Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta"

Transkrypt

1 Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta

2

3 Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta Redakcja naukowa dr hab. inż. Mariola Kwasek Autorzy: dr hab. inż. Mariola Kwasek dr inż. Agnieszka Obiedzińska 2014

4 Prac zrealizowano w ramach tematu Konkurencyjno rolnictwa zrównowaonego w zadaniu: Rolnictwo zrównowaone a bezpieczna ywno i zdrowie Celem pracy jest charakterystyka systemów rolniczych oraz okrelenie wpywu zrównowaonej diety na zdrowie czowieka i ochron rodowiska przyrodniczego. Praca podejmuje wan i priorytetow tematyk interdyscyplinarn, czc cztery dyscypliny nauki: rolnictwo, wyywienie, zdrowie oraz rodowisko przyrodnicze. Podjty temat ma znaczenie utylitarne nie tylko dla mieszkaców Polski, ale take mieszkaców innych krajów wiata. Recenzenci: prof. dr hab. Boena Waszkiewicz-Robak, SGGW w Warszawie prof. dr hab. Ryszard Zadernowski, Uniwersytet Warmisko-Mazurski w Olsztynie Opracowanie komputerowe dr hab. in. Mariola Kwasek Korekta Barbara Walkiewicz Redakcja techniczna Leszek lipski Projekt okadki AKME Projekty Sp. z o.o. ISBN Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej Pastwowy Instytut Badawczy Warszawa, ul. witokrzyska 20, skr. poczt. nr 984 tel.: (22) faks: (22)

5 Spis treci Wprowadzenie... 7 I. ZRÓWNOWAONE SYSTEMY ROLNICZE Charakterystyka systemów rolniczych Rolnictwo konwencjonalne Alternatywne systemy rolnicze Rolnictwo ekologiczne Rolnictwo integrowane Rolnictwo precyzyjne Rolnictwo konserwujce Mieszane systemy rolnicze Agrolenictwo Rolnictwo konwencjonalne versus rolnictwo ekologiczne II. ZRÓWNOWAONA DIETA Wielowymiarowy charakter zrównowaonej diety Systemy produkcji i spoycia ywnoci a zrównowaona dieta Postawy konsumentów wobec ywnoci i rodowiska Projekcje scenariuszy ywnociowych a rodowisko III. CHOROBY DIETOZALENE ORAZ ICH KOSZTY EKONOMICZNE Choroby ukadu krenia Cukrzyca Nadwaga i otyo Nowotwory 61 IV. IMPLEMENTACJA ZRÓWNOWAONYCH DIET Produktowe wytyczne ywieniowe Zastosowanie produktowych wytycznych ywieniowych w promowaniu zrównowaonych diet Model Piramidy Podwójnej ywieniowej i rodowiskowej Zrównowaona dieta LiveWell Adaptacja diety LiveWell 2020 przez inne kraje europejskie Zrównowaona dieta a rodowisko Koszty ekonomiczne zrównowaonej diety Szanse i bariery implementacji zrównowaonej diety. 92 V. YWNO FUNKCJONALNA Koncepcja ywnoci funkcjonalnej Status prawny ywnoci funkcjonalnej Owiadczenia zdrowotne a regulacje prawne w Japonii, Stanach Zjednoczonych i Unii Europejskiej Rynek ywnoci funkcjonalnej Konsument ywnoci funkcjonalnej Przyszo ywnoci funkcjonalnej Podsumowanie i wnioski Bibliografia 121

6

7 Wprowadzenie W kolejnym zeszycie [26] z serii Z bada nad rolnictwem spoecznie zrównowaonym przedstawiono charakterystyk systemów rolniczych, zrównowaonej diety i kosztów z ni zwizanych, a take ywnoci funkcjonalnej na podstawie bada prowadzonych w Polsce i za granic. Praca zostaa zrealizowana w ramach zadania badawczego Rolnictwo zrównowaone a bezpieczna ywno i zdrowie w temacie Konkurencyjno rolnictwa zrównowaonego, bdcego czci Programu Wieloletniego Konkurencyjno polskiej gospodarki ywnociowej w warunkach globalizacji i integracji europejskiej. Celem pracy jest charakterystyka systemów rolniczych oraz okrelenie wpywu zrównowaonej diety na zdrowie czowieka i ochron rodowiska przyrodniczego. Praca podejmuje wan i priorytetow tematyk interdyscyplinarn, czc cztery dyscypliny nauki: rolnictwo, wyywienie, zdrowie oraz rodowisko przyrodnicze. Podjty temat ma znaczenie utylitarne nie tylko dla mieszkaców Polski, ale take mieszkaców innych krajów wiata. Zmiany klimatyczne stanowi jeden z kluczowych aspektów politycznych, spoecznych i gospodarczych wspóczesnego wiata. Gówn przyczyn zmian klimatu jest wzrost emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Prowadzone dotychczas badania wskazuj, e do globalnej zmiany klimatu przyczyniaj si cztery rodzaje dziaalnoci czowieka: wytwarzanie energii, przemys, transport oraz rolnictwo. Rolnictwo istotnie wpywa na rodowisko, i to zarówno w negatywnym, jak i pozytywnym znaczeniu. Dziaalno rolnicza z jednej strony moe degradowa rodowisko przyrodnicze, a z drugiej zachowywa i je chroni, a nawet tworzy walory przyrodnicze. Pogodzenie rozwoju rolnictwa, którego najwaniejsza funkcja polega na wytwarzaniu produktów na potrzeby wyywienia ludnoci, z ochron rodowiska przyrodniczego jest niezmiernie trudnym do zrealizowania zadaniem. Fakt ten potguje niski poziom wiadomoci polskiego spoeczestwa zarówno o zagroeniach rodowiska przyrodniczego i jego konsekwencjach dla zdrowia czowieka, jak równie o zagroeniach zdrowotnych wynikajcych z nieprawidowego sposobu odywiania si, które zwiksza ryzyko wystpienia przewlekych chorób niezakanych, do których nale m.in. choroby ukadu krenia oraz nowotwory, choroby ukadu trawiennego, cukrzyca insulinoniezalena, osteoporoza, a take nadwaga i otyo. 7

8 Rosnce zagroenie przewlekymi chorobami niezakanymi na wiecie spowodowao, e ich prewencja zostaa uznana za gówne wyzwanie dla organizacji odpowiedzialnych za zdrowie publiczne. W zwizku z tym wymaga to zaangaowania rzdów poszczególnych krajów, jak i spoecznoci midzynarodowej w promocj zdrowej diety oraz aktywnoci fizycznej. Zdrowie jest nieodcznym warunkiem osigni czowieka. Najwikszy wpyw na zdrowie czowieka ma styl ycia, czyli wiadome zachowania sprzyjajce utrzymaniu i ochronie zdrowia. Na styl ycia skadaj si nastpujce elementy: aktywno fizyczna, sposób odywiania si, higiena osobista, umiejtno radzenia sobie ze stresem, stosowanie uywek (alkoholu, tytoniu, narkotyków, rodków psychotropowych) oraz poddawanie si profilaktycznym badaniom okresowym. Jest to grupa czynników, na które czowiek ma bezporedni wpyw, a wic sam decyduje o swoim zdrowiu. Styl ycia wpywa na zdrowie czowieka w okoo 50%. rodowisko fizyczne (naturalne i stworzone przez czowieka) warunkuje stan zdrowia czowieka w okoo 20%. Pozytywny wpyw na zdrowie ma stan czystoci wody, gleby oraz powietrza, a take jako zdrowotna ywnoci, bezpieczna szkoa, miejsce pracy i warunki mieszkaniowe. Negatywne oddziaywanie rodowiska na zdrowie czowieka wynika w duym stopniu z degradacji rodowiska, szkodliwych substancji chemicznych, promieniowania jonizujcego i haasu. Oddziaywanie czowieka na poszczególne elementy zmienia si wraz z postpem cywilizacyjnym i technologicznym. Czynniki genetyczne (dziedziczenie cech anatomicznych przez potomstwo, odziedziczone predyspozycje do pewnych chorób) s równie odpowiedzialne za zdrowie czowieka w okoo 20%, ale na czynniki genetyczne czowiek nie ma adnego wpywu. Zdrowie czowieka zaledwie w okoo 10% zaley od opieki zdrowotnej jej struktury, organizacji, funkcjonowania, a take dostpnoci wiadcze medycznych i ich jakoci. Jestemy wycznie odbiorcami dziaa, na które nie mamy bezporedniego wpywu. Nawet najlepiej zorganizowana i dobrze finansowana suba zdrowia, z placówkami wyposaonymi w nowoczesny, wysoko specjalistyczny sprzt medyczny nie warunkuje utrzymania stanu penego zdrowia. Poziom opieki zdrowotnej oraz dostpno usug medycznych na tle pozostaych uwarunkowa maj najmniejsze znaczenie. Do najwaniejszych zagroe zdrowotnych nale: nieprawidowy sposób odywiania si, zanieczyszczenia chemiczne ywnoci zwizane z produkcj rolnicz i hodowl zwierzt, zanieczyszczenia fizyczne ywnoci, niewaciwa jako zdrowotna ywnoci oraz rodowiskowe zagroenia zdrowia (fizyczne i spoeczne). 8

9 Zdrowie czowieka jest cile zwizane ze zdrowiem ekosystemów zdrowa gleba wydaje zdrowe pody, które s pokarmem zwierzt i ludzi. Zdrowotno jest jedn z czterech fundamentalnych zasad rolnictwa ekologicznego. Pozostae zasady to: ekologia, sprawiedliwo, troskliwo. Zasady te zostay opracowane przez Midzynarodow Federacj Rolnictwa Ekologicznego (International Federation of Organic Agriculture Movement, IFOAM). Fundamentalne zasady rolnictwa ekologicznego to wartoci, które wyraaj priorytety oraz wskazuj na wizj poprawy rolnictwa w skali globalnej. Rolnictwo ekologiczne jest wyrónikiem zrównowaonego rolnictwa, stanowicego zasadniczy element zapewnienia bezpieczestwa ywnociowego, poprzez fizyczn i ekonomiczn dostpno ywnoci w warunkach zapewnianiajcych zdrowie konsumenta, autentyczno i pochodzenie produktów rolno- -ywnociowych. Stanowi to wany element w realizacji europejskiej strategii zapewnienia bezpieczestwa ywnoci i dbaoci o jako od pola do stou. Rolnictwo ekologiczne odgrywa istotn rol w ochronie biorónorodnoci, dynamizujc przyrodnicze mechanizmy produkcyjne poprzez stosowanie rodków naturalnych nieprzetworzonych technologicznie. Ponadto zapewnia trwa yzno gleby i zdrowotno zwierzt oraz wysok jako biologiczn produktów. Jest to system zrównowaony ekologicznie, ekonomicznie i spoecznie, nieobciajcy rodowiska, który umoliwia rozwój wsi i rolnictwa, jako bezcennych, ponadczasowych wartoci samych w sobie. Szans na popraw kondycji zdrowotnej mieszkaców Polski, a tym samym zmniejszenie wydatków na ochron zdrowia, i jednoczenie na popraw ochrony rodowiska przyrodniczego jest rolnictwo zrównowaone. Respektowanie podstawowych zasad rolnictwa zrównowaonego, ukierunkowanego na takie wykorzystanie zasobów ziemi, które nie niszczy ich naturalnych róde, lecz pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb kolejnych generacji producentów i konsumentów, moe sta si szans dla Polski. Polska oferujc model rolnictwa zrównowaonego oraz ywno wyprodukowan z zastosowaniem minimalnej iloci nawozów i rodków ochrony rolin, czyli ywno o wysokiej jakoci zdrowotnej, moe sta si bardziej konkurencyjna na globalnym rynku. W warunkach globalizacji podstawowym wyzwaniem staje si bycie konkurencyjnym. Rolnictwo moe konkurowa na globalnym rynku poprzez masow produkcj przy zastosowaniu metod industrialnych (konwencjonalnych), ale taka konkurencyjno, zorientowana przede wszystkim na korzyci ekonomiczne (maksymalizacj zysków), stoi w sprzecznoci ze zrównowaeniem. W zakresie takiej konkurencyjnoci Polska znajduje si w niezbyt korzystnej sytuacji, ze wzgldu na gorsz waloryzacj przestrzeni produkcyjnej w porównaniu 9

10 z gównymi eksporterami oraz mniej korzystne struktury rolne. W tej sytuacji wydaje si, i wiksza szansa konkurencyjna polskiego rolnictwa tkwi we wdra- aniu modelu rolnictwa zrównowaonego, które wytwarza ywno o wysokich walorach odywczych, ywno ekologiczn, ywno wytwarzan w oparciu o tradycyjne technologie, ywno regionaln, czyli tak zwan ywno niszow, na któr jest coraz wikszy popyt na rynkach wiatowych. Warunkiem konkurencyjnoci jest innowacyjno. Do innowacyjnych produktów ywnociowych nale m.in. ywno tradycyjna, ywno regionalna, ywno ekologiczna, a take ywno prozdrowotna (pomagajca w walce z chorobami ukadu krenia oraz z nadwag i otyoci), w tym ywno funkcjonalna. Zapotrzebowanie na produkty zwizane ze zdrowym stylem ycia systematycznie wzrasta. A zatem innowacyjne produkty ywnociowe stanowi szans dla Polski w uzyskaniu przewagi konkurencyjnej na wiatowym rynku. 10

11 I ZRÓWNOWAONE SYSTEMY ROLNICZE Rolnictwo, podobnie jak i inne dziay gospodarki, zobowizane jest do uwzgldniania zasad zrównowaonego rozwoju, okrelonych w Odnowionej Strategii Zrównowaonego Rozwoju Unii Europejskiej, skierowanej do rozszerzonej Wspólnoty i uwzgldniajcej globalny wymiar podejmowanych wyzwa. Odnowiona Strategia Zrównowaonego Rozwoju opiera si na cisym wspódziaaniu ze Strategi Lizbosk, poniewa celem obu strategii jest wspieranie zmian strukturalnych koniecznych do tego, aeby gospodarki pastw czonkowskich mogy rozwija si w sposób gwarantujcy zwikszenie dobrobytu i popraw jakoci ycia, przy zachowaniu sprawiedliwoci midzy pokoleniami oraz uwzgldnieniu potrzeby ochrony rodowiska. Zrównowaony rozwój to taki rozwój spoeczno-gospodarczy, w którym nastpuje proces integrowania dziaa politycznych, gospodarczych i spoecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwaoci podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania moliwoci zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych spoecznoci lub obywateli zarówno wspóczesnego pokolenia, jak i przyszych pokole 1. Zrównowaony rozwój oznacza zatem lepsz przyszo dla kadego, obecnie oraz dla przyszych pokole. Jest to wizja wspóczesnego spojrzenia na wiat, która czy rozwój gospodarczy, sprawiedliwo spoeczn i ochron rodowiska przyrodniczego. Komisja Europejska w dokumencie Europa Strategia na rzecz inteligentnego i zrównowaonego rozwoju sprzyjajcego wczeniu spoecznemu za zasadniczy cel, przygotowania europejskiej gospodarki do wyzwa nastpnego dziesiciolecia, uznaa trzy wzajemnie ze sob powizane priorytety: rozwój inteligentny rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacji; rozwój zrównowaony wspieranie gospodarki efektywniej korzystajcej z zasobów, bardziej przyjaznej rodowisku i bardziej konkurencyjnej; rozwój sprzyjajcy wczeniu spoecznemu wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniajcej spójno spoeczn oraz terytorialn. Priorytety te s ze sob wzajemnie powizane i daj obraz europejskiej spoecznej gospodarki rynkowej w XXI wieku 2. 1 GUS (2011), Wskaniki zrównowaonego rozwoju Polski, Katowice, s Komisja Europejska (2010), Europa Strategia na rzecz inteligentnego i zrównowaonego rozwoju sprzyjajcego wczeniu spoecznemu, KOM(2010)2020, Bruksela, s

12 Na konieczno dziaania na rzecz przywrócenia równowagi ekologicznej oraz zapobiegania zagraajcemu ludzkoci kryzysowi klimatycznemu zwraca uwag take jedna ze strategii Organizacji Wspópracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Cooperation and Development, OECD), tj. Strategia Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy). Zielony Wzrost jest rozumiany, jako dziaanie w kierunku osignicia rozwoju gospodarczego, przy jednoczesnym zapobieganiu degradacji rodowiska, zachowaniu biorónorodnoci oraz wykorzystywaniu zasobów naturalnych w sposób, który nie narusza równowagi ekologicznej. Strategia, któr przyjto w I poowie 2011 roku, tworzy ramy zapewniajce tak polityk, która pozwoli na wiksz integracj gospodarcz, zmian wzorców konsumpcji i produkcji prowadzc do rozsdniejszego wykorzystania ograniczonych zasobów naturalnych 3. Odpowiedzi na globalne problemy rodowiskowe wynikajce z postpujcego uprzemysowienia produkcji rolniczej jest koncepcja rolnictwa zrównowaonego, czyli rolnictwo podporzdkowane realizacji podstawowych celów zrównowaonego rozwoju oraz przyjazne czowiekowi i rodowisku. Rolnictwo zrównowaone oferuje ywno wyprodukowan z zastosowaniem minimalnej iloci nawozów i rodków ochrony rolin oraz ukierunkowane jest na takie wykorzystanie zasobów ziemi, które nie niszczy ich naturalnych róde, lecz pozwala na zaspokajanie podstawowych potrzeb kolejnych generacji producentów i konsumentów 4. Koncepcja zrównowaonego modelu rozwoju rolnictwa zakada bezkolizyjne wypenianie przez rolnictwo i obszary wiejskie wielorakich funkcji rolniczych i pozarolniczych. Do najwaniejszych z nich nale: produkcja ywnoci o okrelonej jakoci i iloci; zapewnienie odpowiedniego standardu ycia mieszkacom wsi (infrastruktura techniczna, zapewnienie pracy i godziwych dochodów); ochrona rodowiska przyrodniczego (ochrona gleby, wód, powietrza, biorónorodnoci); zapewnienie zdrowia oraz komfortu ycia rolnikom i konsumentom; zapewnienie dobrostanu zwierzt gospodarskich; rozwijanie walorów estetycznych i rekreacyjnych terenów wiejskich; zachowanie dziedzictwa kulturowego wsi 5. 3 GUS (2011), Wskaniki zrównowaonego, jw., s S. Urban (2003), Rola ziemi w rolnictwie zrównowaonym a aktualne jej zasoby w Polsce, Acta Agraria et Silvestria, Series Agraria, Vol. XL, s M. Fotyma, J. Ku (2000), Zrównowaony rozwój gospodarstwa rolnego, Pamitnik Pu- awski, tom 120, nr 1, s , przytoczono za [R. Baum (2003), Kryteria oceny zrównowaonego rozwoju w gospodarstwach rolnych, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu, nr CCCLVIII, s. 4-5]. 12

13 Z bada Instytutu Uprawy Nawoenia i Gleboznawstwa Pastwowego Instytutu Badawczego w Puawach wynika, e gównymi cechami rolnictwa zrównowaonego na poziomie kraju s: produkcja bezpiecznej ywnoci; racjonalne wykorzystanie rolniczej przestrzeni produkcyjnej i utrzymanie potencjau produkcyjnego gleb; zapewnienie samowystarczalnoci ywnociowej kraju; produkcja surowców o podanych i oczekiwanych przez konsumentów parametrów jakociowych; ograniczenie lub eliminacja zagroe rodowiska przyrodniczego oraz troska o zachowanie biorónorodnoci; uzyskanie w rolnictwie dochodów pozwalajcych na porównywaln z innymi dziaami gospodarki opat pracy oraz zapewnienie rodków finansowych na modernizacj i rozwój. Wymienione cechy charakteryzuj stan, do którego powinno zmierza polskie rolnictwo, funkcjonujce w okrelonych uwarunkowaniach przyrodniczych i ekonomiczno-organizacyjnych 6. Rolnictwo zrównowaone wytwarza ywno biologicznie nieskaon oraz woln od skae chemicznych, a wic ywno bezpieczn dla zdrowia czowieka, ywno o wysokiej jakoci zdrowotnej, a ponadto jest przyjazne dla rodowiska. Oznacza to, e rolnictwo zrównowaone bezporednio poprzez wytwarzanie ywnoci o wysokich walorach odywczych, a take porednio poprzez rodowisko przyrodnicze (wod, gleb, powietrze) wpywa na popraw zdrowia ludnoci. 1. Charakterystyka systemów rolniczych W literaturze przedmiotu stosuje si róne definicje i podziay systemów produkcji rolniczej oraz systemów rolniczych. System produkcji rolniczej (farming system) jest pojciem ekonomiczno- -rolniczym, opisujcym holistycznie (dziki zbiorowi wielu zmiennych i wskaników) rolnicze gospodarstwo domowe pod wzgldem rolniczego wykorzystania ziemi, czyli systemów produkcji rolinnej i zwierzcej, rodzaju gospodarczej dziaalnoci pozarolniczej (róde, sposobów i efektywnoci zarobkowania poza rolnictwem), dochodów oraz ycia czonków rolniczego gospodarstwa domowego, a take pod wzgldem rodowiska przyrodniczego, spoecznego, ekonomicznego, infrastrukturalnego i instytucjonalnego, które warunkuj wymienione 6 S. Kukua, S. Krasowicz (2007), Gówne problemy i uwarunkowania zrównowaonego rozwoju rolnictwa w Polsce, Problemy Inynierii Rolniczej, nr 1, s

14 rodzaje dziaalnoci gospodarczej. Kade gospodarstwo rolne posiada wasny niepowtarzalny system produkcji rolniczej. Zwykle istnieje dua rónorodno systemów produkcji rolniczej w zbiorowoci gospodarstw nie tylko w duej skali przestrzeni geograficznej, ale take w obrbie ograniczonych obszarów wiejskich lub ukierunkowanych typów tych systemów 7. W nazwie gównego lub ukierunkowanego typu systemów produkcji rolniczej czsto jest zawarta nazwa systemu rolniczego (agricultural system), który okrela generalnie podejcie do produkcji rolniczej w rozpatrywanym systemie, ze wzgldu na wnoszone nakady na produkcj, obcienie rodowiska oraz stopie zrównowaenia rodowiskowego i spoeczno-ekonomicznego 8. System rolniczy albo system gospodarowania okrela si najczciej jako sposób zagospodarowania przestrzeni rolniczej w zakresie produkcji rolinnej i zwierzcej oraz ich przetwarzania, wyceniony kryteriami ekologicznymi i ekonomicznymi 9. We wspóczesnym rolnictwie dominujcymi kierunkami rozwoju rolnictwa s trzy systemy rolnicze (systemy gospodarowania): konwencjonalny (intensywny, uprzemysowiony, klasyczny, zindustrializowany); ekologiczny (biologiczny, organiczny, biologiczno-organiczny, znaturalizowany); integrowany (zintegrowany, harmonijny, zrównowaony, ekologiczno- -ekonomiczny) 10. Podstaw wyrónienia systemów rolniczych jest stopie uzalenienia rolnictwa od przemysowych rodków produkcji, gównie nawozów mineralnych i pestycydów oraz jego oddziaywanie na rodowisko przyrodnicze Rolnictwo konwencjonalne System rolnictwa konwencjonalnego mona okreli, jako sposób gospodarowania ukierunkowany na maksymalizacj zysku osiganego dziki duej wydajnoci rolin i zwierzt. Wydajno t uzyskuje si w wyspecjalizowanych 7 W. Mdry, D. Gozdowski, B. Roszkowska-Mdra i in. (2011), Typologia systemów produkcji rolniczej: koncepcja, metodologia i zastosowanie, Fragmenta Agronomica, Vol. 28, No. 3, s Tame, s W. Niewiadomski (1993), Rolnictwo jutra [w:] Biotyczne rodowisko uprawne a zagroenie chorobowe rolin, Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie, Olsztyn, s. 9-23, przytoczono za [S. Krasowicz (2009), Moliwoci rozwoju rónych systemów rolniczych w Polsce, Roczniki Nauk Rolniczych, Seria G, t. 96, z. 4, s. 110]. 10 J. Ku (2002), Systemy gospodarowania w rolnictwie [w:] May poradnik zarzdzania gospodarstwem rolniczym, IERiG, Warszawa, s

15 gospodarstwach stosujcych technologie produkcji oparte na duym zuyciu przemysowych rodków produkcji i bardzo maych nakadach robocizny 11. Rozwój rolnictwa konwencjonalnego w Europie nastpi dziki wprowadzaniu nowych technologii i protekcjonistycznej polityce rzdów w drugiej po- owie XX wieku. Zasug tego typu rolnictwa by znaczcy wzrost produkcji rolniczej. Najwikszy przyrost nastpi w krajach Europy Zachodniej w latach W tym okresie zwyka plonów pszenicy w krajach Unii Europejskiej wynosia 53,1% (z 3,2 t/ha w 1975 roku do 4,9 t/ha w 1991 roku). Mimo e w krajach Unii Europejskiej wystpuje znaczne zrónicowanie plonów zbó od 7 t/ha w Holandii do 1,9 t/ha w Portugalii to jednak dziki wysokim plonom w przodujcych krajach rednia produkcja zbó z hektara bya pod koniec lat 80. XX wieku o 63% wysza ni w krajach Europy Centralnej i Wschodniej. Jednoczenie wraz ze wzrostem intensywnoci produkcji nastpowa wzrost wydajnoci pracy, co doprowadzio do znacznego spadku liczby osób utrzymujcych si z rolnictwa. W 1991 roku grupa ludnoci rolniczej w Anglii i Belgii stanowia mniej ni 3% ludnoci czynnej zawodowo (w Grecji 21,6%). Wraz ze wzrostem produkcji zwikszaa si powierzchnia gospodarstw rolnych, np. w Wielkiej Brytanii rednia powierzchnia gospodarstwa rolnego wzrosa z 54 ha w 1970 roku do 70 ha w 1996 roku, a w Danii z 21 do 38 ha. W krajach o scentralizowanej gospodarce równie nastpowa wzrost produkcji rolniczej, ale efektywno uzyskiwanych rezultatów bya tam znacznie nisza. We wszystkich krajach Europy rodkowej i Wschodniej w latach wzrost produkcji zbó wynosi 18%. W Polsce w tym okresie przyrost plonów wynosi 37,5% (z 2,4 t/ha do 3,3 t/ha). W Europie Zachodniej polityka subwencjonowania rolnictwa, zapewniajca wysokie gwarantowane ceny na produkty rolne i zakupy interwencyjne przez pastwo, doprowadzia do duej intensyfikacji produkcji rolniczej. Spowodowao to znaczc eliminacj pónaturalnych elementów krajobrazu rolniczego, takich jak kpy drzew, oczka wodne, zabagnienia. Nastpowa wzrost powierzchni gospodarstw rolnych poprzez likwidowanie m.in. miedz ródpolnych, ywopotów i innych nieuytków rolnych utrudniajcych prac maszyn rolniczych. Drugim negatywnym zjawiskiem intensyfikacji produkcji rolniczej stay si przemysowe fermy chowu zwierzt (produkcja mleka i misa) rozwinite w Holandii, pónocnej Belgii, zachodniej Danii oraz 11 V.W.L. Jordan (1992), Opportunities and cons strains for integrated farming system, Proc. 2 nd ESA Congress, Warwick University, Coventry, pp , przytoczono za [J. Ku, J. Stalenga (2006), Perspektywy rozwoju rónych systemów rolniczych w Polsce, Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Rolin, nr 242, s ]. 15

16 Dolnej Saksonii. Nadmiar gnojowicy spowodowa na tych terenach powane zagroenia czystoci wody gruntowej oraz wód otwartych 12. Rolnictwo wywiera duy wpyw na ksztatowanie rodowiska przyrodniczego. Przy intensywnej produkcji rolniczej maj zastosowanie liczne rodki produkcji (nawozy mineralne, rodki ochrony rolin). Nierozwane ich stosowanie przyczynia si do wymierania licznych gatunków fauny i flory. Hodowla zwierzt jest odpowiedzialna za 18% wiatowych emisji gazów cieplarnianych (Greenhouse gas, GHG) pochodzcych z dziaalnoci czowieka, mierzonych za pomoc równowanika CO 2. Jest to wicej ni procentowy udzia transportu, odpowiedzialny za 14% globalnych emisji GHG. Wikszo z tych 18% stanowi emisje podtlenku azotu oraz metanu pochodzce z nawozu zwierzcego, emisje metanu z procesów trawiennych zwierzt oraz podtlenku azotu z nawozów mineralnych stosowanych w uprawach paszowych. Udzia sektora hodowlanego w globalnych antropogenicznych emisjach gównych gazów cieplarnianych wynosi: 37% sumarycznej emisji metanu, 65% emisji podtlenku azotu oraz 9% emisji dwutlenku wgla 13. Z produkcji zwierzcej pochodzi take 64% emisji amoniaku, który przyczynia si do zanieczyszczenia powietrza, gleby, wody, powstawania kwanych deszczy oraz uszkadzania warstwy ozonowej. Przyczyn odejcia od intensywnego rolnictwa na rzecz wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich w latach 90. XX wieku byy m.in. nadprodukcja ywnoci, degradacja rodowiska przyrodniczego spowodowana nadmiern chemizacj i mechanizacj rolnictwa, wyludnianie si terenów wiejskich, a take kryzys spowodowany chorob szalonych krów. Przeciwdziaanie tym tendencjom znalazo odzwierciedlenie w Traktacie z Maastricht z 1992 r., w którym Unia Europejska przyja rozporzdzenia premiujce wytwarzanie ywnoci o wysokiej jakoci zwizanej ze rodowiskiem i tradycj. Wprowadzone zostay nastpujce zasady: rolnictwo ma za zadanie dostarcza ywno i wiadczy usugi rodowiskowe; rolnictwo ma wspiera formy gospodarowania przyjazne dla rodowiska przyrodniczego; naley promowa rolnictwo ekologiczne; rolnictwo ma wspiera ochron zasobów naturalnych oraz rónorodnoci biologicznej i krajobrazowej; redukowanie szkód rodowiskowych spowodowanych dziaalnoci rolnicz. 12 K. Wiktorowski (2012), Rolnictwo ekologiczne a koncentracja kapitau w sektorze rolno- -spoywczym, Folia Pomeranae Universitatis Technologiae Stetinensis, Seria Oeconomica, 292(66), s Globalne ostrzeenie: zmiany klimatyczne a dobrostan zwierzt hodowlanych (2009), Raport Stowarzyszenia Compassion in World Farming, Klub Gaja, s

17 Gównym celem wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej po 2013 roku jest nie tylko zapewnienie wystarczajcej iloci ywnoci, ale przede wszystkim ywnoci o wysokiej jakoci, produkowanej w sposób zrównowaony, zgodnie z wymogami w zakresie ochrony rodowiska, zasobów wodnych, zdrowia i dobrostanu zwierzt, zdrowia rolin oraz zdrowia publicznego, przy jednoczesnym zagwarantowaniu stabilnych dochodów rolniczych. Wspólna polityka rolna Unii Europejskiej promuje model rolnictwa zrównowaonego, konkurencyjnego, dbajcego o jako produktów rolnych, ochron rodowiska oraz zachowanie dziedzictwa kulturowego wsi, a take przywizuje istotne znaczenie do spoecznych funkcji rolnictwa. Zmiany, jakie dokonuj si w ramach wspólnej polityki rolnej UE, maj na celu m.in. w wikszym stopniu uwzgldnia oczekiwania europejskich konsumentów w kwestii jakoci produktów rolnych i ywnoci; pozwoli rolnikom na swobodny wybór kierunku produkcji; gwarantowanie bezpieczestwa ywnoci; wypacanie dotacji rolnikom niezalenie od wielkoci produkcji, co poprawi konkurencyjno oraz zwikszy orientacj rynkow producentów rolnych, a jednoczenie zapewni rolnikom stabilizacj dochodów; ochron rodowiska przyrodniczego; trosk o zdrowie i godziwe warunki hodowli zwierzt; rozwój produkcji ywnoci ekologicznej oraz wykreowanie nowej polityki jakoci ywnoci Alternatywne systemy rolnicze Zrównowaone rolnictwo jest podstawow potrzeb spoeczestwa obywatelskiego, któr mona zaspokoi za pomoc rónych modeli produkcyjnych, w tym rolnictwa ekologicznego i rolnictwa integrowanego okrelanych mianem rolnictwa alternatywnego. Rolnictwo alternatywne w porównaniu z rolnictwem konwencjonalnym nie dy do uzyskania wysokiego plonu kosztem duych nakadów na chemizacj rolnictwa. Celem rolnictwa alternatywnego jest wytwarzanie ywnoci w sposób, który nie powoduje degradacji rodowiska przyrodniczego. Ma to znaczenie zarówno z punktu widzenia ekonomicznego (popyt na produkty ywnociowe wyprodukowane w sposób ekologiczny), jak równie ekologicznego Rolnictwo ekologiczne Rolnictwo ekologiczne to sposób gospodarowania, który aktywizujc przyrodnicze mechanizmy produkcyjne poprzez stosowanie rodków naturalnych, nie- 14 D. Stankiewicz (1992), Rolnictwo alternatywne, Kancelaria Sejmu, Biuro Studiów i Ekspertyz, Warszawa, s

18 przetworzonych technologicznie, zapewnia trwa yzno gleby i zdrowotno zwierzt oraz wysok jako biologiczn produktów rolnych 15. Rolnictwo ekologiczne uwaane jest za jeden z podstawowych elementów zrównowaonego rozwoju obszarów wiejskich. W Rozporzdzeniu Rady (WE) nr 834/2007 w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych podano definicj produkcji ekologicznej, zgodnie z któr produkcja ekologiczna to ogólny system zarzdzania gospodarstwem i produkcj ywnoci, czcy najkorzystniejsze dla rodowiska praktyki, wysoki stopie rónorodnoci biologicznej, ochron zasobów naturalnych, stosowanie wysokich standardów dotyczcych dobrostanu zwierzt i metod produkcji odpowiadajc wymaganiom niektórych konsumentów preferujcych wyroby wytwarzane przy uyciu substancji naturalnych i naturalnych procesów. Ekologiczna metoda produkcji peni zatem podwójn funkcj spoeczn: z jednej strony dostarcza towarów na specyficzny rynek ksztatowany przez popyt na produkty ekologiczne, a z drugiej strony jest dziaaniem w interesie publicznym, poniewa przyczynia si do ochrony rodowiska, dobrostanu zwierzt i rozwoju obszarów wiejskich 16. Zgodnie z Rozporzdzeniem Rady (WE) nr 834/2007: Rolnictwo ekologiczne powinno funkcjonowa przede wszystkim w oparciu o zasoby odnawialne, w ramach systemów rolniczych zorganizowanych na poziomie lokalnym. W celu ograniczenia zuycia zasobów nieodnawialnych odpady i produkty uboczne pochodzenia rolinnego i zwierzcego powinny by poddawane recyklingowi, który umoliwia uzyskanie substancji odywczych do nawoenia gleby. Ekologiczna produkcja rolinna powinna przyczynia si do utrzymywania i zwikszania yznoci gleby, a take zapobiega jej erozji. Roliny powinny by nawoone poprzez ekosystem gleby, a nie za pomoc dodawanych do gleby nawozów rozpuszczalnych. Podstawowymi elementami systemu zarzdzania ekologiczn produkcj rolinn s: zarzdzanie yznoci gleby, wybór gatunków i odmian, wieloletni podozmian, odpowiednie techniki uprawy oraz recykling substancji organicznych. Dodatkowe nawozy, rodki poprawiajce yzno gleby i rodki ochrony rolin powinny by uywane wycznie w przypadku, gdy ich uycie jest zgodne z celami i zasadami produkcji ekologicznej. 15 L. Zimny (2007), Definicje i podziay systemów rolniczych, Acta Agrophysica, 10(2), s Rozporzdzenie Rady (WE) nr 834/2007 z 28 czerwca 2007 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylajce rozporzdzenie (EWG) nr 2092/91. 18

19 Produkcja zwierzca ma podstawowe znaczenie w organizacji produkcji rolniczej w gospodarstwach ekologicznych, poniewa dostarcza materii organicznej i substancji odywczych dla uprawianej gleby, przyczyniajc si w ten sposób do poprawy stanu gleby i zrównowaonego rozwoju rolnictwa. Aeby unikn zanieczyszczenia rodowiska, zwaszcza zasobów naturalnych, takich jak gleba i woda, ekologiczna produkcja zwierzca powinna by z zasady powizana z uytkami rolniczymi, odpowiednimi wieloletnimi systemami podozmianu, a take ywieniem zwierzt ekologicznymi paszami, wytworzonymi przez dane gospodarstwo lub przez ssiadujce z nim gospodarstwa ekologiczne. Ze wzgldu na to, e ekologiczny chów zwierzt jest dziaalnoci powizan z uytkami rolniczymi, zwierzta powinny mie, jeeli jest to moliwe, dostp do otwartej przestrzeni lub pastwisk. Ekologiczny chów zwierzt powinien opiera si na zasadzie poszanowania wysokich standardów dotyczcych dobrostanu zwierzt, zaspokaja potrzeby zwizane z trybem ycia danego gatunku zwierzt, a zarzdzanie w odniesieniu do zdrowia zwierzt powinno opiera si na zapobieganiu chorobom. W zwizku z powyszym szczególn uwag naley zwróci na warunki w pomieszczeniach dla zwierzt, praktyki hodowlane i obsad zwierzt. Ponadto naley wybiera rasy zwierzt, zwracajc uwag na ich zdolno do przystosowania si do lokalnych warunków. Przepisy wykonawcze dotyczce produkcji zwierzcej i produkcji w sektorze akwakultury powinny gwarantowa co najmniej zgodno z przepisami Europejskiej konwencji o ochronie zwierzt hodowlanych i gospodarskich. Celem systemu ekologicznej produkcji zwierzcej powinno by to, aeby w penym cyklu produkcyjnym rónych gatunków zwierzt znalazy si wy- cznie zwierzta pochodzce z chowu ekologicznego. Dlatego system ten powinien wspiera wzbogacanie materiau genetycznego zwierzt chowanych zgodnie z zasadami ekologicznego chowu i przyczynia si do zwikszenia samodzielnoci sektora, gwarantujc w ten sposób jego rozwój. Ekologiczne produkty przetworzone powinny by produkowane przy uyciu takich metod przetwarzania, które gwarantuj przestrzeganie zasad produkcji ekologicznej i utrzymanie zasadniczych cech produktu na wszystkich etapach produkcji. ywno przetworzona powinna by oznaczona jako ekologiczna, wycznie jeeli wszystkie lub niemal wszystkie skadniki pochodzenia rolnego s ekologiczne. Naley jednak ustanowi szczególne przepisy dotyczce znakowania ywnoci przetworzonej zawierajcej skadniki rolne, których nie mona otrzyma ekologicznie (produkty mylistwa i rybactwa). Ponadto 19

20 w celu informowania konsumentów, zapewnienia przejrzystoci rynku i przyczynienia si do stosowania skadników pochodzcych z rolnictwa ekologicznego naley pod pewnymi warunkami umoliwi odniesienie do produkcji ekologicznej w wykazie skadników. Aeby umoliwi dostosowanie norm i wymogów ekologicznych do lokalnych warunków klimatycznych lub geograficznych, szczególnych praktyk hodowlanych i stopnia rozwoju, naley stworzy moliwo elastycznego podejcia do zasad produkcji. Powinno to umoliwi stosowanie odstpstw od tych zasad, jednak wycznie w stopniu ograniczonym przez szczególne warunki okrelone w prawodawstwie Wspólnoty. Wan kwesti jest utrzymanie zaufania konsumentów do produktów rolnictwa ekologicznego. Z tego wzgldu wyjtki od wymogów majcych zastosowanie do produkcji ekologicznej powinny ogranicza si wycznie do takich przypadków, w których zastosowanie odstpstw od zasad produkcji zostanie uznane za uzasadnione. Gospodarowanie zgodne z wymogami systemu rolnictwa ekologicznego preferuje utrzymanie i wzbogacanie yznoci gleby, wyklucza stosowanie nawozów przemysowych, rodków ochrony rolin oraz syntetycznych dodatków do pasz. Produkcja odbywa si w zamknitym obiegu: gleba rolina zwierz, przy zachowaniu podstawowej zasady rolnictwa ekologicznego, jak jest osiganie równowagi paszowo-nawozowej 17. L. Zimny uwaa, e taka forma gospodarowania nie zakóca równowagi ekologicznej w ekosystemach 18. Jest to typ rolnictwa zrównowaonego pod wzgldem ekologicznym, ekonomicznym i spo- ecznym. System ten nie obcia rodowiska przyrodniczego, a jego wyrónikiem s niskie nakady zewntrzne 19. Rolnictwo ekologiczne jest zatem najbardziej przyjazn rodowisku produkcj rolnicz. Dziki kontrolowanym metodom produkcji oraz uprawie bez agrochemii przyczynia si ono do zachowania biorónorodnoci i ochrony zasobów naturalnych, a take do produkcji ywnoci o wysokiej jakoci. Rolnictwo ekologiczne przynosi zrónicowane korzyci, wpisujce si w koncepcj rozwoju zrównowaonego, i s to: ekonomiczno-spoeczne zapobiega nadmiernemu odpywowi ludnoci wiejskiej, pozwala utrzyma miejsca pracy na obszarach wiejskich, jest energooszczdne; 17 S. Grykie (2010), Rolnictwo ekologiczne w Polce [w:] Przeksztacenia struktur regionalnych. Aspekty spoeczne, ekonomiczne i przyrodnicze, red. S. Ciok, P. Migo, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Uniwersytet Wrocawski, Wrocaw, s L. Zimny (2007), Definicje i podziay systemów, jw., s P. Ilnicki (2004), Polskie rolnictwo a ochrona rodowiska, Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Pozna. 20

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich Realizacja przez Iwona Iwanicka 1 z 6 Samorzdy lokalne dla zdrowia mieszkaców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia Iwona Iwanicka Cele programu Zdrowe Miasta Poprawa warunków zdrowotnych

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 Teresa Karwowska 1 z 6 NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 1 : Okrela gówne kierunki polityki zdrowotnej pastwa Jest prób zjednoczenia wysików rónych organów administracji rzdowej, organizacji pozarzdowych

Bardziej szczegółowo

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona dieta Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (26) Zrównoważone systemy rolnicze i zrównoważona

Bardziej szczegółowo

Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05. Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05. Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05 Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Działania Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004-2006! " # $#%&

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Podstaw rozwoju kadego społeczestwa jest jego rozwój gospodarczy, a energia stanowi wan rol w jego realizacji. Z uwagi na cigły

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i (rednich Przedsi)biorstw... 9. Streszczenie...

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Maych i (rednich Przedsi)biorstw... 9. Streszczenie... SPIS TRE%CI Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i (rednich Przedsi)biorstw... 9 Streszczenie... 11 1. Zmiany makroekonomiczne w Polsce w latach

Bardziej szczegółowo

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania

Bardziej szczegółowo

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Analiza procesu jest narzdziem do osignicia wyszej efektywnoci organizacji (midzy innymi). Wymaga ona zbudowania modelu procesu biznesowego bdcego opisem funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli

Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena Cena po rabacie Cena sprzeda?y brutto: 18,69 z? Kwota rabatu: Kwota podatku:

Bardziej szczegółowo

Wytyczne dotycz ce systemów gwarancji dla ywno ci * )

Wytyczne dotycz ce systemów gwarancji dla ywno ci * ) Wytyczne dotyczce systemów gwarancji dla ywnoci * ) WPROWADZENIE Agencja ds. Standardów ywnoci uwaa, e systemy gwarancji dla ywnoci mog przyczyni si do szeregu korzyci dla konsumentów oraz wikszej moliwoci

Bardziej szczegółowo

Objanienia dotyczce sposobu wypełniania tabel

Objanienia dotyczce sposobu wypełniania tabel INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA TABEL W PEŁNYM PLANIE PROJEKTU DZIAŁANIE UŁATWIANIE STARTU MŁODYM ROLNIKOM SEKTOROWEGO PROGRAMU OPERACYJNEGO "RESTRUKTURYZACJA I MODERNIZACJA SEKTORA YWNOCIOWEGO ORAZ ROZWÓJ OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

O rolnictwie ekologicznym

O rolnictwie ekologicznym O rolnictwie ekologicznym Limanowa 23.02.2016 Ewa Smuk Stratenwerth Stowarzyszenie ZIARNO Co to jest rolnictwo ekologiczne? całościowy system gospodarowania, wspierający różnorodność biologiczną, cykle

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01]

Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01] Technik agrobiznesu errata sierpie 2011 Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01] Strona 23 punkt 3. otrzymuje brzmienie: 3. Bezpiecznie wykonywa zadania zawodowe zgodnie z przepisami bezpieczestwa

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Instrumenty rynku pracy dla osób poszukuj cych pracy, aktualnie podlegaj cych ubezpieczeniu spo ecznemu rolników w pe nym zakresie.

Instrumenty rynku pracy dla osób poszukuj cych pracy, aktualnie podlegaj cych ubezpieczeniu spo ecznemu rolników w pe nym zakresie. Instrumentyrynkupracydlaosóbposzukujcychpracy, aktualniepodlegajcychubezpieczeniuspoecznemurolnikówwpenymzakresie. Zdniem1lutego2009r.weszywycieprzepisyustawyzdnia19grudnia2008r. o zmianie ustawy o promocji

Bardziej szczegółowo

Europejska karta jakości staży i praktyk

Europejska karta jakości staży i praktyk Europejska karta jakości staży i praktyk www.qualityinternships.eu Preambu!a Zwa!ywszy,!e:! dla m"odych ludzi wej#cie na rynek pracy po zako$czeniu edukacji staje si% coraz trudniejsze m"odzi ludzie s&

Bardziej szczegółowo

INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN Niechemiczne i chemiczne metody ochrony plantacji

INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN Niechemiczne i chemiczne metody ochrony plantacji INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN Niechemiczne i chemiczne metody ochrony plantacji Grzegorz Pruszyński Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu Wiek pestycydów (wg Matcalfa 1980):

Bardziej szczegółowo

Ekologiczny BEZPIECZNY proszek do prania, nie zawiera substancji pochodzenia zwierz?cego, LAWENDOWY, Ekos, Pierpaoli, Certyfikowny, 2 kg

Ekologiczny BEZPIECZNY proszek do prania, nie zawiera substancji pochodzenia zwierz?cego, LAWENDOWY, Ekos, Pierpaoli, Certyfikowny, 2 kg EDTA CHOLRU FOSFORANÓW Ekologiczny BEZPIECZNY proszek do prania, nie zawiera substancji pochodzenia zwierz?cego, LAWENDOWY, Ekos, Pierpaoli, Certyfikowny, 2 kg Najlepszy ekologiczny proszek do prania odzie?y

Bardziej szczegółowo

P?yn do r?cznego mycia naczy? z olejkiem pomara?czowym, 750 ml, Ekos, Pierpaoli

P?yn do r?cznego mycia naczy? z olejkiem pomara?czowym, 750 ml, Ekos, Pierpaoli Wspania?y p?yn do mycia naczy? - r?cznego. Produkt posiada certyfikat ICEA "czyszczenia ECO". Pachn?cy pomara?czom. Testowany dermatologicznie. P?yn do r?cznego mycia naczy? z olejkiem pomara?czowym, 750

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza współfinansowana przez Uni Europejsk ze rodków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego 2007-2013" SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3)

Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3) Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3) N301: Biologia molekularna i komórkowa biochemia biofizyka bioinformatyka i biologia obliczeniowa biologia molekularna

Bardziej szczegółowo

72 Beata STACHOWIAK Uniwersytet Miko!aja Kopernika w Toruniu POTRZEBY EDUKACYJNE MIESZKA!CÓW WSI A RYNEK PRACY W SPO"ECZE!STWIE INFORMACYJNYM Pocz"tek XXI wieku dla Polski to czas budowania nowego spo!ecze#stwa,

Bardziej szczegółowo

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy Rolnictwo ekologiczne przyjazne środowisku naturalnemu Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy 1. Rolnictwo ekologiczne w realizacji celów KPR 2. Status rolnictwa

Bardziej szczegółowo

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek cz!"ci motoryzacyjnych nierozerwalnie #$czy si! z parkiem samochodowym, dlatego te% podczas oceny wyników sprzeda%y samochodowych cz!"ci zamiennych nie mo%na

Bardziej szczegółowo

Otwarta koordynacja polityki społecznej w UE. Stanisława Golinowska

Otwarta koordynacja polityki społecznej w UE. Stanisława Golinowska Otwarta koordynacja polityki społecznej w UE Stanisława Golinowska Dotychczasowe elementy wspólnej polityki społecznej UE Standardy minimalne BHP - 1987 Karta Wspólnoty o Fundamentalnych Prawach Socjalnych

Bardziej szczegółowo

Czy smieci to problem?

Czy smieci to problem? edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna Czy smieci to problem? Edukacja ekologiczna w nauczaniu poczatkowym Ziemia nie naley do czowieka, czowiek naley do Ziemi. Cokolwiek przydarzy si Ziemi, przydarzy

Bardziej szczegółowo

Mielec: Dostawa mikroelektrowni wiatrowych Numer og!oszenia: 329766-2011; data zamieszczenia: 11.10.2011 OG!OSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy

Mielec: Dostawa mikroelektrowni wiatrowych Numer og!oszenia: 329766-2011; data zamieszczenia: 11.10.2011 OG!OSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Mielec: Dostawa mikroelektrowni wiatrowych Numer og!oszenia: 329766-2011; data zamieszczenia: 11.10.2011 OG!OSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie og!oszenia: obowi"zkowe. Og!oszenie dotyczy: zamówienia

Bardziej szczegółowo

KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI

KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI Technica Agraria 2(2) 2003, 53-57 KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI Zenon Grze Streszczenie. W pracy dokonano analizy kosztów planowej obsługi technicznej cigników

Bardziej szczegółowo

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych ! Liczba substancji istniejcych, ujtych w EINECS 100 106 substancji Liczba substancji obecnych w obrocie około 30 000 70 000 substancji

Bardziej szczegółowo

EP io default website

EP io default website 26-01-2015 Od regulacji Internetu po bezpieczestwo publiczne debata na temat dylematów ochrony danych Nowoczesna gospodarka opiera si w duej mierze na przetwarzaniu danych, dlatego potrzebne s jasne reguy,

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze dietetyk 322[20]

Zmiany w informatorze dietetyk 322[20] Dietetyk errata sierpie 2011 Strona 21 punkt 3. otrzymuje brzmienie Zmiany w informatorze dietetyk 322[20] 3. Bezpiecznie wykonywa zadania zawodowe zgodnie z przepisami bezpieczestwa i higieny pracy, ochrony

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU Tryb ycia współczesnego, młodego pokolenia nie sprzyja regularnemu odywianiu si. W tej sytuacji zapewnienie dzieciom i młodziey moliwoci regularnego

Bardziej szczegółowo

Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu. www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl

Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu. www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl 1 Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu 61-659 Pozna, ul. Winogrady 63 www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl Projekt współfinansowany ze rodków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO KIERUNKOWE - OBLIGATORYJNE 1. Pojęcie zmiennej losowej, rozkładu prawdopodobieństwa, dystrybuanty i funkcji gęstości. 2. Sposoby weryfikacji

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny?

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny? Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Dlaczego taki system jest potrzebny? Zarys koncepcji Sektor technologii rodowiskowych postrzegany jest w Europie i na wiecie jako jeden z najbardziej

Bardziej szczegółowo

Ułatwianie startu młodym rolnikom

Ułatwianie startu młodym rolnikom Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (PROW 2007-2013) Ułatwianie startu młodym rolnikom Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Rynek Produktów Ekologicznych

Rynek Produktów Ekologicznych SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH Rynek Produktów Ekologicznych dr Mariusz Maciejczak www.maciejczak.pl Rynek Produktów w Ekologicznych WYKŁAD 1 SPECYFIKA SYSTEMU

Bardziej szczegółowo

Szampon i p?yn,?el pod prysznic z wyci?giem z lnu i proteinami ry?u, Anthyllis, Pierpaoli, CERTYFIKOWANY 250 ml

Szampon i p?yn,?el pod prysznic z wyci?giem z lnu i proteinami ry?u, Anthyllis, Pierpaoli, CERTYFIKOWANY 250 ml Szampon i p?yn,?el pod prysznic z wyci?giem z lnu i proteinami ry?u, Anthyllis, Pierpaoli, CERTYFIKOWANY 250 ml Wyj?tkowo delikatny szampon i p?yn 2 w 1 do piel?gnacji ka?dego rodzaju w?osów i skóry cia?a,

Bardziej szczegółowo

Rola i miejsce szkół w tym obszarze działa, zadania dla krajów kandydujcych.

Rola i miejsce szkół w tym obszarze działa, zadania dla krajów kandydujcych. ! " Opracował Krzysztof Trzak dyrektor Szkoły Podstawowej w Alojzowie 23.05.2002. Rola i miejsce szkół w tym obszarze działa, zadania dla krajów kandydujcych. Unia Europejska tworzy sprzyjajce warunki,

Bardziej szczegółowo

Marta Kaczyska Dyrektor Polskiego Biura REC

Marta Kaczyska Dyrektor Polskiego Biura REC PROM Marta Kaczyska Dyrektor Polskiego Biura REC Porozumienie na Rzecz Ochrony Mokradeł Koalicja, której celem nadrzdnym jest wspieranie i promocja ochrony mokradeł w Polsce z Deklaracji Programowej PROM:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu Pojęcie agrobiznesu Inne określenia agrobiznesu... 17

Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu Pojęcie agrobiznesu Inne określenia agrobiznesu... 17 Spis treści Wstęp... 11 Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu 13 1.1. Pojęcie agrobiznesu... 13 1.2. Inne określenia agrobiznesu... 17 Rozdział 2. Pierwszy agregat agrobiznesu zaopatrzenie 20 2.1.

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna ścieżka edukacyjna

Ekologiczna ścieżka edukacyjna Ekologiczna ścieżka edukacyjna Lp. Treści ogólne Treści szczegółowe Osiągnięcia przedmiot klasa 1. Ekonomiczne i społeczne aspekty Uczeń potrafi: związków między człowiekiem i jego działalnością a środowiskiem.wartość

Bardziej szczegółowo

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej Beata Pietrzyk Dyrektor Biura Certyfikacji 1 Wstęp W Polsce wzrasta

Bardziej szczegółowo

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAÃ ZDROW ÝYWNOÚÃ?

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? Istnieje doœã powszechne przekonanie, e tradycyjne, chùopskie, maùe gospodarstwa rolne stanowi¹ w obecnych czasach jedyn¹ gwarancjê produkcji

Bardziej szczegółowo

WIELE DZIAŁAŃ JEDEN CEL

WIELE DZIAŁAŃ JEDEN CEL WIELE DZIAŁAŃ JEDEN CEL Polskie Stowarzyszenie Rolnictwa Zrównoważonego ASAP Rejestracja 2/06/2014 rok Rolnictwo zrównoważone to moda czy konieczność. Dariusz Rutkowski Dyrektor Biura 2 Globalne wyzwania

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. in. Lech Dzienis Rektor Politechniki Bia ostockiej

Prof. dr hab. in. Lech Dzienis Rektor Politechniki Bia ostockiej Prof. dr hab. in. Lech Dzienis Rektor Politechniki Biaostockiej Politechnika Biaostocka w latach 2013-2015 zamierza zrealizowa 3 due projekty ukierunkowane na edukacj, dydaktyk, realizacj bada oraz promowanie

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo studia stacjonarne I stopnia I i II rok realizowany w roku akad. 2011/2012 Zatwierdzono na Radzie Wydziału

Rolnictwo studia stacjonarne I stopnia I i II rok realizowany w roku akad. 2011/2012 Zatwierdzono na Radzie Wydziału Rolnictwo studia stacjonarne I stopnia I i I realizowany w roku akad. 2011/2012 Zatwierdzono na Radzie Wydziału 30.06.2011 Przedmioty ogólne I ogólne 295 1 Język obcy 45 45 30-120 120 ZO 2 2 1 2 Etyka/Filozofia

Bardziej szczegółowo

Nawil?aj?cy,?agodz?cy szampon do codziennego stosowania, z ekstraktem z organicznego OWSA, 500 ml, Ekos, Pierpaoli

Nawil?aj?cy,?agodz?cy szampon do codziennego stosowania, z ekstraktem z organicznego OWSA, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Nawil?aj?cy,?agodz?cy szampon do codziennego stosowania, z ekstraktem z organicznego OWSA, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Nawil?aj?cy,?agodz?cy szampon do codziennego stosowania, du?e opakowanie! Ekos Du?e wydajne

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

3.8. Ochrona przed naturalnymi niebezpieczestwami 3.9. Ochrona przed promieniowaniem radioaktywnym 3.10. Inne badania nad rodowiskiem

3.8. Ochrona przed naturalnymi niebezpieczestwami 3.9. Ochrona przed promieniowaniem radioaktywnym 3.10. Inne badania nad rodowiskiem NABS 1992 1 Eksploracja i eksploatacja ziemi 1.0. Badania ogólne 1.1. Poszukiwania surowców mineralnych, ropy naftowej i gazu 1.2. Eksploracja i eksploatacja dna morskiego 1.3. Skorupa i płaszcz ziemi

Bardziej szczegółowo

Opinia PKPP Lewiatan do projektu ustawy o wiadczeniu us ug na terytorium RP /druk 2590 cz.1/ z dnia 11.01.2010 r.

Opinia PKPP Lewiatan do projektu ustawy o wiadczeniu us ug na terytorium RP /druk 2590 cz.1/ z dnia 11.01.2010 r. Uwagi ogólne: Opinia PKPP Lewiatan do projektu ustawy o wiadczeniu usug na terytorium RP /druk 2590 cz.1/ z dnia 11.01.2010 r. Ad. Tytu projektu ustawy i przedmiot projektu ustawy o wiadczeniu usug na

Bardziej szczegółowo

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Rafał Rowiński, Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce Inwestycje w badania i rozwój są jednym ze sposobów wyjścia z kryzysu gospodarczego. Średni

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności

Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności Jakie będzie rolnictwo przyszłości? dr inż. Jerzy Próchnicki Bayer CropScience Polska oraz Polskie Stowarzyszenie Rolnictwa Zrównoważonego ASAP

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Załącznik nr do Regulaminu FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Imię.... Nazwisko... Nazwa gospodarstwa... Numer ewidencyjny gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo studia stacjonarne I stopnia realizacja od roku akad. 2013/2014

Rolnictwo studia stacjonarne I stopnia realizacja od roku akad. 2013/2014 realizacja od roku akad. 2013/2014 Zatwierdzono na Radzie Wydziału 11.07.2013 Przedmioty ogólne Nazwa przedmiotu ogólne 315 1 Podstawy prawa 30 30 30 ZO 2 2 Technologia informacyjna 30-30 30 ZO 3 3 Etyka

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załcznik do Uchwały Nr XXVIII/75/03 Rady Powiatu Pabianickiego z dnia 13 listopada 2003 r. (w zakresie : rehabilitacji społecznej, rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Efektywność, koszty produkcji i konkurencyjność polskich gospodarstw rolnych obecnie i w perspektywie średnio- oraz długoterminowej

Efektywność, koszty produkcji i konkurencyjność polskich gospodarstw rolnych obecnie i w perspektywie średnio- oraz długoterminowej Efektywność, koszty produkcji i konkurencyjność polskich gospodarstw rolnych obecnie i w perspektywie średnio- oraz długoterminowej Efektywność, koszty produkcji i konkurencyjność polskich gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013

Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013 Sytuacja na rynku przetworów owocowo-warzywnych i soków a reforma rynku ogrodniczego w UE Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013 Dr Jerzy Małkowski Pozna, 19

Bardziej szczegółowo

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29)

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Rolnictwo zrównoważone a bezpieczna żywność i zdrowie (Synteza) Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Rolnictwo zrównoważone a bezpieczna

Bardziej szczegółowo

Integrowana ochrona, co warto wiedzieć - aktualności. Prof. dr hab. Stefan Pruszyński

Integrowana ochrona, co warto wiedzieć - aktualności. Prof. dr hab. Stefan Pruszyński Integrowana ochrona, co warto wiedzieć - aktualności Prof. dr hab. Stefan Pruszyński Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21.10.2009 r. (19) Na podstawie rozporządzenia (WE) nr

Bardziej szczegółowo

Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić?

Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić? Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić? Jerzy Wilkin Wydział Nauk Ekonomicznych UW oraz Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Rolnictwo wieś obszary wiejskie Rolnictwo: dział

Bardziej szczegółowo

Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj

Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj AMME 2001 10th JUBILEE INTERNATIONAL SC IENTIFIC CONFERENCE Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj R. Nowosielski, M. Spilka Zakład Materiałów Nanokrystalicznych i Funkcjonalnych

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008.

Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008. Załcznik Nr 1 do uchwały Nr XIV/129/08 Rady Gminy Michałowo z dnia 11 stycznia 2008r. Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008. Wprowadzenie Aktywna działalno organizacji

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel - Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i &rednich Przedsi'biorstw... 9

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel - Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Maych i &rednich Przedsi'biorstw... 9 SPIS TRE%CI Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel - Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i &rednich Przedsi'biorstw... 9 Streszczenie raportu... 11 $. Stan sektora ma!ych i "rednich

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA DOSKONA!A

KONKURENCJA DOSKONA!A KONKURENCJA OSKONA!A Bez wzgl"du na rodzaj konkurencji, w jakiej uczestniczy firma, jej celem gospodarowania jest maksymalizacja zysku (minimalizacja straty) w krótkim okresie i maksymalizacja warto"ci

Bardziej szczegółowo

Analiza polityki WOW NFZ w Poznaniu wobec mieszkaców regionu koniskiego

Analiza polityki WOW NFZ w Poznaniu wobec mieszkaców regionu koniskiego Analiza polityki WOW NFZ w Poznaniu wobec mieszkaców regionu koniskiego Pogarszajca si sytuacja finansowa WSZ w Koninie wymaga od osób zarzdzajcych podjcia prawidłowych działa, aby doprowadzi do stabilizacji

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016. Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardyna a Wyszy skiego

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016. Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardyna a Wyszy skiego Prawdziwa wiedza to znajomo przyczyn" Francis Bacon SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016 Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardynaa Wyszyskiego w cucie I. Nadrzdny cel profilaktyki: Zadaniem

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone planowanie gospodarka, bezpieczeństwo, środowisko

Zrównoważone planowanie gospodarka, bezpieczeństwo, środowisko Zrównoważone planowanie gospodarka, bezpieczeństwo, środowisko Jadwiga Ronikier - kierownik projektu SOOŚ PZRP FORUM WODNE Warszawa, 9-10 czerwca 2015 r. Zrównoważony rozwój, czyli (?) Pojęcie zdefiniowane

Bardziej szczegółowo

Najnowsze zmiany przepisów o ochronie roślin

Najnowsze zmiany przepisów o ochronie roślin Departament Hodowli i Ochrony Roślin Najnowsze zmiany przepisów o ochronie roślin Dr inż. Bogusław Rzeźnicki Warszawa, 23 września 2010 r. Pakiet pestycydowy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1. Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA KONCEPCJI PRACY PRZEDSZKOLA NR 5 POD GRZYBKIEM W RAWICZU NA OKRES OD 2014 DO 2017

MODYFIKACJA KONCEPCJI PRACY PRZEDSZKOLA NR 5 POD GRZYBKIEM W RAWICZU NA OKRES OD 2014 DO 2017 MODYFIKACJA KONCEPCJI PRACY PRZEDSZKOLA NR 5 POD GRZYBKIEM W RAWICZU NA OKRES OD 2014 DO 2017 Niech umiech dziecka bdzie najwiksz nagrod i najwyszym uznaniem za wszelkie trudy w realizacji koncepcji pracy

Bardziej szczegółowo

z rolnictwem konwencjonalnym, intensywnym

z rolnictwem konwencjonalnym, intensywnym ROLNICTWO EKOLOGICZNE Analiza porównawcza ekologicznych metod produkcji z rolnictwem konwencjonalnym, intensywnym Rolnictwo intensywne Rolnictwo ekologiczne Dominacja chemii i techniki Dominacja środków

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów Anna Kuczuk, OODR Łosiów Rolnictwo stanowi jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki niemal każdego kraju, pełniąc istotne funkcje natury ekonomicznej, społecznej i środowiskowej. Gleba, woda, powietrze

Bardziej szczegółowo

Strategiczne kierunki działań Województwa Opolskiego dla obszarów wiejskichna lata

Strategiczne kierunki działań Województwa Opolskiego dla obszarów wiejskichna lata Strategiczne kierunki działań Województwa Opolskiego dla obszarów wiejskichna lata 2014-2020 Pawłowice, 20 lutego 2015 r. Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 roku Powstała z myślą o optymalnym

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZ DOWY MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI

DZIENNIK URZ DOWY MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 87 87 DZIENNIK URZDOWY MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Warszawa, dnia 15 grudnia 2009 r. Nr 37 TRE: Poz.: INFORMACJA MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 87 z dnia 14 grudnia 2009 r. w sprawie strategii krajowej

Bardziej szczegółowo

OP ATY ZA US UG ZBIOROWEGO ODPROWADZANIA I OCZYSZCZANIA CIEKÓW A ZASADA SPRAWCA ZANIECZYSZCZENIA P ACI

OP ATY ZA US UG ZBIOROWEGO ODPROWADZANIA I OCZYSZCZANIA CIEKÓW A ZASADA SPRAWCA ZANIECZYSZCZENIA P ACI STUDIA I PRACE WYDZIAU NAUK EKONOMICZNYCH I ZARZDZANIA NR 37, t. 2 Ewa Rauba Politechnika Biaostocka OPATY ZA USUG ZBIOROWEGO ODPROWADZANIA I OCZYSZCZANIA CIEKÓW A ZASADA SPRAWCA ZANIECZYSZCZENIA PACI

Bardziej szczegółowo

Integrowana Ochrona Roślin

Integrowana Ochrona Roślin Integrowana Ochrona Roślin 1 Integrowana Ochrona Roślin Integrowana ochrona roślin sposób ochrony roślin przed organizmami szkodliwymi polegający na wykorzystaniu wszystkich dostępnych metod ochrony roślin,

Bardziej szczegółowo

Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska

Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska Krzysztof Kielak Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin ROLNICTWO EKOLOGICZNE Przepisy regulujące system

Bardziej szczegółowo

wicej na: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/product_details/publication?p_product_code=ks-gq-13-006

wicej na: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/product_details/publication?p_product_code=ks-gq-13-006 3. Dług publiczny 3.1 Wytyczne EUROSTAT Zasady dotyczce uznawania zobowiza podmiotu publicznego, jako dług publiczny w projektach ppp, zostały zawarte w decyzji EUROSTAT nr 18/2004 z dnia 11 lutego 2004

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Certyfikaty akredytacji uzyskane przez SSE województwa wielkopolskiego

Rys. 1. Certyfikaty akredytacji uzyskane przez SSE województwa wielkopolskiego i gazowe). Problemem przy inwestycjach rolniczych oraz zwizanych z gospodark ciekow s ewentualne odory, które mog znacznie obniy komfort aerosanitarny mieszkaców. Podsumowanie 1. W ramach sprawowanego

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia (licencjackie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Ekonomia

Studia I stopnia (licencjackie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Ekonomia Studia I stopnia (licencjackie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Promotorzy

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.)

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.) Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.) Działanie 7.5 Inwestycje w środki trwałe Poddziałanie 7.5.1 Pomoc na inwestycje

Bardziej szczegółowo

DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102

DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102 DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102 153 WARSZAWA 2012 Autorka publikacji jest pracownikiem naukowym Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ

KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ ZAŁACZNIK nr 2 KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ Cz A dla dyscyplin: nauki humanistyczne i społeczne Zespół roboczy Komisji Bada na Rzecz Rozwoju... NAZWA JEDNOSTKI I. WYNIKI DZIAŁALNOCI NAUKOWEJ 1. Publikacje

Bardziej szczegółowo

Krajowy Plan Działania

Krajowy Plan Działania Krajowy Plan Działania na rzecz ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2013-2017 Magdalena Januszewska - Główny specjalista Wydział Kwarantanny i Ochrony Roślin, Departament

Bardziej szczegółowo

ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ INNOWACYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ

ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ INNOWACYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ INNOWACYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Lublin 25 stycznia 2017 r. Projekt dofinansowany w wysokości 85% ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego w ramach Funduszu Współpracy Dwustronnej

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. O ochronie przyrody Dz. U. Nr 92, poz. 880; 3. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Polityka ekologiczna na szczeblu europejskim. Tomasz Poskrobko

Polityka ekologiczna na szczeblu europejskim. Tomasz Poskrobko Polityka ekologiczna na szczeblu europejskim Tomasz Poskrobko Etapy rozwoju PE w UE Traktat rzymski tworzący EWG (1957) Strategia lizbońska (1999) Strategia z Goteborga (2001) Środowiskowe plany działania

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

Zrównowaona technologia materiałowa*

Zrównowaona technologia materiałowa* AMME 23 12th Zrównowaona technologia materiałowa* R. Nowosielski, M. Spilka Zakład Materiałów Nanokrystalicznych i Funkcjonalnych oraz Zrównowaonych Technologii Proekologicznych, Instytut Materiałów Inynierskich

Bardziej szczegółowo

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona rodowiska

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona rodowiska Ekologia zasobów naturalnych i ochrona rodowiska Karta (sylabus) przedmiotu WM Zarzdzanie i inynieria produkcji Studia pierwszego stopnia o profilu: A P Przedmiot: Ekologia zasobów naturalnych i ochrona

Bardziej szczegółowo

Program Ramowy na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007 2013 (CIP)

Program Ramowy na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007 2013 (CIP) Program Ramowy na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007 2013 (CIP) EKOINNOWACJE Dr Zygmunt Krasiński Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE Instytut Podstawowych Problemów Techniki Polska Akademia

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas Oznakowanie żywności ekologicznej Renata Lubas Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Motywy zakup żywności ekologicznaj walory

Bardziej szczegółowo