R eligia. w kontekście społecznym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "R eligia. w kontekście społecznym"

Transkrypt

1 R eligia w kontekście społecznym

2

3

4 Tytuł oryginału: Religion: The Social Context. Fifth Edition Copyright 2002 by Meredith B. McGuire The English language edition of this book is published by Waveland Press, Inc IL Route 83, Suite 101, Long Grove, Illinois United States of America Copyright for Polish edition by Zakład Wydawniczy»NOMOS«, 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy. Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Redakcja naukowa serii Socjologia religii: prof. dr hab. Irena Borowik Komitet redakcyjny serii: prof. dr hab. Maria Libiszowska-Żółtkowska ks. prof. dr hab. Janusz Mariański prof. dr hab. Włodzimierz Pawluczuk Redakcja naukowa tomu: dr Agnieszka Dyczewska Redakcja wydawnicza: Magdalena Pawłowicz II korekta: Anna Grochowska-Piróg Redakcja techniczna: Dariusz Piskulak Projekt okładki serii Socjologia religii: Kompania Graficzna Joanna i Wojciech Jedlińscy ISBN Wydanie I Kraków 2012 Zakład Wydawniczy»NOMOS« Kraków, ul. Kluczborska 25/3u; tel./fax Objętość: ark. wyd. 34, nakład: 1000 egz.

5 Spis treści Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska: Meredith McGuire i jej socjologia religii Przedmowa Rozdział 1: Socjologiczne ujęcie religii Religijne kontury wspólnoty Charakter perspektywy socjologicznej Definicje religii Definicja jako strategia Definicje substancjalne Definicje funkcjonalne Definicje religii jako sporne granice Aspekty religii Wierzenia religijne Rytuał religijny Doświadczenie religijne Wspólnota religijna Rozwój socjologii religii Podsumowanie Rozdział 2: Dostarczanie poczucia sensu i przynależności Religia i systemy znaczeń Znaczenia w grupie społecznej System znaczeń jednostki Kryzys poczucia sensu Teodycee Anomia Wspólnota i przynależność religijna Religia jako wyraz jedności społecznej Struktury wiarygodności poczucia sensu Problem szczegółowy: millenaryzm i dualizm we współczesnych ruchach społecznych Dwie przeciwstawne zasady: Dobro i Zło

6 6 Spis treści Bliskość Millenium Dualizm i millenaryzm w ruchach społecznych Podsumowanie Rozdział 3: Religia jednostki Kształtowanie religii jednostki Znaczenie, przynależność i tożsamość Dzieciństwo, rodzina i wspólnota Dojrzewanie Małżeństwo, seksualność i prokreacja Wiek średni Starość Konwersja Konceptualizacje konwersji Wyjaśnianie konwersji Predyspozycje do konwersji Interakcje początkowe Symbolizacja konwersji Zaangażowanie Wycofanie z konkurencyjnych lojalności Przywiązanie Wycofanie Etapy wycofania Wyjście przymusowe i dobrowolne Zbiorowe formy wycofania Podsumowanie Rozdział 4: Religia oficjalna i nieoficjalna Oficjalny model religii Doktryna Etyka Przejawy kultu Organizacja instytucjonalna Przesunięcia strukturalne w religii oficjalnej Religijność indywidualna w modelu oficjalnym Badanie religii i religijności oficjalnej Religia i religijność nieoficjalna Ujęcia historyczne: społeczne konstruowanie religii Religia ludowa w społeczeństwach nowoczesnych Ludowe chrześcijaństwo Wierzenia i praktyki magiczne Zjawiska paranormalne i okultyzm Religijność indywidualna w modelu nieoficjalnym

7 Spis treści 7 Badanie nieoficjalnej religii i religijności Problem szczegółowy: religia i role płciowe kobiet Definicje ról płciowych Legitymizacja religijna Władza i seksualność Tożsamość religijna kobiet Alternatywne definicje statusu i ról kobiet Wnioski Podsumowanie Rozdział 5: Dynamika zbiorowości religijnych Grupy religijne w stosunku do środowiska społecznego Rozwój teorii Kościół sekta Przydatność typologii Typy stanowisk kolektywistycznych Orientacja religijna Typy orientacji religijnych Sprzeczne orientacje i geneza ruchów religijnych Jak powstają i jak zmieniają się zbiorowości religijne Powstawanie grup religijnych Organizacje ruchu Przemiany organizacyjne Implikacje przemian organizacyjnych Problem szczegółowy: nowe ruchy religijne Różnorodność nowych ruchów religijnych Sekty i religie kultowe w społeczeństwie nowoczesnym Implikacje nowych ruchów religijnych Podsumowanie Rozdział 6: Religia, spójność społeczna i konflikt Religia i spójność społeczna Religia jako przejaw spójności społecznej: Durkheim Religijne przedstawienia narodu Religia i konflikt społeczny Konflikt jako przeciwieństwo spójności Społeczne źródła konfliktu Źródła tkwiące w naturze religii Problem szczegółowy: konflikt w Irlandii Północnej Konflikt religijny? Konkurencyjne religie obywatelskie Kontekst społeczny Zarys tła historycznego Katolicka religia obywatelska

8 8 Spis treści Protestancka religia obywatelska Nacjonalizm bez procesu narodowotwórczego Podsumowanie Rozdział 7: Wpływ religii na zmianę społeczną Czynniki zmiany społecznej Religia wspiera status quo Teorie interesu: Marks i Engels Teorie interesu: Weber Legitymizacja religijna Socjalizacja religijna Kontrola społeczna Religia wspiera zmianę społeczną Religia i dynamika społeczna: poza Marksem Religijne idee i znaczenia Przywództwo religijne Grupa religijna Czynniki kształtujące współzależność między religią a zmianą społeczną Cechy wierzeń i praktyk Poznawcze ramy danej kultury Społeczne umiejscowienie religii Wewnętrzna struktura organizacji i ruchów religijnych Problem szczegółowy: ekspresja religijna Afroamerykanów Ludowe korzenie afrochrześcijaństwa Tworzenie własnych organizacji Kwietyzm, prześladowanie i tworzenie instytucji Religia i ruch na rzecz praw obywatelskich Zróżnicowanie religijne wśród Afroamerykanów Zmiany efektywności społeczno-religijnej aktywności Afroamerykanów. 329 Podsumowanie Rozdział 8: Religia w świecie nowoczesnym Cztery narracje w socjologii religii Sekularyzacja Reorganizacja religijna Indywidualizacja religijna Podaż na rynkach religijnych Poza narracjami Interpretowanie społeczeństw nowoczesnych Związek między jednostką a społeczeństwem Autorytet i legitymizacja Religia, władza i ład w świecie nowoczesnym Problemy religii, władzy i legitymizacji w Europie Napięcia w stosunkach państwo Kościół w Stanach Zjednoczonych

9 Spis treści 9 Władza i ład w kontekście globalnym Socjologia religii w świecie nowoczesnym Podsumowanie Dodatek: Prowadzenie badań terenowych Przewodnik dla rozpoczynających obserwacje w lokalnych grupach religijnych Przewodnik po obserwacji Słownik pojęć Bibliografia Indeks autorów Indeks rzeczowy

10 10

11 11 Irena Borowik Agnieszka Dyczewska Meredith McGuire i jej socjologia religii 1. O AUTORCE Meredith McGuire, amerykańska socjolożka, od początku swojej naukowej kariery przejawiała zainteresowanie kwestiami religijnymi. Jej praca doktorska, przygotowana w znanej The New School for Social Research, gdzie też wcześniej ukończyła studia magisterskie, dotyczyła inspirowanych pentakostalizmem charyzmatycznych praktyk wśród amerykańskich katolików. Efektem tych zainteresowań były jej pierwsze artykuły z lat 70. XX wieku, publikowane w renomowanych czasopismach, takich jak Sociological Analysis, Review of Religious Research czy Journal for the Scientific Study of Religion, a wyrazem wysokiej oceny jej książkowego debiutu była prestiżowa nagroda amerykańskiego Society for the Scientific Study of Religion w 1984 roku, uznająca Pentacostal Catholics: Power, Charisma and Order in a Religious Movement (1982) za najlepszą pracę w dziedzinie spośród opublikowanych w okresie minionych dwóch lat 1. Innym wyrazem wysokiej pozycji, jaką zdobyła Meredith McGuire, są piastowane stanowiska w naukowych stowarzyszeniach badających religię. Była prezydentem dwóch najważniejszych amerykańskich stowarzyszeń naukowych, skupiających zainteresowanych społecznymi aspektami religii Association for Sociology of Religion ( ) i Society for the Scientific Study of Religion ( ). Z kolei w trzech innych, międzynarodowych organizacjach International Society for Sociology of Religion, International Sociological Association, Sociology of Religion Research Committe była członkinią zarządu, co dopełnia obrazu aktywności tej autorki i uznania, jakie zdobyła nie tylko na forum amerykańskim, ale także na międzynarodowym. Tym bardziej można się cieszyć, że niniejsza książka, która weszła do kanonu nauczania socjologii religii w wielu krajach, ukaże się także w języku polskim. 1 Dla odniesienia: laureatem tej nagrody w 2004 roku był np. znany w Polsce José Casanova, za książkę Public Religions in the Modern World, przetłumaczoną na język polski i wydaną przez Nomos w serii Socjologia religii.

12 12 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska 2. OGÓLNE RAMY KONCEPCJI MEREDITH MCGUIRE W zasadzie od pierwszych publikacji, w sposobie traktowania religii przez McGuire daje się zauważyć kilka charakterystycznych rysów, które w pełni rozwiną się w jej późniejszych badaniach. Po pierwsze we własnych projektach badawczych zawsze bardziej interesują ją ludzie, ich osobiste doświadczanie religii, znaczenia, jakie tym doświadczeniom przypisują, niż wymiar organizacyjny, instytucjonalny, kościelny. Przeżywanie religii, tego, co ktoś uważa za religię, określone sposoby praktykowania, działań podejmowanych pod wpływem religijnych motywacji, religijnych emocji, jest tym, co porusza Meredith McGuire i w czym widzi także sens swoich badań. Druga kwestia to szerokie rozumienie religii, wyrażające się najpierw w penetrowaniu pogranicza religii z innymi obszarami, takimi jak medycyna czy sztuka. W ten nurt szerokiego, antyinstytucjonalnego rozumienia religii wpisują się jej książki Ritual Healing in Suburban America (1988), Health, Illness and the Social Body: a Critical Sociology (1995) a także, w sposób być może najbardziej wszechstronny, Lived Religion: Faith and Practice in Everyday Life (2008). Trzecią zauważalną cechą jej twórczości, szczególnie obecną w książce chlubiącej się pięcioma wydaniami, której tłumaczenie udostępniane jest właśnie polskiemu Czytelnikowi jest wysokiej próby teoretyczna abstrakcja i erudycja. Tradycję charakterystycznego dla McGuire, szerokiego i zindywidualizowanego rozumienia religii, zainicjował Thomas Luckmann w latach 60. XX wieku. Wychodząc od negacji dominującego i fałszującego zmieniające się społeczne reprezentacje religii ujmowania tego zjawiska wyłącznie od strony jego instytucjonalnych form, Luckmann postulował szerokie rozumienie religii, obejmujące zjawiska, które jego zdaniem pełnią funkcje religijne, a nie są za takie uznane przez socjologów. Twierdził on, że w nowoczesnych, zachodnich społeczeństwach obok tradycyjnych form religijności, związanych z Kościołami, pojawiają się nowe tematy religijne, takie jak np. turystyka, rodzinność, psychoterapia, które pełnić mogą takie same funkcje, tj. transcendowania biologicznej natury człowieka. Dla Luckmanna transcendentny charakter ma wszelkie społeczne konstruowanie znaczeń. Efektem tego procesu jest budowanie światopoglądu wszechobejmującego systemu znaczeniowego, w którym społecznie istotne kategorie czasu, przestrzeni, przyczynowości i celu są podporządkowane bardzo konkretnym schematom interpretacyjnym, w których z kolei rzeczywistość jest podzielona na odcinki, mające ze sobą określone związki (Luckmann 1996: 57). Ta tradycja, zapoczątkowana przez Luckmanna, zyskała wiele różnostronnych kontynuacji. W jej ramach pojawiły się ujęcia, które próbują sprostać zmieniającym się formom religii. Ich cechą wspólną jest odchodzenie od ograniczania religii i jej przejawów do kontekstu instytucjonalizacji. Danièle Hervieu-Léger (1999) mówi zatem o religii jako emocji, religii jako pamięci, która w nowoczesności nie tylko nawiązuje do istniejących w przeszłości form, ale wręcz może być wynaleziona, poprzez swoiste wykreowanie powiązań z przeszłością. Taką formą religii może być sport, muzyka i rozmaite inne działania, o ile w uzasadnieniach ich podejmowania pojawią się jakieś odniesienia do duchowości. Podobnie Grace Davie (2010), oponując przeciwko tezie o sekularyzacji i twierdząc, że w społeczeństwach Zachodu pojawia się wiele nowych form, powie

13 Meredith McGuire i jej socjologia religii 13 o religii zastępczej. James Beckford z kolei jest przekonany, że nie ma sensu aprioryczne, abstrakcyjne konceptualizowanie religii i że przejawia się ona w określonym kontekście jako swoista praktyka społeczna religią jest więc to, co określona grupa za religię w owej praktyce uznaje. Podobnie powie Włodzimierz Pawluczuk religią jest to, co ludzie za religię uznają (1991). Ostatnio zaś właśnie Meredith McGuire powołała do życia kolejne określenie lived religion, co można tłumaczyć jako religię życia. Także ona w kolejnych rozdziałach książki, zatytułowanej znamiennie Lived Religion, podaje niekończące się przykłady wysoce zindywidualizowanych praktyk religijnych, czy też powiedzielibyśmy takich, którym jej badani nadają religijne znaczenie. Znajdziemy tu przygotowywanie zdrowej żywności, prowadzenie ogrodu, wytwarzanie wyrobów z gliny, rzeźbienie, taniec. Motywem przewodnim, do którego wraca nieustannie z pasją, jest krytyka tradycyjnego ujęcia religii, to jest takiego, które połączone jest z typowymi elementami rozumienia religijności: wierzeń i praktyk powiązanych z religijnymi instytucjami. Religia życia, o której mówi, jest konstytuowana oddolnie, pełna nieoczekiwanych pomysłów i działań, interpretowana przez podejmujących je aktorów społecznych w kategoriach duchowości. Tworzona jest jak pisze przez praktyki ludzi, podejmowane przez nich po to, by pamiętać, podzielać, tworzyć, adaptować, układać historie, którymi żyją (McGuire 2008: 98). Również w niniejszej książce autorka kładzie nacisk na przesunięcie akcentów w rozumieniu religii od przyglądania się jej wyłącznie przez pryzmat organizacji czy instytucji religijnych, w kierunku ukazania roli perspektywy jednostkowej. Stąd także tu znajdziemy jako ilustracje problemów liczne indywidualne studia przypadku, mające ukazać znaczenie religii w konkretnych biografiach i życiu codziennym. Życie codzienne jak to już utrwaliło się dzięki dorobkowi fenomenologicznego nurtu w socjologii, jest traktowane jako podstawowa dziedzina znaczeń (obok świata nauki, religii, snu czy fantazji), a do jego głównych wyznaczników zalicza się: 1) świadomość skupioną na życiu; 2) wyłączenie wątpienia w realność świata doświadczanego; 3) pracę jako podstawową formę działania, zależną od planu i chęci zrealizowania; 4) bezpośrednie kontakty twarzą w twarz z Innym jako podstawową formę komunikacji; 5) socjalizację do życia codziennego, opartą na intersubiektywnym uczestnictwie w podzielanym zbiorowo świecie znaczeń poprzez komunikację i określone działania społeczne (Schütz 1962: ). Wszystkie kręgi kulturowe posiadają swoiste wzory codzienności, stąd doświadczanie życia codziennego wiązane jest też z poczuciem zadomowienia, które angażuje cielesność i emocje. Religia może być sytuowana jako przeciwieństwo codzienności, odrębna dziedzina znaczeń sacrum umieszczane bywa wówczas w opozycji do świeckości i codzienności świata profanum, albo i tak przyjęła autorka religia uwidacznia się na planie życia codziennego jednostek, może, choć nie musi, być istotną częścią tej codzienności. Znaczenie, jakie McGuire przydaje perspektywie indywidualnej, uwidacznia się również w strukturze książki Religia: kontekst społeczny. W rozdziale pierwszym autorka wprowadza Czytelnika w aspekty teoretyczne związane z socjologicznymi ujęciami religii, a następnie, już w rozdziale drugim, prezentuje religię od strony jednej z najważniejszych, jej zdaniem, funkcji, jaką jest dostarczanie poczucia sensu i przynależności zarówno grupom, jak i jednostkom. Rozdział trzeci w całości poświęcony

14 14 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska jest znaczeniu religii jednostki. Dopiero kolejne rozdziały poszerzają analizę religii o kontekst życia zbiorowego, procesy instytucjonalizacji oraz różnego rodzaju relacje pomiędzy społeczeństwem a religią od spójności, poprzez integrację, aż po konflikty. Rozdział siódmy jest zapisem swoistej metarefleksji i badawczego namysłu nad relacjami pomiędzy religią a społeczeństwem i jej wpływem na zmianę społeczną. Ostatni rozdział jest próbą diagnozy stanu religii we współczesnym świecie głównie poprzez charakterystykę dominujących w socjologii narracji, a także związki pomiędzy religią, władzą, autorytetem oraz ładem w świecie nowoczesnym. Zatem religia, na najogólniejszym poziomie, jest traktowana przez autorkę jako to, co łączy jednostkę ze społeczeństwem swoisty spinacz z jednej strony włącza ją w jego obieg, a z drugiej utrwala społeczne struktury. Uczestnictwo w religii jest bowiem tożsame z uspołecznieniem jednostki. Wchodząc do wspólnoty, wyznawcy jednocześnie potwierdzają swoje określone role i społeczne funkcje: jest się oto np. ochrzczonym dzieckiem w określonej rodzinie, małżonką lub małżonkiem poprzez ceremonię ślubu, chorym członkiem społeczności, otrzymującym ostatnie namaszczenie. Religijna legitymizacja tych ról społecznych czyni świat zrozumialszym i łatwiejszym do przyswojenia, a jednocześnie, co oczywiste, na pewien sposób pozwala jednostkę kontrolować i skłaniać ją do konformizmu wobec grupy społecznej, w której role są realizowane. 3. ZNACZENIE DEFINIOWANIA RELIGII Nie dziwi, że podręcznik do socjologii religii rozpoczynają kwestie związane z problemami definicyjnymi. Jednak już tu, podobnie jak w całości pracy, autorka czyni duży krok w stronę zdystansowanego namysłu nad sensem definiowania religii w ogóle, a w każdym pojedynczym przypadku w szczególności. Jak podkreśla, łatwiej, choć wcale nie tak łatwo, zdefiniować ptaka czy krzesło, niż takie kategorie, jak np. naród, grupa etniczna, ideologia, język czy religia właśnie wszystkie je charakteryzują sporne granice (s ). Po co zatem w ogóle definiować religię? Jak różne sposoby definiowania religii wpływają na efekt badań? Dlaczego krytyczny namysł nad definiowaniem religii pomaga zrozumieć przede wszystkim własne stanowisko badawcze? Jakie podejścia metodologiczne mogą dać nam efektywniejsze, czyli bardziej dogłębne zbadanie danego tematu? McGuire uwrażliwia Czytelnika na niejednoznaczność wszelkich sposobów definicji religii i stara się pokazać zmiany zależne m.in. od określonego kontekstu, perspektyw badawczych czy poziomów analizy. Oczywistością, którą jednak warto powtarzać, jest to, iż przyjmowane definicje wpływają na rozumienie i ocenę danego zjawiska stąd: problem ze znalezieniem satysfakcjonującej definicji religii polega częściowo na tym, że to, co jest «swoiście religijne», stanowi w nowoczesnych społeczeństwach przedmiot trwałego sporu (s. 40). Autorka uwrażliwia Czytelnika na znaczenie wyboru określonych strategii definicyjnych ze względu na ich przydatność w konkretnym zadaniu badawczym i ich możliwości interpretacyjne. Prezentując różne sposoby definiowania religii, kładzie nacisk na konsekwencje badawcze dokonywanych wyborów.

15 Meredith McGuire i jej socjologia religii 15 McGuire w wielu miejscach ukazuje również znaczenie sporów wokół definicji religii poza polem dysput akademickich w przestrzeni publicznej, przede wszystkim w orzeczeniach sądów i wynikach prac organów ustawodawczych nowoczesnych społeczeństw pluralistycznych. Omawiając znaczenie miarodajnego formułowania definicji religii, badaczka porusza również kwestie bezpośrednio wiązane z naukową refleksją nad religią: podział na sacrum i profanum, rozróżnienie na religię oficjalną i prywatną, wymiary religijności poznawczy, doświadczeniowy, wspólnotowy, kultowy, oraz podkreśla znaczenie takich kategorii, jak czas i przestrzeń. Przy czym stale w refleksję nad badaniem zjawisk religijnych McGuire wprzęga główne kategorie analizy socjologicznej, m.in. takie jak: społeczeństwo, grupa, jednostka, kultura, symbole, język, podział inny swój, tożsamość, internalizacja, wspólnoty wyobrażone, światopogląd, racjonalizacja, czy dyferencjacja społeczna. Proces definiowania widzi ona w szerszym kontekście nie tylko jako obszar zainteresowania różnych nauk, w tym w szczególności socjologii religii, ale jako historycznie uwikłany proces społeczny. W odniesieniu do tego drugiego wątku szczególnie interesujące i innowacyjne są jej rozważania dotyczące tego, jak Reformacja wpłynęła na rozumienie religii, tworząc i legitymizując ostry podział przyporządkowujący religię do sfery sacrum, oddzieloną i usadowioną poza sferą profanum (2008: 131). Wyrazem praktycznym tego podziału było, jej zdaniem, wykluczenie praktyk uzdrawiających z obszaru religii, pomimo tego, że w XIX wieku, a więc w okresie formowania się socjologii i antropologii jako dyscyplin akademickich, praktyki takie były obecne, a nawet rozkwitały, zarówno w katolickich jak i protestanckich popularnych ekspresjach. To wówczas ustanowiona została klarowna granica definicyjna pomiędzy religią i medycyną i zaakceptowano ją w dyskursie naukowym (tamże). Medycyna jednak, jak argumentuje gdzie indziej, chociaż coraz lepiej radzi sobie z bakteriami, wirusami, bólem jest bezradna, gdy przychodzi do wyjaśnienia przyczyn cierpienia, odpowiedzi na fundamentalne dla człowieka pytanie dlaczego ja?. I to religia poprzez teodyceę (tu McGuire oczywiście odwołuje się do rozważań Maxa Webera) nie znosząc tego cierpienia, potrafi je wyjaśnić, przywołując dla osoby wierzącej skuteczne uzasadnienie, zakorzenione w boskim ustanowieniu porządku (Freund i McGuire 1995: 139). Swoistą ofiarą tego dziedzictwa Reformacji są też, jej zdaniem, nauki społeczne, wtłoczone w swoim myśleniu o religii w ramy podziału na sacrum i profanum, usuwającego z pola religii w jej definiowaniu szereg przejawów, jak np. wyżej wspomniane duchowe uzdrawianie. Konsekwencje tak interpretowanego historycznego procesu trwają po dziś dzień. Widoczne są także w polskiej socjologii religii, w której dominują ujęcia skoncentrowane na instytucjonalnych formach religii, wynikające właśnie z tradycyjnego podziału na sacrum i profanum, gdzie sacrum utożsamiane jest z religią kościelną. Trochę może w ostatnich latach ta jednostronność jest naprawiana przez rosnącą popularność pojęcia duchowość. Z drugiej jednak strony, często właśnie duchowość jest ujmowana jako coś odmiennego od religii, a nie jako jedna z jej form. Wydaje się, że warto tu wspomnieć o jeszcze jednej kwestii ponieważ socjologia religii rozwijała się przez długi okres w środowiskach wyznaniowych, najpierw protestanckich, a potem katolickich, wspominany przez McGuire podział na sacrum i profanum był w pewnym sensie w interesie i po drodze badaczom identyfikującym się

16 16 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska ze wspieraniem własnych Kościołów, służeniem gruntowaniu ich pozycji w społeczeństwie, wskazywaniem zjawisk wymagających od Kościołów reakcji. W ten sposób zinstrumentalizowana socjologia 2 bez wątpienia przyczyniała się do zawężenia rozumienia religii, zarówno koncepcyjnie, jak i poprzez określone badania, skoncentrowane np. na socjologii parafii, religijności parafian, badaniu grup wyznaniowych identyfikowanych przez ich związek z religijnymi instytucjami. W przypadku McGuire jest inaczej ze względu na wspominane już: szczególne zainteresowanie tym, co jednostki uznają za religijnie znaczące (s. 46), w omawianej książce zaprezentowane zostają także te zjawiska, które jedynie z perspektywy stanowisk funkcjonalnych można uznać za religijne. Takie podejście ma na celu przede wszystkim poszerzenie spektrum badawczego, dając możliwość podniesienia niezwykle ciekawych kwestii teoretycznych. Wśród funkcji religii, na jakie McGuire zwraca uwagę, takich jak przede wszystkim: integrowanie i legitymizacja systemu społecznego, personifikowanie i projekcja ludzkich znaczeń oraz wzorców społecznych na jakąś wyższą całość, a także podejmowanie najistotniejszych problemów ludzkiej egzystencji szczególne miejsce przypada funkcji sensotwórczej, bezpośrednio powiązanej z symbolicznym nadawaniem znaczeń i ich hierarchizacją. Przyjmując, że definiowanie w socjologii służy porządkowaniu zjawisk społecznych poprzez wskazywanie ich granic, autorka podążając za klasycznym podziałem na definicje substancjalne i funkcjonalne prezentuje ich główne zalety i wady w aplikacji teoretycznej oraz w zastosowaniu do badań konkretnych aspektów, zachęcając jednocześnie czytelników, aby próbowali tworzyć własne, robocze ujęcia religii. Tym samym, McGuire w rozumieniu religii wydaje się podążać drogą konstruktywizmu. Konstruowanie religii, podobnie jak wspominany wcześniej Beckford, autorka traktuje jako złożony proces społeczny. Jest to zatem propozycja refleksyjnego spojrzenia na debatę socjologiczną, dotyczącą religii i jej funkcji społecznych. Stanowisko to nie umniejsza trudu zgłębiania i teoretycznego namysłu nad fenomenami religijnymi, jednak punktem dojścia nie ma być tu stworzenie najlepszej definicji religii i jej uzasadnianie, ale poznawanie różnych możliwych sposobów definiowania ich ograniczeń i potencjału. 2 To właśnie tak zorientowaną socjologię poddali ostrej krytyce Berger i Luckmann już w latach 60. (por. Berger, Luckmann 2007). Trzeba przyznać, że w Stanach Zjednoczonych odwrót od konfesyjnego zorientowania socjologów religii nastąpił wcześniej niż w Europie. Wydaje się, że kluczowe znaczenie dla tego procesu miał nieporównywalny do innych krajów pluralizm religijny, sprzyjający poszukiwaniu takich sposobów rozumienia religii, które pozwolą odnosić je do jej zróżnicowanych przejawów. Dobrym przykładem na to jest wielowymiarowa koncepcja religijności Rodneya Starka i Charlesa Glocka (1970), mająca charakter uniwersalny. Ponadkonfesyjność koncepcji wyraża się między innymi w tym, że nie utożsamiają oni procesu religijnej instytucjonalizacji z rozwojem organizacji religijnej, czego nie można powiedzieć o adaptacjach ich teorii w Polsce, gdzie takie utożsamienie nastąpiło w całej rozciągłości, co możemy obserwować w konceptualizacjach Władysława Piwowarskiego (por. 1995) i jego badaniach, prowadzonych później w podobny sposób przez pokolenia socjologów.

17 Meredith McGuire i jej socjologia religii WSPÓŁCZESNE MANIFESTACJE RELIGII I IMPLIKACJE DLA BADAŃ NA GRUNCIE SOCJOLOGII Klasycy socjologii i znakomici socjologowie religii na przełomie poprzednich wieków zapowiadali osłabienie religii. W koncepcjach Émila Durkheima i Maxa Webera obecne są mocne przesłanki, mówiące o ograniczeniu znaczenia religii w warunkach przemiany społeczeństwa tradycyjnego w nowoczesne. W rozbudowanych teoriach sekularyzacji wątki te były i nadal są rozwijane na wiele sposobów (por. Zielińska 2009), w kierunku wskazującym na zmniejszającą się rolę religii i coraz dalej idące ograniczanie jej znaczenia na poziomie ogólnospołecznym. Ostatnie dekady przyniosły mocną, teoretyczną i empiryczną kontestację tego sposobu interpretacji. Świat dzisiaj jest jak to stwierdza Peter Berger (1999), odwołując swoje koncepcje sprzed 30 lat bardziej niż kiedykolwiek religijny. Poszukując odpowiedzi na pytania o to, co dzieje się z religią dziś, na ile religia jest w stanie upadku, a na ile posiada wpływ na życie codzienne, jaka będzie religia w przyszłości, trzeba mieć świadomość tego, że religia nie jest bytem społecznie izolowanym. Chcąc ją badać, rozumieć przemiany, którym podlega, proponować prognozy jej miejsca w przyszłości, socjolog musi brać pod uwagę tytułowy kontekst społeczny. McGuire, podobnie jak wielu badaczy, zauważa, iż głównym kontekstem dla religii w nowoczesnym świecie są wielostronne i złożone zmiany. Dokonują się one we wszystkich obszarach życia społecznego: w kulturze i polityce, w wartościach i stylach życia, w modelu konsumpcji, strukturze zatrudnienia, edukacji, mobilności itd. Nie ma takiego obszaru życia społecznego, który byłby wolny od wpływu i przekształceń, związanych z nowoczesnością, globalizacją, a w Europie Środkowo-Wschodniej z transformacją postkomunistyczną. Zmiany strukturalne w organizacji życia społecznego przekładają się m.in. na nowe można powiedzieć pozycjonowanie religii i to na różnych poziomach. Jeden z nich wiąże się z poziomem instytucji religijnych, inny z obecnością religijnych wartości w życiu publicznym i obywatelskim, jeszcze inny z relacjami pomiędzy systemem religijnym a innymi systemami, takimi jak np. edukacja albo kultura. Instytucjonalny kontekst działania związków wyznaniowych określają w pierwszej kolejności stosunki między państwem a organizacjami religijnymi, w uproszczeniu najczęściej na gruncie socjologii religii określane mianem stosunków między państwem a Kościołem. Przykładowo, José Casanova (2005) twierdzi, że w wieku obecnym, po dekadach deprecjacji, w państwach demokratycznych religia odzyskuje żywotność na poziomie społeczeństwa obywatelskiego, włączając się w najważniejsze spory współczesności i prowokując stawianie pytań ważnych dla ludzkiej kondycji. Być może Casanova ma rację, a konsekwencje jego konstatacji, szczególnie, jeżeli aktywność fundamentalistów religijnych różnych tradycji także zaliczyć do przejawów społeczeństwa obywatelskiego, winny skłaniać socjologów do namysłu i dalszych badań. Wysoki poziom niepewności, braku bezpieczeństwa i procesy anomii w społeczeństwach transformujących się, a także w krajach III świata 3, sprawiają, że oczekiwania 3 Nieprzypadkowo podobna jest wysoka religijność jak to pokazali Pippa Norris i Ronald Inglehart (2006) w tych wszystkich krajach, w których poziom bezpieczeństwa socjalnego jest niski.

18 18 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska społeczne wobec wyznań są wysokie i sprzeczne. Z jednej strony, oczekuje się, że Kościoły będą pomagać biednym, prowadzić działalność charytatywną, wspierać chorych i niedołężnych, z drugiej zaś, indywidualizacja i prywatyzacja religii powodują, że tymże instytucjom religijnym odmawia się wpływu na dokonywane wybory, przedkładając własne decyzje nad jasne i jednoznaczne, ale nieakceptowane przez wielu religijne drogowskazy. Ci, którzy jednak chcą takiej jasności w swoim życiu, często zwracają się w stronę nietradycyjnych form religii. I chociaż nie ma to jakiegoś istotnego statystycznie wymiaru, to jednak trzeba powiedzieć, że o ile są obecne starania o ekumeniczny dialog pomiędzy Kościołami tradycyjnymi, o tyle owe Kościoły na ogół ze zgodną niechęcią traktują nowsze wyznania, niezakorzenione na terenie ich własnych krajów. Religia w tej globalnej perspektywie to także zdecydowanie więcej niż określona wiara i praktyki, podzielane przez jakąś grupę ludzi, a także więcej niż popularne we wschodniej Europie określenie mentalność, nawiązujące do narodowo-religijnych predyspozycji psychiczno-charakterologicznych, czy nawet duchowość. To także fundament kultury, a nawet cywilizacji. Jawne i ukryte wartości religii nasycają treści, wartości, normy, materialne i niematerialne symbole i język oraz służą jako drogowskazy w poruszaniu się na światowej scenie, nadając kierunek dokonywanym wyborom i podejmowanym działaniom. Także wówczas, kiedy niekoniecznie są werbalizowane. Zmiany religijne wpisują się w całokształt stosunków społecznych, również wtedy, gdy nie mają one wyraźnego charakteru. Przejawianie się zmian, szczególnie w odniesieniu do tego subiektywnego wymiaru, jakim jest religijność, jest mało klarowne. Na przykład w przypadku wielu krajów Europy Środkowo-Wschodniej zmianę można widzieć w ożywieniu zainteresowania religią, niezależnie od tego, jakie motywy je rodzą. Pomimo tego, że jednoznaczna interpretacja nastręcza sporo trudności, wydaje się, że kierunek tego rozwoju to upodabnianie się do Europy Zachodniej przemawiałyby za tym eklektyzm tej religijności, niski poziom praktyk religijnych w wielu krajach, popularność magii. W Polsce być może tak można to nazwać toczy się przyczajona, lub jak to ujmował Hubert Knoblauch (2006), pełzająca prywatyzacja religii. Także tu, pomimo dalej wysokich globalnych deklaracji przynależności i wiary, obserwujemy sygnały zmian. Między innymi przemiany w dziedzinie obyczajowości wydają się być bardzo istotne, a szczególnie zwraca uwagę międzypokoleniowe uzgodnienie liberalizacji podejścia do spraw zakładania rodziny, współżycia seksualnego, stosowania antykoncepcji itp. Nie jest wykluczone, że w którymś momencie utrzymujące się na wysokim poziomie deklaracje religijności, w dużym stopniu warunkowane kulturowo a nie motywowane indywidualnymi potrzebami, zostaną uniesione przez przemiany jako zbędne, niczemu już niesłużące. Są także inne przesłanki zapowiadające zmiany w dłuższej perspektywie czasowej: spadek powołań kapłańskich i zakonnych, odchodzenie od religijności dużej części spośród rzeszy Polaków emigrujących do Europy Zachodniej w poszukiwaniu atrakcyjnej pracy, spadek praktyk religijnych wśród młodzieży, sięgający 20% w ciągu ostatnich 20 lat, krytycyzm w stosunku do formy nauczania religii i wzrastająca niechęć młodzieży gimnazjalnej do katolickiej ortodoksji (por. Borowik 2012). Z kolei to, co cechuje dominujący nurt zmian we współczesnej Europie Zachodniej, to jednoczesne dalsze osłabianie religii instytucjonalnej, a przy tym przenikanie treści religijnych do kultury popularnej, ich obecność w sferze rynku,

19 Meredith McGuire i jej socjologia religii 19 reklamie, narastającym konsumpcjonizmie, stylu życia nastawionym na samorealizację i kulturę przeżyć, przeciwstawioną kulturze zobowiązania (Mariański 2012: ). Biorąc te cechy pod uwagę, konieczne jest, by socjologowie religii w Polsce w większym stopniu zwrócili uwagę na niewystarczająco dotychczas doceniane w badaniach zjawiska spoza religii kościelnej i mamy wrażenie, że książka McGuire może być w nowych poszukiwaniach cennym drogowskazem. Od religijnego obrazu Europy Zachodniej zdecydowanie odbiega sytuacja w Stanach Zjednoczonych przy jednoczesnym zaawansowaniu technologicznym, modernizacji, ugruntowaniu demokratycznych tradycji, społeczeństwo amerykańskie cechuje się najwyższymi wskaźnikami religijnej żywotności (Davie 2002). Czym tłumaczyć tę odmienność? I ogólniej co jest podstawą i sednem zachodzących zmian? Zdaniem McGuire, pojęcie zmiany odnosi się w pierwszej kolejności do przemian więzi, charakteryzujących jednostkowy i społeczny wymiar religii, stąd też : każde omówienie charakteru zmiany religijnej musi być zakorzenione w zrozumieniu innych ważnych zmian w strukturze społeczeństwa a wręcz całego świata (s. 333). Autorka w poszczególnych rozdziałach pracy bada przeobrażenia zachodzące w naturze religii w wierzeniach i praktykach, ruchach i organizacjach oraz indywidualnej religijności. Klasycy socjologii oraz ich następcy nadawali duże znaczenie procesom zmiany społecznej w wyjaśnianiu zjawisk religijnych. Jednak, zdaniem McGuire, ukazanie różnicy pomiędzy tym, co było, a tym, co jest i tym, co będzie postrzegane jako religia bynajmniej nie oznacza zgodności co do jej interpretacji. Określone koncepcje i hipotezy konkurują w tym względzie ze sobą na naukowym rynku. Autorka szczegółowo omawia cztery dominujące w socjologii, jej zdaniem, metanarracje interpretujące zmianę społeczną w odniesieniu do religii: sekularyzację, reorganizację, indywidualizację oraz rynkową koncepcję podaży i popytu 4. Wewnętrznie w jakimś stopniu spójne, choć odmienne, a nawet niekiedy wzajemnie sprzeczne opowieści, ukazują różniące się od siebie obrazy religii oraz snują odmienne scenariusze co do jej miejsca i roli w przyszłości. McGuire konstatuje, że choć współcześnie zmienia się posadowienie sacrum, religia: [...] wciąż jednak pozostaje cennym obiektem rozważań socjologicznych, i to po części z tych samych powodów, dla których koncentrowali się na niej klasycy socjologii: miejsca religii w więzi między jednostką a społeczeństwem, jej roli w dostarczaniu poczucia sensu i przynależności, jej funkcji jako uprawomocnienia władzy i stratyfikacji, jej podwójnej roli w życiu publicznym oraz prywatnym wyrażaniu i doświadczaniu, i tak dalej. Tym samym, socjologia religii pomaga nam zrozumieć samo społeczeństwo, a nie tylko jego religijne aspekty (s. 334). McGuire w tym krótkim fragmencie ujawnia swój swoisty manifest naukowy, uwidaczniający się w twierdzeniu, iż socjologia religii umożliwia nam zrozumienie społeczeństwa jako takiego i tego, w jaki sposób jednostki są z nim powiązane, co w socjologii zajmowało klasyków, ale później rzadko było przedmiotem twórczych analiz. Autorka odwołując się zarówno do klasycznych, jak i najnowszych teorii socjologicznych wielowymiarowo analizuje przesuwanie się granic tego, co obecnie społeczeństwa skłonne 4 Współautor 8. rozdziału, James Spickard, w jednym ze swoich nowszych artykułów obok tych czterech narracji omawia jeszcze dwie inne: o fundamentalizmie i o reorganizacji religii w kierunku jej ulokalnienia (Spickard 2006).

20 20 Irena Borowik, Agnieszka Dyczewska są uznać za religijne i wynikające z tego problematyczne konsekwencje, np. dla sądownictwa czy polityki. 5. AKADEMICKA SOCJOLOGIA RELIGII Historię socjologii religii jako odrębnej subdyscypliny społecznych badań na religią można porządkować na rozmaite sposoby. Władysław Piwowarski dzieli jej rozwój na trzy okresy: okres klasyczny formowania dyscypliny; okres kościelnej socjologii religii i okres neoklasycznej socjologii religii (Piwowarski 1998: 10-12). Irena Borowik (2011), podobnie jak Piwowarski, a także Sabino Acquaviva i Enzo Pace (1994) czy Roberto Cipriani (2000), za pierwszy okres przyjmuje klasyczny, a następnie postklasyczny i współczesny, jej zdaniem datujący się od przełomu lat 80. i 90., wprowadzający nowe wątki w teoretyzowaniu na temat religii. Wydaje się, że McGuire można zaliczyć do kształtującego się naszych oczach grona przedstawicieli okresu współczesnego. Wpisuje się ona w nurt, który cechuje szeroka, ponadlokalna perspektywa w ujmowaniu religii. Po pierwsze, wiąże się to z krokiem w stronę refleksyjności zdystansowanej nie tylko do przedmiotu badań, ale i do samych narzędzi badawczych socjologa kategorii, pojęć, metod, perspektyw, teorii i koncepcji. Przy czym postawie tej nie towarzyszą sceptycyzm, sarkazm czy ironia wobec religii. To raczej wcielanie do naukowej praktyki postulatu Bergera z lat 60. (Berger 2005), nawołującego do metodologicznego ateizmu. Po drugie, ten styl uprawiania socjologii religii to nie tyle rezygnacja z różnego rodzaju centryzmów : chrystianocentryzmu czy amerykanocentryzmu, ile uwzględnienie innych kontekstów kulturowych. Poszerzenie pola analiz nie jest podyktowane chęcią ubarwienia wywodu czy wskazania na analogiczne zjawiska, ale przyświeca mu potrzeba prezentacji szeregu błędów i ślepych uliczek, do jakich prowadzi bezpodstawne uogólnianie wniosków płynących z określonych koncepcji. Biorąc pod uwagę socjologię religii w Polsce, książka Meredith McGuire to pierwsze tego rodzaju kompendium o przeznaczeniu zdecydowanie akademickim. Studenci w Polsce mieli dotychczas możliwość korzystania z nielicznych publikacji, np. wydanej niedawno pracy Grace Davie (2010) czy dwóch zbiorów antologii tekstów z socjologii religii (Adamski 1983; Piwowarski 2007), jednak po raz pierwszy Czytelnicy mają do dyspozycji podręcznik w klasycznym tego słowa znaczeniu. Również w odniesieniu do zagranicznych publikacji (por. Christiano, Kivisto, Swatos 2008; Cipriani 2000; Hamilton 2001; Johnston 2008; Zuckerman 2003) książka ta stanowi swego rodzaju ewenement, o czym mogą świadczyć jej liczne wznowienia. To, co wydaje się być największą zaletą książki McGuire, może być równocześnie wskazane jako jej wada. Chodzi o ilustrowanie naukowego wywodu szeregiem przykładów z różnych kontynentów, epok, dokumentów, kultur, poprzez odwołanie się do wyników zróżnicowanych badań zarówno ilościowych, jak i jakościowych. Zatem dla studenta rozpoczynającego przygodę z socjologią religii to zróżnicowanie będzie owocne, zaś dla Czytelnika nieco bardziej zaawansowanego w tej dziedzinie przyjęta szeroka perspektywa może wydawać się miejscami zbyt powierzchowna. Owo nienasycenie zawsze

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO Kurs szkoleniowy: Liderzy Natury Irena Krukowska Szopa Fundacja Ekologiczna Zielona Akcja Kurs jest realizowany w ramach projektu pn.: Liderzy

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego 1 2 3 4 2011 Copyright by Zakład Wydawniczy»NOMOS«Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie,

Bardziej szczegółowo

pod patronatem KNP PAN

pod patronatem KNP PAN Zakład Pedagogiki Szkolnej, Wydział Pedagogiki, Socjologii i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytetu Zielonogórskiego Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Załącznik do Uchwały nr 125/2014 Senatu UKSW z dnia 25 września 2014 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów i kod programu wg USOS Poziom

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI Socjologia wydanie II Warszawa 2006 Recenzenci Prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Prof. dr. hab. Stanisław Widerszpil Poszególne rozdziały napisali Henryk

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park?

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? tyt 2 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:59 PM Agora czy Hyde Park? Internet jako przestrzeń społeczna grup mniejszościowych Redakcja Łucja Kapralska

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Piotr Paczuski Copyright

Bardziej szczegółowo

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz Charakter aktywności Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz dr Elżbieta Płóciennik Odtwórczy dziecko odwzorowuje obserwowany świat i powiela zachowania wzorców osobowych a odtwórcza aktywność

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

Polacy o wierze i Kościele

Polacy o wierze i Kościele IMAS International Polacy o wierze i Kościele Wrocław, luty/marzec 2009 Doceniamy ważność Kościoła katolickiego i darzymy go zaufaniem. Widzimy działania charytatywne Kościoła a niemalże połowa z nas chce

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

CO TO JEST SOCJOLOGIA?

CO TO JEST SOCJOLOGIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl CO TO JEST SOCJOLOGIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 1 August COMTE (1798 1857) łac.

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: HKL-2-305-KW-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Komunikacja wizualna i projektowanie graficzne

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: HKL-2-305-KW-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Komunikacja wizualna i projektowanie graficzne Nazwa modułu: Rok akademicki: 2014/2015 Kod: HKL-2-305-KW-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Komunikacja wizualna i projektowanie graficzne Poziom studiów: Studia

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE WYMIARY KSZTAŁTOWANIA TOŻSAMOŚCI RELIGIJNEJ. Tożsamość indywidualna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności Halina Mielicka

SPOŁECZNE WYMIARY KSZTAŁTOWANIA TOŻSAMOŚCI RELIGIJNEJ. Tożsamość indywidualna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności Halina Mielicka Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków. redakcja naukowa Maria Libiszowska-Żółtkowska Pytanie o tożsamość pojawia się wtedy, gdy podważona zostanie oczywistość

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI Autor: Stanisław Kasiewicz, Waldemar Rogowski, Wstęp Po ukazaniu się książek Płaski świat Thomasa L. Friedmana i Wędrujący świat Grzegorza Kołodki

Bardziej szczegółowo

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Wydział Socjologiczno-Historyczny UR

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Wydział Socjologiczno-Historyczny UR SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Podstawy socjologii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA wykład 1 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Definicja pedagogiki opiekuoczej 2. Geneza pedagogiki opiekuoczej 3. 4. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2000 Redakcja wydawnicza: Wojciech Śliwerski Korekta: Danuta Waląg Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-932-2 Oficyna Wydawnicza Impuls 30-619

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

ROZWIĄZANIA NAJWIĘKSZYCH ŚWIATOWYCH WYZWAŃ SPOŁECZNYCH, ŚRODOWISKOWYCH I EKONOMICZNYCH. MOŻLWOŚĆ BYCIA LIDEREM OD WCZESNEGO WIEKU

ROZWIĄZANIA NAJWIĘKSZYCH ŚWIATOWYCH WYZWAŃ SPOŁECZNYCH, ŚRODOWISKOWYCH I EKONOMICZNYCH. MOŻLWOŚĆ BYCIA LIDEREM OD WCZESNEGO WIEKU Szkoły z mocą zmieniania świata, nowy program mający na celu identyfikowanie, łączenie oraz wspieranie zespołów szkół, szkół podstawowych, gimnazjów i szkół średnich w Polsce, które pomagają dzieciom stawać

Bardziej szczegółowo

Istota wsparcia nauczyciela przez rodziców

Istota wsparcia nauczyciela przez rodziców Istota wsparcia nauczyciela przez rodziców Proces właściwego wychowania dziecka jest możliwy tylko wtedy, gdy obie strony, rodzice i nauczyciel, znajdą wspólną płaszczyznę porozumienia umożliwiającą wzajemne

Bardziej szczegółowo

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Recenzent: dr hab. profesor UB Małgorzata Halicka Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Agata Wajer-Gądecka Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 7

SPIS TREŚCI. Wstęp... 7 EDUKACJA EKONOMICZNA JAKO NIEZBĘDNY SKŁADNIK WYKSZTAŁCENIA OGÓLNEGO 5 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1 PODSTAWOWE ROZSTRZYGNIĘCIA TERMINOLOGICZNE... 13 1.1. Zróżnicowane podejście do terminu edukacja...

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne Psychologia społeczna SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, ocenę wyróżniającą. 1. Badania rynkowe Marketing Zachowania konsumenckie 2. Innowacje społeczne

sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, ocenę wyróżniającą. 1. Badania rynkowe Marketing Zachowania konsumenckie 2. Innowacje społeczne Program studiów na kierunku socjologia zorganizowany jest wokół sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, które rozpoczynają się już na pierwszym roku studiów, zarówno pierwszego, jak i drugiego stopnia.

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Metody Badań Methods of Research

Metody Badań Methods of Research AKADEMIA LEONA KOŹMIŃSKIEGO KOŹMIŃSKI UNIVERSITY SYLABUS PRZEDMIOTU NA ROK AKADEMICKI 2010/2011 SEMESTR letni NAZWA PRZEDMIOTU/ NAZWA PRZEDMIOTU W JEZYKU ANGIELSKIM KOD PRZEDMIOTU LICZBA PUNKTÓW ECTS Metody

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej

TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej RELACJE POMIĘDZY POKOLENIAMI W RODZINIE, ICH PRZEMIANY W DOBIE GLOBALIZACJI I PONOWOCZESNOŚCI TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej W

Bardziej szczegółowo

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE INTEGRACJA SPOŁECZNA i PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE WIELORELIGIJNOŚCI realizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI)

PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI) PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI) Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Po ukończeniu studiów ich absolwent: 1. swobodnie

Bardziej szczegółowo

Wydanie książki zostało dofinansowane z grantu naukowego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N106 177038

Wydanie książki zostało dofinansowane z grantu naukowego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N N106 177038 Monografia Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Społecznej Recenzenci: prof. dr hab. Maria Lewicka prof. dr hab. Krystyna Skarżyńska Projekt okładki: Marta Kurczewska Redakcja: Sebastian Szymański Korekta:

Bardziej szczegółowo

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Dr Anna Jastrzębiec -Witowska 16. 04. 2014 Civic agriculture a rolnictwo obywatelskie Termin civic agriculture czyli rolnictwo obywatelskie pojawił się

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck Konsument na rynku usług Redakcja naukowa Grażyna Rosa Wydawnictwo C.H.Beck KONSUMENT NA RYNKU USŁUG Autorzy Anna Bera Urszula Chrąchol-Barczyk Magdalena Małachowska Łukasz Marzantowicz Beata Meyer Izabela

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

ISBN 978-83-60490-50-1. Copyright by Aleksandra Burek i Zakład Wydawniczy»NOMOS«

ISBN 978-83-60490-50-1. Copyright by Aleksandra Burek i Zakład Wydawniczy»NOMOS« Copyright by Aleksandra Burek i Zakład Wydawniczy»NOMOS«Recenzje: prof. dr hab. Leszek Koczanowicz prof. dr hab. Michał Wojciechowski Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

Badania oświatowe i porównawcze (Renata Nowakowska-Siuta, Bogusław Śliwerski)

Badania oświatowe i porównawcze (Renata Nowakowska-Siuta, Bogusław Śliwerski) Wprowadzenie We współczesnej polityce oświatowej kształcenie szkolne ujmuje się głównie z perspektywy jego efektów, a więc w kategoriach procesu ukierunkowanego na realizację wymiernych osiągnięć. Celem

Bardziej szczegółowo