Inżynieria społeczna człowieka w epoce postmodernizmu i jej implikacje

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Inżynieria społeczna człowieka w epoce postmodernizmu i jej implikacje"

Transkrypt

1 Inżynieria społeczna człowieka w epoce postmodernizmu i jej implikacje Katarzyna Świerszcz Dr Społeczna Akademia Nauk w Warszawie Wiesław Bożejewicz Dr Wyższa Szkoła Społeczno Ekonomiczna w Warszawie Mariusz Jędrzejko Dr hab. prof. ndzw. Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Centrum Profilaktyki Społecznej w Milanówku Wstęp Człowiek żyjący w realnych kontekstach społecznych, ekonomicznych, kulturowych i światopoglądowych staje się w sposób świadomy i nieświadomy uczestnikiem wielu procesów. Niektóre z nich są ukryte, inne oprawione w piękne opakowania, nierzadko wprowadzające w błąd co do celu i znaczenia. W rozdziale pierwszym podejmujemy próbę dokonania analizy zagadnienia współczesnej inżynierii człowieka w oparciu o filozofię postmodernizmu. Zagadnienie to przedstawione jest w trzech aspektach: (1) przedstawiamy wizję człowieka jako istoty pozbawionej wymiaru duchowego i jego konsekwencje; (2) ukazujemy wizję człowieka zamkniętego we własnym indywiduum i jego konsekwencje; a w części końcowej (3) wskazuje na zjawisko deifikacji człowieka i jego konsekwencje. Dla głębszego ukazania problemu, posłużono się badawczą metodą analityczno-syntetyczną. *** Jak już zauważono we wstępie do publikacji jedną z cech współczesnego świata jest próba oderwania człowieka od refleksji nad życiem i jego sensem, poprzez skupienie jego myślenia i działania na wszelkich relacjach konsumpcyjnych, w wyniku czego przeżywamy dzisiaj niepokojącą sytuację, kiedy to wielu ludzi nie pyta w ogóle o sens swojego ludzkiego istnienia, stan, ucieka przed samym sobą i w tej ucieczce się gubi. Na tym polega chyba najgłębszy kryzys dzisiejszego człowieka. A przecież człowiek jest jedyną istotą widzialną, która może pytać sama o siebie, bowiem posiad wszelkie sprawności aby patrzeć na swoje życie wielowymiarowej perspektywie. Istotnym jest przy tym to, że w tym pytaniu o siebie spotykamy się z

2 tajemnicą, której sami nie możemy rozwiązać 1. Zauważmy także, że przez całe tysiąclecia człowiek nieustannie wydawał różne, często wręcz rozbieżne opisy ludzkiej egzystencji od skrajnego pesymizmu ukazującego jedynie bezsens i zagubienie życia ludzkiego, aż do przesadnego optymizmu widzącego w człowieku samo dobro. Dzieje się tak dlatego, ponieważ bytu człowieka i jego istnienia nie można jednoznacznie wyrazić. Człowiek jest zarówno wielkością jak i małością, nicością czy też można by powiedzieć nędzą, a jednocześnie jest doskonałością. Jest bytem, w którym przenikają się całkowicie przeciwstawne doznania i przeżycia. Ten dysonans dostrzeżemy także w innych przejawach ludzkiej egzystencji: choć jesteśmy coraz bardziej wykształcenia a zatem potrafimy określić co jest dla człowieka dobre, a co złe mamy coraz większy problem aby tę wiedze wykorzysta ku dobru społecznemu i indywidualnemu; dysponując wielką wiedzą medyczną zwłaszcza dotyczącą tego co zdrowiu zagraża mamy problem aby ograniczać podaż tego co zdrowie i życie rujnuje; w społeczeństwach powszechnej edukacji nie maleją, lecz rosną zachowania ryzykowne i destrukcyjne; posiadając narzędzie niezwykłe, jakim są media elektroniczne, doprowadziliśmy do stanu zalewu młodego pokolenia błotem informacyjnym, w którym prawda zmieszana została z kłamstwem 2, prowadząc do deformacji w życiu społecznym i indywidualnych postawach. Opisane powyżej (tylko niektóre) cechy otaczającej nas rzeczywistości stają się wyznacznikami epoki ponowoczesności postmodernizmu z jej kluczową cechą: wielością prawd. Spróbujmy zatem nieco bliżej przyjrzeć się współcześnie lansowanemu modelowi człowieka, czy ukazuje on prawdę o człowieku, czy raczej jest jego deformacją? 3 1 Por. J. Warzeszczak, Antropologia teologiczna - De Deo creatore, Warszawa 1990, s Jednym z istotnych problemów staje się pozycjonowanie wiedzy, w wyniku czego nie autentyczna wartość przekazu (prawdziwość) ale pozycja w wyszukiwarkach staje się kluczowym czynnikiem upowszechniania określonych informacji. Jest to jedna z najważniejszych przyczyn upowszechniania informacji nieprawdziwych lub częściowo prawdziwych. 3 Już na wstępnie zasadna jest także uwaga dotycząca jednego z elementów strategii postmodernizmu, a związanego z walką o świecki model państwa. W jej ramach Kościół katolicki i religia (a szerzej aksjologiczne podejście do fundamentów życia społecznego) stały się obiektem zmasowanego ataku, jako zagrożenie dla demokratycznych fundamentów państwa. Działania te opierają się na przyjęciu jako kluczowej zasady, ze prawo ma pierwszeństwo nad etyką. Oznacza to, że w ramach demokratycznego państwa prawa wszelkie przyjęte przez niego normy prawne musza być przestrzegane przez wszystkich obywateli. Teza ta staje się bramą do rugowania z życia społecznego tych wartości i przekonań, które za pierwszeństwo uznają etykę i prawo naturalne. Tym samym milionom ludzi, związanych z tradycją chrześcijańską odbiera się prawo do decydowania o filozoficznych fundamentach porządku społecznego. Jeśli zatem ludzie ci apelują o prawo do postępowania ze swoim kanonem moralnym naruszają laickość państwa, gdy zaś laickie środowiska narzucają nadrzędność prawa stanowionego nad sumieniem spełnione są normy demokracji. Ten tylko pozorny dysonans może być polem do rodzenia się nowych totatlitaryzmów lub semitotatlitaryzmów. Dodajmy także, że pozyskiwanie opinii publicznej dla takiego modelu odbywa się w oparciu o skomplikowane, długofalowe mechanizmy inżynierii społecznej.

3 Człowiek pozbawiony wymiaru duchowego i jego konsekwencje Podstawowym wyrazem współcześnie lansowanej na szeroką skalę postmodernistycznej wizji człowieka jest przyjęcie jako fundament tezy E. Schopenhauera, według której istnienie człowieka jest czystym przypadkiem i epizodem 4. Konsekwencją takiego twierdzenia jest uznanie ludzkiej egzystencji za całkowicie bezsensowną i absurdalną 5, co w realnym życiu sprowadza wyznawców tej tezy do lansowania zasady ponieważ żyjemy tylko jedne raz zaznajmy wszystkiego co tylko możliwe. Pochodnymi takiego stanowiska są zatem hedonizm, konsumpcjonizm, zachowania ryzykowne, egoizm, indywidualizm oraz zacieranie granic pomiędzy tym co konieczne (niezbędne) a co możliwe (pożądane). W idei postmodernizmu dostrzeganie w ludzkiej egzystencji bezsensowności i absurdu jest odrzuceniem zarówno horyzontalnego, jak i wertykalnego wymiaru jego istnienia. Istnienia, którego ostatecznym źródłem i ostatecznym celem nadającym sens i treść jego życiu są prawda i dobro. Jeśli bliżej przyjrzymy się oferowanemu na szeroką skalę postmodernistycznemu modelowi życia szybko zauważymy, iż negacja transcendencji człowieka wobec wymiaru immanentnego, sprowadza się ostatecznie do wizji człowieka jako miejsca pustych potrzeb i doznań przeżywanych w wymiarze ilościowym, a nie zaś jakościowym 6. Tą ilościowość dostrzeżemy szczególnie w modelach skrajnego konsumpcjonizmu oraz ofertach funkcjonowania w światach niebytach 7. Taki sposób rozumienia człowieka, wynika przede wszystkim z przekonania o nieistnieniu absolutnych kryteriów prawdy i dobra. To z kolei, ma swoje źródło w specyficznej koncepcji rozumu ludzkiego, któremu zwolennicy postmodernizmu odmawiają cech uniwersalności. W swoich poglądach, w których ujmują zdolności poznawczych rozumu ludzkiego, postmoderniści wychodzą od założenia Richarda Rortiego, według którego do istoty człowieka nie należy racjonalność i pragnienie poszukiwania prawdy, w tym prawdy o dobru. Mówienie o prawdzie, według powyższego autora, jest reliktem filozofii klasycznej. Człowiek nie jest w stanie odkryć i poznać prawdziwego (obiektywnego) obrazu samego siebie, świata w którym żyje oraz związanych z nim absolutnych wartości, ponieważ nie istnieje - wspomniane już wcześniej - absolutne kryterium prawdy i dobra. Wynikiem jest przyjęcie założenia, iż rozum ludzki jest więc pozbawiony cech uniwersalności, zaś wola rozumności 8. 4 Por. Z. Bauman, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Warszawa 1994, s Por. Tamże, s. 48; S. Morawski, W mrokach postmodernizmu. Rozmyślania rekolekcyjne, w: Dokąd zmierza współczesna humanistyka?, Warszawa 1994, s Por. Z. J. Zdybicka, Religia a kultura, w: Religia w świecie współczesnym, red. H. Zimoń, KUL, Lublin 2000, s Przykładem takich pseudo rzeczywistości są np. cyberświaty podawane w formach przeróżnych secondlifów angażujące człowieka w równoległe życia jako forya zamienników realnego świata. 8 Por. R. Rorty, Philosophy and the mirror of nature, Princeton 1980, s. 13.

4 Innym myślicielem, do którego często odwołują się zwolennicy postmodernizmu w negowaniu wartości i znaczenia władz duchowych człowieka jakimi są rozum i wola dążąca do dobra poznawanego w świetle obiektywnej prawdy jest I. Kant. Według niego, pojęcia i kategorie są wytworem rozumu człowieka, i jako takie są pozbawione uniwersalnego charakteru. Według tego filozofa aprioryczne formy poznania uzależnione są od określonych warunków czasoprzestrzennych i społecznokulturowych, w których znajduje się człowiek. Te zewnętrzne ograniczenia sprawiają, że rozum ludzki nie jest zdolny do rozpoznawania prawd i wynikających z nich wartości ponadhistorycznych i uniwersalnych. W konsekwencji pozostaje mu nie tyle inteligibilne rozpoznawanie rzeczywistości, czyli odkrywanie prawdy obiektywnej zawartej w świecie, ile jej tworzenie 9. Z kolei w podejściu G. Deleuze do którego myśli również chętnie odwołują się postmoderniści twierdzi wręcz o pewnego rodzaju fantazjowaniu, w którym intelekt ludzki jest pobudzony do produkowania pojęć ulotnych, gdyż pozbawionych jednoznacznych desygnató 10. Pojęcia te nie muszą odpowiadać prawdzie bo takowej jakoby nie ma ale, jak podkreśla Rorty, mają być przede wszystkim użyteczne i skuteczne (przynosić doraźną satysfakcję). A zatem jak można wnioskować owi myśliciele promują typowy neopragmatyzm, który przejawia się w skrajnym relatywizmie 11. Podobną myśl wyraża także Tomasz Hobbes, mówiąc o relacji pomiędzy wolnością a prawdą w kategoriach utylitaryzmu. Znajdziemy u niego taką oto tezę: Sama prawda jak twierdzi - dlatego tylko stanowi przedmiot naszych pragnień, że uważamy ją za użyteczną.... Użyteczność jest więc kamieniem probierczym teorii, poglądów i czynów ludzkich; jest miarą poważania i miłości, jaką winniśmy samej prawdzie 12. Powyższa wypowiedź jak można zauważyć dostrzega wartość prawdy nie w niej samej (jak czyni to klasyka), ale w możliwości jej pragmatycznego wykorzystania. Władza rozumu jest tu sprowadzana i redukowana do roli instrumentalnego narzędzia użytecznego, umiejętnie wykorzystywanego w określonych sytuacjach 13. Jak widać z powyższych tez utylitarno-pragmatyczne rozumienie władzy rozumu, a tym samym także i woli suponuje obraz człowieka, który z jednej strony jest w pełni autonomiczną i autoteliczną monadą, niezależną od nikogo, decydującą o sobie zgodnie ze swoimi pragnieniami i nastawieniami; z drugiej strony zaś tenże obraz człowieka jest zredukowany do materializmu i sensualizmu 14. Zauważmy w tym miejscu, że taka idea znajduje coraz więcej zwolenników i coraz szersze naśladownictwo, w wyniku czego rośnie jej popularność. Wynikiem są np. skrajne zachowania w ramach love parady, tezy o potrzebie legalizacji narkotyków, dewiacyjne zachowania celebrytów oraz skrajne postacie konsumpcjonizmu. Zauważmy 9 Por. Tamże.; Z. Sareło, Postmodernistyczny styl myślenia i życia, w: Postmodernizm. Wyzwanie dla chrześcijaństwa, red. Z. Sareło, Pallottinum, Poznań 1995, s Por. S. Morawski, W mrokach postmodernizmu, dz. cyt.,s Por. R. Rorty, Philosophy and the mirror of nature, dz. cyt., s Por. T. Hobbes, System przyrody, tł. K. Szaniawski, t. 1, Warszawa 1957, s Por. S. Kowalczyk, Z refleksji nad człowiekiem. Człowiek-społeczność-wartość, KUL, Lublin 1995, s Por. K. Świerszcz, Wolność w perspektywie prawdy, Communio, nr 2(166), 2009, s ;

5 także, że dowolność i indywidualizm, jako ważne cechy postaw postmodernistycznych dotyczą coraz szerszych aspektów życia i funkcjonowania człowieka, a wynikiem są obszary obszary dotknięte chorobą postmodernizmu, do których zaliczymy niektóre sfery mediów elektronicznych i tradycyjnych oraz masowej kultury. Postmodernizm uderza szczególnie w obszary kultury masowej, w wyniku czego rośnie siła jego promieniowania na odbiorców. Cechą promocji zasad i norm postmodernizmu jest ich nieustanna powtarzalność w wielu przekazach, w wyniku czego tworzone jest przekonanie o ich powszechności. Człowiek zamknięty we własnym indywiduum zjawisko i jego konsekwencje Człowiek ze swojej natury jest bytem otwartym na budowanie relacji z innymi, a społeczny wymiar funkcjonowania człowieka ma kluczowe znaczenie dla jego człowieczeństwa. Dzięki relacjom z innymi możemy urzeczywistniać i kształtować cały potencjał swojego wewnętrznego, ontologicznego bogactwa, poprzez który kształtuje i buduje swoje dojrzałe być. Tymczasem, całkiem odmienną wizję człowieka w tym aspekcie lansuje filozofia postmodernizmu. Jej zwolennicy podkreślają w człowieku jego całkowitą niezależność, absolutne indywiduum przybierające postać zatomizowanych jednostek w społeczności, wobec której jest on pozbawiony konieczności (wynikającej z natury psycho-fizycznej człowieka) wchodzenia w jakiekolwiek relacje, zarówno na poziomie osobowym, jak i normatywnym. Wynikiem promocji idei postmodernizmu jest narastanie indywidualizmu, w tym skrajnych jego postaci oraz rozluźniania więzi społecznych. Skutkuje to także poszerzaniem się alternatywnych dla klasycznej rodziny form związków. Promowanie absolutnego indywiduum człowieka przejawia się w różnych wymiarach jego życia, jak chociażby rozluźnieniu więzi społecznych, czy też relatywizmie moralnym. W pierwszym przypadku, życie społeczne charakteryzuje się pluralizmem zasad. Uprawomocnienie wszelkich zasad na podstawie uznania zdolności i prawa każdego człowieka do indywidualnego określania dobra, prowadzi do zanegowania potrzeby poszukiwania intersubiektywnych wartości. Jego skutkiem jest rozczłonkowanie życia społecznego, w którym poszczególne osoby-jednostki istnieją obok siebie jako suwerenne, niezależne całostki pomiędzy którymi nie ma żadnych relacji, ani też porządku, tak w wymiarze pionowym, jak i poziomym. W takim modelu społecznym jednostki ludzkie wchodzą w relacje z innymi tylko dla doraźnych celów, a dominującą zasadą jest zasada interesu, kalkulacji i zysku. Wynikiem jest narastający

6 brak zrozumienia dla głębszych, emocjonalnych więzi osobowych, co szczególnie uderza w instytucje rodziny oraz podważa zaufanie w relacjach społecznych. Skupienie ich na interesowności obniża poczucie spójności społecznej i solidarności, sprowadzając te ostatnia do kampanijności. Dostrzec można również zjawisko towarowości, w wyniku czego wszystko może stać się towarem na sprzedaż. Wyraźnie widać to w obszarze życia erotycznego, w którym seks jest izolowany od uczucia i trwałości związku, a lansowana jest tzw. wolna miłość, czy też miłość inaczej 15. W drugim przypadku, absolutyzowanie indywiduum człowieka wyraża się w przyzwoleniu na jego relatywizm moralny wynikający z filozofii permisywizmu, gdzie wszystko jest dozwolone, o ile jest wyrazem wolnego wyboru człowieka (permisywizm staje się tutaj płaszczyzną rozwoju zachowań dewiacyjnych). Tym samym nikt nie jest zobowiązany do weryfikowania własnej wizji życia na drodze poszukiwania intersubiektywnych wartości, a każda orientacja życiowa, sposób bycia i styl życia otrzymuje prawo do absolutnego respektowania 16. Postulat ten jest atakiem na to, co pretendowało do bycia obiektywnym, koniecznym lub powszechnym. W jego miejsce propaguje się tezę o maksymalnym pluralizmie zasad, a tym samym zbędności czy wręcz szkodliwości dekretowania zasad moralnych. Jednym z kluczowych celów postmodernizmu jest odrzucenie zasady o istnieniu norm ponadczasowych, uniwersalnych, niezbędnych dla ładu moralnego. Narzucanie człowiekowi określonych norm etycznych, hierarchii wartości jest, zdaniem zwolenników postmodernizmu, atakiem na indywiduum człowieka i jego wolność 17. Zwolennicy tej idei uważają także, że głoszenie potrzeby całkowitej swobody, otwartości w zakresie życia moralnego człowieka wynika z uznania absolutnej jego autonomii. Człowiek - zdaniem postmodernistów nie potrzebuje pomocy innych osób w rozpoznawaniu powinności moralnych, ustalaniu hierarchii wartości, ponieważ sam potrafi oceniać, co jest dobrem lub złem 18. Na pozór wydaje się, że takie twierdzenie jest słuszne. Człowiek bowiem ze swojej istoty jest zdolny do wartościowania etycznego, poszukiwania tego co jest najlepsze. Z drugiej zaś strony, jako istota ułomna, zmienna, narażony jest na błędy i pomyłki, subiektywizm moralny, który jeszcze bardziej wyjaławia go duchowo i sam nic nie wnosi 19. A zatem, uznanie kompetencji osoby do rozpoznawania dobra nie przekreśla jednak potrzeby uwzględniania ogólnie ważnych i społecznie przyjętych 15 Por. Z. Sareło, Postmodernistyczny styl myślenia i życia, dz. cyt., s Por. Z. Sareło, Postmodernizm w pigułce, Poznań 1998, s Por. Z. Bauman, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, dz. cyt., s Por. Tamże, s. 24; P. Przybysz, Postmodernizm kultura utraconej szansy, t. 3, Lublin 1991, s. 95; P. Bortkiewicz, Postmodernistyczna destrukcja kultury moralnej, w: Postmodernizm. Wyzwanie dla chrześcijaństwa, dz. cyt., s Por. S. Wielgus, Kapłan wobec ofensywy ideologii neomarksizmu i postmodernizmu we współczesnym świecie, w: s. 4

7 norm moralnych, zasad postępowania. One nie mogą oczywiście zastąpić osobistych wyborów człowieka, ani też zwolnić go z odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Stanowią one jednak skuteczną pomoc w rozpoznawaniu osobistych powinności. Przyjęte normy moralne i wartości są bowiem społeczną obiektywizacją indywidualnego doświadczenia moralnego osób, które na przestrzeni dziejów kształtowały i kształtują daną kulturę 20. Przyzwolenie na to, by każdy sam kształtował własną kulturę moralną, stanowił własną hierarchię wartości, ustalał własne zasady postępowania, a więc przyznanie prymatu pluralizmowi oznacza nie tylko deprecjonowanie uniwersalnych zasad, lecz w dalszej konsekwencji także rozpad życia społecznego, komunikacji międzyludzkiej 21 - może także, w skrajnych przypadkach, stanowić obszar zagrożenia. Tam zaś, gdzie upada osobowa relacja, społeczeństwo zamienia się w anonimowy tłum, istniejące obok siebie suwerenne zatomizowane jednostki, pomiędzy którymi nie występują żadne relacje zarówno w wymiarze pionowym i poziomym, jak również teraźniejszym i przyszłym 22. To osłabienie relacji osobowych wyraża się w tym, że człowiek dostrzega innych jedynie dla doraźnych, a niekiedy wręcz chwilowych celów, co może stać się polem do wykorzystywania człowieka. W efekcie więc współczesnych ludzi już nic ze sobą nie łączy (tradycja, religia, kultura), poza zdobywaniem, osiąganiem celów, walką o pieniądze i utrzymanie dobrobytu. Taka postawa naszym zdaniem zagraża rozwojowi człowieka jako osoby. Człowiek bowiem, może skutecznie rozwijać się tylko dzięki uczestnictwu w życiu społecznym, dzięki osobowej relacji z innymi dopiero w wielopłaszczynowych relacjach z innymi ludźmi nabiera pełnego człowieczeństwa. Ponieważ w jego naturze jest on ukierunkowany ku innym, byciu z innymi i dla innych. Jest on stworzony z miłości i dla miłości 23. Tymczasem, człowiek w postmodernistycznym stylu życia staje się samotną monadą, skazaną na własną dramatyczną, niszczącą wręcz wolność, a skupienie się na indywidualnym sukcesie jako celu kluczowym może prowadzić do destrukcji człowieka 24. Analizując te kwestie możemy zwrócić uwagę na jeden z kluczowych celów postmodernizmu jaki jest zbudowanie i upowszechnienie laickiego program wychowania. Mając swoje źródło w kulturze postmodernizmu stanowi on poważne zagrożenie dla osoby, rodząc niebezpieczeństwo jej degradacji. Problem ten możemy rozpatrzyć w jeszcze jednej perspektywie. Otóż cechą współczesności jest jej wielkie utechnicznienie, w wyniku czego człowiek zyskał nowe sposoby kontaktu z innymi ludźmi. Niewspółmiernie wzrosła także szansa na zdobywanie i poznawanie nowych informacji, co powinno w sposób naturalny skutkować lepszym systemem więzi interpersonalnych oraz poprawą relacji miedzy 20 Por. Z. Sareło, Postmodernistyczny styl myślenia i życia, dz. cyt., s. 24; H. Rotter, Person und Ethik, Zur Grundlegung der Moraltheologie, Innsbruck 1993, s Por. J. J. Garrido, Misja chrześcijańska w czasach kryzysu kultury, Communio 14(1994) nr 6, s Por. Z. Sareło, Postmodernizm w pigułce, dz. cyt., s Por. Z. Sareło, Postmodernistyczny styl myślenia i życia, dz. cyt., s. 21, 26; S. Wielgus, Kościół Katolicki dziś, dz. cyt., s Samobójcze śmierci kultowych aktorów i muzyków, jakie miały miejsce w ostatniej dekadzie, mogą być tego wymownym przykładem.

8 ludźmi. Tak się jednak nie dzieje. Masowe przyzwolenie na istnienie dowolności aksjologicznej, zmienność prawd i norm doprowadziło do stanu narastania różnic, zaostrzenia wymiany poglądów oraz wrogości. Nie może zatem nas dziwić, że w żadnej epoce człowiek nie doświadczał samotności tak bardzo wyraźnie jak w czasach współczesnych 25. Promocja postawy indywiduum, coraz wyraźniej staje się również źródłem takich zjawisk, jak: komercjalizacja, konsumpcjonizm, czy też uniformizacja życia. Komercjalizacja obejmuje dzisiaj, a nawet podporządkowuje niemal wszystkie dziedziny życia społecznego: naukę, oświatę, kulturę itp. One to podporządkowane są zasadom gry rynkowej oraz regułom zysku 26. Warunkiem komercjalizacji jest wzrost konsumpcji, czemu służą z kolei naukowo doskonalona sztuka marketingu i masowy przemysł reklamowy. Postmodernizm wygenerował mechanizm konsumpcji ponad realne potrzeby człowieka. Jest to wynik pobudzenia konsumpcyjnego realizowanego za pomocą wielopłaszczynowych mechanizmów reklamowych i marketingowych adresowanych już do najmłodszych grup odbiorców. Działa on w ścisłej korelacji z masową podażą kredytowego pieniądza. Człowiek jest więc pobudzany do bezkrytycznego i w nadmiarze konsumowania dóbr, co prowadzi do dominacji postawy mieć nad być. Podkreślmy w tym miejscu, że dobrem, które człowiek konsumuje w największych ilościach są informacje przekazywane przez media i prasę. Wynikiem jest stan, w którym człowiek fascynuje się wykreowanymi przez wyrafinowanych fachowców kolorowymi obrazkami, w których propagowany jest ideał człowieka wyzwolonego od prawdy i moralności, niczym nie skrępowanej wolności, potrzeba spontanicznego samostanowienia, konieczność porzucenia krępujących konwenansów, model kosmopolity, obywatela świata, nierzadko bez ojczyzny, nieustannie bez domu, bez stałych wartości, bez pracy nad charakterem, który nie troszczy się o ideały, nie posiada mocnej myśli, ani mocnej tożsamości. To model człowieka w nieustannym ruch, który nie dostrzega cykli rozwojowych człowieka oraz faktu dochodzenia do wieku dojrzałego i potrzeby stabilności. Być może jest to jedna z przyczyn, że tak wiele ofiar postmodernistycznego stylu życia dochodząc do momentu, w którym nie są w stanie sprostać narzuconemu sobie i czynniki zewnętrzne tempu życia podejmuje decyzję o najtragiczniejszej z ucieczek samobójstwie. Inżynieria społeczna doby postmodernizmu przyspiesza i poszerza pola kompulsywnego, dewiacyjnego, a tym samym szkodliwego działania człowieka. Wynikiem są m.in. ucieczki w światy nierealne (narkotyki) lub poza życie (samobójstwa). 25 Por. J. A. Łata, Lęk przed pustką i bezsensem, dz. cyt., s Zjawisko to ma dwutorowe zagrożenie: komercjalizacja szkolnictwa wyższego doprowadziła do niebezpiecznego trendu funkcjonowania wielu placówek w oparciu o zasadę bezwzględnego zysku. Wynikiem jest mechanizm przepuszczania studentów na kolejne lata, zgodnie z harmonogramem kolejnych wpływów.

9 Tym samym człowiek staje się wyzwolony od jakiegokolwiek obowiązku ciążącego wobec siebie i innych, wyzwolony od jakiejkolwiek formy związania czy ograniczenia. Masowo publikowane, świadomie nasycane i hierarchizowane informacje jaki otrzymuje człowiek epoki ponowoczesności w masowym błocie informacyjnym te doradzają mu jak powinien żyć, aby przeżyć życie jak najprzyjemniej, doznając jak najmocniejszych wrażeń, a więc żyć według kluczowej zasady postmodernizmu zasady przyjemności, korzystając z każdej nadarzającej się ku temu okazji nie myśląc ani o motywach, ani o skutkach swojego postępowania 27. Cytowany już Richard Rotry analizując te kwestie zauważa, że: Taka filozoficzna powierzchowność oraz niefrasobliwość, podobnie jak rozwój wielkich ekonomii rynkowych, wzrost wykształcenia, rozpowszechniania się rozmaitych rodzajów sztuki oraz beztroski pluralizm współczesnej kultury pomagają procesowi odczarowania świata. Pomagają mieszkańcom tego świata stać się bardziej pragmatycznymi, bardziej tolerancyjnymi, bardziej liberalnymi, bardziej wrażliwymi na uroki racjonalności instrumentalnej 28. Analizując przyczyny rozwoju opisywanych tu postaw możemy postawić tezę, że Środki społecznego przekazu postrzegane są więc jako zasadniczy inspirator kreowania nowoczesnego indywidualnego stylu bycia i życia 29. Deifikacja człowieka i jej konsekwencje Lansowanie przez postmodernizm wizji człowieka jedynie w wymiarze czysto naturalnym, tj. materialnym, cielesnym oznacza w praktyce eliminowanie w człowieku dualizmu istniejącego pomiędzy tym co naturalne a tym, co nadprzyrodzone. Postmoderniści twierdzą, że wszystko cokolwiek jest realne jest także naturalne, zarówno w sensie niebycia czymś nadprzyrodzonym, jak również w sensie bycia zasadniczo dostępnym naukowemu poznaniu. Wychodząc z takiego założenia, postmoderniści dążą do ukształtowania nowego humanizmu, który za najwyższą wartość, miarę i cel stawia człowieka 30. Ma być on kluczowym punktem odniesienia i wartościowania. Zwracamy uwagę na ten zamysł, gdyż jest on chwytliwy emocjonalnie i propagandowa otóż czynimy człowieka wartością najwyższą, spełniając tym samym wielkie marzenia humanizmu. Nic bardziej błędnego. Złudność zabiegi postmodernistycznych myślicieli i praktyków widoczna jest w realnym świecie, w którym dostrzegamy, iż wiele z preferowanych dóbr dostępna jest tylko części odbiorców, a realny wpływ na oferowane przez postmodernizm procesy ma tylko znikoma część ludzi. Kluczową rolą jaka przychodzi pełnić człowiekowi w 27 Por. S. Wielgus, Kościół Katolicki dziś, dz. cyt., s. 8; Z. Sareło, Postmodernizm w pigułce, dz. cyt., s. 31; Z. J. Zdybicka, Religia a kultura, dz. cyt., s Cyt. za: R. Legutko, Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Kraków 1994, s Por. B. Baran, Postmodernizm, Kraków 1992, s Por. Z. J. Zdybicka, Religia a kultura, dz. cyt., s. 169; P. Mazanka, Źródła sekularyzacji i sekularyzmu w kulturze europejskiej, Warszawa 2003, s. 69.

10 oferowanym modelu jest rola odbiorcy, konsumenta, co najwyżej udawanego kreatora rzeczywistości 31. Wyraz temu daje papież Jan Paweł II w słowach skierowanych do Episkopatu Belgii w Malines 18 maja 1985 roku: Obecnie ludzie skłonni są odrzucić Boga w imię własnego człowieczeństwa. Jest to pewna forma ateizmu humanistycznego o wymiarze prometejskim, która definiuje siebie następująco: Prawdziwy humanizm humanizm we właściwym tego słowa znaczeniu to taka postawa umysłowa, która wyklucza absolutnie uznawanie jakiejkolwiek wyższej od człowieka wartości. Jest to więc postawa areligijna 32. Ten model zdobywa coraz więcej zwolenników, a strategie działania postmodernistycznych ideologów wymierzone są głównie w średnie i młode pokolenie. Nie jest to strategia przypadkowa. Zwróćmy uwagę, że niektóre współczesne strategie informacyjne zaplanowane są jako przedsięwzięcia wieloletnie, a ich celem jest nie tylko odwrócenie dotychczasowego modelu postrzegania rzeczywistości, ale również całkowite wyparcie stanu, w którym istnieją wartości ponadczasowe. Strategia ta, choć nie ma w sobie znamion walki fizycznej z odmiennymi poglądami, realizowana jest z użyciem innych środków eliminacji przeciwnych poglądów: ośmieszanie, wskazywanie na ich zaściankowość, zacofanie i niezgodność z europejskimi trendami. Na rzecz tych strategii działają tytuły prasowe, stacje telewizyjne, niektórzy celebryci i naukowcy. Dodajmy także, że w prezentowanych strategiach negacja Absolutu rozumianego jako poważny rywal człowieka stanowi tu podstawowy warunek autentycznego humanizmu. Człowiek widziany jest na szczycie drabiny bytów, nie ma nikogo nad sobą, a tym samym jest absolutnie wolny. Jest to więc akceptacja absolutnej autonomii i supremacji człowieka, która nie dopuszcza żadnych ograniczeń, nie wykluczając religii. Ten skrajny humanizm, rosnący w siłę i środki oddziaływa 33, głoszący zdeformowaną ideę Boga Absolutu, jak można zauważyć, przekształca się w nową religię jaką jest deifikacja człowieka 34, wynikiem czego kultura masowa co rusz kreuje nowych namacalnych bogów (guru mody, guru talk show, kultowi piosenkarze, aktorzy). W tej perspektywie wizja człowieka, w której jest on miarą wszystkiego prowadzi do deformacji humanizmu. Będąc bytem zmiennym, kruchym, przygodnym, narażonym na błędy i pomyłki, nie może ani poszczególny człowiek, ani grupa społeczna być modelem pełni człowieczeństwa. Przeciwnie, potrzebny jest cel i wzór, który przekraczałby to, kim jest człowiek, a wskazywał na to, kim człowiek mógłby i powinien 31 Postmodernizm wymyślił wiele pułapek i iluzji mających wywołać wrażenie, że przeciętny człowiek jest współkreatorem ważnych wydarzeń i procesów. Przykładem jest iluzja uczestnika debat za pomoc a wielkich technologii cyfrowych, podczas gdy prezentowane stanowisko, jeśli nie pozostaje w zgodzie ideą głównych scenarzystów i reżyserów nie ma żadnego znaczenia. Podobnie jest z kumulowaniem i pobudzaniem emocji tysięcy odbiorców wielkich show. 32 D. Tanalski, Wolność człowieka, Warszawa 1968, s. 18; por. G. Schmidt, Ludzka droga ku prawdzie i miłości, Collectanea Theologica 51(1981), s. 98; Ch. Moeller, O teologii niewiary, Concilium nr 1-10(1966/67), t. 2, wyd. 1969, s Jak się wydaje jednym z ważnych czynników sprzyjających sukcesom postmodernistycznej wizji świata jest opanowanie części środków masowego przekazu, w tym zwłaszcza mediów informacyjnych. Innym czynnikierm jest obecność przedstawicieli tych środowisk w obszarze kultury masowej. 34 Por. J. Krasicki, Przez wiarę i nadzieję ku cywilizacji miłości, Sandomierz 1987, s. 213.

11 być 35. Tyle tylko, że ta druga teza jest nieustannie podważana a nierzadko wyśmiewana 36. Próba postmodernistycznego rozprawienia się z absolutem ma swoje konkretne uboczne skutki w postaci ataku na tradycyjne modele rodziny oraz tradycję. Ponieważ dla postmodernistów kluczowa jest przyszłość, to co przeszłe, zwłaszcza dalekie nie ma znaczenia. Tym samym idea ta jest elementem wykorzeniania kulturowych, w tym religijnych i światopoglądowych źródeł narodu. Wobec przedstawionych powyżej tez i rozważań nasuwa się więc pytanie: w jaki sposób wytłumaczyć w dzisiejszych czasach nasilające się zjawisko deifikacji człowieka, w której zaprzecza się transcendentnemu wymiarowi osoby ludzkiej, a kształtuje natomiast konsumpcyjną postawę wobec życia, w której wartości biologicznomaterialne, użytkowe wysuwane się na pierwszy plan w hierarchii wartości? Wydaje się, że zasadnicza przyczyna takiego stanu rzeczy tkwi w koncepcjach filozoficznych tak bardzo lansowanych przez zwolenników postmodernizmu, czego przykładem może być filozofia Feuerbacha, głosząca konieczność dotarcia do samego człowieka, i jednocześnie zlikwidowania złudzeń co do możliwości odkrywania wyższych wartości w postaci prawdy i dobra, mających swoje źródło w Absolucie. Tym samym usunięcia idei Boga, ma pozwolić zdaniem tego filozofa na odkrycie nieskażonego, prawdziwego i wielkiego oblicza człowieka. Odtąd przedmiotem kultu i apoteozy ma być człowiek, co Feuerbach oddaje w następującej tezie: Musimy w miejsce miłości Boga uznać miłość człowieka za jedyną, prawdziwą religię, w miejsce wiary w Boga krzewić wiarę człowieka w siebie samego, w swe własne siły, wiarę, że los ludzkości nie zależy od istoty znajdującej się ponad nią, lecz zależy od niej samej, że jedynym diabłem człowieka jest sam człowiek: człowiek prymitywny, zabobonny, egoistyczny i zły, ale też jedynym bogiem człowieka jest sam człowiek 37. Szukając źródeł obecnie głoszonej i wręcz manifestowanej deifikacji człowieka zamkniętego w wymiarze jednokierunkowym, który można by nazwać bezosobowym, bo nastawionym na wartości nieosobowe, zasadnym jest także sięganie do filozofii René Descartes`a, która przeciwstawia sobie materię i ducha oraz przyjmuje matematykę i zmatematyzowane przyrodoznawstwo jako naukę modelową. Ta nowa nauka zapoczątkowana w XVII wieku wpłynęła znacząco na wybitne umysły krajów uprzemysławiających się i do dziś wiąże się z utopią techniczną, która miała i nadal ma przemieniać świat, jakby na nowo go tworzyć, a przez to w pełni uszczęśliwiać człowieka 38. Współczesna nauka skoncentrowana na rzeczywistości materialnej, rozciągłej, mierzalnej, w wielu ideologiach jest uznana za rzeczywistość jedyną, czyli posiadającą przymioty Absolutu. Modelowa nauka wyznacza zakres i sposób ujmowania 35 Por. Z. J. Zdybicka, Religia a kultura, dz. cyt., s Klasycznym przykładem jest wyśmiewanie klasycznego ludowego katolicyzmu. 37 Cyt. za: K. Wojtyła, Znak, któremu sprzeciwiać się będą, Znak 28(1976), s. 1326; Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia, KUL, Lublin 1978, s Por. Z. J. Zdybicka, Religia a kultura, dz. cyt., s. 170.

12 świata, a także kształtowania skali wartości. Formowana na modelu matematyki nauka pragnie uczynić ludzi wszechwiedzącymi, a będąca jej zastosowaniem technika wszechmocnymi 39. O ile przypisujemy matematyce i naukom technicznym wielkie, często przełomowe znaczenie, w rozwoju gospodarczym, a nierzadko społecznym, o tyle modele matematyczno-techniczne nie są w stanie wyjaśnić wielu aspektów funkcjonowania człowieka. Utechnicznienie życia być może będzie prowadziło do wielu ułatwień, ale w żaden sposób nie stanowi postawy do realizacji takich zadań jak wychowanie, edukacja, relacje społeczne. Za istotne uznać należy także destrukcyjny wpływ idei postmodernizmu na funkcjonowanie podstawowej komórki społecznej jaka jest rodzina. Nowe kolorowe pułapki opisywanego tu modelu wiążą się nie tylko z jej coraz szerszym funkcjonowaniem w obszarach komercji, ale także przeróżnymi formami odciągania od refleksji moralnej i życia duchowego. O ile mechanizmy te nie rozbijają pokoleń wychowanych w czytelnych relacjach człowiek Absolut, o tyle w młodym pokoleniu czynią rzeczywiste spustoszenie. *** Czy opisywane powyżej zagrożenia mają mocne podstawy? Środowisko zwolenników deifikacji człowieka, w różnych postaciach tego modelu, wydaje się być silne, a w niektórych krajach rozwijające się. Istotnym jest również fakt, że nie jest to jedyna płaszczyzna konfrontacji kolejną jest idea gender. Obecnie, można jednak dostrzegać coraz wyraźniej załamywanie się modelu człowieka, w którym przyjmuje on postać absolutu. Analizy świata i człowieka w szerszej perspektywie niż tylko być i mieć skłaniają wielu socjologów, pedagogów, psychologów, filozofów oraz przedstawicieli innych nauk społecznych i humanistycznych do wielowątkowego opisywania zagrożeńa dla człowieka, jakie ów model (deifikacja człowieka) ze sobą niesie. Dotyczą one najbardziej fundamentalnych cech osoby ludzkiej. Wyraz temu daje w sposób wymowny papież Jan Paweł II, wskazując na nowe formy alienacji, jakie wiążą się z deifikacją i jednocześnie antyosobowym modelem człowieka. W encyklice Redemptor hominis czytamy m,in.:... czy ów postęp, którego autorem i sprawcą jest człowiek, czyni życie ludzkie na ziemi pod każdym względem <bardziej ludzkim>, bardziej <godnym człowieka>... czy człowiek jako człowiek w kontekście tego postępu staje się lepszy, duchowo dojrzalszy, bardziej świadomy godności swego człowieczeństwa, bardziej odpowiedzialnym, bardziej otwartym dla drugich, zwłaszcza dla potrzebujących, dla słabszych, bardziej gotowy świadczyć i nieść pomoc wszystkim?... Człowiek coraz bardziej bytuje w lęku. Żyje w lęku, że jego wytwory... mogą zostać obrócone w sposób radykalny przeciwko człowiekowi. Mogą stać się środkami i narzędziami jakiegoś wręcz niewyobrażalnego samozniszczenia, wobec którego wszystkie znane nam z dziejów kataklizmy i katastrofy zdają się blednąć Por. Tamże, s Jan Paweł II, enc. Redemptor hominis 15.

13 Istotne uwagi odnajdziemy we współczesnej literaturze, zwłaszcza socjologicznej ukazującej pułapki zawirowanego świata. Konkluzje Podejmijmy zatem próbę podsumowania tych rozważań, zastrzegając, że dotykają one jedynie wierzchołka góry lodowej. Przyjmijmy zatem, że sama idea sporów nad perspektywą życia człowieka może wnosić wiele twórczej wiedzy, bowiem pojawienie się krytycznych podejść zmusza zawsze do pogłębiania własnego stanowiska. Jeśli zatem patrzymy na współczesne czasy, to ich cechą charakterystyczną jest wielość koncepcji człowieka, wśród nich najbardziej lansowana jest koncepcja człowieka w ujęciu postmodernizmu. Tym, co charakteryzuje tą filozofię jest jednowymiarowe ujęcie człowieka, w którym pozbawia się go wymiaru duchowego, na który składają się rozum dążący ze swojej natury do prawdy oraz wola, dążąca ze swojej natury do dobra poznawanego w świetle tejże prawdy. Innym charakterystycznym rysem tejże wizji człowieka są relatywizm poznawczy oraz relatywizm moralny, osłabienie relacji społecznych, i wreszcie deifikacja samego człowieka. Analizujący takie podejście Tomasz Merton w pracy pt. Nowy człowiek, pisze następująco: Pełna prawda o człowieku nie może być mierzona czymś, co przydarza się jedynie ciału. Życie nie jest tylko sprawą tężyzny fizycznej, zdrowia, czy zadowolenia z siebie. Jest czymś znacznie więcej niż oddechem w nozdrzach, krwią tętniącą w żyłach, reakcją na fizyczne bodźce. Owszem, wszystko to są rzeczy istotne dla ludzkiego życia, lecz same z siebie nie konstytuują tego życia w całej jego pełni. Życie w tym czysto fizycznym sensie, jest tylko nieobecnością śmierci. Tacy ludzie nie żyją, lecz wegetują 41. Przyjmując zatem postawę, że pełna prawda o człowieku, nie może być sprowadzona do poziomu wegetatywnej i sensytywnej sfery jego życia, ale musi uwzględniać działania właściwe dla jego własnego, specyficznie ludzkiego sposobu istnienia, wskazywać należy na kluczową pułapkę postmodernizmu, w której przeciętny człowiek zostaje sprowadzony do rodzaju użytkownika świata, gdzie mieć ma pierwszeństwo przed być. Tymczasem działania człowieka (jak i instytucji przez niego powołanych) powinny, jeśli wręcz nie muszą zmierzać do intelektualnego, moralnego i duchowego wzrostu człowieka jako osoby. Człowiek jest w pełni żywy tylko wtedy, kiedy staje się całkowicie świadomy prawdziwego znaczenia własnej egzystencji, tzn. kiedy doświadcza czegoś całą pełnią swojej inteligencji, wolności i duchowości, które się w nim aktualizują. 41 T. Merton, Nowy człowiek, Kraków 1996, s. 7.

14 Bibliografia: 1. Baran B., Postmodernizm, Kraków Bauman Z., Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Warszawa Bortkiewicz P., Postmodernistyczna destrukcja kultury moralnej, [w:] Postmodernizm. Wyzwanie dla chrześcijaństwa, red. Z. Sareło, Pallottinum, Poznań Garrido J. J., Misja chrześcijańska w czasach kryzysu kultury, Communio 14(1994) nr 6, s Hobbes T., System przyrody, tł. K. Szaniawski, t. 1, Warszawa Kowalczyk S., Bóg w myśli współczesnej, Wrocław Kowalczyk S., Z refleksji nad człowiekiem. Człowiek-społeczność-wartość, KUL, Lublin Krasicki J., Przez wiarę i nadzieję ku cywilizacji miłości, Sandomierz Jan Paweł II, Encyklika Redemptor hominis Legutko R., Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Kraków Mazanka P., Źródła sekularyzacji i sekularyzmu w kulturze europejskiej, Warszawa Merton T., Nowy człowiek, Kraków Moeller Ch., O teologii niewiary, Concilium nr 1-10 (1966/67), t. 2, wyd. 1969, s Morawski S., W mrokach postmodernizmu. Rozmyślania rekolekcyjne, [w:] Dokąd zmierza współczesna humanistyka?, Warszawa Przybysz P., Postmodernizm kultura utraconej szansy, t. 3, Lublin Rorty R., Philosophy and the mirror of nature, Princeton Rotter H., Person und Ethik, Zur Grundlegung der Moraltheologie, Innsbruck Sareło Z., Postmodernistyczny styl myślenia i życia, [w:] Postmodernizm. Wyzwanie dla chrześcijaństwa, red. Z. Sareło, Pallottinum, Poznań Sareło Z., Postmodernizm w pigułce, Poznań Schmidt G., Ludzka droga ku prawdzie i miłości, Collectanea Theologica 51(1981), s Świerszcz K., Wolność w perspektywie prawdy, Communio, nr 2(166), 2009, s Warzeszczak J., Antropologia teologiczna - De Deo creatore, Warszawa Wielgus S., Kapłan wobec ofensywy ideologii neomarksizmu i postmodernizmu we współczesnym świecie, w: 24. Wojtyła K., Znak, któremu sprzeciwiać się będą, Znak 28(1976), s Zdybicka Z. J., Człowiek i religia, KUL, Lublin Zdybicka Z. J., Religia a kultura, [w:] Religia w świecie współczesnym, red. H. Zimoń, KUL, Lublin 2000, s

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki 1 Spis treści 2 Spis treści I Wychowanie a psychologia...... 8 1. Psychologizacja wychowania......8 2. Właściwa relacja między psychologią a pedagogiką.... 10 3. Psychologia a wychowanie: przykłady oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r.

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r. Odpowiedzialne rodzicielstwo Strumienie, 20 XI 2010 r. Płodność miłości małżeńskiej (1) Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię» (Rdz 1, 26-18)

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY

SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY POSZUKIWANIE P R A W D Y POCZĄTKIEM MĄDROŚCI SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY DŁUGOFALOWY PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 73 IM. GENERAŁA WŁADYSŁAWA ANDERSA we WROCŁAWIU OPRACOWANIE I NOWELIZACJA:

Bardziej szczegółowo

MISJA "UCZYMY NIE DLA SZKOŁY, LECZ DLA ŻYCIA"

MISJA UCZYMY NIE DLA SZKOŁY, LECZ DLA ŻYCIA Gimnazjum im. Jana Pawła II w Iwierzycach 39-124 Iwierzyce 186 tel. 17 745 50 94 fax. 17 222 15 25 www.gimiwierzyce.pl adres e-mail: gimnazjum@iwierzyce.pl MISJA "UCZYMY NIE DLA SZKOŁY, LECZ DLA ŻYCIA"

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Dr Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium, Warszawa

Dr Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium, Warszawa Dr Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium, Warszawa Są to działania zmniejszajace ryzyko wystąpienia szkód wynikających z zachowań i stylu życia osób objętych profilaktyką. Wyróżniamy profilaktykę: uniwersalną,

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka Jednostka Organizacyjna: Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016 Katedra Nauk Społecznych Kierunek: Fizjoterapia Rodzaj studiów i profil (I stopień/ii stopień,

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Zespołu Szkół nr 5 w Bełku

Program Wychowawczy Zespołu Szkół nr 5 w Bełku Program Wychowawczy Zespołu Szkół nr 5 w Bełku 1 WIZJA SZKOŁY Motto: Dziecko jest wspólnym dobrem rodziców i szkoły 1.Szkoła będzie wspólnotą opartą na zasadzie partnerstwa, przyjaźni, szacunku i wzajemnej

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej PROGRAM WYCHOWAWCZY Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej,,W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem Jan Paweł II PROGRAM

Bardziej szczegółowo

Prawa ludzkiej osoby - alfabet XXI wieku

Prawa ludzkiej osoby - alfabet XXI wieku Człowiek w kulturze, 8 Arkadiusz Robaczewski Prawa ludzkiej osoby - alfabet XXI wieku (na marginesie przemówienia Ojca Świętego w siedzibie ONZ w dniu 5 X 1995) Ojciec Święty Jan Paweł II wystąpił w dniu

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Podejmowanie decyzji konsumenckich przez dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 22 listopada 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE jako wprowadzanie dziecka w świat wartości

WYCHOWANIE jako wprowadzanie dziecka w świat wartości WYCHOWANIE jako wprowadzanie dziecka w świat wartości Opr. Zbigniew B. Gaś Zakład Psychoprofilaktyki i Pomocy Psychologicznej Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji Lublin prawa zastrzeżone 1/26 Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

Etyka: liceum ogólnokształcące

Etyka: liceum ogólnokształcące Przygotował: mgr Marcin Szymański PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Etyka: liceum ogólnokształcące Zespół Szkół Ogólnokształcących w Opolu Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia

Bardziej szczegółowo

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i Wprowadzenie W dzisiejszym świecie wartość dowodów świadczących o prawdziwości chrześcijaństwa jest poddawana krytyce z dwóch przeciwstawnych sobie stron. W większości zeświecczony świat po prostu ignoruje

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI SPIS TREŚCI: I. Podstawa prawna Szkolnego Programu Wychowawczego II. Misja szkoły III. Model absolwenta IV. Priorytety

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

"Nowe Życie" 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan

Nowe Życie 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan Okresy rozwojowe Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania Plan Sens pojęcia rozwoju, w relacji do wychowania Proces rozwojowy Znaczenie okresów rozwojowych w wychowaniu Charakterystyka okresów Cel i droga

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Brak czasu dla dzieci nie sprzyja zaszczepianiu i pielęgnowaniu wartości. Agresywna kultura materialistyczna, konsupcjonizm

Brak czasu dla dzieci nie sprzyja zaszczepianiu i pielęgnowaniu wartości. Agresywna kultura materialistyczna, konsupcjonizm Nauczanie wartości Fundacja ABCXXI Cała Polska czyta dzieciom Przyczyny kryzysu wartości Życie w zawrotnym tempie Brak czasu dla dzieci nie sprzyja zaszczepianiu i pielęgnowaniu wartości Permisywizm lub

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Grupy S&D w sprawie umiejętności korzystania z mediów

Stanowisko Grupy S&D w sprawie umiejętności korzystania z mediów S&D Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów w Parlamencie Europejskim Parlament Europejski Rue Wiertz 60 B-1047 Bruksela T +32 2 284 2111 F +32 2 230 6664 www.socialistsanddemocrats.eu Stanowisko

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN

SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN Szkolenie prowadzone w dniach 28-29 września i 23-24 listopada 2012 roku w wymiarze 30 godzin. Uczestnicy mieszkańcy DPS, uzależnieni od alkoholu. Przebieg szkolenia: Trudnością

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Wydawnictwo WAM Kraków 2009 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 5 ROZDZIAŁ I ROZWÓJ SEKSUALNY W OKRESIE DZIECIŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Teksty Jana Pawła II zaprezentowane w czasie montażu. Jan Paweł II - odwaga świętości.

Teksty Jana Pawła II zaprezentowane w czasie montażu. Jan Paweł II - odwaga świętości. Teksty Jana Pawła II zaprezentowane w czasie montażu Jan Paweł II - odwaga świętości. W Was jest nadzieja, ponieważ Wy należycie do przyszłości, a zarazem przyszłość do Was należy. Nadzieja zaś jest zawsze

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem o to ażeby bardziej był, a nie tylko więcej miał, aby poprzez

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI PRACOWNIKA PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ

KODEKS ETYKI PRACOWNIKA PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ KODEKS ETYKI PRACOWNIKA PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ w BYTOMIU I. Założenia ogólne KODEKS ETYKI PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W BYTOMIU jest wezwaniem skierowanym do wszystkich pracowników

Bardziej szczegółowo

K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne.

K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne. K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne. Spis treści: Przedmowa 11 Wstęp 13 Część II Zagadnienia historyczne. G. Wejman, Papież Jan Paweł II w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? dr Henryk Jarosiewicz Uniwersytet Wrocławski N arodowe Forum Doradztwa Kariery Kontekst: DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DECYZJE ZAWODOWE Są to decyzje ryzykowne, do

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA Prawa człowieka Prawa i wolności człowieka występują wyłącznie w relacjach jednostki z państwem. Gdy mówimy o prawach człowieka ograniczamy się do stosunków między

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI. w świetle przepisów prawa

PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI. w świetle przepisów prawa PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI w świetle przepisów prawa Zależności Konwencja o prawach dziecka 1. Prawo do wychowania w duchu tolerancji i zrozumienia dla innych, bez dyskryminacji wynikającej z

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka Aleksandra Mijalska Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno Socjologiczny aleksandra.mijalska@gmail.com Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

podejmujących odpowiedzialność etyczną za człowieka i jego godność, zaproponowany przez Autora, z pewnością zasługuje na szerszą dyskusję.

podejmujących odpowiedzialność etyczną za człowieka i jego godność, zaproponowany przez Autora, z pewnością zasługuje na szerszą dyskusję. Recenzja rozprawy doktorskiej ks. mgr. Sławomira Soczyńskiego pt. Personalistyczny model odpowiedzialności etycznej w funkcjonowaniu przedsiębiorstw medialnych, Kraków 2012, ss. 223, napisanej pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi

Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi SABINA ŁACH Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi Model relacji między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU Naczelny cel wychowawczy Celem wychowania szkolnego jest wspieranie rozwoju młodego człowieka we wszystkich sferach jego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI)

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) Uwzględniając realia, w których obecnie żyjemy w kontekście naszych statutowych celów

Bardziej szczegółowo

Kariera i przedsiębiorczość

Kariera i przedsiębiorczość Kariera i przedsiębiorczość Przedsiębiorczość to zdolność do kreowania i zaspokajania swoich i cudzych potrzeb. Siłą napędową przedsiębiorczości są niezaspokojone potrzeby człowieka. Psychologiczne i socjologiczne

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ CZY ŚWIĘTOŚĆ ŻYCIA LUDZKIEGO JAKO KRYTERIUM GRANICZNE BIOETYKI

JAKOŚĆ CZY ŚWIĘTOŚĆ ŻYCIA LUDZKIEGO JAKO KRYTERIUM GRANICZNE BIOETYKI JAKOŚĆ CZY ŚWIĘTOŚĆ ŻYCIA LUDZKIEGO JAKO KRYTERIUM GRANICZNE BIOETYKI JAKOŚĆ (QUALITY), JAKOŚĆ ŻYCIA (QUALITY OF LIFE) popularność pojęcia jakość (quality), jakość życia (quality of life) por. popularność

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Kodeks Etyki Nauczycielskiej

Kodeks Etyki Nauczycielskiej Kodeks Etyki Nauczycielskiej Preambuła Kodeks Etyki Nauczycielskiej jest wezwaniem do wszystkich nauczycieli, aby w życiu i pracy zawodowej kierowali się zasadami moralnymi, prawdą i dobrem. Z powołaniem

Bardziej szczegółowo

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie Tutoring Szkolny nowa jakość w relacjach Uczniowie, Nauczyciele, Rodzice Mariusz Budzyński starogreckie słowo

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela

Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela Maria Ledzińska Uniwersytet Warszawski, Wydział Psychologii Warszawa, 19-20.10.2012 W sprawie tytułu Źródło psychologia

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo