduszy pożyczkowych. 10

11 SUMMARY Scope and context of study The scope of the evaluation comprised issues relating to support for the development of financial engineering instruments in Podkarpackie voivodeship by means of public support available under the Regional Operational Programme of Podkarpackie Region (ROP PR). The study context comprised the hitherto results of Measure 1.1 Scheme A ROP PR within the framework of which in 2010 capital support was provided to 5 loan funds and 2 guarantee funds intended for the development of their activities in Podkarpackie region. Thus, activities were initiated on a regional scale oriented on shaping local financial engineering, according to the assumptions of the Strategy of development of Podkarpackie Region in years The strategy assumes capital support for guarantee and loan funds as well as actions aimed at the development of regional and local institutions financing innovative high-risk undertakings. Another element of the study context is the current discussion regarding the importance of financial engineering instruments and the scale of support thereof in the future programming period under EU structural funds. Concept and methodology To obtain the most reliable and broad view of the evaluation issue, the study was conducted based on the concept and detailed methodology that allowed for taking into account various standpoints on the analyzed matter. Applied were both qualitative (interviews with respondents representing the Marshal Office, the environment of the supported fund and banks and entrepreneurs) and quantitative (comprising the funds clients and entrepreneurs not taking advantage of the guarantees and loans of the funds) methods. Also the experts view was taken into account as well as current documents, reports and expert opinions. Results - conclusions The results of the evaluation study confirm high aptness and effectiveness of the implemented Measure 1.1 Scheme A ROP PR. Capital support provided to loan and guarantee funds equal to more than PLN 62 million is adequately used by respective funds beneficiaries of the support whereas the pace of the processes is high and in case of most funds cannot raise any objections. Among loan funds the average level of commitment in mid 2011 accounted for approx. 41% of the value of the support and the beneficiaries own contribution. In case of guarantee funds such commitment came to approx. 44%. Considering the current period of the support, there is no doubt that the programming assumptions as regards the scale of the commitment shall be accomplished and perhaps even surpassed. With capitalisation gained in the second half of 2010 and in the first half of 2011 the activity of the supported funds increased considerably. As at 30 June 2011 based on the provided capitalisation (and the beneficiaries contributions) granted were: (i) loan funds 545 loans for a total value of c.a. PLN 18.9 million and (ii) guarantee funds 63 guarantees for approx. PLN 9.25 million. The direction and the applied form of support for financial engineering instruments should be considered appropriate. This is proven not only by the activity of the beneficiaries 11

12 (funds) but also by the results achieved in the course of the study, characterising the attitudes and opinions of the entrepreneurs clients of the funds as well as entrepreneurs who so far have not taken advantage of the offered loans and guarantees. Referring to the study results, particular attention should be given to the fact that most of them consider as reasonable the proposals for further support and development of regional instruments of financial engineering. Though the study proved a relatively high level of financing involved, with bank credits as the main source (approx. 48% among the evaluated group of entrepreneurs declared they utilize credits), still certain categories of enterprises encounter problems in access to financing (discrimination). Such conclusion is corroborated also by the opinions of representatives of the banking sector and the entrepreneurs themselves. For natural causes the group encountering the greatest difficulties in accessing external sources of financing is dominated by start-ups and those in early stages of development (though naturally it is not limited only to the aforementioned types of businesses). The above conclusions arise out of the financing gap identified during the study. The financing gap is estimated to amount to PLN million, depending on the calculation methodology. The analysis of the material gathered combined with the knowledge of experts concluding the study allowed for formulating a set of conclusions. Based on such conclusions recommendations were formulated. Detailed results are as follows: (1) The offer of financial engineering instruments available in the Podkarpackie region demonstrates little differentiation (however, such condition is not specific for the region a similar situation occurs in the whole country). The loans and guarantees offered by the funds are of a general character and do not stem from specific needs of particular groups of entrepreneurs. (2) As regards the future of financial engineering instruments with the use of public support, of key importance is to ensure stabilisation for the functioning of the financial engineering sector. It is essential to clarify the status of funds allocated within the framework of ROP PR so that these are durably used to facilitate access for regional enterprises to external financing. (3) Qualitative studies proved (quantitative studies partially confirm such conclusion) that problems with obtaining financing on the commercial market relate mostly to start-ups and companies reporting official financial results contrary to actual results. This leads to the conclusion that when shaping the offer of financial engineering instruments attention should be given in particular to those two groups. In consequence public support should motivate to launch products addressing the needs of such entities. (4) In the Podkarpackie region there are no venture capital funds (investment e.g. seed and start-up funds, in particular oriented on financing early stages of business, including but not limited to innovative undertakings). Therefore, there are no sources of financing for areas of financing that represent the highest risk. On the other hand, certainly in the region there is a supply of such undertakings (e.g. Aviation Valley). (5) Within the region a sector of loan funds is developing, providing an additional source of external capital. However, there is no cooperation between the loan funds and the 12

13 bank sector, whereas it seems that such collaboration would be justified, especially as regards (for example) the taking over of developing clients of the loan fund (and hence gaining a credit history) by the bank sector. (6) Clients of the capitalised funds highly regard their financial offer though attention is also given to the need for certain modifications. Some clients point that it would be reasonable (i) to increase the value of financing and (ii) to reduce costs relating to the borrowing. (7) A separate issue is the reasonability of launching the JEREMIE Initiative in the region. At present the shortcomings of the mechanism prevail over the benefits. Attention should be given to the following circumstances: Presence in the Podkarpackie region of the offer regarding support for financial engineering instruments within the framework of the Operational Programme Development of Eastern Poland. This is highly feasible as it shall be extended (due to the unused allocation) by the so-called global loans. This solution shall help bring the offer closer to JEREMIE initiative. There is great risk of competition between JEREMIE resources and support funds allocated under ROP. Such competition may be due to the concentration of activities based on resources gained under JEREMIE Initiative (when the funds consider it more profitable). Such situation shall not be reasonable from the point of view of the rationality of using public funds. Limitations regarding the ban of double financing. The presence within the region of funds under OP DEP and ROP (and potentially also JEREMIE) stands for the ban on guaranteeing and counter-guaranteeing (from the funds of such programmes) of loans granted under the funds of other programmes. Results - recommendations Based on the above study results the following key recommendations have been formulated: (1) Actions should be undertaken to support the development of new loan and guarantee products (e.g. legal with regard to the settlement of problematic issues, relating to limitations if any in the methods of using support and programmebased) the matter of development of new products should be taken into account when projecting the support over the next programming period. In particular such actions should lead to the introduction in the financial engineering offer of the following: guarantees as tender bonds under the public procurement law, loans and guarantees for new groups of clients, not only entrepreneurs in the understanding of the Act on freedom of economic activity (e.g. for social economy entities, non-governmental organisations, farmers), loans and guarantees targeted at respective lines of business, e.g. entities of the tourism and agrotourism industries, taking into account specific characteristics (e.g. seasonability). 13

14 (2) Actions should be undertaken to establish a capital fund in the region, for example based on the experience of the best projects, undertaken within the framework of Measure 3.1 OP IE. The offer of such financing should be addressed in the first place to companies cooperating with the aviation industry. In addition, actions should be initiated to increase the interest in investment objectives across the region among the funds operating in other regions, for instance supported by the National Capital Fund (KFK). (3) A decision ought to be made as regards the future of the resources allocated to loan and guarantee funds within the framework of ROP PR once they finalise the projects, in particular in view of the lack of the durability requirement of such projects as suggested in COCOF note. (4) In the absence of a clear policy as regards the support for financial engineering on a central level, actions must be initiated to formulate such policy at the regional level. Such actions should include: enhancing the competences of a small group of members of staff of the Marshal Office (1-2 persons) who are to deal with such issues (attendance at meetings and trainings organised for loan and guarantee funds, apprenticeship in loan/guarantee funds, visiting chosen applicants within the framework of Measure 3.1 OP IE), regular studies regarding the demand for financial engineering instruments, for instance in the form of Focus Group Interviews (FGI) organised periodically (for example once a year) with the representatives of micro and small enterprises in respective sub-regions and representatives of the funds operating in the region. Results following such activities should help foster the development of new financial products and modify the policy for supporting access to financing instruments. (5) Cooperation should be intensified between regional authorities and regional banks (e.g. in the form of periodical, e.g. quarterly, meetings with bank representatives) to help identify current trends on the business credits market and directions of the possible public intervention in the area of financial engineering instruments. Moreover, cooperation between the banks and loan funds should be supported. 14

15 1. WPROWADZENIE 1.1. Kontekst badania Przedmiotem niniejszego badania jest rola i znaczenie instrumentów inżynierii finansowej, jako narzędzi wspierania przedsiębiorczości w województwie podkarpackim. Istotny element kontekstu badania tworzą, dyskutowane już od pewnego czasu, zmiany w zakresie sposobów wspierania rozwoju przedsiębiorczości, realizowane w oparciu o publiczne narzędzia interwencji. Wątek tej dyskusji stanowi ewentualne ograniczanie roli finansowania o charakterze dotacyjnym, które dominowało w obecnym i poprzednich okresach programowania wsparcia z Funduszy Strukturalnych Unii Europejskiej. Mechanizm ten ma być zastępowany instrumentami o charakterze zwrotnym, dystrybuowanymi poprzez zastosowanie instrumentów inżynierii finansowej. W konsekwencji, w kluczowych dokumentach strategicznych wskazuje się na konieczność rozwoju tego rodzaju instrumentów 1. Uzasadnieniem takiego podejścia jest również dążenie do wzmacniania proinnowacyjnego kierunku rozwoju gospodarczego 2. Ocena obecnego stanu rozwoju instrumentów inżynierii finansowej, w kontekście potrzeb podkarpackich przedsiębiorców, nie jest jednak zadaniem łatwym. Przede wszystkim warto pamiętać, że pewna część instytucji oferujących tego typu instrumenty nie opiera zakresu swojego działania na delimitacjach terytorialnych. Dlatego też traci na znaczeniu fakt położenia siedziby instytucji udzielającej finansowania. Istotna natomiast staje się postać i gęstość sieci dystrybucyjnej na wybranym obszarze, która decyduje o realnej dostępności instrumentów inżynierii finansowej. W grupie instrumentów inżynierii finansowej, na szczególną uwagę zasługują instrumenty, których funkcjonowanie dotyczy finansowania zewnętrznego o charakterze dłużnym. Chodzi tu o grupę instrumentów, którą tworzą fundusze poręczeniowe i pozabankowe fundusze pożyczkowe. Pierwszy z tych instrumentów oddziaływuje pośrednio, ułatwiając dostępność do istniejących źródeł dłużnych, tj. przede wszystkim kredytów oferowanych przez banki oraz pożyczek, udostępnianych przez pozabankowe fundusze pożyczkowe / mikropożyczkowe 3. 1 Np. EUROPE A European strategy for smart, sustainable and inclusive growth (Communication from the Commission, COM(2010) 2020, ) oraz, uzupełniająco, Small Business Act (Communication from the Commission to the Council, the European Parliament, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Think Small First. A Small Business Act for Europe {Sec(2008) 2101} {Sec(2008) 2102}. 2 W praktyce oznacza to potrzebę zapewnienia skutecznego dostępu do finansowania przedsiębiorstw i przedsięwzięć innowacyjnych. W związku z tym uwidacznia się trend do projektowania schematów wspierania rozwoju instrumentów inżynierii finansowej, ukierunkowanych na kwestie innowacyjności. Podejście takie widoczne jest również w polskiej praktyce programowania wsparcia, np. w ramach Strategii innowacyjności i efektywności gospodarki na lata <Dynamiczna Polska>, Ministerstwo Gospodarki, projekt, wersja nr 0.9 z r. W projekcie Strategii, w ramach jej pierwszego celu ( Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki), wiele uwagi skupia się na problematyce ułatwiania przedsiębiorcom dostępu do kapitału, w tym zapewnienia szerszego dostępu do kapitału podwyższonego ryzyka. Podkreśla się potrzebę wspierania instrumentów, które zapewniałyby finansowanie firm we wszystkich fazach rozwoju, adresujących potrzeby rozwojowe sektora MŚP, z uwzględnieniem czynnika innowacyjności. 3 W palecie produktowej funduszy poręczeniowych występować mogą również poręczenia niezwiązane z aktywizacją finansowania dłużnego. Z sytuacją taką mamy do czynienia, gdy oferowane są poręczenia, stanowiące zabezpieczenie wadiów przetargowych, czy też należytego wykonania zobowiązań kontraktowych. Produkty tego rodzaju, choć spotykane w Polsce, są jednak wielką rzadkością. Interesujące jest natomiast, czy w tym względzie biorąc pod uwagę sferę przedsiębiorstw stanowi to swoiste niedostosowanie do potrzeb przedsiębiorców. 15

16 Oferta funduszy poręczeniowych już od dłuższego czasu obecna jest również w województwie podkarpackim, na terenie którego poręczeń udzielają cztery takie fundusze. Jednostki te dysponują kapitałem poręczeniowy rzędu 150 mln zł 4. Jedna z nich (Podkarpacki Fundusz Poręczeń Kredytowych Sp. z o.o.), w ramach realizowanego przez Bank Gospodarstwa Krajowego Działania I.2 Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej , stała się beneficjentem reporęczenia w kwocie 14,9 mln zł 5. Przedstawione na prezentowanych poniżej rysunkach informacje (rys i ) pozwalają na dokonanie szacunkowej oceny sytuacji województwa podkarpackiego, jeśli chodzi o potencjał poręczeniowy, w zestawieniu z innymi regionami Polski. Płynący z analityki obraz nie jest jednak jednoznaczny. Uwzględniając wielkość wyposażenia kapitałowego (w zestawieniu z kapitałami poręczeniowymi w pozostałych regionach), widoczne jest, iż województwo podkarpackie lokuje się na jednym z ostatnich miejsc. Z drugiej jednak strony, sytuacja regionu wypada znacznie korzystniej, gdy analizowany jest wskaźnik kapitałów poręczeniowych przypadających na przedsiębiorstwo (sektor małych i średnich firm zarejestrowanych w województwie). Rys Wartość kapitałów Rys Kapitał poręczeniowy na jedno poręczeniowych w regionach. przedsiębiorstwo z sektora MŚP. Źródło: raport KSFP na Warto w tym miejscu zauważyć, że w województwie podkarpackim prowadzą działalność dwa fundusze, których siedziby zlokalizowane są poza województwem. Są to: (i) warszawski fundusz Poręczenia Kredytowe (dysponujący oddziałem w Łańcucie), a także (ii) lubelski Polski Fundusz Gwarancyjny. Ich kapitały są liczone w regionie, w którym mają swoją główną siedzibę, czyli odpowiednio w województwie mazowieckim i lubelskim. Dlatego też można przyjąć, że faktyczna dostępność poręczeń (przynajmniej potencjalnie) w województwie podkarpackim jest jednak lepsza. Proces badawczy w odniesieniu do funduszu poręczeniowego, jako instrumentu inżynierii finansowej, musi uwzględniać specyfikę operacyjną, wynikającą z pośredniego charakteru poręczenia. Była już o tym mowa, że produkt finansowy w postaci poręczenia 4 Krajowe Stowarzyszenie Funduszy Poręczeniowych, Raport o stanie funduszy poręczeniowych w Polsce stan na dzień r., wersja wstępna. 5 Zob. poreczeniowych ( r.). Reporęczenie to pozwoli na podniesienie wiarygodności finansowej tego funduszu. Skutkować powinno ograniczeniem ryzyka portfela poręczeniowego. Rezultaty te, uwzględniane łącznie, prowadzą do wzrostu zdolności operacyjnej funduszu. 16

17 służy ułatwianiu dostępności innych instrumentów finansowych. W praktyce, poręczenia koncentrują się przede wszystkim na aktywizacji akcji kredytowej sektora bankowego. Wynika to w sposób naturalny z faktu, iż kredyt bankowy wciąż pozostaje dominującym źródłem finansowania potrzeb gospodarczych. Konsekwencją tej specyfiki jest konieczność analizowania roli funduszy poręczeniowych w szerszym kontekście, który obejmuje co najmniej trzy podstawowe czynniki: po pierwsze, realne zainteresowanie instytucji finansowych udostępnianiem finansowania dłużnego (gotowość do oferowania produktów dłużnych), po drugie, oferowane warunki dostępu do finansowania dłużnego, które mogą stanowić czynnik zachęcający lub zniechęcający do korzystania z tego źródła, oraz po trzecie, skłonność przedsiębiorców do zaspokajania potrzeb finansowych w oparciu o finansowanie dłużne. Jeśli chodzi o kolejny instrument inżynierii finansowej fundusz pożyczkowy / mikropożyczkowy to sytuacja w województwie podkarpackim (na tle kraju) jest w dużej mierze podobna. Jednocześnie jednak występują pewne bardziej generalne odmienności. Mianowicie, przede wszystkim należy zwrócić uwagę na fakt, że regionalizacja funduszy pożyczkowych jest jeszcze mniejsza, niż ma to miejsce w sferze instytucji poręczeniowych. W przypadku województwa podkarpackiego, oprócz funduszy mających siedzibę na terenie regionu, pożyczek udzielają co najmniej: (i) krakowska Inicjatywa Mikro (z oddziałem w Tarnobrzegu) oraz od wielu lat aktywna w regionie (ii) warszawska Fundacja Wspomagania Wsi. Łącznie w regionie pożyczki oferowane są przez dziewięć instytucji (funduszy) pożyczkowych, dysponujących kapitałem rzędu stu kilkudziesięciu mln zł. Jeśli chodzi o analizę roli i znaczenia funduszy pożyczkowych, to trzeba zwrócić uwagę na bezpośredni charakter produktu pożyczkowego. Jest to istotna odmienność w porównaniu do mechanizmu poręczeniowego. Jej konsekwencją jest zjawisko potencjalnej konkurencji pożyczek z finansowaniem bankowym (o tym samym, bezpośrednim i dłużnym, charakterze). Obecnie prowadzona w środowisku funduszy pożyczkowych w Polsce dyskusja adresuje tę kwestię. Podkreśla się konieczność profilowania działalności pożyczkowej w taki sposób, aby nie tworzyła ona pola do konkurowania z sektorem bankowym, ale raczej formowała kontinuum finansowania we współpracy z bankami, w postaci: fundusz pożyczkowy oferujący finansowanie dla przedsiębiorców nieposiadających historii kredytowej, następnie w miarę rozwoju pożyczkobiorcy, przejęcie dalszego finansowania przez sektor bankowy. Tego rodzaju schemat (bezsprzecznie uzasadniony i logiczny) jest jednak w Polsce bardzo rzadko spotykany. Rola funduszu pożyczkowego, jako instytucji uzupełniającej finansowanie kredytowe w sytuacjach szczególnych, wydaje się jak najbardziej wskazana (tym bardziej w warunkach rosnącego dostępu do finansowania bankowego, które to zjawisko dotyczy jednak głównie firm posiadających pozytywną historię współpracy z bankami). Ewentualne działania wspierające powinny być zatem tak konfigurowane, aby wywoływać międzyinstytucjonalną współpracę, prowadzącą do tworzenia się sekwencyjnego łańcucha instrumentów finansowania dłużnego. Należy również zwrócić uwagę na rolę funduszy poręczeniowych w kontekście kształtowania oferty pożyczkowej. Fundusz pożyczkowy, jako instytucja udzielająca finansowania dłużnego, jest potencjalnym partnerem dla instytucji poręczeniowych, które mogą zabezpieczać pożyczki. W ten też sposób, założenie o skupieniu oferty pożyczkowej na 17

18 przedsięwzięciach podwyższonego ryzyka (np. wczesnych fazach rozwojowych firm), urealnia się. Możliwe staje się bowiem ograniczenie ryzyka pożyczkowego 6, prowadzące do zdynamizowania akcji pożyczkowej, a także stosowania specyficznych rozwiązań proceduralnych, odmiennych od rozwiązań tradycyjnych, stosowanych w sektorze bankowym a więc lepiej dostosowanych do sytuacji pożyczkobiorcy. Ważnym pytaniem pozostaje natomiast, za pomocą jakich mechanizmów należałoby stymulować tego rodzaju współpracę. Pozostając w sferze finansowania dłużnego, trzeba również skomentować kwestię finansowania potrzeb gospodarczych przy wykorzystaniu instrumentów kredytowych. Także i w tym przypadku, znaczenia nabiera dostępność placówek dystrybucyjnych sektora bankowego. Jest ona szczególnie istotna, jeśli chodzi o oferowanie i uruchamianie kredytów na cele gospodarcze. Sieć placówek bankowych w województwie podkarpackim jest zbliżona do innych części kraju, nieco poniżej średniej. Zaprezentowany na dwóch kolejnych rysunkach rozkład nasycenia jednostkami bankowymi, uzasadnia wniosek, że dostępność instrumentów kredytowych w województwie podkarpackim kształtuje się podobnie, jak w innych regionach kraju. Podobnie wyglądają również problemy w dostępie do tego rodzaju finansowania. Z uwagi na sieciowy charakter głównych banków dostarczycieli kredytów gospodarczych, jednolitość procedur oraz najczęściej scentralizowany charakter struktur i przebiegów decyzyjnych, problemy te są uniwersalne. Koncentrują się one w sferze: (i) wymogów i restrykcyjnych standardów w zakresie oceny zdolności finansowej, (ii) wymogów w zakresie zabezpieczeń finansowania, (iii) szeregu kwestii proceduralnych, czy wreszcie wynikających (iv) z braku lub ograniczonej historii kredytowej potencjalnego kredytobiorcy. Rys Liczba placówek bankowych na 1000 km 2 powierzchni wg województw, (średnia dla Polski - 58) Rys Liczba placówek bankowych na 1 mln mieszkańców wg województw, (średnia dla Polski - 471) Legenda: > < Legenda: > <450 Źródło: Baza placówek bankowych w Polsce w 2011 oraz statystyka powiatów, Intelace Research, maj 2011 r. Jak już wcześniej zaznaczono, widoczna jest tendencja uwypuklająca kształtowanie instrumentów inżynierii finansowej, jako źródeł finansowania, ukierunkowanych na dostarczanie kapitału rozwojowego dla przedsiębiorstw / przedsięwzięć innowacyjnych. 6 Zauważmy przy tym, że zjawisku temu towarzyszyć będzie przyrost poziomu ryzyka operacyjnego po stronie instytucji poręczeniowych. Z tego też powodu, ważnym zagadnieniem staje się projektowanie i uruchamianie skutecznych systemów regwarancyjnych. 18

19 Można zatem przyjąć, że taka powinna być też rola przynajmniej częściowo omówionych dotąd instrumentów. Trzeba jednak zaznaczyć, że wcześniejsze badania ewaluacyjne, dotyczące polskich funduszy poręczeniowych i pożyczkowych wskazują, że ten kierunek kształtowania oferowanych produktów, praktycznie nie występuje 7. Działalność pożyczkowa i poręczeniowa realizowane są poprzez tworzenie produktów uniwersalnych brak jest specjalizacji produktowej (szczególnie dotyczy to problematyki innowacyjności, choć nie tylko brak jest również specjalizacji branżowej). W związku z tym oraz w kontekście obserwowanych trendów, pojawiają się istotne kwestie problemowe, dotyczące roli omawianych tu instrumentów inżynierii finansowej. Przykładowo: (i) jakie czynniki utrudniają specjalizację instrumentów inżynierii finansowej w kierunku wspomagania procesów innowacyjnych, (ii) w jaki sposób motywować instytucje finansowe do odpowiedniego adresowania innowacyjności w ofercie produktowej, (iii) czy zasadna jest akceptacja uniwersalnego charakteru produktów, a w zamian położenie nacisku na rozwój innych typów instrumentów inżynierii finansowej (np. instrumentów o charakterze udziałowym) oraz (iv) jak kompleks tej problematyki wygląda w przypadku województwa podkarpackiego (i jego specyfiki). W pewnym stopniu wymienione obszary problemowe odnoszą się również do finansowania oferowanego przez sektor bankowy 8. Kolejną grupę instrumentów inżynierii finansowej stanowi tzw. finansowanie kapitałowe / udziałowe (wejścia kapitałowe, oferowane przez rozmaite typy funduszy Venture Capital / Private Equity VC/PE). W związku z niniejszym badaniem, istotne są fundusze VC, specjalizujące się w finansowaniu wczesnych faz rozwojowych firm (fundusze zalążkowe i startowe, a także tzw. inkubatory technologiczno-inwestycyjne). Jeśli chodzi o instytucje oferujące tego rodzaju finansowanie, to praktycznie w Polsce brak jest organizacji działających w skali regionalnej (jednym z niewielu wyjątków jest Podlaski Fundusz Kapitałowy, też jednak częściowo operujący poza rodzimym województwem). Tego typu instrumenty inżynierii finansowej prowadzą przeważnie działalność na terenie całego kraju lub też jego znacznej części. Jest to uniwersalna charakterystyka działalności inwestycyjnej. Przemawia za nią konieczność poszukiwania najbardziej interesujących i intratnych przedsięwzięć inwestycyjnych. Element delimitacji terytorialnej nie może mieć tu znaczenia przeważa czynnik rentowności inwestycji, wynikający z potencjału rozwojowego celów inwestycyjnych oraz rentowność dezinwestycji. Dlatego też w tym przypadku nie ma większego sensu analiza regionalna. Fundusze ulokowane przykładowo w Warszawie, czy też Krakowie mogą aktywnie działać na terenie Podkarpacia lub też przeciwnie nie być zainteresowane tym regionem. W powyższym kontekście warto wspomnieć o Szwajcarsko-Polskim Programie Współpracy, który (za pośrednictwem Krajowego Funduszu Kapitałowego) przeznaczył określone środki na wspieranie tworzenia funduszy podwyższonego ryzyka, które zakładają 7 Odwołujemy się tu do trzech kluczowych w skali kraju, następujących opracowań i badań: (i) Ekspertyza dotycząca uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz systemu prawno-instytucjonalnego wdrażania instrumentów inżynierii finansowej w Polsce Wschodniej, PAG Uniconsult, MRR, wrzesień 2010 r., (ii) Ewaluacja trafności i efektów realizacji Działania 1.2. Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw, PAG Uniconsult, MRR, listopad 2009 oraz (iii) Wpływ realizacji Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw, lata , na poziom innowacyjności polskich przedsiębiorstw, PAG Uniconsult, MRR, lipiec W tym przypadku, mamy ostatnio do czynienia z pojawieniem się instrumentu wsparcia (kredyt technologiczny), który prowadzi do specjalizacji, uwzględniającej zagadnienie innowacyjności. Pozytywne doświadczenia w tym zakresie są jednak wciąż ograniczone, z uwagi na trudności we wdrażaniu kredytu technologicznego i dopiero jego niedawną rekonstrukcję, prowadzącą do wzrostu znaczenia tego instrumentu wsparcia. Zob. ustawa z dnia 30 maja 2008 r. o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz.U. 2008, Nr 116, poz. 730, z późn. zm.) 19

20 inwestycje w przedsiębiorstwa innowacyjne o wysokim potencjale rozwoju i przynajmniej po części ulokują kapitał w województwach południowo-wschodnich: lubelskim, podkarpackim, świętokrzyskim oraz małopolskim. Kapitalizacja funduszy w ramach tego programu znajduje się dopiero w początkowej fazie i brak jest jeszcze konkretnych efektów, odnoszących się wprost do województwa podkarpackiego. Uzupełniająco, trzeba również pamiętać o roli, którą odgrywają fundusze zalążkowe utworzone jeszcze w ramach Poddziałania ( Wsparcie powstawania funduszy kapitału zalążkowego typu seed capital ) Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw. Mianowicie, program ten doprowadził do kapitalizacji 6 funduszy typu seed capital. Co najmniej dwa z nich (zlokalizowane w Krakowie i Kaniowie k/bielsko-białej) koncentrują swe zainteresowanie na przedsięwzięciach z obszaru Polski południowej, w tym południowo-wschodniej. Co ważne, jeden z nich specjalizuje się w technice lotniczej. W województwie podkarpackim, kierunkuje to jego zainteresowanie inwestycyjne na obszar tzw. Doliny Lotniczej. Należy także zwrócić większą uwagę na rozwijające się obecnie w Polsce instrumenty inżynierii finansowej w postaci inkubatorów technologiczno-inwestycyjnych 9. Ich rozwój wywołany został realizacją jednego z działań wspierających Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 10. W tym obszarze instrumentów inżynierii finansowej, interesujące informacje przynosi analiza umów zawartych z projektodawcami w ramach Działania 3.1 PO IG. Tak więc projektodawcy, którzy ostatecznie podpisali umowy w ramach tego działania reprezentują tylko 10 województw, w większości największych i najbardziej rozwiniętych (umów takich zawarto 30). Niestety nie ma wśród nich żadnej instytucji z siedzibą w województwie podkarpackim, choć jedna instytucja (Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie) znalazła się wśród wnioskodawców, zakwalifikowanych do udzielenia wsparcia w sytuacji pojawienia się dodatkowych środków finansowych. Można natomiast zakładać, że co najmniej 2 inkubatory inwestycyjne działające na terenie Małopolski, ulokowane w Nowym Sączu, zdolne są do rekrutowania pomysłodawców z południowo-zachodniej części województwa podkarpackiego. Wszystkie instrumenty inżynierii finansowej, oferujące finansowanie udziałowe, okazują się szczególnie istotne, przede wszystkim w świetle problematyki zaopatrywania w kapitał rozwojowy przedsiębiorstw innowacyjnych. Choć kryterium decydującym jest zawsze rentowność inwestycji, to jednak z uwagi na charakter rynku i panującą na nim silną konkurencję zwykle cele inwestycyjne rozwijają się w sferze wysokich technologii, przedsięwzięć innowacyjnych, czy szerzej, nisz w ramach rozwojowych branż przemysłu i sektora usług. W kontekście niniejszego badania, szczególnie istotne kwestie dotyczą: (i) roli tego typu instrumentów w warunkach specyfiki i planowanych kierunków rozwojowych województwa podkarpackiego, (ii) sposobów aktywizacji dostarczycieli kapitału udziałowego w sektorze MŚP województwa podkarpackiego, (iii) ukierunkowywania wsparcia na rozwój 9 Inkubator technologiczno-inwestycyjny prowadzi działalność w dwóch, logicznie i procesowo powiązanych sferach. Po pierwsze, dokonuje selekcji pomysłów, które następnie podlegają tzw. preinkubacji (weryfikacja potencjału rozwojowego i dopracowanie pomysłu do poziomu koncepcji biznesowej). W przypadku pozytywnego rezultatu preinkubacji, oferowane jest zawiązanie spółki (inkubator + pomysłodawca), która w części kapitalizowana jest poprzez wejście kapitałowe instytucji prowadzącej inkubator. Szczegóły operacyjne określają polityki inwestycyjne inkubatorów, przy czym ostatecznym celem inwestycji jest przychód z odsprzedaży udziałów rozwiniętej już firmy (poprzez wykup menedżerski, wprowadzenie na giełdę, odsprzedaż inwestorowi branżowemu lub finansowemu np. funduszowi VC). 10 Działanie to podlegało już ewaluacji, która wykazała zasadność rozwijania tego rodzaju instrumentów wsparcia. Zob. Przeprowadzenie ewaluacji tematycznej Działania 3.1 PO IG pn. Inicjowanie działalności innowacyjnej - ocena efektywności i skuteczności Działania 3.1 PO IG, PAG Uniconsult, PARP, grudzień

Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw

Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw Inwestycje zalążkowe mechanizm finansowania wczesnych faz rozwojowych przedsiębiorstw Wykład M. Gajewski (2016) Przedmiot wykładu Przedmiot: Tło problematyki

Bardziej szczegółowo

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne:

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne: Ewaluacja ex post projektu systemowego PARP pt. Utworzenie i dokapitalizowanie Funduszu Pożyczkowego Wspierania Innowacji w ramach Pilotażu w III osi priorytetowej PO IG Metodologia badania Cel i przedmiot

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja skali zapotrzebowania na instrumenty finansowania zwrotnego w sektorze MŚP

Identyfikacja skali zapotrzebowania na instrumenty finansowania zwrotnego w sektorze MŚP Identyfikacja skali zapotrzebowania na instrumenty finansowania zwrotnego w sektorze MŚP Program Przegląd raportów podejmujących temat luki kapitałowej. Bariery występujące w badaniach luki. Określenie

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

Jan Szczucki, PAG Uniconsult

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Badanie zrealizowane w ramach projektu współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wybrane wnioski z ewaluacji instrumentów inżynierii finansowej zrealizowanej

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy Zarządzanie Publiczne, 2(18)/2012, s. 75-85 Kraków 2012 Published online September 10, 2012 doi: 10.4467/20843968ZP. 12.012.0536 Wsparcie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw w województwie

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Konin, 24 marca 2014 r. BGK jedyny Bank Państwowy w Polsce założony w 1924 r. www.jeremie.com.pl 2 Bank Gospodarstwa Krajowego, utworzony w 1924 r.,

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE. Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców.

Inicjatywa JEREMIE. Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców. Inicjatywa JEREMIE Tytuł prezentacji Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców. BGK Miasto, data Co to jest JEREMIE? Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises Wspólne

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Czym jest Inicjatywa JEREMIE

Czym jest Inicjatywa JEREMIE Czym jest Inicjatywa JEREMIE W Wielkopolsce Inicjatywa JEREMIE realizowana jest w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego 2007-2013 Działanie 1.3 Rozwój systemu finansowych instrumentów

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw www.psab.pl Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Koordynator zarządzający Ponadregionalną Siecią Aniołów Biznesu - Innowacja

Bardziej szczegółowo

Pozabankowe instrumenty wspierania dostępu do zewnętrznych źródeł finansowania działalności gospodarczej. Działalność poręczeniowa (pozabankowa)

Pozabankowe instrumenty wspierania dostępu do zewnętrznych źródeł finansowania działalności gospodarczej. Działalność poręczeniowa (pozabankowa) Pozabankowe instrumenty wspierania dostępu do zewnętrznych źródeł finansowania działalności gospodarczej Wykład Działalność poręczeniowa (pozabankowa) M. Gajewski (2014 SemZ) Przedmiot Przedmiot: Tło problematyki

Bardziej szczegółowo

Produkty kapitałowe Tytuł prezentacji oferowane w ramach Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego - propozycja

Produkty kapitałowe Tytuł prezentacji oferowane w ramach Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego - propozycja Produkty kapitałowe Tytuł prezentacji oferowane w ramach Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego - propozycja BGK Bank Gospodarstwa Krajowego Wrocław, 25 maja 2012 r. Miasto, data Najważniejsze informacje

Bardziej szczegółowo

Programy wsparcia finansowego start-up ów

Programy wsparcia finansowego start-up ów Programy wsparcia finansowego start-up ów Piotr Sławski Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości 26 maj 2007r. Plan prezentacji 1) Wstęp Działalność PARP Finansowanie wczesnych faz rozwoju i problem equity

Bardziej szczegółowo

Instrumenty Finansowe w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020

Instrumenty Finansowe w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020 Instrumenty Finansowe w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020 Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020 Decyzja

Bardziej szczegółowo

Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie. GiŜycko 19.06. 2012 rok

Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie. GiŜycko 19.06. 2012 rok Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie GiŜycko 19.06. 2012 rok Poręczenia kredytowe są jednym z najbardziej tradycyjnych i popularnych instrumentów finansowych stosowanych

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dziś i jutro

Fundusze unijne dziś i jutro Fundusze unijne dziś i jutro Mechanizmy wsparcia przedsiębiorstw Dotacje Usługi doradcze Szkolenia Powiązania kooperacyjne (klastry) Instrumenty inżynierii finansowej - pożyczki, mikropożyczki, poręczenia,

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

JEREMIE 2007-2013 Efekty i plany

JEREMIE 2007-2013 Efekty i plany JEREMIE 2007-2013 Efekty i plany Głęboczek, maj 2015 Projekty dotyczące wsparcia sektora MŚP realizowane przez BGK w roli Menadżera Funduszu Powierniczego Data zawarcia umowy Wkład do Projektu Województwo

Bardziej szczegółowo

Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie. Giżycko 19.06. 2012 rok

Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie. Giżycko 19.06. 2012 rok Warmińsko-Mazurski Fundusz Poręczenia Kredytowe Sp. z o.o. w Działdowie Giżycko 19.06. 2012 rok Poręczenia kredytowe są jednym z najbardziej tradycyjnych i popularnych instrumentów finansowych stosowanych

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA WYKONANIE EKSPERTYZY: Wpływ wdroŝenia Inicjatywy JEREMIE na terenie województwa kujawsko-pomorskiego na sytuację gospodarczą regionu ze szczególnym uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

pozycji rynkowej napotyka na jedną

pozycji rynkowej napotyka na jedną STAN SYSTEMU POŻYCZKOWO-GWARANCYJNEGO DLA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW szanse i wyzwania Finansowanie polskich przedsiębiorstw w okresie spowolnienia gospodarczego Warszawa 10. grudnia 2008 Sektor

Bardziej szczegółowo

Fundusz Rozwoju i Promocji Województwa Wielkopolskiego S.A. Krzysztof Leń Poznań 17 grudnia 2010

Fundusz Rozwoju i Promocji Województwa Wielkopolskiego S.A. Krzysztof Leń Poznań 17 grudnia 2010 Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Fundusz Rozwoju i Promocji Województwa Wielkopolskiego S.A. Krzysztof Leń Poznań 17 grudnia 2010 Instrumenty finansowe

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dziś i jutro

Fundusze unijne dziś i jutro Fundusze unijne dziś i jutro Mechanizmy wsparcia przedsiębiorstw Dotacje Usługi doradcze Szkolenia Powiązania kooperacyjne (klastry) Instrumenty inżynierii finansowej - pożyczki, mikropożyczki, poręczenia,

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Instrumenty wsparcia przedsiębiorców w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój I. Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Fundusz Powierniczy JEREMIE Województwa Pomorskiego - wdraŝane instrumenty dla sektora MSP. Gdańsk, 13 maja 2010 r.

Fundusz Powierniczy JEREMIE Województwa Pomorskiego - wdraŝane instrumenty dla sektora MSP. Gdańsk, 13 maja 2010 r. Fundusz Powierniczy JEREMIE Województwa Pomorskiego - wdraŝane instrumenty dla sektora MSP 1 Inicjatywa JEREMIE Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises Wspólne europejskie zasoby dla MŚP

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

Program wsparcia funduszy kapitału zalążkowego

Program wsparcia funduszy kapitału zalążkowego Program wsparcia funduszy kapitału zalążkowego Tomasz Sypuła Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości 19 września 2006r. Plan prezentacji Co to jest fundusz kapitału zalążkowego? Cel udzielanego wsparcia

Bardziej szczegółowo

Wsparcie polskiego rynku venture capital w Programie ramowym CIP 2007-2013

Wsparcie polskiego rynku venture capital w Programie ramowym CIP 2007-2013 Wsparcie polskiego rynku venture capital w Programie ramowym CIP 2007-2013 Joanna Dąbrowska Chorzów, 7 kwietnia 2011 r. Strumienie finansowania MŚP 2007-2013 Krajowe programy operacyjne np. PO IG, PO IiŚ,

Bardziej szczegółowo

Dolnośląski Fundusz Powierniczy szansa rozwoju dla mikro, mały i średnich firm na Dolnym Śląsku

Dolnośląski Fundusz Powierniczy szansa rozwoju dla mikro, mały i średnich firm na Dolnym Śląsku Dolnośląski Fundusz Powierniczy szansa rozwoju dla mikro, mały i średnich firm na Dolnym Śląsku Bank Gospodarstwa Krajowego Wrocław, dn. 21.09.2011 r. Co to jest JEREMIE? Joint European Resources for Micro-to-Medium

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw (w sektorze MŚP)

Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw (w sektorze MŚP) Pozabankowe źródła finansowania przedsiębiorstw (w sektorze MŚP) Podsumowanie Wykład M. Gajewski (2015) Treść Przedmiot: Tło problematyki wspierania dostępu do źródeł kapitału mikro, mali i średni przedsiębiorcy;

Bardziej szczegółowo

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Inicjatywa JEREMIE w województwie pomorskim - PRFPK Sp. z o.o. w procesie finansowania MŚP Inicjatywa JEREMIE dla rozwoju Pomorza Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Realizacja operacji wg stanu na koniec

Bardziej szczegółowo

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wrocław, 19 czerwca 2015

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wrocław, 19 czerwca 2015 Analiza ex-ante w zakresie możliwości zastosowania instrumentów finansowych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego 2014 2020 Wybrane wyniki Jan Szczucki, PAG Uniconsult

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dziś i jutro

Fundusze unijne dziś i jutro Fundusze unijne dziś i jutro Mechanizmy wsparcia przedsiębiorstw Dotacje Usługi doradcze Instrumenty inżynierii finansowej - pożyczki, mikropożyczki, poręczenia, fundusze Private Equity/ Venture Capital

Bardziej szczegółowo

- narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja. Poznao, grudzieo 2015

- narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja. Poznao, grudzieo 2015 - narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja Poznao, grudzieo 2015 Aktualny system finansowy wspierający przedsiębiorców w Wielkopolsce 2 Wsparcie przedsiębiorców w Wielkopolsce realizowane

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

www.pozyczki.kujawsko-pomorskie.pl

www.pozyczki.kujawsko-pomorskie.pl Pożyczki i poręczenia na inwestycje realizowane przez K-PFP sp. z o.o. oraz TFPK sp. z o.o. przy wykorzystaniu środków pochodzących z RPO WK-P na lata 2007-2013 z uwzględnieniem Inicjatywy JEREMIE Toruń

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja projektu opinii Komitetu Regionów Instrumenty finansowe wspierające rozwoju terytorialny Adam Struzik Marszałek Województwa Mazowieckiego

Prezentacja projektu opinii Komitetu Regionów Instrumenty finansowe wspierające rozwoju terytorialny Adam Struzik Marszałek Województwa Mazowieckiego Prezentacja projektu opinii Komitetu Regionów Instrumenty finansowe wspierające rozwoju terytorialny Adam Struzik Marszałek Województwa Mazowieckiego Bruksela, 8 lipca 2015 r. Opinia Dostrzegając w regulacjach

Bardziej szczegółowo

Projekt JEREMIE w Katalonii

Projekt JEREMIE w Katalonii Projekt JEREMIE w Katalonii Poznań, 10 września 2008 18/09/2008 1.- Opis 2.- JEREMIE w Katalonii 3.- Umowa o Dofinansowanie 4.- Plan inwestycyjny 1.- Opis 1.- Opis 4 1- Opis JEREMIE (Wspólne Europejskie

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

KRAJOWY PUNKT KONTAKTOWY DS. INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH PROGRAMÓW UNII EUROPEJSKIEJ. Instrumenty gwarancyjne w programach ramowych UE 2014-2020

KRAJOWY PUNKT KONTAKTOWY DS. INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH PROGRAMÓW UNII EUROPEJSKIEJ. Instrumenty gwarancyjne w programach ramowych UE 2014-2020 DS. INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH Instrumenty gwarancyjne w programach ramowych UE 2014-2020 Zakres prezentacji: Krajowy Punkt Kontaktowy przy ZBP Zwrotne instrumenty finansowe w programach UE 2007-2013 Instrumenty

Bardziej szczegółowo

Leszek Cybulski Inicjatywa Jeremie jako wsparcie dla MŚP z uwzględnieniem działalności DFG Sp. z o. o.

Leszek Cybulski Inicjatywa Jeremie jako wsparcie dla MŚP z uwzględnieniem działalności DFG Sp. z o. o. Leszek Cybulski Inicjatywa Jeremie jako wsparcie dla MŚP z uwzględnieniem działalności DFG Sp. z o. o. Plan prezentacji 1. Jeremie definicja, historia powstania. 2. Jeremie w Polsce 3. Jeremie w Regionie

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności innowacyjnej MŚP. Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 Instrumenty finansowe dla MŚP

Źródła finansowania działalności innowacyjnej MŚP. Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 Instrumenty finansowe dla MŚP Źródła finansowania działalności innowacyjnej MŚP Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 Instrumenty finansowe dla MŚP - obecne również na polskim rynku Joanna Dąbrowska www. cip.gov.pl/eip

Bardziej szczegółowo

CAPITAL VENTURE. Jak zdobyć mądry kapitał? Krajowy Fundusz Kapitałowy 24 maja 2012. Piotr Gębala

CAPITAL VENTURE. Jak zdobyć mądry kapitał? Krajowy Fundusz Kapitałowy 24 maja 2012. Piotr Gębala VENTURE CAPITAL Jak zdobyć mądry kapitał? Piotr Gębala Krajowy Fundusz Kapitałowy 24 maja 2012 Agenda Źródła kapitału na rozwój Fundusze VC w Polsce KFK i fundusze VC z jego portfela Źródła kapitału a

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

Dotacje unijne na innowacyjne projekty

Dotacje unijne na innowacyjne projekty Dotacje unijne na innowacyjne projekty Dotychczas głównym źródłem finansowania działalności B+R były środki własne przedsiębiorców. Jednak z upływem czasu potencjał innowacyjnych projektów badawczych został

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Artykuł wprowadzający do e-debaty Sektor małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) ma istotne

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw B 316447 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I. Konkurencyjność sektora małych i średnich przedsiębiorstw,

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/ Oficjalne serwisy poświęcone funduszom pomocowym Fundusze strukturalne http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/ Fundusz Spójności http://www.funduszspojnosci.gov.pl/ Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Iwona Nurzyńska. Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce

Iwona Nurzyńska. Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce Iwona Nurzyńska Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk Warszawa 2011 Iwona Nurzyńska European

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE źródłem wsparcia dla MŚP w Regionie. InvestExpo Business Meeting 10 maja 2011 Wrocław

Inicjatywa JEREMIE źródłem wsparcia dla MŚP w Regionie. InvestExpo Business Meeting 10 maja 2011 Wrocław Inicjatywa JEREMIE źródłem wsparcia dla MŚP w Regionie InvestExpo Business Meeting 10 maja 2011 Wrocław Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. powołany w

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE realizowane przez Bank Pekao SA Katowice, 16 maja 2014 Dużo większa rola

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Bariery i stymulanty rozwoju rynku Venture Capital w Polsce

Bariery i stymulanty rozwoju rynku Venture Capital w Polsce Bariery i stymulanty rozwoju rynku Szymon Bula Wiceprezes Zarządu Association of Business Angels Networks 25 maja 2012 Fazy rozwoju biznesu Zysk Pomysł Seed Start-up Rozwój Dojrzałość Zysk Czas Strata

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE w Województwie Zachodniopomorskim. Szczecin, 8.12.2010 r.

Inicjatywa JEREMIE w Województwie Zachodniopomorskim. Szczecin, 8.12.2010 r. Inicjatywa JEREMIE w Województwie Zachodniopomorskim Szczecin, 8.12.2010 r. Inicjatywa JEREMIE Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises Wspólne europejskie zasoby dla MŚP Szczecin, 8.12.2010

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

VENTURE CAPITAL. Finansowe instrumenty wsparcia innowacyjnych przedsiębiorstw. Piotr Gębala Prezes Zarządu Warszawa, 26 maja 2010

VENTURE CAPITAL. Finansowe instrumenty wsparcia innowacyjnych przedsiębiorstw. Piotr Gębala Prezes Zarządu Warszawa, 26 maja 2010 VENTURE CAPITAL Finansowe instrumenty wsparcia innowacyjnych przedsiębiorstw Piotr Gębala Prezes Zarządu Warszawa, 26 maja 2010 Wybrane źródła kapitału / instrumenty wsparcia Agendy rządowe/fundacje finansujące

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Marceli Niezgoda Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Lublin, 22 czerwca 2015 r. Wyzwanie na najbliższe lata zwiększenie poziomu zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl październik 2011 Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Pomoc przedakcesyjna począwszy od roku 2000 przyznana

Bardziej szczegółowo

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska Jednym z programów, w którym uwzględniono potrzeby małych i średnich przedsiębiorców jest Program Ramowy na Rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013. Obok programów o zasięgu krajowym, do dyspozycji

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje

Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje Katowice, 02.09.2015r Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje RPO WSL Regionalny Program Operacyjny Województwa Śląskiego (RPO WSL) przewiduje

Bardziej szczegółowo

MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak

MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak Kraków, 8 kwietnia 2009 Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego Rok 1993: Agencję tworzą: z inicjatywy Wojewody Krakowskiego i Agencji

Bardziej szczegółowo

Preferencyjne finansowanie dla przedsiębiorców w programach ramowych UE

Preferencyjne finansowanie dla przedsiębiorców w programach ramowych UE Preferencyjne finansowanie dla przedsiębiorców w programach ramowych UE Arkadiusz Lewicki Dyrektor Krajowy Punkt Kontaktowy ds. Instrumentów Finansowych Programów Unii Europejskiej Związek Banków Polskich

Bardziej szczegółowo

Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 (CIP)

Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 (CIP) Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji 2007-2013 (CIP) Instrumenty finansowe dla MŚP Arkadiusz Lewicki Dyrektor Krajowy Punkt Kontaktowy CIP przy Związku Banków Polskich Program ramowy na

Bardziej szczegółowo

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Założeniem POIR jest wsparcie realizacji całego procesu powstawania

Bardziej szczegółowo

W RAMACH KRAJOWYCH PROGRAMÓW OPERACYJNYCH

W RAMACH KRAJOWYCH PROGRAMÓW OPERACYJNYCH EKSPERT FUNDUSZY UNIJNYCH POZYSKAJ Z NAMI DOTACJE UNII EUROPEJSKIEJ 0 EUROPROJEKTY Consulting Sp. z o.o. Ekspert Funduszy Unii Europejskiej Andersia Business Centre Plac Andersa 7 61-894 Poznań tel. 61

Bardziej szczegółowo

MAPA FUNDUSZY POŻYCZKOWYCH

MAPA FUNDUSZY POŻYCZKOWYCH MAPA FUNDUSZY POŻYCZKOWYCH MAREK MIKA Polski Związek Funduszy Pożyczkowych Dane na 31.12 2011r. LICZBA POZIOM KAPITAŁU ROZKŁAD TERYTORIALNY Pierwszy fundusz pożyczkowy powstał w 1992 roku. Obecnie w Polsce

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach RPO WSL 2014-2020 wersja 4. Katowice, 28 marca 2014 r.

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach RPO WSL 2014-2020 wersja 4. Katowice, 28 marca 2014 r. Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach RPO WSL 2014-2020 wersja 4 Katowice, 28 marca 2014 r. Alokacja na działania skierowane dla Przedsiębiorców w okresie 2007-2013 Alokacja na poddziałania skierowane

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Dr Irena Herbst Dlaczego wspierać ekonomię społeczną O poziomie życia społeczeństw decyduje nie tylko kapitał fizyczny, ale także kapitał ludzki i

Bardziej szczegółowo

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Instrumenty finansowe w programach operacyjnych na lata 2014-2020. Rynia, 27 luty 2014 r.

Instrumenty finansowe w programach operacyjnych na lata 2014-2020. Rynia, 27 luty 2014 r. w programach operacyjnych na lata 2014-2020 Rynia, 27 luty 2014 r. na lata 2014-2020 stan prac Rozporządzenie PE i Rady (UE) nr 1303/2013, w tym tytuł IV poświęcony Instrumentom Finansowym weszło w życie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie polskiego biznesu, możliwe w ramach Programu CIP 2007-2013; Instrumenty finansowe dla MŚP po 2013 r.

Wsparcie polskiego biznesu, możliwe w ramach Programu CIP 2007-2013; Instrumenty finansowe dla MŚP po 2013 r. Wsparcie polskiego biznesu, możliwe w ramach Programu CIP 2007-2013; Instrumenty finansowe dla MŚP po 2013 r. Centralny Punkt Informacyjny FE Warszawa 20 marca 2013 r. Krajowy Punkt Kontaktowy Programu

Bardziej szczegółowo

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI grudzień 2012 r. MARR - oferta dla przedsiębiorczych Wspieranie starterów - projekty edukacyjne, szkolenia, punkty informacyjne, doradztwo, dotacje na start Ośrodek

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku

Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku w sprawach: przystąpienia Gminy Kowalewo Pomorskie do Lokalnego Funduszu Pożyczkowego Samorządowa Polska Kowalewo

Bardziej szczegółowo

Instrumenty finansowe w programach ramowych UE

Instrumenty finansowe w programach ramowych UE Instrumenty finansowe w programach ramowych UE Ewa Krawiec Michał Gorzelak Krajowy Punkt Kontaktowy ds. Instrumentów Finansowych Programów Unii Europejskiej Związek Banków Polskich Warszawa, 13.10.2014

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Sopot, 13 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich , współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Bardziej szczegółowo

Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020

Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Zakres, metodologia i wyniki ewaluacji Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM 10modułów oceny ex ante 1. Ocena Strategii

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU Mirosław rajewski Uniwersytet Gdański WYORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI ATYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SETORZE TRANSPORTU Wprowadzenie Problemy związane

Bardziej szczegółowo

Świętokrzyski Fundusz Poręczeniowy spółka z organiczoną odpowiedzialnością

Świętokrzyski Fundusz Poręczeniowy spółka z organiczoną odpowiedzialnością Tytuł projektu Nazwa Beneficjenta Projekt 1 ISTOTNY Projekt 2 Projekt 3 Rozszerzenie działalności Świętokrzyskiego Funduszu Poręczeniowego Sp. z o.o. formą wspierania mikro, małych i średnich przedsiębiorców

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 2011 Krajowy System Usług oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 Krajowy System Usług (KSU) to oferta usług dla osób przedsiębiorczych w kraju - firm z sektora

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK)

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK) konkurs 1/JEREMIE/RPOWK-P/2012 Załącznik nr 1 do trybu składania wniosków o wsparcie finansowe dla Wnioskodawców ze środków Funduszu Powierniczego JEREMIE utworzonego w ramach działania 5.1. Rozwój Instytucji

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji RPO Lubuskie 2020 Oś Priorytetowa 1 Gospodarka i innowacje PI 3 c Zwiększone zastosowanie innowacji w przedsiębiorstwach sektora MŚP W ramach PI mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa mogą uzyskać wsparcie

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA - FUNDUSZ)

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA - FUNDUSZ) KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA - FUNDUSZ) Konkurs nr 1/JEREMIE/RPOWK-P/2014 Nr Kryterium Opis kryterium Sposób oceny A. Dopuszczalność projektu A.1 Cele projektu wspierają

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Waldemar Długiński Dyrektor Programu Mikrofinansowania Pomorski Fundusz PoŜyczkowy Sp. z o.o. Gdańsk, dnia 1 grudnia 2011r.

Waldemar Długiński Dyrektor Programu Mikrofinansowania Pomorski Fundusz PoŜyczkowy Sp. z o.o. Gdańsk, dnia 1 grudnia 2011r. Fundusze, konkursy, dotacje szanse i moŝliwości dla przedsiębiorców w roku 2012 Waldemar Długiński Dyrektor Programu Mikrofinansowania Pomorski Fundusz PoŜyczkowy Sp. z o.o. Gdańsk, dnia 1 grudnia 2011r.

Bardziej szczegółowo

Możliwości wspierania finansowania działalności gospodarczej MSP.

Możliwości wspierania finansowania działalności gospodarczej MSP. Możliwości wspierania finansowania działalności gospodarczej MSP. Spotkanie brokerskie z przedsiębiorcami i pracownikami z branży piekarniczo - cukierniczej województwa warmińsko-mazurskiego. Dyrektor

Bardziej szczegółowo