R eligia. w kontekście społecznym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "R eligia. w kontekście społecznym"

Transkrypt

1 R eligia w kontekście społecznym

2

3

4 Tytuł oryginału: Religion: The Social Context. Fifth Edition Copyright 2002 by Meredith B. McGuire The English language edition of this book is published by Waveland Press, Inc IL Route 83, Suite 101, Long Grove, Illinois United States of America Copyright for Polish edition by Zakład Wydawniczy»NOMOS«, 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy. Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Redakcja naukowa serii Socjologia religii: prof. dr hab. Irena Borowik Komitet redakcyjny serii: prof. dr hab. Maria Libiszowska-Żółtkowska ks. prof. dr hab. Janusz Mariański prof. dr hab. Włodzimierz Pawluczuk Redakcja naukowa tomu: dr Agnieszka Dyczewska Redakcja wydawnicza: Magdalena Pawłowicz II korekta: Anna Grochowska-Piróg Redakcja techniczna: Dariusz Piskulak Projekt okładki serii Socjologia religii: Kompania Graficzna Joanna i Wojciech Jedlińscy ISBN Wydanie I Kraków 2012 Zakład Wydawniczy»NOMOS« Kraków, ul. Kluczborska 25/3u; tel./fax Objętość: ark. wyd. 34, nakład: 1000 egz.

5 Spis treści Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska: Meredith McGuire i jej socjologia religii Przedmowa Rozdział 1: Socjologiczne ujęcie religii Religijne kontury wspólnoty Charakter perspektywy socjologicznej Definicje religii Definicja jako strategia Definicje substancjalne Definicje funkcjonalne Definicje religii jako sporne granice Aspekty religii Wierzenia religijne Rytuał religijny Doświadczenie religijne Wspólnota religijna Rozwój socjologii religii Podsumowanie Rozdział 2: Dostarczanie poczucia sensu i przynależności Religia i systemy znaczeń Znaczenia w grupie społecznej System znaczeń jednostki Kryzys poczucia sensu Teodycee Anomia Wspólnota i przynależność religijna Religia jako wyraz jedności społecznej Struktury wiarygodności poczucia sensu Problem szczegółowy: millenaryzm i dualizm we współczesnych ruchach społecznych Dwie przeciwstawne zasady: Dobro i Zło

6 6 Spis treści Bliskość Millenium Dualizm i millenaryzm w ruchach społecznych Podsumowanie Rozdział 3: Religia jednostki Kształtowanie religii jednostki Znaczenie, przynależność i tożsamość Dzieciństwo, rodzina i wspólnota Dojrzewanie Małżeństwo, seksualność i prokreacja Wiek średni Starość Konwersja Konceptualizacje konwersji Wyjaśnianie konwersji Predyspozycje do konwersji Interakcje początkowe Symbolizacja konwersji Zaangażowanie Wycofanie z konkurencyjnych lojalności Przywiązanie Wycofanie Etapy wycofania Wyjście przymusowe i dobrowolne Zbiorowe formy wycofania Podsumowanie Rozdział 4: Religia oficjalna i nieoficjalna Oficjalny model religii Doktryna Etyka Przejawy kultu Organizacja instytucjonalna Przesunięcia strukturalne w religii oficjalnej Religijność indywidualna w modelu oficjalnym Badanie religii i religijności oficjalnej Religia i religijność nieoficjalna Ujęcia historyczne: społeczne konstruowanie religii Religia ludowa w społeczeństwach nowoczesnych Ludowe chrześcijaństwo Wierzenia i praktyki magiczne Zjawiska paranormalne i okultyzm Religijność indywidualna w modelu nieoficjalnym

7 Spis treści 7 Badanie nieoficjalnej religii i religijności Problem szczegółowy: religia i role płciowe kobiet Definicje ról płciowych Legitymizacja religijna Władza i seksualność Tożsamość religijna kobiet Alternatywne definicje statusu i ról kobiet Wnioski Podsumowanie Rozdział 5: Dynamika zbiorowości religijnych Grupy religijne w stosunku do środowiska społecznego Rozwój teorii Kościół sekta Przydatność typologii Typy stanowisk kolektywistycznych Orientacja religijna Typy orientacji religijnych Sprzeczne orientacje i geneza ruchów religijnych Jak powstają i jak zmieniają się zbiorowości religijne Powstawanie grup religijnych Organizacje ruchu Przemiany organizacyjne Implikacje przemian organizacyjnych Problem szczegółowy: nowe ruchy religijne Różnorodność nowych ruchów religijnych Sekty i religie kultowe w społeczeństwie nowoczesnym Implikacje nowych ruchów religijnych Podsumowanie Rozdział 6: Religia, spójność społeczna i konflikt Religia i spójność społeczna Religia jako przejaw spójności społecznej: Durkheim Religijne przedstawienia narodu Religia i konflikt społeczny Konflikt jako przeciwieństwo spójności Społeczne źródła konfliktu Źródła tkwiące w naturze religii Problem szczegółowy: konflikt w Irlandii Północnej Konflikt religijny? Konkurencyjne religie obywatelskie Kontekst społeczny Zarys tła historycznego Katolicka religia obywatelska

8 8 Spis treści Protestancka religia obywatelska Nacjonalizm bez procesu narodowotwórczego Podsumowanie Rozdział 7: Wpływ religii na zmianę społeczną Czynniki zmiany społecznej Religia wspiera status quo Teorie interesu: Marks i Engels Teorie interesu: Weber Legitymizacja religijna Socjalizacja religijna Kontrola społeczna Religia wspiera zmianę społeczną Religia i dynamika społeczna: poza Marksem Religijne idee i znaczenia Przywództwo religijne Grupa religijna Czynniki kształtujące współzależność między religią a zmianą społeczną Cechy wierzeń i praktyk Poznawcze ramy danej kultury Społeczne umiejscowienie religii Wewnętrzna struktura organizacji i ruchów religijnych Problem szczegółowy: ekspresja religijna Afroamerykanów Ludowe korzenie afrochrześcijaństwa Tworzenie własnych organizacji Kwietyzm, prześladowanie i tworzenie instytucji Religia i ruch na rzecz praw obywatelskich Zróżnicowanie religijne wśród Afroamerykanów Zmiany efektywności społeczno-religijnej aktywności Afroamerykanów. 329 Podsumowanie Rozdział 8: Religia w świecie nowoczesnym Cztery narracje w socjologii religii Sekularyzacja Reorganizacja religijna Indywidualizacja religijna Podaż na rynkach religijnych Poza narracjami Interpretowanie społeczeństw nowoczesnych Związek między jednostką a społeczeństwem Autorytet i legitymizacja Religia, władza i ład w świecie nowoczesnym Problemy religii, władzy i legitymizacji w Europie Napięcia w stosunkach państwo Kościół w Stanach Zjednoczonych

9 Spis treści 9 Władza i ład w kontekście globalnym Socjologia religii w świecie nowoczesnym Podsumowanie Dodatek: Prowadzenie badań terenowych Przewodnik dla rozpoczynających obserwacje w lokalnych grupach religijnych Przewodnik po obserwacji Słownik pojęć Bibliografia Indeks autorów Indeks rzeczowy

10 10

11 11 Irena Borowik Agnieszka Dyczewska Meredith McGuire i jej socjologia religii 1. O AUTORCE Meredith McGuire, amerykańska socjolożka, od początku swojej naukowej kariery przejawiała zainteresowanie kwestiami religijnymi. Jej praca doktorska, przygotowana w znanej The New School for Social Research, gdzie też wcześniej ukończyła studia magisterskie, dotyczyła inspirowanych pentakostalizmem charyzmatycznych praktyk wśród amerykańskich katolików. Efektem tych zainteresowań były jej pierwsze artykuły z lat 70. XX wieku, publikowane w renomowanych czasopismach, takich jak Sociological Analysis, Review of Religious Research czy Journal for the Scientific Study of Religion, a wyrazem wysokiej oceny jej książkowego debiutu była prestiżowa nagroda amerykańskiego Society for the Scientific Study of Religion w 1984 roku, uznająca Pentacostal Catholics: Power, Charisma and Order in a Religious Movement (1982) za najlepszą pracę w dziedzinie spośród opublikowanych w okresie minionych dwóch lat 1. Innym wyrazem wysokiej pozycji, jaką zdobyła Meredith McGuire, są piastowane stanowiska w naukowych stowarzyszeniach badających religię. Była prezydentem dwóch najważniejszych amerykańskich stowarzyszeń naukowych, skupiających zainteresowanych społecznymi aspektami religii Association for Sociology of Religion ( ) i Society for the Scientific Study of Religion ( ). Z kolei w trzech innych, międzynarodowych organizacjach International Society for Sociology of Religion, International Sociological Association, Sociology of Religion Research Committe była członkinią zarządu, co dopełnia obrazu aktywności tej autorki i uznania, jakie zdobyła nie tylko na forum amerykańskim, ale także na międzynarodowym. Tym bardziej można się cieszyć, że niniejsza książka, która weszła do kanonu nauczania socjologii religii w wielu krajach, ukaże się także w języku polskim. 1 Dla odniesienia: laureatem tej nagrody w 2004 roku był np. znany w Polsce José Casanova, za książkę Public Religions in the Modern World, przetłumaczoną na język polski i wydaną przez Nomos w serii Socjologia religii.

12 12 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska 2. OGÓLNE RAMY KONCEPCJI MEREDITH MCGUIRE W zasadzie od pierwszych publikacji, w sposobie traktowania religii przez McGuire daje się zauważyć kilka charakterystycznych rysów, które w pełni rozwiną się w jej późniejszych badaniach. Po pierwsze we własnych projektach badawczych zawsze bardziej interesują ją ludzie, ich osobiste doświadczanie religii, znaczenia, jakie tym doświadczeniom przypisują, niż wymiar organizacyjny, instytucjonalny, kościelny. Przeżywanie religii, tego, co ktoś uważa za religię, określone sposoby praktykowania, działań podejmowanych pod wpływem religijnych motywacji, religijnych emocji, jest tym, co porusza Meredith McGuire i w czym widzi także sens swoich badań. Druga kwestia to szerokie rozumienie religii, wyrażające się najpierw w penetrowaniu pogranicza religii z innymi obszarami, takimi jak medycyna czy sztuka. W ten nurt szerokiego, antyinstytucjonalnego rozumienia religii wpisują się jej książki Ritual Healing in Suburban America (1988), Health, Illness and the Social Body: a Critical Sociology (1995) a także, w sposób być może najbardziej wszechstronny, Lived Religion: Faith and Practice in Everyday Life (2008). Trzecią zauważalną cechą jej twórczości, szczególnie obecną w książce chlubiącej się pięcioma wydaniami, której tłumaczenie udostępniane jest właśnie polskiemu Czytelnikowi jest wysokiej próby teoretyczna abstrakcja i erudycja. Tradycję charakterystycznego dla McGuire, szerokiego i zindywidualizowanego rozumienia religii, zainicjował Thomas Luckmann w latach 60. XX wieku. Wychodząc od negacji dominującego i fałszującego zmieniające się społeczne reprezentacje religii ujmowania tego zjawiska wyłącznie od strony jego instytucjonalnych form, Luckmann postulował szerokie rozumienie religii, obejmujące zjawiska, które jego zdaniem pełnią funkcje religijne, a nie są za takie uznane przez socjologów. Twierdził on, że w nowoczesnych, zachodnich społeczeństwach obok tradycyjnych form religijności, związanych z Kościołami, pojawiają się nowe tematy religijne, takie jak np. turystyka, rodzinność, psychoterapia, które pełnić mogą takie same funkcje, tj. transcendowania biologicznej natury człowieka. Dla Luckmanna transcendentny charakter ma wszelkie społeczne konstruowanie znaczeń. Efektem tego procesu jest budowanie światopoglądu wszechobejmującego systemu znaczeniowego, w którym społecznie istotne kategorie czasu, przestrzeni, przyczynowości i celu są podporządkowane bardzo konkretnym schematom interpretacyjnym, w których z kolei rzeczywistość jest podzielona na odcinki, mające ze sobą określone związki (Luckmann 1996: 57). Ta tradycja, zapoczątkowana przez Luckmanna, zyskała wiele różnostronnych kontynuacji. W jej ramach pojawiły się ujęcia, które próbują sprostać zmieniającym się formom religii. Ich cechą wspólną jest odchodzenie od ograniczania religii i jej przejawów do kontekstu instytucjonalizacji. Danièle Hervieu-Léger (1999) mówi zatem o religii jako emocji, religii jako pamięci, która w nowoczesności nie tylko nawiązuje do istniejących w przeszłości form, ale wręcz może być wynaleziona, poprzez swoiste wykreowanie powiązań z przeszłością. Taką formą religii może być sport, muzyka i rozmaite inne działania, o ile w uzasadnieniach ich podejmowania pojawią się jakieś odniesienia do duchowości. Podobnie Grace Davie (2010), oponując przeciwko tezie o sekularyzacji i twierdząc, że w społeczeństwach Zachodu pojawia się wiele nowych form, powie

13 Meredith McGuire i jej socjologia religii 13 o religii zastępczej. James Beckford z kolei jest przekonany, że nie ma sensu aprioryczne, abstrakcyjne konceptualizowanie religii i że przejawia się ona w określonym kontekście jako swoista praktyka społeczna religią jest więc to, co określona grupa za religię w owej praktyce uznaje. Podobnie powie Włodzimierz Pawluczuk religią jest to, co ludzie za religię uznają (1991). Ostatnio zaś właśnie Meredith McGuire powołała do życia kolejne określenie lived religion, co można tłumaczyć jako religię życia. Także ona w kolejnych rozdziałach książki, zatytułowanej znamiennie Lived Religion, podaje niekończące się przykłady wysoce zindywidualizowanych praktyk religijnych, czy też powiedzielibyśmy takich, którym jej badani nadają religijne znaczenie. Znajdziemy tu przygotowywanie zdrowej żywności, prowadzenie ogrodu, wytwarzanie wyrobów z gliny, rzeźbienie, taniec. Motywem przewodnim, do którego wraca nieustannie z pasją, jest krytyka tradycyjnego ujęcia religii, to jest takiego, które połączone jest z typowymi elementami rozumienia religijności: wierzeń i praktyk powiązanych z religijnymi instytucjami. Religia życia, o której mówi, jest konstytuowana oddolnie, pełna nieoczekiwanych pomysłów i działań, interpretowana przez podejmujących je aktorów społecznych w kategoriach duchowości. Tworzona jest jak pisze przez praktyki ludzi, podejmowane przez nich po to, by pamiętać, podzielać, tworzyć, adaptować, układać historie, którymi żyją (McGuire 2008: 98). Również w niniejszej książce autorka kładzie nacisk na przesunięcie akcentów w rozumieniu religii od przyglądania się jej wyłącznie przez pryzmat organizacji czy instytucji religijnych, w kierunku ukazania roli perspektywy jednostkowej. Stąd także tu znajdziemy jako ilustracje problemów liczne indywidualne studia przypadku, mające ukazać znaczenie religii w konkretnych biografiach i życiu codziennym. Życie codzienne jak to już utrwaliło się dzięki dorobkowi fenomenologicznego nurtu w socjologii, jest traktowane jako podstawowa dziedzina znaczeń (obok świata nauki, religii, snu czy fantazji), a do jego głównych wyznaczników zalicza się: 1) świadomość skupioną na życiu; 2) wyłączenie wątpienia w realność świata doświadczanego; 3) pracę jako podstawową formę działania, zależną od planu i chęci zrealizowania; 4) bezpośrednie kontakty twarzą w twarz z Innym jako podstawową formę komunikacji; 5) socjalizację do życia codziennego, opartą na intersubiektywnym uczestnictwie w podzielanym zbiorowo świecie znaczeń poprzez komunikację i określone działania społeczne (Schütz 1962: ). Wszystkie kręgi kulturowe posiadają swoiste wzory codzienności, stąd doświadczanie życia codziennego wiązane jest też z poczuciem zadomowienia, które angażuje cielesność i emocje. Religia może być sytuowana jako przeciwieństwo codzienności, odrębna dziedzina znaczeń sacrum umieszczane bywa wówczas w opozycji do świeckości i codzienności świata profanum, albo i tak przyjęła autorka religia uwidacznia się na planie życia codziennego jednostek, może, choć nie musi, być istotną częścią tej codzienności. Znaczenie, jakie McGuire przydaje perspektywie indywidualnej, uwidacznia się również w strukturze książki Religia: kontekst społeczny. W rozdziale pierwszym autorka wprowadza Czytelnika w aspekty teoretyczne związane z socjologicznymi ujęciami religii, a następnie, już w rozdziale drugim, prezentuje religię od strony jednej z najważniejszych, jej zdaniem, funkcji, jaką jest dostarczanie poczucia sensu i przynależności zarówno grupom, jak i jednostkom. Rozdział trzeci w całości poświęcony

14 14 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska jest znaczeniu religii jednostki. Dopiero kolejne rozdziały poszerzają analizę religii o kontekst życia zbiorowego, procesy instytucjonalizacji oraz różnego rodzaju relacje pomiędzy społeczeństwem a religią od spójności, poprzez integrację, aż po konflikty. Rozdział siódmy jest zapisem swoistej metarefleksji i badawczego namysłu nad relacjami pomiędzy religią a społeczeństwem i jej wpływem na zmianę społeczną. Ostatni rozdział jest próbą diagnozy stanu religii we współczesnym świecie głównie poprzez charakterystykę dominujących w socjologii narracji, a także związki pomiędzy religią, władzą, autorytetem oraz ładem w świecie nowoczesnym. Zatem religia, na najogólniejszym poziomie, jest traktowana przez autorkę jako to, co łączy jednostkę ze społeczeństwem swoisty spinacz z jednej strony włącza ją w jego obieg, a z drugiej utrwala społeczne struktury. Uczestnictwo w religii jest bowiem tożsame z uspołecznieniem jednostki. Wchodząc do wspólnoty, wyznawcy jednocześnie potwierdzają swoje określone role i społeczne funkcje: jest się oto np. ochrzczonym dzieckiem w określonej rodzinie, małżonką lub małżonkiem poprzez ceremonię ślubu, chorym członkiem społeczności, otrzymującym ostatnie namaszczenie. Religijna legitymizacja tych ról społecznych czyni świat zrozumialszym i łatwiejszym do przyswojenia, a jednocześnie, co oczywiste, na pewien sposób pozwala jednostkę kontrolować i skłaniać ją do konformizmu wobec grupy społecznej, w której role są realizowane. 3. ZNACZENIE DEFINIOWANIA RELIGII Nie dziwi, że podręcznik do socjologii religii rozpoczynają kwestie związane z problemami definicyjnymi. Jednak już tu, podobnie jak w całości pracy, autorka czyni duży krok w stronę zdystansowanego namysłu nad sensem definiowania religii w ogóle, a w każdym pojedynczym przypadku w szczególności. Jak podkreśla, łatwiej, choć wcale nie tak łatwo, zdefiniować ptaka czy krzesło, niż takie kategorie, jak np. naród, grupa etniczna, ideologia, język czy religia właśnie wszystkie je charakteryzują sporne granice (s ). Po co zatem w ogóle definiować religię? Jak różne sposoby definiowania religii wpływają na efekt badań? Dlaczego krytyczny namysł nad definiowaniem religii pomaga zrozumieć przede wszystkim własne stanowisko badawcze? Jakie podejścia metodologiczne mogą dać nam efektywniejsze, czyli bardziej dogłębne zbadanie danego tematu? McGuire uwrażliwia Czytelnika na niejednoznaczność wszelkich sposobów definicji religii i stara się pokazać zmiany zależne m.in. od określonego kontekstu, perspektyw badawczych czy poziomów analizy. Oczywistością, którą jednak warto powtarzać, jest to, iż przyjmowane definicje wpływają na rozumienie i ocenę danego zjawiska stąd: problem ze znalezieniem satysfakcjonującej definicji religii polega częściowo na tym, że to, co jest «swoiście religijne», stanowi w nowoczesnych społeczeństwach przedmiot trwałego sporu (s. 40). Autorka uwrażliwia Czytelnika na znaczenie wyboru określonych strategii definicyjnych ze względu na ich przydatność w konkretnym zadaniu badawczym i ich możliwości interpretacyjne. Prezentując różne sposoby definiowania religii, kładzie nacisk na konsekwencje badawcze dokonywanych wyborów.

15 Meredith McGuire i jej socjologia religii 15 McGuire w wielu miejscach ukazuje również znaczenie sporów wokół definicji religii poza polem dysput akademickich w przestrzeni publicznej, przede wszystkim w orzeczeniach sądów i wynikach prac organów ustawodawczych nowoczesnych społeczeństw pluralistycznych. Omawiając znaczenie miarodajnego formułowania definicji religii, badaczka porusza również kwestie bezpośrednio wiązane z naukową refleksją nad religią: podział na sacrum i profanum, rozróżnienie na religię oficjalną i prywatną, wymiary religijności poznawczy, doświadczeniowy, wspólnotowy, kultowy, oraz podkreśla znaczenie takich kategorii, jak czas i przestrzeń. Przy czym stale w refleksję nad badaniem zjawisk religijnych McGuire wprzęga główne kategorie analizy socjologicznej, m.in. takie jak: społeczeństwo, grupa, jednostka, kultura, symbole, język, podział inny swój, tożsamość, internalizacja, wspólnoty wyobrażone, światopogląd, racjonalizacja, czy dyferencjacja społeczna. Proces definiowania widzi ona w szerszym kontekście nie tylko jako obszar zainteresowania różnych nauk, w tym w szczególności socjologii religii, ale jako historycznie uwikłany proces społeczny. W odniesieniu do tego drugiego wątku szczególnie interesujące i innowacyjne są jej rozważania dotyczące tego, jak Reformacja wpłynęła na rozumienie religii, tworząc i legitymizując ostry podział przyporządkowujący religię do sfery sacrum, oddzieloną i usadowioną poza sferą profanum (2008: 131). Wyrazem praktycznym tego podziału było, jej zdaniem, wykluczenie praktyk uzdrawiających z obszaru religii, pomimo tego, że w XIX wieku, a więc w okresie formowania się socjologii i antropologii jako dyscyplin akademickich, praktyki takie były obecne, a nawet rozkwitały, zarówno w katolickich jak i protestanckich popularnych ekspresjach. To wówczas ustanowiona została klarowna granica definicyjna pomiędzy religią i medycyną i zaakceptowano ją w dyskursie naukowym (tamże). Medycyna jednak, jak argumentuje gdzie indziej, chociaż coraz lepiej radzi sobie z bakteriami, wirusami, bólem jest bezradna, gdy przychodzi do wyjaśnienia przyczyn cierpienia, odpowiedzi na fundamentalne dla człowieka pytanie dlaczego ja?. I to religia poprzez teodyceę (tu McGuire oczywiście odwołuje się do rozważań Maxa Webera) nie znosząc tego cierpienia, potrafi je wyjaśnić, przywołując dla osoby wierzącej skuteczne uzasadnienie, zakorzenione w boskim ustanowieniu porządku (Freund i McGuire 1995: 139). Swoistą ofiarą tego dziedzictwa Reformacji są też, jej zdaniem, nauki społeczne, wtłoczone w swoim myśleniu o religii w ramy podziału na sacrum i profanum, usuwającego z pola religii w jej definiowaniu szereg przejawów, jak np. wyżej wspomniane duchowe uzdrawianie. Konsekwencje tak interpretowanego historycznego procesu trwają po dziś dzień. Widoczne są także w polskiej socjologii religii, w której dominują ujęcia skoncentrowane na instytucjonalnych formach religii, wynikające właśnie z tradycyjnego podziału na sacrum i profanum, gdzie sacrum utożsamiane jest z religią kościelną. Trochę może w ostatnich latach ta jednostronność jest naprawiana przez rosnącą popularność pojęcia duchowość. Z drugiej jednak strony, często właśnie duchowość jest ujmowana jako coś odmiennego od religii, a nie jako jedna z jej form. Wydaje się, że warto tu wspomnieć o jeszcze jednej kwestii ponieważ socjologia religii rozwijała się przez długi okres w środowiskach wyznaniowych, najpierw protestanckich, a potem katolickich, wspominany przez McGuire podział na sacrum i profanum był w pewnym sensie w interesie i po drodze badaczom identyfikującym się

16 16 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska ze wspieraniem własnych Kościołów, służeniem gruntowaniu ich pozycji w społeczeństwie, wskazywaniem zjawisk wymagających od Kościołów reakcji. W ten sposób zinstrumentalizowana socjologia 2 bez wątpienia przyczyniała się do zawężenia rozumienia religii, zarówno koncepcyjnie, jak i poprzez określone badania, skoncentrowane np. na socjologii parafii, religijności parafian, badaniu grup wyznaniowych identyfikowanych przez ich związek z religijnymi instytucjami. W przypadku McGuire jest inaczej ze względu na wspominane już: szczególne zainteresowanie tym, co jednostki uznają za religijnie znaczące (s. 46), w omawianej książce zaprezentowane zostają także te zjawiska, które jedynie z perspektywy stanowisk funkcjonalnych można uznać za religijne. Takie podejście ma na celu przede wszystkim poszerzenie spektrum badawczego, dając możliwość podniesienia niezwykle ciekawych kwestii teoretycznych. Wśród funkcji religii, na jakie McGuire zwraca uwagę, takich jak przede wszystkim: integrowanie i legitymizacja systemu społecznego, personifikowanie i projekcja ludzkich znaczeń oraz wzorców społecznych na jakąś wyższą całość, a także podejmowanie najistotniejszych problemów ludzkiej egzystencji szczególne miejsce przypada funkcji sensotwórczej, bezpośrednio powiązanej z symbolicznym nadawaniem znaczeń i ich hierarchizacją. Przyjmując, że definiowanie w socjologii służy porządkowaniu zjawisk społecznych poprzez wskazywanie ich granic, autorka podążając za klasycznym podziałem na definicje substancjalne i funkcjonalne prezentuje ich główne zalety i wady w aplikacji teoretycznej oraz w zastosowaniu do badań konkretnych aspektów, zachęcając jednocześnie czytelników, aby próbowali tworzyć własne, robocze ujęcia religii. Tym samym, McGuire w rozumieniu religii wydaje się podążać drogą konstruktywizmu. Konstruowanie religii, podobnie jak wspominany wcześniej Beckford, autorka traktuje jako złożony proces społeczny. Jest to zatem propozycja refleksyjnego spojrzenia na debatę socjologiczną, dotyczącą religii i jej funkcji społecznych. Stanowisko to nie umniejsza trudu zgłębiania i teoretycznego namysłu nad fenomenami religijnymi, jednak punktem dojścia nie ma być tu stworzenie najlepszej definicji religii i jej uzasadnianie, ale poznawanie różnych możliwych sposobów definiowania ich ograniczeń i potencjału. 2 To właśnie tak zorientowaną socjologię poddali ostrej krytyce Berger i Luckmann już w latach 60. (por. Berger, Luckmann 2007). Trzeba przyznać, że w Stanach Zjednoczonych odwrót od konfesyjnego zorientowania socjologów religii nastąpił wcześniej niż w Europie. Wydaje się, że kluczowe znaczenie dla tego procesu miał nieporównywalny do innych krajów pluralizm religijny, sprzyjający poszukiwaniu takich sposobów rozumienia religii, które pozwolą odnosić je do jej zróżnicowanych przejawów. Dobrym przykładem na to jest wielowymiarowa koncepcja religijności Rodneya Starka i Charlesa Glocka (1970), mająca charakter uniwersalny. Ponadkonfesyjność koncepcji wyraża się między innymi w tym, że nie utożsamiają oni procesu religijnej instytucjonalizacji z rozwojem organizacji religijnej, czego nie można powiedzieć o adaptacjach ich teorii w Polsce, gdzie takie utożsamienie nastąpiło w całej rozciągłości, co możemy obserwować w konceptualizacjach Władysława Piwowarskiego (por. 1995) i jego badaniach, prowadzonych później w podobny sposób przez pokolenia socjologów.

17 Meredith McGuire i jej socjologia religii WSPÓŁCZESNE MANIFESTACJE RELIGII I IMPLIKACJE DLA BADAŃ NA GRUNCIE SOCJOLOGII Klasycy socjologii i znakomici socjologowie religii na przełomie poprzednich wieków zapowiadali osłabienie religii. W koncepcjach Émila Durkheima i Maxa Webera obecne są mocne przesłanki, mówiące o ograniczeniu znaczenia religii w warunkach przemiany społeczeństwa tradycyjnego w nowoczesne. W rozbudowanych teoriach sekularyzacji wątki te były i nadal są rozwijane na wiele sposobów (por. Zielińska 2009), w kierunku wskazującym na zmniejszającą się rolę religii i coraz dalej idące ograniczanie jej znaczenia na poziomie ogólnospołecznym. Ostatnie dekady przyniosły mocną, teoretyczną i empiryczną kontestację tego sposobu interpretacji. Świat dzisiaj jest jak to stwierdza Peter Berger (1999), odwołując swoje koncepcje sprzed 30 lat bardziej niż kiedykolwiek religijny. Poszukując odpowiedzi na pytania o to, co dzieje się z religią dziś, na ile religia jest w stanie upadku, a na ile posiada wpływ na życie codzienne, jaka będzie religia w przyszłości, trzeba mieć świadomość tego, że religia nie jest bytem społecznie izolowanym. Chcąc ją badać, rozumieć przemiany, którym podlega, proponować prognozy jej miejsca w przyszłości, socjolog musi brać pod uwagę tytułowy kontekst społeczny. McGuire, podobnie jak wielu badaczy, zauważa, iż głównym kontekstem dla religii w nowoczesnym świecie są wielostronne i złożone zmiany. Dokonują się one we wszystkich obszarach życia społecznego: w kulturze i polityce, w wartościach i stylach życia, w modelu konsumpcji, strukturze zatrudnienia, edukacji, mobilności itd. Nie ma takiego obszaru życia społecznego, który byłby wolny od wpływu i przekształceń, związanych z nowoczesnością, globalizacją, a w Europie Środkowo-Wschodniej z transformacją postkomunistyczną. Zmiany strukturalne w organizacji życia społecznego przekładają się m.in. na nowe można powiedzieć pozycjonowanie religii i to na różnych poziomach. Jeden z nich wiąże się z poziomem instytucji religijnych, inny z obecnością religijnych wartości w życiu publicznym i obywatelskim, jeszcze inny z relacjami pomiędzy systemem religijnym a innymi systemami, takimi jak np. edukacja albo kultura. Instytucjonalny kontekst działania związków wyznaniowych określają w pierwszej kolejności stosunki między państwem a organizacjami religijnymi, w uproszczeniu najczęściej na gruncie socjologii religii określane mianem stosunków między państwem a Kościołem. Przykładowo, José Casanova (2005) twierdzi, że w wieku obecnym, po dekadach deprecjacji, w państwach demokratycznych religia odzyskuje żywotność na poziomie społeczeństwa obywatelskiego, włączając się w najważniejsze spory współczesności i prowokując stawianie pytań ważnych dla ludzkiej kondycji. Być może Casanova ma rację, a konsekwencje jego konstatacji, szczególnie, jeżeli aktywność fundamentalistów religijnych różnych tradycji także zaliczyć do przejawów społeczeństwa obywatelskiego, winny skłaniać socjologów do namysłu i dalszych badań. Wysoki poziom niepewności, braku bezpieczeństwa i procesy anomii w społeczeństwach transformujących się, a także w krajach III świata 3, sprawiają, że oczekiwania 3 Nieprzypadkowo podobna jest wysoka religijność jak to pokazali Pippa Norris i Ronald Inglehart (2006) w tych wszystkich krajach, w których poziom bezpieczeństwa socjalnego jest niski.

18 18 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska społeczne wobec wyznań są wysokie i sprzeczne. Z jednej strony, oczekuje się, że Kościoły będą pomagać biednym, prowadzić działalność charytatywną, wspierać chorych i niedołężnych, z drugiej zaś, indywidualizacja i prywatyzacja religii powodują, że tymże instytucjom religijnym odmawia się wpływu na dokonywane wybory, przedkładając własne decyzje nad jasne i jednoznaczne, ale nieakceptowane przez wielu religijne drogowskazy. Ci, którzy jednak chcą takiej jasności w swoim życiu, często zwracają się w stronę nietradycyjnych form religii. I chociaż nie ma to jakiegoś istotnego statystycznie wymiaru, to jednak trzeba powiedzieć, że o ile są obecne starania o ekumeniczny dialog pomiędzy Kościołami tradycyjnymi, o tyle owe Kościoły na ogół ze zgodną niechęcią traktują nowsze wyznania, niezakorzenione na terenie ich własnych krajów. Religia w tej globalnej perspektywie to także zdecydowanie więcej niż określona wiara i praktyki, podzielane przez jakąś grupę ludzi, a także więcej niż popularne we wschodniej Europie określenie mentalność, nawiązujące do narodowo-religijnych predyspozycji psychiczno-charakterologicznych, czy nawet duchowość. To także fundament kultury, a nawet cywilizacji. Jawne i ukryte wartości religii nasycają treści, wartości, normy, materialne i niematerialne symbole i język oraz służą jako drogowskazy w poruszaniu się na światowej scenie, nadając kierunek dokonywanym wyborom i podejmowanym działaniom. Także wówczas, kiedy niekoniecznie są werbalizowane. Zmiany religijne wpisują się w całokształt stosunków społecznych, również wtedy, gdy nie mają one wyraźnego charakteru. Przejawianie się zmian, szczególnie w odniesieniu do tego subiektywnego wymiaru, jakim jest religijność, jest mało klarowne. Na przykład w przypadku wielu krajów Europy Środkowo-Wschodniej zmianę można widzieć w ożywieniu zainteresowania religią, niezależnie od tego, jakie motywy je rodzą. Pomimo tego, że jednoznaczna interpretacja nastręcza sporo trudności, wydaje się, że kierunek tego rozwoju to upodabnianie się do Europy Zachodniej przemawiałyby za tym eklektyzm tej religijności, niski poziom praktyk religijnych w wielu krajach, popularność magii. W Polsce być może tak można to nazwać toczy się przyczajona, lub jak to ujmował Hubert Knoblauch (2006), pełzająca prywatyzacja religii. Także tu, pomimo dalej wysokich globalnych deklaracji przynależności i wiary, obserwujemy sygnały zmian. Między innymi przemiany w dziedzinie obyczajowości wydają się być bardzo istotne, a szczególnie zwraca uwagę międzypokoleniowe uzgodnienie liberalizacji podejścia do spraw zakładania rodziny, współżycia seksualnego, stosowania antykoncepcji itp. Nie jest wykluczone, że w którymś momencie utrzymujące się na wysokim poziomie deklaracje religijności, w dużym stopniu warunkowane kulturowo a nie motywowane indywidualnymi potrzebami, zostaną uniesione przez przemiany jako zbędne, niczemu już niesłużące. Są także inne przesłanki zapowiadające zmiany w dłuższej perspektywie czasowej: spadek powołań kapłańskich i zakonnych, odchodzenie od religijności dużej części spośród rzeszy Polaków emigrujących do Europy Zachodniej w poszukiwaniu atrakcyjnej pracy, spadek praktyk religijnych wśród młodzieży, sięgający 20% w ciągu ostatnich 20 lat, krytycyzm w stosunku do formy nauczania religii i wzrastająca niechęć młodzieży gimnazjalnej do katolickiej ortodoksji (por. Borowik 2012). Z kolei to, co cechuje dominujący nurt zmian we współczesnej Europie Zachodniej, to jednoczesne dalsze osłabianie religii instytucjonalnej, a przy tym przenikanie treści religijnych do kultury popularnej, ich obecność w sferze rynku,

19 Meredith McGuire i jej socjologia religii 19 reklamie, narastającym konsumpcjonizmie, stylu życia nastawionym na samorealizację i kulturę przeżyć, przeciwstawioną kulturze zobowiązania (Mariański 2012: ). Biorąc te cechy pod uwagę, konieczne jest, by socjologowie religii w Polsce w większym stopniu zwrócili uwagę na niewystarczająco dotychczas doceniane w badaniach zjawiska spoza religii kościelnej i mamy wrażenie, że książka McGuire może być w nowych poszukiwaniach cennym drogowskazem. Od religijnego obrazu Europy Zachodniej zdecydowanie odbiega sytuacja w Stanach Zjednoczonych przy jednoczesnym zaawansowaniu technologicznym, modernizacji, ugruntowaniu demokratycznych tradycji, społeczeństwo amerykańskie cechuje się najwyższymi wskaźnikami religijnej żywotności (Davie 2002). Czym tłumaczyć tę odmienność? I ogólniej co jest podstawą i sednem zachodzących zmian? Zdaniem McGuire, pojęcie zmiany odnosi się w pierwszej kolejności do przemian więzi, charakteryzujących jednostkowy i społeczny wymiar religii, stąd też : każde omówienie charakteru zmiany religijnej musi być zakorzenione w zrozumieniu innych ważnych zmian w strukturze społeczeństwa a wręcz całego świata (s. 333). Autorka w poszczególnych rozdziałach pracy bada przeobrażenia zachodzące w naturze religii w wierzeniach i praktykach, ruchach i organizacjach oraz indywidualnej religijności. Klasycy socjologii oraz ich następcy nadawali duże znaczenie procesom zmiany społecznej w wyjaśnianiu zjawisk religijnych. Jednak, zdaniem McGuire, ukazanie różnicy pomiędzy tym, co było, a tym, co jest i tym, co będzie postrzegane jako religia bynajmniej nie oznacza zgodności co do jej interpretacji. Określone koncepcje i hipotezy konkurują w tym względzie ze sobą na naukowym rynku. Autorka szczegółowo omawia cztery dominujące w socjologii, jej zdaniem, metanarracje interpretujące zmianę społeczną w odniesieniu do religii: sekularyzację, reorganizację, indywidualizację oraz rynkową koncepcję podaży i popytu 4. Wewnętrznie w jakimś stopniu spójne, choć odmienne, a nawet niekiedy wzajemnie sprzeczne opowieści, ukazują różniące się od siebie obrazy religii oraz snują odmienne scenariusze co do jej miejsca i roli w przyszłości. McGuire konstatuje, że choć współcześnie zmienia się posadowienie sacrum, religia: [...] wciąż jednak pozostaje cennym obiektem rozważań socjologicznych, i to po części z tych samych powodów, dla których koncentrowali się na niej klasycy socjologii: miejsca religii w więzi między jednostką a społeczeństwem, jej roli w dostarczaniu poczucia sensu i przynależności, jej funkcji jako uprawomocnienia władzy i stratyfikacji, jej podwójnej roli w życiu publicznym oraz prywatnym wyrażaniu i doświadczaniu, i tak dalej. Tym samym, socjologia religii pomaga nam zrozumieć samo społeczeństwo, a nie tylko jego religijne aspekty (s. 334). McGuire w tym krótkim fragmencie ujawnia swój swoisty manifest naukowy, uwidaczniający się w twierdzeniu, iż socjologia religii umożliwia nam zrozumienie społeczeństwa jako takiego i tego, w jaki sposób jednostki są z nim powiązane, co w socjologii zajmowało klasyków, ale później rzadko było przedmiotem twórczych analiz. Autorka odwołując się zarówno do klasycznych, jak i najnowszych teorii socjologicznych wielowymiarowo analizuje przesuwanie się granic tego, co obecnie społeczeństwa skłonne 4 Współautor 8. rozdziału, James Spickard, w jednym ze swoich nowszych artykułów obok tych czterech narracji omawia jeszcze dwie inne: o fundamentalizmie i o reorganizacji religii w kierunku jej ulokalnienia (Spickard 2006).

20 20 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska są uznać za religijne i wynikające z tego problematyczne konsekwencje, np. dla sądownictwa czy polityki. 5. AKADEMICKA SOCJOLOGIA RELIGII Historię socjologii religii jako odrębnej subdyscypliny społecznych badań na religią można porządkować na rozmaite sposoby. Władysław Piwowarski dzieli jej rozwój na trzy okresy: okres klasyczny formowania dyscypliny; okres kościelnej socjologii religii i okres neoklasycznej socjologii religii (Piwowarski 1998: 10-12). Irena Borowik (2011), podobnie jak Piwowarski, a także Sabino Acquaviva i Enzo Pace (1994) czy Roberto Cipriani (2000), za pierwszy okres przyjmuje klasyczny, a następnie postklasyczny i współczesny, jej zdaniem datujący się od przełomu lat 80. i 90., wprowadzający nowe wątki w teoretyzowaniu na temat religii. Wydaje się, że McGuire można zaliczyć do kształtującego się naszych oczach grona przedstawicieli okresu współczesnego. Wpisuje się ona w nurt, który cechuje szeroka, ponadlokalna perspektywa w ujmowaniu religii. Po pierwsze, wiąże się to z krokiem w stronę refleksyjności zdystansowanej nie tylko do przedmiotu badań, ale i do samych narzędzi badawczych socjologa kategorii, pojęć, metod, perspektyw, teorii i koncepcji. Przy czym postawie tej nie towarzyszą sceptycyzm, sarkazm czy ironia wobec religii. To raczej wcielanie do naukowej praktyki postulatu Bergera z lat 60. (Berger 2005), nawołującego do metodologicznego ateizmu. Po drugie, ten styl uprawiania socjologii religii to nie tyle rezygnacja z różnego rodzaju centryzmów : chrystianocentryzmu czy amerykanocentryzmu, ile uwzględnienie innych kontekstów kulturowych. Poszerzenie pola analiz nie jest podyktowane chęcią ubarwienia wywodu czy wskazania na analogiczne zjawiska, ale przyświeca mu potrzeba prezentacji szeregu błędów i ślepych uliczek, do jakich prowadzi bezpodstawne uogólnianie wniosków płynących z określonych koncepcji. Biorąc pod uwagę socjologię religii w Polsce, książka Meredith McGuire to pierwsze tego rodzaju kompendium o przeznaczeniu zdecydowanie akademickim. Studenci w Polsce mieli dotychczas możliwość korzystania z nielicznych publikacji, np. wydanej niedawno pracy Grace Davie (2010) czy dwóch zbiorów antologii tekstów z socjologii religii (Adamski 1983; Piwowarski 2007), jednak po raz pierwszy Czytelnicy mają do dyspozycji podręcznik w klasycznym tego słowa znaczeniu. Również w odniesieniu do zagranicznych publikacji (por. Christiano, Kivisto, Swatos 2008; Cipriani 2000; Hamilton 2001; Johnston 2008; Zuckerman 2003) książka ta stanowi swego rodzaju ewenement, o czym mogą świadczyć jej liczne wznowienia. To, co wydaje się być największą zaletą książki McGuire, może być równocześnie wskazane jako jej wada. Chodzi o ilustrowanie naukowego wywodu szeregiem przykładów z różnych kontynentów, epok, dokumentów, kultur, poprzez odwołanie się do wyników zróżnicowanych badań zarówno ilościowych, jak i jakościowych. Zatem dla studenta rozpoczynającego przygodę z socjologią religii to zróżnicowanie będzie owocne, zaś dla Czytelnika nieco bardziej zaawansowanego w tej dziedzinie przyjęta szeroka perspektywa może wydawać się miejscami zbyt powierzchowna. Owo nienasycenie zawsze

Spis treści. Wprowadzenie 13

Spis treści. Wprowadzenie 13 Spis treści Wprowadzenie 13 Pedagogika społeczna w strukturze pedagogiki jako dyscypliny naukowej oraz jako wyodrębniająca się praktyka zawodowa w sferze opieki i pomocy społecznej 27 ROZDZIAŁ 1. Przednaukowa

Bardziej szczegółowo

P O D S T A W Y S O C J O L O G I I

P O D S T A W Y S O C J O L O G I I P O D S T A W Y S O C J O L O G I I Kod UTH/HES/ST/I Nazwa w języku polskim Podstawy socjologii w języku angielskim Introduction to sociology Wersja Kolejna Rok akadem icki rok akademicki 2014/2015 Wydział

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny Załącznik nr 4 do Zarządzenia Nr.. KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Spis treści Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11 Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Część I ANALIZA CYWILIZACJI Wymiar cywilizacyjny w analizie socjologicznej

Bardziej szczegółowo

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą 1 2 Politechnika Częstochowska Piotr Tomski Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą Monografia Częstochowa 2016 3 Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Stanisław Nowosielski Prof.

Bardziej szczegółowo

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem KRYTERIA OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 2 Z PRZEDMIOTU WIEDZA O KULTURZE (opracowane w oparciu o aktualną podstawę programową MEN oraz program nauczania i podręcznik Wydawnictwa Polskiego w Wołominie Wiedza

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. MK_42 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia I stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu

SYLABUS. MK_42 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia I stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu 01.10.014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy socjologii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_4 Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Państwo narodowe w Europie.

Państwo narodowe w Europie. Janusz Ostrowski Państwo narodowe w Europie. Zmierzch czy walka o przetrwanie? 2 Wydawnictwo MEDIA POLSKIE & e-bookowo Copyright by Janusz Ostrowski 2011 ISBN 978-83-7859-042-2 3 Spis treści Wstęp... 6

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2011/2012

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2011/2012 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2011/2012 WydziałPsychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia:

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: Symbol Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: WIEDZA S1_W01 Posiada podstawową wiedzę dotyczącą elementarnych pojęć socjologicznych, budowy

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA

BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA Praktyka idee normalizacji, integracji, obywatelskiego

Bardziej szczegółowo

Mojemu synowi Rafałowi

Mojemu synowi Rafałowi Mojemu synowi Rafałowi Recenzenci: dr hab. Wiesław Gumuła, prof. UJ dr hab. Tomasz Grzegorz Grosse, prof. UW Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: lblechman

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne...11

Spis treści. Słowo wstępne...11 Słowo wstępne...11 1. Wprowadzenie...13 1.1. Zarys tematu pracy...13 1.2. Układ pracy...16 1.3. Wprowadzenie do kultury Wietnamu: pojęcie tradycyjnej kultury wietnamskiej...17 1.4. Społeczeństwo wietnamskie

Bardziej szczegółowo

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Recenzja: prof. dr hab. Janina Godłów-Legiędź Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: Fotolia anyaberkut Redaktor prowadzący: Łukasz Żebrowski Redakcja i korekta: Claudia Snochowska-Gonzalez

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy.

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Moduł dział - temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1. -

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Duchowość rodziny w kontekście pluralizmu

Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Duchowość rodziny w kontekście pluralizmu Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Duchowość rodziny w kontekście pluralizmu religijnego (11-R2S-12-r2_13) 1. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ W EDUKACJI DOROSŁYCH GDYNIA. 10.06.2014 uwarunkowania rynkowe uwarunkowania behawioralne uwarunkowania społeczne CZŁOWIEK jego historia życia i historia uczenia się uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO Kurs szkoleniowy: Liderzy Natury Irena Krukowska Szopa Fundacja Ekologiczna Zielona Akcja Kurs jest realizowany w ramach projektu pn.: Liderzy

Bardziej szczegółowo

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6.

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. 1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. Elementy badań 7. Raport etnograficzny 8. Przykłady 9. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Teoria organizacji. Autor: Mary Jo Hatch

Teoria organizacji. Autor: Mary Jo Hatch Teoria organizacji Autor: Mary Jo Hatch Przedmowa Część I: CO TO JEST TEORIA ORGANIZACJI? 1. Czy warto studiować teorię organizacji? 1.1. Wielość perspektyw 1.2. Teoria i pojęcia 1.2.1. Teoria 1.2.2. Pojęcia

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej)

LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej) LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej) 1. Callo, Ch., (2006). Modele wychowania, w: Pedagogika. Podstawy nauk o wychowaniu,

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014 Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 62/2014 OCENY ZMIAN W RÓŻNYCH WYMIARACH ŻYCIA SPOŁECZNEGO I POLITYCZNEGO W POLSCE PO ROKU 1989 Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNA ANALIZA STRATEGII

WSPÓŁCZESNA ANALIZA STRATEGII WSPÓŁCZESNA ANALIZA STRATEGII Przedmowa CZĘŚĆ I. WSTĘP Rozdział 1. Koncepcja strategii Rola strategii w sukcesie Główne ramy analizy strategicznej Krótka historia strategii biznesowej Zarządzanie strategiczne

Bardziej szczegółowo

Interpretacja danych jakościowych : metody analizy rozmowy, tekstu i. Wprowadzenie do polskiego wydania (Krzysztof Tomasz Konecki) 11

Interpretacja danych jakościowych : metody analizy rozmowy, tekstu i. Wprowadzenie do polskiego wydania (Krzysztof Tomasz Konecki) 11 Interpretacja danych jakościowych : metody analizy rozmowy, tekstu i interakcji / David Silverman. wyd. 1, dodr. 3. Warszawa, 2012 Spis treści Wprowadzenie do polskiego wydania (Krzysztof Tomasz Konecki)

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I AKTYWNOŚĆ CZŁOWIEKA

Spis treści. Część I AKTYWNOŚĆ CZŁOWIEKA Spis treści 1. Socjologia i społeczeństwo 17 Wiedza społeczna a socjologia 17 Wizje naukowości" socjologii 23 Społeczeństwo - przedmiot socjologii 29 Wielowymiarowość sytuacji społecznych 33 Jednostka

Bardziej szczegółowo

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Załącznik do Uchwały nr 125/2014 Senatu UKSW z dnia 25 września 2014 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów i kod programu wg USOS Poziom

Bardziej szczegółowo

pod patronatem KNP PAN

pod patronatem KNP PAN Zakład Pedagogiki Szkolnej, Wydział Pedagogiki, Socjologii i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytetu Zielonogórskiego Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz

Bardziej szczegółowo

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Piotr Paczuski Copyright

Bardziej szczegółowo

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park?

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? tyt 2 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:59 PM Agora czy Hyde Park? Internet jako przestrzeń społeczna grup mniejszościowych Redakcja Łucja Kapralska

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Załącznik nr 1 do Uchwały nr /2012 Senatu UKSW z dnia 25 września 2012 r. STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów

Bardziej szczegółowo

Socjologia - opis przedmiotu

Socjologia - opis przedmiotu Socjologia - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Socjologia Kod przedmiotu 14.2-WP-PSChM-PPP-Ć-S14_pNadGenR2I80 Wydział Kierunek Wydział Pedagogiki, Psychologii i Socjologii Psychologia

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz Charakter aktywności Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz dr Elżbieta Płóciennik Odtwórczy dziecko odwzorowuje obserwowany świat i powiela zachowania wzorców osobowych a odtwórcza aktywność

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od autora... 9

Spis treści. Od autora... 9 Spis treści Od autora...................................................... 9 Rozdział I Powstanie i rozwój socjologii............. 13 1. Źródła wiedzy o społeczeństwie..................................

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego 1 2 3 4 2011 Copyright by Zakład Wydawniczy»NOMOS«Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie,

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Karta przedmiotu Przedmiot: Nauka o państwie Przedmiot w języku angielskim: Science of State STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA I Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku W ODNIESIENIU DO OBSZAROWYCH EK

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA I Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku W ODNIESIENIU DO OBSZAROWYCH EK Tabela 1. Metryka przedmiotu programowego- cele i efekty kształcenia POZIOM KSZTAŁCENIA POZIOM VI/ STUDIA I STOPNIA NR PRZEDMIOTU W PROGRAMIE PED.1.5. PROFIL KSZTAŁCENIA ogólnoakademicki TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty kultury

Społeczne aspekty kultury Kierunek Wydział Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II rok akademicki 2012/2013 kulturoznawstwo stopień drugi studia stacjonarne Forma zajęć: Społeczne aspekty kultury konwersatorium

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE Załącznik Nr 1. KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY WIEDZY O PAŃSTWIE I POLITYCE 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08 Spis treści Wstęp.............................................................. 7 Część I Podstawy analizy i modelowania systemów 1. Charakterystyka systemów informacyjnych....................... 13 1.1.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia społeczna 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Social Psychology 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych

Bardziej szczegółowo

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI Socjologia wydanie II Warszawa 2006 Recenzenci Prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Prof. dr. hab. Stanisław Widerszpil Poszególne rozdziały napisali Henryk

Bardziej szczegółowo

Metody Badań Methods of Research

Metody Badań Methods of Research AKADEMIA LEONA KOŹMIŃSKIEGO KOŹMIŃSKI UNIVERSITY SYLABUS PRZEDMIOTU NA ROK AKADEMICKI 2010/2011 SEMESTR letni NAZWA PRZEDMIOTU/ NAZWA PRZEDMIOTU W JEZYKU ANGIELSKIM KOD PRZEDMIOTU LICZBA PUNKTÓW ECTS Metody

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

Współczesna metodologia badań nad dzieciństwem dostrzega potrzebę

Współczesna metodologia badań nad dzieciństwem dostrzega potrzebę Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXX/2014 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 422 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/aunc_ped.2014.010 Elżbieta Wieczór Wydział Nauk Pedagogicznych UMK Anna

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

CO TO JEST SOCJOLOGIA?

CO TO JEST SOCJOLOGIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl CO TO JEST SOCJOLOGIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 1 August COMTE (1798 1857) łac.

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE WYMIARY KSZTAŁTOWANIA TOŻSAMOŚCI RELIGIJNEJ. Tożsamość indywidualna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności Halina Mielicka

SPOŁECZNE WYMIARY KSZTAŁTOWANIA TOŻSAMOŚCI RELIGIJNEJ. Tożsamość indywidualna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności Halina Mielicka Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków. redakcja naukowa Maria Libiszowska-Żółtkowska Pytanie o tożsamość pojawia się wtedy, gdy podważona zostanie oczywistość

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Komunikowanie i zarządzanie w społeczeństwie informacyjnym : wybrane zagadnienia / red. Lesław H. Haber. Kraków, Spis treści

Komunikowanie i zarządzanie w społeczeństwie informacyjnym : wybrane zagadnienia / red. Lesław H. Haber. Kraków, Spis treści Komunikowanie i zarządzanie w społeczeństwie informacyjnym : wybrane zagadnienia / red.. Kraków, 2011 Spis treści Wprowadzenie 11 Część I KOMUNIKOWANIE W SPOŁECZEŃSTWIE INFORMACYJNYM Rozdział 1. Społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów Antologia tekstów Jerzego Topolskiego Teoretyczne problemy wiedzy historycznej przygotowana została przede wszystkim z myślą o studentach i doktorantach. Zawiera ona prace napisane przystępnym językiem

Bardziej szczegółowo

Psychologia administracji. Zarys problematyki, Magdalena Budyn-Kulik, Piotr Szreniawski, Wydawnictwo UMCS, Lublin Wstęp

Psychologia administracji. Zarys problematyki, Magdalena Budyn-Kulik, Piotr Szreniawski, Wydawnictwo UMCS, Lublin Wstęp Psychologia administracji. Zarys problematyki, Magdalena Budyn-Kulik, Piotr Szreniawski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2016 Wstęp Dla prawidłowego działania administracji ważne jest zarówno istnienie dobrych

Bardziej szczegółowo