Zastosowanie pomiarów kąta zwilżania i swobodnej energii powierzchniowej do charakterystyki powierzchni polimerów wykorzystywanych w medycynie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zastosowanie pomiarów kąta zwilżania i swobodnej energii powierzchniowej do charakterystyki powierzchni polimerów wykorzystywanych w medycynie"

Transkrypt

1 Prace Oryginalne Polim. Me. 2014, 44, 1, IN Coyright by Wroclaw Meical University Aneta Liber-Kneć A F, ylwia Łagan A F Zastosowanie omiarów kąta zwilżania i swobonej energii owierzchniowej o charakterystyki owierzchni olimerów wykorzystywanych w meycynie The Use of Contact Angle an the urface Free Energy as the urface Characteristics of the Polymers Use in Meicine Zakła Mechaniki Doświaczalnej i Biomechaniki, Instytut Mechaniki tosowanej, Wyział Mechaniczny, Politechnika Krakowska, Kraków, Polska A koncecja i rojekt baania; B gromazenie i/lub zestawianie anych; C analiza i interretacja anych; D naisanie artykułu; E krytyczne zrecenzowanie artykułu; F zatwierzenie ostatecznej wersji artykułu; G inne treszczenie Wrowazenie. W rocesie oziaływania imlant organizm żywy istotną rolę ełni warstwa wierzchnia materiału. Wiele baań z zieziny inżynierii biomateriałów otyczy chemii owierzchni. Cel racy. Ocena zmiany właściwości warstwy wierzchniej olimerów na skutek rocesu egraacji hyrolitycznej na ostawie omiarów kąta zwilżania i kalkulacji swobonej energii owierzchniowej. Materiał i metoy. Baania zwilżalności rzerowazono la wóch tyów olimerów: olilaktyu (PLA) i olihyroksyalkanianu (PHA) oanych rocesowi egraacji hyrolitycznej rzez 27 miesięcy. Na ostawie oznaczonych kątów zwilżania obliczono wartości swobonej energii owierzchniowej metoą Owensa-Wenta oraz określono krytyczne naięcie owierzchniowe. Wyniki. Powierzchnia obu baanych olimerów ma charakter hyrofilowy. Degraacja hyrolityczna wływa na zwiększenie wartości swobonej energii owierzchniowej oraz krytycznego naięcia owierzchniowego. Wnioski. Zastosowana metoyka może stanowić łatwo ostęną metoę wstęnej oceny materiału z unktu wizenia zolności o ahezji komórek oraz ostęu rocesu egraacji (Polim. Me. 2014, 44, 1, 29 37). łowa kluczowe: kąt zwilżania, swobona energia owierzchniowa, biomateriały, olimery bioegraowalne. Abstract Backgroun. In the interaction rocess between imlant an a living organism an imortant role is covere by the material layer. Many stuies in the fiel of chemical engineering concern biomaterials surface. Objectives. Changes estimation of roerties of olymers surface layer ue to hyrolytic egraation on the base on measurements of contact angles an calculation of the surface free energy. Material an Methos. Contact angle measurements were mae for the two olymers: olylactie (PLA) an olyhyroxyalkanoate (PHA) unergoing the hyrolytic egraation rocess over a erio of 27 months. Base on the measure values of contact angles, surface free energy by the Owens-Went metho an the critical surface tension were calculate. Results. The surface for both teste olymers is hyrohilic. Hyrolytic egraation influences the growth of the surface free energy an the critical surface tension. Conclusions. Methoology can be a easily available for the initial assessment of the material from the oint of view of the ability to cell ahesion an the rogress of the egraation rocess (Polim. Me. 2014, 44, 1, 29 37). Key wors: contact angle, surface free energy, biomaterials, bioegraable olymers.

2 30 A. Liber-Kneć,. Łagan O ostawowych cechach wielu wyrobów z materiałów olimerowych, a szczególnie imlantów, rozstrzygają właściwości warstwy wierzchniej materiału, z którego są one wykonane. Warstwa wierzchnia, która charakteryzuje się omienną strukturą o rzenia materiału, sełnia różne funkcje i jest oawana ziałaniu różnych czynników w zależności o rzeznaczenia wyrobu [1]. Organizm żywy reaguje na biomateriał orzez jego warstwę owierzchniową. Ocenia się, że oziaływania mięzy warstwą wierzchnią biomateriału a organizmem żywym otyczą nie więcej niż 5 Å oniżej warstwy owierzchniowej materiału. Dlatego wiele baań z zieziny inżynierii biomateriałów otyczy chemii owierzchni [2]. Do najważniejszych arametrów materiału imlantacyjnego, które mogą korelować z bioreaktywnością należą takie wskaźniki, jak: hyrofilowość/hyrofobowość, obecność gru funkcyjnych, chroowatość [3]. Bioreaktywność weług Ratnera jest to zolność materiału o wzbuzenia określonej oowiezi tkanki/komórki. Wśró ostawowych reakcji na zaimlantowany materiał wymienia się: asorcję białek, ahezję bakterii, fagocytozę, hemolizę, aktywację łytek, ahezję łytek, bioegraację. Oziaływania mięzy owierzchnią materiału imlantacyjnego a śroowiskiem biologicznym in vitro lub in vivo są związane z właściwościami warstwy wierzchniej materiału, sośró których najistotniejsze są te otyczące toografii, zwilżalności, skłau chemicznego i energii owierzchniowej. Dla biomateriałów swobona energia owierzchniowa EP (ang. FE urface Free Energy) może służyć o oceny stonia oziaływania mięzy materiałem a organizmem żywym. W rzyaku owierzchni, które charakteryzują się użą wartością energii owierzchniowej asorcja białek i bęąca jej nastęstwem ahezja komórek jest obra. Owrotne zjawisko wystęuje la materiałów z małą wartością energii owierzchniowej. Dla owierzchni z użą energią owierzchniową na granicy komórka ciało stałe (tkanka imlant) w orównaniu z sumą energii owierzchniowych mięzy fazami komórka ciecz oraz ciało stałe wystęuje mniejsze rawooobieństwo ahezji o owierzchni ciała stałego. Należy jenak określić, że silnie hyrofilowe owierzchnie (barzo uża EP), jak n. hyrożele czy metakrylany, nie srzyjają ahezji [4, 5]. Ahezja komórek o owierzchni biomateriału jest ważna w rzyaku imlantów ortoeycznych lub stomatologicznych, gyż wływa na roces integracji imlantu z tkanką. Z kolei w niektórych klinicznych zastosowaniach, n. zastawki serca, urzązenia służące o ializy mała asorcja białek, która ogranicza roces krzenięcia krwi jest ożąana. Mała wartość energii owierzchniowej jest również korzystna w rzyaku materiałów wykorzystywanych o wytwarzania soczewek wewnątrzgałkowych i kontaktowych. Proces ahezji komórek jest skomlikowany i eterminowany rzez wiele czynników, nie tylko wsomnianą energię owierzchniową, może jenak ona stanowić ość rosty wskaźnik ający nam wstęne informacje na temat ahezji komórek, może również być miarą chemicznej i biologicznej oorności owierzchni materiału na bioegraację [6, 7]. Po koniec lat 60. XX wieku Robert Baier [8] baał rolę energii owierzchniowej biomateriałów w trombogenezie. Wynikiem rowazonych baań i stuiów literaturowych była korelacja stonia biologicznych interakcji z wartością krytycznej swobonej energii owierzchniowej (ryc. 1). Weług zaroonowanej hiotezy owierzchnia materiału z tzw. krytyczną energią owierzchniową na oziomie [10 3 N/m] charakteryzuje się atrombogennością i została określona rzez Baiera jako hiotetyczna strefa biokomatybilności, rozumianej jako strefa minimalnej ahezji komórek. Z kolei materiały charakteryzujące się krytyczną energią owierzchniową owyżej 40 [10 3 N/m] srzyjają ahezji komórek. tanowią więc obre materiały szczególnie la ortoeii, gzie ahezja komórek o owierzchni imlantu oraz rzerastanie imlantu tkankami stanowią kluczową rolę w rocesie jego wgajania [8]. Należy jenak amiętać, iż w baaniach laboratoryjnych in vitro symuluje się warunki śroowiska naturalnego, zatem są one obarczone ewnym błęem. Kosztowność oraz wzglęy etyczne baań klinicznych in vivo, szczególnie na wczesnym etaie, kierują jenak uwagę baaczy ku baaniom laboratoryjnym. Związana z energią owierzchniową zwilżalność owierzchni materiału jest również rzyatnym arametrem służącym o oceny biologicznych oziaływań mięzy materiałem a organizmem żywym. W rzyaku rojektowania właściwości materiałów na imlanty oziaływania te otyczą rzee wszystkim zjawisk, takich jak asorcja białek, której nastęstwem są ahezja i namnażanie komórek. Prace baawcze [4, 5, 7] rowazone w celu oceny wływu zwilżalności owierzchni i owiązaną z nią hyrofobowością lub hyrofilowością na oziaływania biomateriał śroowisko biologiczne Ryc. 1. Zależność mięzy biokomatybilnością i krytycznym naięciem owierzchniowym ciała stałego [3, 8] Fig. 1. Correlation of biological interactions an relative surface energy of soli [3, 8]

3 Charakterystyka owierzchni olimerów wykorzystywanych w meycynie 31 okazały mięzy innymi, że liczba zaasorbowanych białek zwiększa się, kiey owierzchnia materiału staje się barziej hyrofobowa, z kolei zmiany konformacyjne zaasorbowanych białek zachozą, gy owierzchnia staje się barziej hyrofilowa. Powierzchnie biomateriałów w roztworach wonych oziałują z molekułami woy. W rzyaku owierzchni olarnych najsilniejsze oziaływania są związane z interakcją mięzy woą a kwasem Lewisa bęącym akcetorem elektronów lub zasaową gruą funkcyjną bęącą onorem elektronów. Drugim oziaływaniem mięzy hyrofilową owierzchnią a woą są oziaływania mięzycząsteczkowe (jonowe, van er Waalsa). W rzyaku owierzchni hyrofobowych ich oziaływania z cząstkami rozuszczalnika wystęują głównie zięki wiązaniom van er Waalsa, nie ma oziaływań onor elektron i akcetor elektron [4, 9]. Polimery z gruy oliestrów alifatycznych, n. olilakty, olihyroksyalkaniany ze wzglęu na bioegraowalność oraz immunologiczną obojętność znajują zastosowanie w meycynie. Polihyroksyalkaniany (PHA) są wytwarzane rzez wiele mikroorganizmów i gromazone w ostaci granulek w cytolazmie ich komórek jako materiał zaasowy. PHA wykazują małą cytotoksyczność, onieważ ich monomery wystęują w organizmie luzkim jako roukty metabolizmu. PHA mają właściwości zbliżone o konwencjonalnych materiałów olimerowych. ą owszechnie stosowane jako biomateriały o roukcji nici chirurgicznych oraz oatrunków [10 12]. Polilakty (PLA) jest jenym z niewielu olimerów ochozenia naturalnego, który znajuje raktyczne zastosowanie w roukcji nici chirurgicznych i imlantów. Jego właściwości mechaniczne wystarczają o rzenoszenia obciążeń mechanicznych wystęujących w organizmie luzkim. Polimer ten ulega jenak łatwo rocesowi egraacji hyrolitycznej zarówno w warunkach enzymatycznych, jak i nieenzymatycznych. Duża oatność PLA na hyrolizę jest niekorzystna w rzyaku stałego kontaktu ze śroowiskiem biologicznym w rzyaku ługotrwałego wsomagania leczonych tkanek [11, 13]. Proces egraacji hyrolitycznej oliestrów alifatycznych był rzemiotem wielu baań [14 16]. Wykazano, iż roces egraacji większości wyrobów z olikatyu jest szybszy wewnątrz materiału niż na jego owierzchni, co jest wynikiem efektu autokatalitycznego. Dla oliestrów alifatycznych szybkość hyrolizy zależy o temeratury, struktury molekularnej, gęstości gru estrowych, rozaju meiów oraz obciążeń mechanicznych [17, 18]. Przebieg rocesu egraacji olimerów o wływem inkubacji w różnych łynach (n. w wozie estylowanej, BF, łynie Ringera) w temeraturze 37 C najczęściej ocenia się na ostawie zmian masy cząsteczkowej [17 19] oraz masy baanych róbek [17], zmian arametrów wytrzymałościowych, zmian H i rzewonictwa łynów inkubacyjnych w funkcji czasu inkubacji materiałów, obserwacji mikroskoowych (EM) zmian zachozących na owierzchni inkubowanych materiałów [17, 19, 20, 21]. Celem baań niniejszej racy było oznaczenie swobonej energii owierzchniowej oraz krytycznego naięcia owierzchniowego la wóch olimerów wykorzystywanych w imlantologii ulegających rocesom bioegraacji: olilaktyu (PLA) oraz olihyroksyalkanianu (PHA) na ostawie omiarów kąta zwilżania. Doatkowo oceniono zmiany EP la baanych olimerów, które były inkubowane w wozie estylowanej rzez 27 miesięcy w celu oceny wływu egraacji na zmianę charakteru owierzchni baanych olimerów. Zastosowana metoa określania i obliczania swobonej energii owierzchniowej materiałów olimerowych na ostawie omiarów kąta zwilżania ma istotne znaczenie ze wzglęu na łatwość rzerowazania omiarów i użą okłaność uzyskiwanych wyników, jest również jeną z ostawowych meto wykorzystanych o charakterystyki owierzchni olimerów biomeycznych [1, 22 26]. Niewiele jest jenak oniesień na temat omiarów zmian kąta zwilżania i swobonej energii owierzchniowej olimerów oanych ługotrwałemu rocesowi egraacji. Materiał i metoy W laboratorium Zakłau Mechaniki Doświaczalnej i Biomechaniki Politechniki Krakowskiej rzerowazono analizę kątów zwilżania i swobonej energii owierzchniowej (EP) la wóch ostęnych komercyjnie olimerów bioegraowalnych z gruy oliestrów alifatycznych roukcji francuskiej firmy Naturelast: olilaktyu (PLA) i olihyroksyalkanianu (PHA). Próbki o baań wykonano metoą wtrysku z użyciem wtryskarki Krauss-Maffei tyu KM w temeraturze wtrysku zgonej z zaleceniami roucenta olimerów. Polimery inkubowano w wozie estylowanej w temeraturze 37 C rzez 27 miesięcy, okonując omiarów kąta zwilżania o 3, 9 i 27 miesiącach. Pomiar kąta zwilżania krolą cieczy naniesionej na nieruchome ołoże (warstwę wierzchnią materiałów) został wykonany na stanowisku baawczym złożonym z aaratu czeskiej firmy Avex Instruments zintegrowanego z kamerą o wykonywania zjęć kroli cieczy naniesionej na owierzchnię róbki i rogramu ee ystem o analizy zarejestrowanego obrazu kroli. Ciecze omiarowe o objętości 0,4 µl były nanoszone na owierzchnię baanych róbek za omocą mikroiety. Pomiary kąta zwilżania wykonano z użyciem trzech cieczy: woy estylowanej (θ w ) (ro. Poch.A.), ijoometanu (θ ) (ro. Merck s.z o.o.). oraz gliceryny bezwonej (θ g ) (ro. Chemur). Ciecze omiarowe obrano w taki sosób, aby jena z nich charakteryzowała się możliwie użą wartością skłaowej olarnej (woa), a ruga była cieczą yser-

4 32 A. Liber-Kneć,. Łagan syjną (ijoometan). Taki obór cieczy ozwala minimalizować wływ błęów wystęujących oczas określania wartości skłaowych EP olarnej i ysersyjnej cieczy omiarowych na obliczoną EP materiału [6, 22]. W celu wyznaczenia wartości krytycznej energii owierzchniowej metoą Zismana wykorzystano oatkowo glicerynę bezwoną o omiaru kąta zwilżania rze 27-miesięczną inkubacją i o niej. Przyjęte o obliczeń wartości swobonych energii owierzchniowych (EP) oraz ich skłaowe: olarną i ysersyjną la metoy Owensa-Wenta oano w tabeli 1. Pomiar wszystkimi cieczami był wykonywany co najmniej 10 razy la wszystkich baanych róbek. Oznaczone wartości kąta zwilżania oraz swobonej energii owierzchniowej zostały okazane jako wartości śrenie z ochyleniem stanarowym (X ± D). Ryc. 2. Krola cieczy ozostająca w równowaze z łaską owierzchnią ciała stałego, γ L swobona energia owierzchniowa na granicy ciało stałe ciecz, γ V swobona energia owierzchniowa na granicy ciało stałe ara nasycona cieczy, γ LV swobona energia owierzchniowa na granicy ciecz ara nasycona cieczy [1] Fig. 2. Liqui rolet remaining in equilibrium state with flat soli surface: γ L free surface energy between soli liqui, γ V free surface energy between soli vaor, γ LV free surface energy between liqui vaor [1] Tabela 1. Wartości EP i oszczególnych ich skłaowych la cieczy omiarowych stosowanych w metozie Owensa- -Wenta [1] Table 1. Values of free surface energy an its comonents for measurement liquis use in Owens-Went metho [1] Ciecz omiarowa γ L γ L Metoy określania wartości swobonej energii owierzchniowej [1, 22] γ L Woa estylowana 72,8 21,8 51,0 Dijoometan 50,8 50,8 0 Gliceryna 64,0 34,0 30,0 Miarą ilościową zwilżalności zarówno la ciał stałych, jak i cieczy jest kąt zwilżania θ. Jest to kąt utworzony rzez owierzchnię ciała stałego i łaszczyznę styczną o owierzchni cieczy w unkcie styku z ciałem stałym lub o owierzchni wóch stykających się cieczy (ryc. 2). Zmierzona wartość kąta zwilżania oraz równanie Younga (1) stanowią ostawę obliczeń wartości swobonej energii owierzchniowej. Równanie to zostało wyrowazone z warunku równowagi sił rerezentujących oowienie naięcia owierzchniowe w unkcie styku trzech faz: ciała stałego, cieczy i ary: σ V = σ L + σ LV cosθ, (1) gzie: σ V naięcie owierzchniowe ciała stałego (biomateriału) w równowaze z arą nasyconą cieczy, σ L naięcie owierzchniowe ciała stałego i cieczy, σ LV naięcie owierzchniowe cieczy w równowaze z arą nasyconą tej cieczy, θ kąt, jaki tworzy styczna o owierzchni kroli omiarowej osazonej na owierzchni ciała stałego w unkcie styku trzech faz (równowagowy kąt zwilżania). Do wyznaczania swobonej energii owierzchniowej tworzyw wykorzystuje się równanie Younga w formie rzekształconej (2): γ = γ L + γ L cosθ, (2) gzie: γ swobona energia owierzchniowa ciała stałego, γ L swobona energia owierzchniowa ciała stałego w kontakcie z cieczą, γ L swobona energia owierzchniowa cieczy omiarowej. Wystęujące w równaniu (2) wartości γ L oraz θ można wyznaczyć na ostawie omiarów, jenakże wyznaczenie ozostałych wóch wielkości: γ i γ L wymaga rzyjęcia oatkowych założeń o związkach zachozących mięzy oszczególnymi wielkościami γ L, γ i γ L. Baania naukowe rowazone w tej ziezinie orowaziły o określenia różnych meto określania wartości swobonej energii owierzchniowej materiałów. Postawowe znaczenie la obliczeń swobonej energii owierzchniowej materiałów olimerowych ma metoa Owensa-Wenta. Metoy obliczeń EP materiałów olimerowych oarte na metozie Owensa-Wenta [1, 22] Zastosowany w analizach moel Owensa-Wenta wymaga stosowania wóch cieczy (jenej olarnej oraz rugiej ysersyjnej). tosując ten moel, otrzymuje się rzybliżenie, uznając śrenią geometryczną γ (owierzchni) i γ L (cieczy) skłaowych olarnych. W moelu Owensa-Wenta wykorzystuje się nastęujące wzory analityczne (3) i (4): γ = γ + γ, (3) γ skłaowa ysersyjna (Lifshitza-Van er Wallsa {LW}) γ skłaowa olarna (Lewis kwas zasaa {AB}): L γ ( 1+ cosθ) = 2 γ γ + 2 γ γ. (4) L L

5 Charakterystyka owierzchni olimerów wykorzystywanych w meycynie 33 W równaniu (4) są obecne wie niewiaome γ oraz γ, zatem nie wystarcza ono o wyznaczenia wartości swobonej energii owierzchniowej. W związku z tym w omiarach kąta zwilżalności wykorzystuje się wie ciecze, co rowazi o uzyskania ukłau równań liniowych ze wsółczynnikami o stałych wartościach (5): x + ay = b(1 + cosθ1 ). (5) x + cy = (1 + cos θ ) W owyższym równaniu (5) a, b, c, są to wsółczynniki związane z cieczami omiarowymi, θ 1, θ 2 są wartościami kątów zwilżania oznaczonymi z użyciem wóch cieczy omiarowych, a niewiaome x i y: x = γ, 2 y = γ. Do omiarów kątów zwilżania wybiera się wie ciecze o różnych charakterach, co ozwala na ograniczenie wływu błęów w określaniu wartości skłaowych γ L, γ L, najczęściej stosuje się ijoometan i woę [1, 22]. Wśró innych meto określania EP la materiałów olimerowych wyróżnia się metoa Zismana, służąca o wyznaczania tzw. krytycznej swobonej energii owierzchniowej γ C. W omiarach wykorzystuje się kilka cieczy z anego szeregu homologicznego, a na ostawie wyników oświaczalnych generuje się wykres w ukłazie wsółrzęnych, w którym oś ociętych stanowi wartość γ L wykorzystanych cieczy, na osi rzęnych natomiast efiniuje się cosinus kątów zwilżania θ i. Wartości (cos θ) wykorzystanych w baaniach cieczy z szeregu n-alkanów formują w rzybliżeniu linię rostą, a ekstraolacja wykresu o unktu cos θ = 1 ozwala wyznaczyć γ C równej wartości ociętej w tym unkcie [1, 22]. W ten sosób można wyznaczyć równanie rostej (6) w zefiniowanym ukłazie wsółrzęnym, w którym b jest wsółczynnikiem kierunkowym rostej: cosθ = 1+ b( γ + γ ) (6). Wykorzystując równania (2) i (6) la baanego materiału, można oisać zależność mięzy swoboną C L energią owierzchniową (γ ) a krytyczną swoboną energią owierzchniową (γ C ): 2 ( b γ C + 1) γ = (7). 4b Wyniki i omówienie Przykłaowe zjęcie kroli ijoometanu oraz woy estylowanej naniesionej na owierzchnię olilaktyu okazano na rycinie 3. Wyniki omiarów kąta zwilżania la róbek olimerów rze inkubacją w wozie estylowanej i o niej orównano w tabeli 2. Zarówno olilakty, jak i olihyroksyalkanian mają hyrofilowy charakter owierzchni. Inkubacja olimerów w wozie estylowanej sowoowała zmniejszenie wartości kąta zwilżania o 27 miesiącach o 7,6% la PLA i 14% la PHA, charakter owierzchni ozostał jenak hyrofilowy. W rzyaku PLA o 6 i 9 miesiącach inkubacji zaobserwowano zwiększenie wartości kąta zwilżania, a nastęnie jej zmniejszenie, co wymaga alszych baań w celu wyjaśnienia tych zmian. Tabela 2. Wyniki omiarów kąta zwilżania la olilaktyu i olihyroksyalkanianu rze inkubacją w wozie estylowanej i o niej la wóch cieczy omiarowych Table 2. The results of contact angle measurements for olylactie an olyhyroxyalkanoate before an after incubation in istille water for two measurement liquis Czas inkubacji (miesiące) Kąt zwilżania [ ] PLA woa estylowana ijoometan PHA woa estylowana ijoometan 0 69,2 ± 1,3 35,8 ± 1,5 75,7 ± 1,1 28,9 ± 1,9 6 73,1 ± 1,9 35,6 ± 1,1 75,3 ± 1,7 31,2 ± 1,4 9 79,4 ± 1,5 45,9 ± 1,3 66,8 ± 1,3 31,2 ± 1, ,9 ± 1,9 31,2 ± 1,2 65,1 ± 1,2 25,5 ± 1,9 Ryc. 3. Zjęcie kroli ijoometanu (o lewej) i woy estylowanej naniesionych na owierzchnię olilaktyu Fig. 3. The hoto of the iioomethane (left) an istille water ro eosite on the olylactie surface

6 34 A. Liber-Kneć,. Łagan Wartość kąta zwilżania oznaczona la PLA rze inkubacją z użyciem woy estylowanej jest mniejsza o wartości oznaczonej rzez Pinto et al. [23], ale jest zbliżona o wartości kąta zwilżania oznaczonej rzez Corrello et al. [27] z wykorzystaniem glicerolu, który tak jak woa jest cieczą olarną. Wartość oznaczonego kąta zwilżania la PLA z użyciem ijoometanu jest zbliżona o uzyskanej rzez Wan et al. [26] (37 ), ale różni się o wartości kąta oznaczonej z zastosowaniem woy estylowanej (78 ). Oznaczona rzez Kang et al. [24] wartość kąta zwilżania la PHA nieinkubowanego wyniosła 75 ± 2 i jest jenakowa z oznaczoną wartością. Nie ma oniesień o zmianie kąta zwilżania na skutek ługotrwałego rocesu inkubacji PLA i PHA. Pamuła et al. [28] baała zmiany wartości kąta zwilżania la koolimeru laktyu z glikoliem inkubowanego w PB o tem. 37 C rzez 7 tygoni. Oznaczona wartość kąta zwilżania nieznacznie sała z 77,2 na 76,1. W tabeli 3 zestawiono wartości obliczonej na ostawie omiarów kątów zwilżania swobonej energii owierzchniowej wg moelu Owensa-Wenta. Uział skłaowej ysersyjnej w sumarycznej wartości swobonej energii owierzchniowej jest większy la obu baanych olimerów. Dla baanych olimerów wartość swobonej energii owierzchniowej nieznacznie wzrosła o 27 miesiącach inkubacji róbek w stosunku o róbek nieinkubowanych, zwiekszenie wartości zaobserwowano la PHA. Oznaczona wartość swobonej energii owierzchniowej la PLA nieinkubowanego ma wyższą wartość niż rezentowana w racy [26], gzie wartość swobonej energii owierzchniowej γ s = 43,2 mj/m 2, a skłaowe: olarna γ s = 10,7 mj/m 2 i ysersyjna γ s = 32,5 mj/m 2. Zheng et al. [25] oznaczali EP la olihyroksymaśla- Tabela 3. wobona energia owierzchniowa obliczona na ostawie omiarów kąta zwilżania la olilaktyu i olihyroksyalkanianu rze inkubacją w wozie estylowanej i o inkubacji Table 3. The free surface energy calculate from contact angles for olylactie an olyhyroxyalkonate before an after incubation in istille water Ciecz omiarowa Czas inkubacji (miesiące) γ s γ s PLA γ s 0 48,85 ± 1,55 7,23 ± 0,55 41,62 ± 1, ,27 ± 1,63 5,55 ± 0,90 41,72 ± 0, ,84 ± 1,54 4,34 ± 0,55 36,50 ± 0, ,81 ± 1,79 9,12 ± 1,07 43,69 ± 0,72 PHA 0 48,57 ± 1,24 3,95 ± 0,24 44,62 ± 1, ,97 ± 2,08 4,28 ± 0,59 43,69 ± 1, ,44 ± 1,53 7,75 ± 0,53 43,69 ± 1, ,85 ± 1,57 7,90 ± 0,54 45,95 ± 1,03 γ c = 41,68 Ryc. 4. Wykres Zismana la PLA rze inkubacją Fig. 4. Zisman lot for PLA before incubation γ c = 43,10 Ryc. 5. Wykres Zismana la PLA o inkubacji Fig. 5. Zisman lot for PLA after 27 months of incubation nu (PHB) z roziny olihyroksyalkanianów, uzyskując wartość γ s = 45 mj/m 2, nieznacznie mniejszą niż oznaczona w baaniach własnych la PHA. Wartość kąta zwilżania owierzchni baanych olimerów określona z użyciem gliceryny bezwonej zmieniła się z wartości 67,2 ± 0,9 rze inkubacją na wartość 63,3 ± 1,1 o 27 miesiącach inkubacji la PLA, a la PHA z 74,7 ± 3,3 na 65,8 ± 3,7. Oznaczone wartości kąta zwilżania osłużyły o wyznaczenia trzeciego unktu wykresu Zismana. Wyznaczona metoą Zismana wartość krytycznej swobonej energii owierzchniowej zarówno la PLA (ryc. 4), jaki i la PHA (ryc. 6) rzekracza wartość 40 mj/m 2, co stanowi zakres obrej bioahezji [3, 8, 29]. Dla róbek inkubowanych w wozie estylowanej w trakcie rocesu bioegraacji nastąiło nieznaczne zwiększenie wartości krytycznej swobonej energii owierzchniowej (ryc. 5 i 7). Rezultatem wzrostu wartości krytycznej swobonej energii owierzchniowej jest zwiększenie ahezji komórek i roliferacja komórek, takich jak fibroblasty, komórki mięśni głakich oraz komórki nabłonkowe [29]. Analiza charakteru warstwy wierzchniej o wzglęem zwilżalności (hyrofobowości lub hyrofilowości) ozwala na ocenę, mięzy innymi, zachowania komórek organizmu w obecności warstwy wierzchniej materiału.

7 Charakterystyka owierzchni olimerów wykorzystywanych w meycynie 35 γ c = 45,56 Ryc. 6. Wykres Zismana la PHA rze inkubacją Fig. 6. Zisman lot for PHA before incubation γ c = 46,10 Ryc. 7. Wykres Zismana la PHA o 27 miesiącach inkubacji Fig. 7. Zisman lot for PLA after 27 months of incubation Oba baane olimery charakteryzują się hyrofilowością, co srzyja ahezji komórek [30]. Należy jenak amiętać, iż łyny ustrojowe skłaają się z woy, różnych białek i komórek, latego mogą ojawić się synergiczne oziaływania, zatem truno jest rzewizieć okłany mechanizm oziaływania owierzchni hyrofilowych i hyrofobowych ze śroowiskiem biologicznym. Analiza ostęnego iśmiennictwa [31 35] oraz rzerowazone baania ozwalają na sformułowanie wniosku o rzyatności omiarów kąta zwilżania i EP jako arametrów służących o oceny stonia zmian bioegraacji w rzyaku oowiezi tkankowej. Poznanie czasu beziecznego użytkowania lub czasu egraacji biologicznej w warunkach laboratoryjnych, które obiegają o tych anujących w śroowisku naturalnym ozwala jeynie na rzybliżoną ocenę. Doatkowo rzebieg rocesu zależy o wielu czynników, tj.: o obecności tlenu, zmian H, temeratury, wilgotności oraz obecności mikroorganizmów [6]. zeroko rowazone wsółcześnie baania cytotoksyczności olimerów bioegraujących zarówno in vivo, jak i in vitro wskazują na różny oziom biozgoności w oniesieniu o różnych tkanek, latego też w ocenie ługofalowej istotne są metoy oceny stonia bioegraacji materiałów w różnych śroowiskach. Niestety z uwagi na złożony charakter reakcji mięzy organizmem gosoarza a imlantem oraz secyficzne wymagania, jakie stawia się biomateriałom w asekcie biozgoności, biofunkcjonalności oraz bioreaktywności rezentowane wyniki analiz obejmują jeynie wybrane elementy szczegółowych baań uzależnione o zainteresowań zesołów baawczych. Na ostawie rzegląu ostęnej literatury można jenak wyznaczyć kierunek komleksowych baań i analiz ających oowieź na temat wływu materiałów bioegraujących (PLA, PHA) zarówno w rzyaku zastosowań w farmacji w systemach sterowanego uwalniania leków, jak i w oniesieniu o kinetyki zmian i umiejscowienia imlantów bioegraujących [37 39]. Dzięki analizom możliwości hoowli wybranych linii komórkowych w kontakcie z materiałami bioegraowalnymi [39, 40] ocenia się ich biozgoność oraz ewentualną możliwość wykorzystania na rusztowania w inżynierii tkankowej [41]. Prowaząc baania oznaczania stonia egraacji oraz kinetyki zmian o wływem czynników zewnętrznych, należy jenak amiętać o tym, że symulując śroowisko biologiczne, otrzymuje się rzybliżone wyniki, a weryfikacja błęu jest możliwa jeynie orzez rowazenie niezależnych baań rzez różne ośroki. Ograniczone oniesienia literaturowe z zakresu wyznaczania zmian kątów zwilżania, zmian swobonej energii owierzchniowej czy wyznaczania wartości krytycznej swobonej energii owierzchniowej la olimerów w trakcie rocesu bioegraacji ozostawiają otwarty temat interretacji wyników. Obiecujące treny rozwoju materiałów oracowywanych e novo, moyfikacji owierzchni imlantów oraz wrowazenia materiałów graientowych lub bioegraujących oszerzają obszar ich zastosowań meycznych. Pozwala to na rojektowanie materiałów o wzglęem zarówno wytrzymałości na zmienne obciążenia zewnętrzne i wewnętrzne, jak i otymalizacji strukturalnej. Zmiany kąta zwilżania oraz EP mogą służyć o oceny wływu śroowiska wonego na zmiany właściwości warstwy wierzchniej materiału oraz ostęu rocesu egraacji. Wymaga to jenak korelacji zmian kąta zwilżania i EP ze zmianami innych arametrów, tj. n. zmiany właściwości mechanicznych lub H i rzewoności wyciągów wonych z olimerów. Ocena kinetyki rocesu egraacji baanych olimerów na ostawie zmian różnych wskaźników bęzie rzemiotem innego oracowania.

8 36 A. Liber-Kneć,. Łagan Piśmiennictwo [1] Żenkiewicz M.: Ahezja i moyfikowanie warstwy wierzchniej tworzyw wielkocząsteczkowych. Wyawnictwo Naukowo- -Techniczne, Warszawa [2] Park J.B., Bronzino J.D.: Biomaterials: Princiles an alications, CRC Press, Nowy Jork, UA [3] Ratner B.D. et al.: Biomaterials cience: An Introuction to Materials in Meicine. Elsevier, New York, UA [4] Goar, J.M., Hotchkiss, J.H.: Polymer surface moification for the attachment of bioactive comouns. Progress Polym. ci. 2007, 32, [5] Xu, L.C.: Effect of surface wettability an contact time on rotein ahesion to biomaterial surfaces. Biomaterials 2007, 28, [6] Kaczmarek H., Bajer K.: Metoy baania bioegraacji materiałów olimerowych. Polimery 2006, 51, (10), [7] Kim M.., Khang G., Lee H.B.: Graient olymer surfaces for biomeical alications. Progress Polym. ci. 2008, 33, 1, [8] Baier R.E.: The role of surface energy in thrombogenesis. Bull. N.Y. Aca. Me. 1972, 48, 2, [9] Van Oss C.J.: Hyrohobicity an hyrohilicity of biosurfaces. Curr. Oin. Colloi Interface ci. 1997, 2, [10] Hazer B., Hazer D.B., Kilicay E.: Poly(3-hyroxyalkanoates)s: Diversification an biomeicalalications. A state of art review. Materials cience an Engineering C 2012, 32, [11] Ishii D., Hui Ying T., Yamaoka T., Iwata T.: Characterization an biocomatibility of bioolyester nanofibers. Materials 2009, 2, [12] Keshavarz T., Roy I.: Polyhyroxyalkanoates: biolastics with a green agena. Curr. Oin. Microbiol. 2010, 13, [13] Lyu., Untereker D.: Degraability of Polymers for Imlantable Biomeical Devices. Int. J. Mol. ci. 2009, 10, [14] Li., Girar A., Garreau H., Vert M.: Enzymatic egraation of olylactie stereocoolymers with reominant -lactyl contents. Polym. Degra. tab. 2000, 71 (1), [15] Tsuji H.: Autocatalytic hyrolysis of amorhous-mae olylacties: effects of l-lactie content, tacticity, an enantiomeric olymer blening. Polymer 2002, 43, [16] Nowak B., Pająk J.: Bioegraacja olilaktyu (PLA). Archiwum Gosoarki Oaami i Ochrony Śroowiska 2010, 12 (2), [17] Vieira A.C., Vieira J.C., Ferra J.M., Magalhaes F.D., Guees R.M., Marques A.T.: Mechanical stuy of PLA PCL fibers uring in vitro egraation. J. Mech. Behav. Biome. Mater. 2011, 4 (3), [18] aha.k., Tsuji H.: Enhance Crystallization of Poly(L-lactie-co-ecarolactone) in the Presence of Water. J. Al. Polym. ci. 2009, 112, [19] Farrar D.F., Gilson R.K.: Hyrolytic egraation of olyglyconate B: the relationshi between egraation time, strength an molecular weight. Biomaterials 2002, 23, [20] zaraniec B., Ziąbka M., Morawska-Chochół A., Chłoek J., Zebiak P., Piątek M., El Fray M.: Baania egraacji hyrolitycznej in vitro włókien resorbowalnych rzeznaczonych na imlanty meyczne. Inżynieria Biomateriałów/Engineering of Biomaterials 2007, 69 72, [21] Ziąbka M., zaraniec B., Chłoek J.: Resorbowalne komozyty olimerowe la chirurgii kostnej. Przegl. Lek. 2007, 64, [22] Żenkiewicz M.: Analiza głównych meto baania swobonej energii owierzchniowej materiałów olimerowych. Polimery 2007, 52, 10, [23] Pinto A.M., Moreira., Goncalves I.C., Gama F.M., Menes A.M., Magalhaes F.D.: Biocomatibility of oly(lactic aci) with incororate grahene-base materials. Coll. urf. B: Biointerfaces 2013, 104, [24] Kang I.K., Choi.H., hin D.., Yoon.C.: urface moification of olyhyroxyalkanoate films an their interaction with human fibroblasts. Int. J. Biol. Macromol. 2001, 28, [25] Zheng Z., Bei F.F., Tian H.L., Chen G.Q.: Effects of crystallization of olyhyroxyalkanoate blen on surface hysicochemical roerties an interactions with rabbit articular cartilage chonrocytes. Biomaterials 2005, 26, [26] Wan Y., Yang J., Yang J., Bei J., Wang.: Cell ahesion on gaseous lasma moifie oly-(l-lactie) surface uner shear stress fiel. Biomaterials 2003, 24, [27] Correlo V.M., Pinho E.D., Pashkuleva I., Bhattacharya M., Neves N.M., Reis R.L.: Water absortion an egraation characteristics of chitosan-base olyesters an hyroxyaatite comosites. Macromol. Biosci. 2007, 7, [28] Pamuła E., Dryzek E., Dobrzyński P.: Hyrolytic egraation of oly(l-lactie-co-glycolie) stuie by ositron annihilation lifetime sectroscoy an other techniques. ACTA Physica Polonica A 2006, 110(5), [29] Busscher H.J., Weerkam A.H., Van Der Mei H.C., Van teenberghe D., Quirynen M., Pratt I.H., Marechal M., Rouxhet P.G.: Physico-chemical roerties of oral stretococcal cell surfaces an their relation with ahesion to soli substrata in vitro an in vivo Coll. urf. 1989, 42, [30] Ryan J.A.: Evolution of Cell Culture urfaces. BioFiles 2008, 3.8, 21. [31] Xu L.C, ielecki C.A.: Effects of surface wettability an contact time on rotein ahesion to biomaterial surfaces. Biomaterials 2007, 28, [32] Combe E.C, Owen B.A., Hoges J..: A rotocol for etermining the surface free energy of ental materials. Dent. Mater. 2004, 20, [33] Harnett E.M., Alerman J., Woo T.: The surface energy of various biomaterials coate with ahesion molecules use in cell culture. Coll. urf. B: Biointerfaces 2007, 55,

9 Charakterystyka owierzchni olimerów wykorzystywanych w meycynie 37 [34] Fuse Y., Hirata I, Kurihara H., Okazaki M.: Cell Ahesion an Proliferation Patterns on Mixe elf-assemble Monolayers Carrying Various Ratios of Hyroxyl an Methyl Grous. Dent. Mater. J. 2007, 26(6), [35] Namen F., Galan J., Oliveira J., Cabreira R.: urface Proerties of Dental Polymers: Measurements of Contact Angles, Roughness an Fluorie Release. Mater. Res. 2008, 11, 3, [36] Chen G.Q., Wu Q.: The alication of olyhyroxyalkanoates as tissue engineering materials. Biomaterials 2005, 26, [37] Zhao K., Deng Y., Chen G.Q.: Effects of surface morhology on the biocomatibility of olyhyroxyalkonates. Biochem. Engineer. J. 2003, 16, [38] enil D., Gursel I., Wise D.L., Hasirci V.: Antibiotic release from bioegraable PHBV microarticles. J. Control. Release 1999, 59, [39] Wang Y.W., Yang F., Wu Q., Cheng Y.C., Yu P., Chen J., Chen G.Q.: Effect of comosition of oly(3-hyroxybutyrateco-3-hyroxyhexanoate) on growth of fibroblast an osteoblast. Biomaterials 2005, 26, [40] Deng Y., Zhao K., Zhang X.F., Hu P., Chen G.Q.: tuy on the threeimensional roliferation of rabbit articular cartilageerive chonrocytes on olyhyroxyalkanoate scaffols. Biomaterials 2002, 23, [41] Wang Y.C., Lin M.C., Wang D.M., Hsieh H.J.: Fabrication of a novel orous PGA-chitosan hybri matrix for tissue engineering. Biomaterials 2003, 24, Ares o koresonencji: Aneta Liber-Kneć Zakła Mechaniki Doświaczalnej i Biomechaniki Instytut Mechaniki tosowanej Politechnika Krakowska Al. Jana Pawła II Kraków Polska tel.: Konflikt interesów: nie wystęuje. Praca włynęła o Reakcji: r. Po recenzji: r. Zaakcetowano o ruku: r. Receive: Revise: Accete:

WPŁYW MODYFIKACJI POLIETYLENU WODOROTLENKIEM GLINU NA WARTOŚĆ SWOBODNEJ ENERGII POWIERZCHNIOWEJ

WPŁYW MODYFIKACJI POLIETYLENU WODOROTLENKIEM GLINU NA WARTOŚĆ SWOBODNEJ ENERGII POWIERZCHNIOWEJ Teka Kom. Bu. Eksl. Masz. Elektrotech. Bu. OL PAN, 2008, 153 158 WPŁYW MODYFIKACJI POLIETYLENU WODOROTLENKIEM GLINU NA WARTOŚĆ WOBODNEJ ENERGII POWIERZCHNIOWEJ Bronisła amujło *, Anna Ruaska ** *Katera

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUOWANIE ENERGII SWOBODNEJ POWIERZCHNI WIĄZKĄ LASERA

KONSTYTUOWANIE ENERGII SWOBODNEJ POWIERZCHNI WIĄZKĄ LASERA KONSTYTUOWANIE ENERGII SWOBODNEJ POWIERZCHNI WIĄZKĄ LASERA Barbara CIECIŃSKA Streszczenie: W ostatnich latach obróbka laserowa staje się coraz owszechniejsza, a obszary jej stosowania są barzo zróżnicowane.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie dławieniowe-równoległe prędkością ruchu odbiornika hydraulicznego

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie dławieniowe-równoległe prędkością ruchu odbiornika hydraulicznego Intrukcja o ćwiczeń laboratoryjnych Sterowanie ławieniowe-równoległe rękością ruchu obiornika hyraulicznego Wtę teoretyczny Niniejza intrukcja oświęcona jet terowaniu ławieniowemu równoległemu jenemu ze

Bardziej szczegółowo

1 LWM. Defektoskopia ultradźwiękowa. Sprawozdanie powinno zawierać:

1 LWM. Defektoskopia ultradźwiękowa. Sprawozdanie powinno zawierać: L Defetosoia ultraźwięowa Srawozanie owinno zawierać:. Króti ois aaratury i metoy.. Rysune słua z zwymiarowanym ołożeniem wa. L Elastootya ynii baań elastootycznych Rzą izochromy m Siła na ońcu źwigni

Bardziej szczegółowo

Zapis pochodnej. Modelowanie dynamicznych systemów biocybernetycznych. Dotychczas rozważane były głownie modele biocybernetyczne typu statycznego.

Zapis pochodnej. Modelowanie dynamicznych systemów biocybernetycznych. Dotychczas rozważane były głownie modele biocybernetyczne typu statycznego. owanie dynamicznych systemów biocybernetycznych Wykład nr 9 z kursu Biocybernetyki dla Inżynierii Biomedycznej rowadzonego rzez Prof. Ryszarda Tadeusiewicza Dotychczas rozważane były głownie modele biocybernetyczne

Bardziej szczegółowo

Metody doświadczalne w hydraulice Ćwiczenia laboratoryjne. 1. Badanie przelewu o ostrej krawędzi

Metody doświadczalne w hydraulice Ćwiczenia laboratoryjne. 1. Badanie przelewu o ostrej krawędzi Metody doświadczalne w hydraulice Ćwiczenia laboratoryjne 1. adanie rzelewu o ostrej krawędzi Wrowadzenie Przelewem nazywana jest cześć rzegrody umiejscowionej w kanale, onad którą może nastąić rzeływ.

Bardziej szczegółowo

Porównanie właściwości wybranych wektorowych regulatorów prądu w stanach dynamicznych w przekształtniku AC/DC

Porównanie właściwości wybranych wektorowych regulatorów prądu w stanach dynamicznych w przekształtniku AC/DC Piotr FALKOWSKI, Marian Roch DUBOWSKI Politechnika Białostocka, Wyział Elektryczny, Katera Energoelektroniki i Napęów Elektrycznych Porównanie właściwości wybranych wektorowych regulatorów prąu w stanach

Bardziej szczegółowo

Kalorymetria paliw gazowych

Kalorymetria paliw gazowych Katedra Termodynamiki, Teorii Maszyn i Urządzeń Cielnych W9/K2 Miernictwo energetyczne laboratorium Kalorymetria aliw gazowych Instrukcja do ćwiczenia nr 7 Oracowała: dr inż. Elżbieta Wróblewska Wrocław,

Bardziej szczegółowo

METODA OCENY PSR PIESZYCH NA OSYGNALIZOWANYCH PRZEJŚCIACH POZIOMYCH

METODA OCENY PSR PIESZYCH NA OSYGNALIZOWANYCH PRZEJŚCIACH POZIOMYCH POBLEMY KOMUNIKACYJNE MIAST W WAUNKACH ZATŁOCZENIA MOTOYZACYJNEGO IX Konferencja Naukowo-Techniczna Poznań-osnówko 19-21.06.2013 Jarosław CHMIELEWSKI* *) inż., Koło Naukowe Miasto w ruchu, Politechnika

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 41 WYZNACZANIE WSPÓŁCZYNNIKA ZAŁAMANIA ŚWIATŁA ZA POMOCĄ MIKROSKOPU. Kraków, luty 2004 - kwiecień 2015

ĆWICZENIE 41 WYZNACZANIE WSPÓŁCZYNNIKA ZAŁAMANIA ŚWIATŁA ZA POMOCĄ MIKROSKOPU. Kraków, luty 2004 - kwiecień 2015 Józef Zapłotny, Maria Nowotny-Różańska Zakła Fizyki, Uniwersytet Rolniczy Do użytku wewnętrznego ĆWICZENIE 41 WYZNACZANIE WSPÓŁCZYNNIKA ZAŁAMANIA ŚWIATŁA ZA POMOCĄ MIKROSKOPU Kraków, luty 2004 - kwiecień

Bardziej szczegółowo

Egzamin / zaliczenie na ocenę*

Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ WPPT KARTA PRZEDMIOTU Zał. nr 4 do ZW /01 Nazwa w języku polskim Fizyka biomateriałów Nazwa w języku angielskim Physics of biomaterials Kierunek studiów (jeśli dotyczy): Optyka Specjalność (jeśli

Bardziej szczegółowo

Wstęp teoretyczny: Krzysztof Rębilas. Autorem ćwiczenia w Pracowni Fizycznej Zakładu Fizyki Akademii Rolniczej w Krakowie jest Barbara Wanik.

Wstęp teoretyczny: Krzysztof Rębilas. Autorem ćwiczenia w Pracowni Fizycznej Zakładu Fizyki Akademii Rolniczej w Krakowie jest Barbara Wanik. Ćwiczenie 22 A. Wyznaczanie wilgotności względnej owietrza metodą sychrometru Assmanna (lub Augusta) B. Wyznaczanie wilgotności bezwzględnej i względnej owietrza metodą unktu rosy (higrometru Alluarda)

Bardziej szczegółowo

Pomiar wilgotności względnej powietrza

Pomiar wilgotności względnej powietrza Katedra Silników Salinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI Pomiar wilgotności względnej owietrza - 1 - Wstę teoretyczny Skład gazu wilgotnego. Gazem wilgotnym nazywamy mieszaninę gazów, z których

Bardziej szczegółowo

B. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji

B. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji Akaemia Sztuki w Szczecinie yział Sztuk izualnych kierunek: grafika secjalność: grafika rojektowa oziom: stuia ierwszego stonia forma: stacjonarne rofil: ogólnoakaemicki KARTA KU RSU A. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

PROBLEM ODŻELAZIANIA WÓD W GEOTERMALNYCH NA CELE BALNEOLOGICZNE I REKREACYJNE. Problem żelaza w wodach geotermalnych

PROBLEM ODŻELAZIANIA WÓD W GEOTERMALNYCH NA CELE BALNEOLOGICZNE I REKREACYJNE. Problem żelaza w wodach geotermalnych PROBLEM ODŻELAZIANIA WÓD W GEOTERMALNYCH NA CELE BALNEOLOGICZNE I REKREACYJNE Iwona Kłosok-Bazan Politechnika Oolska Science for Industry: Necessity is the mother of invention Second Networking Event in

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8: Podstawowe zadania geodezyjne z rachunku współrzędnych

Rozdział 8: Podstawowe zadania geodezyjne z rachunku współrzędnych 183 Rozział 8: ostawowe zaania geoezyjne z rachunku współrzęnych 8.1. Orientacja pomiarów geoezyjnych W rozziale 1 przestawiliśmy krótką charakterystykę ukłaów współrzęnych stosowanych w geoezji, w tym

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 4. Wyznaczanie poziomów dźwięku na podstawie pomiaru skorygowanego poziomu A ciśnienia akustycznego

Ćwiczenie 4. Wyznaczanie poziomów dźwięku na podstawie pomiaru skorygowanego poziomu A ciśnienia akustycznego Ćwiczenie 4. Wyznaczanie oziomów dźwięku na odstawie omiaru skorygowanego oziomu A ciśnienia akustycznego Cel ćwiczenia Zaoznanie z metodą omiaru oziomów ciśnienia akustycznego, ocena orawności uzyskiwanych

Bardziej szczegółowo

UNIWESRYTET EKONOMICZNY WE WROCŁAWIU HOSSA ProCAPITAL WYCENA OPCJI. Sebastian Gajęcki WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH

UNIWESRYTET EKONOMICZNY WE WROCŁAWIU HOSSA ProCAPITAL WYCENA OPCJI. Sebastian Gajęcki WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH UNIWESRYTET EKONOMICZNY WE WROCŁAWIU HOSSA ProCAPITAL WYCENA OPCJI Sebastian Gajęcki WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH WPROWADZENIE Opcje są instrumentem pochonym, zatem takim, którego cena zależy o ceny instrumentu

Bardziej szczegółowo

Katedra Silników Spalinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI. Pomiar ciepła spalania paliw gazowych

Katedra Silników Spalinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI. Pomiar ciepła spalania paliw gazowych Katedra Silników Salinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI Pomiar cieła salania aliw gazowych Wstę teoretyczny. Salanie olega na gwałtownym chemicznym łączeniu się składników aliwa z tlenem, czemu

Bardziej szczegółowo

Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro

Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro Specjalistyczne metody badań materiałów, 2014 Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro Bogdan Walkowiak Zakład Biofizyki IIM PŁ in vitro vs in vivo i ex vivo http://sexymammy.fotolog.pl/in-vitro-wedlug-disy,1370470

Bardziej szczegółowo

Obliczanie i badanie obwodów prądu trójfazowego 311[08].O1.05

Obliczanie i badanie obwodów prądu trójfazowego 311[08].O1.05 - 0 - MINISTERSTWO EDUKACJI i NAUKI Teresa Birecka Obliczanie i badanie obwodów rądu trójazowego 3[08].O.05 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksloatacji Państwowy Instytut Badawczy Radom

Bardziej szczegółowo

BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH STARZONYCH W WODZIE THERMAL RESERACH OF GLASS/EPOXY LAMINATED AGING IN WATER

BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH STARZONYCH W WODZIE THERMAL RESERACH OF GLASS/EPOXY LAMINATED AGING IN WATER Andrzej PUSZ, Łukasz WIERZBICKI, Krzysztof PAWLIK Politechnika Śląska Instytut Materiałów InŜynierskich i Biomedycznych E-mail: lukasz.wierzbicki@polsl.pl BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH

Bardziej szczegółowo

Podstawy Obliczeń Chemicznych

Podstawy Obliczeń Chemicznych Podstawy Obliczeń Chemicznych Korekta i uzuełnienia z dnia 0.10.009 Autor rozdziału: Łukasz Ponikiewski Rozdział. Prawa Gazowe.1. Warunki normalne.1.1. Objętość molowa gazów rawo Avogadro.1.. Stała gazowa..

Bardziej szczegółowo

JAKOŚCIOWA ANALIZA TERMOGRAMÓW W DIAGNOSTYCE IZOLACYJNOŚCI TERMICZNEJ PRZEGRÓD ZEWNĘTRZNYCH W BUDYNKACH MIESZKALNYCH *

JAKOŚCIOWA ANALIZA TERMOGRAMÓW W DIAGNOSTYCE IZOLACYJNOŚCI TERMICZNEJ PRZEGRÓD ZEWNĘTRZNYCH W BUDYNKACH MIESZKALNYCH * JAKOŚCIOWA ANALIZA TERMOGRAMÓW W DIAGNOSTYCE IZOLACYJNOŚCI TERMICZNEJ PRZEGRÓD ZEWNĘTRZNYCH W BUDYNKACH MIESZKALNYCH * Dr inż. Paweł Krause, Dr inż. Tomasz Steil, Dr inż. Artur Nowoświat WPROWADZENIE Obliczenia

Bardziej szczegółowo

BADANIA SKUTECZNOŚCI KLEJENIA POLIAMIDU PA6 ORAZ POLITETRAFLUOROETYLENU (PTFE)

BADANIA SKUTECZNOŚCI KLEJENIA POLIAMIDU PA6 ORAZ POLITETRAFLUOROETYLENU (PTFE) BADANIA SKUTECZNOŚCI KLEJENIA POLIAMIDU PA6 ORAZ POLITETRAFLUOROETYLENU (PTFE) Mariusz KŁONICA, Józef KUCZMASZEWSKI Streszczenie W pracy przedstawiono wybrane wyniki badań dotyczących skuteczności klejenia

Bardziej szczegółowo

OKREŚ LANIE CHARAKTERYSTYK DRGANIOWYCH SILNIKÓW TURBINOWYCH W STANACH NIEUSTALONYCH

OKREŚ LANIE CHARAKTERYSTYK DRGANIOWYCH SILNIKÓW TURBINOWYCH W STANACH NIEUSTALONYCH ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MARYNARKI WOJENNEJ ROK LII NR 3 (186) 2011 Anrzej Grzą ziela Akaemia Marynarki Wojennej OKREŚ LANIE CHARAKTERYSTYK DRGANIOWYCH SILNIKÓW TURBINOWYCH W STANACH NIEUSTALONYCH STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo

Porównanie nacisków obudowy Glinik 14/35-POz na spąg obliczonych metodą analityczną i metodą Jacksona

Porównanie nacisków obudowy Glinik 14/35-POz na spąg obliczonych metodą analityczną i metodą Jacksona dr inż. JAN TAK Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie inż. RYSZARD ŚLUSARZ Zakład Maszyn Górniczych GLINIK w Gorlicach orównanie nacisków obudowy Glinik 14/35-Oz na sąg obliczonych metodą

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z matematyki na poziomie podstawowym wraz z rozwiązaniami

Przykładowe zadania z matematyki na poziomie podstawowym wraz z rozwiązaniami 8 Liczba 9 jest równa A. B. C. D. 9 5 C Przykładowe zadania z matematyki na oziomie odstawowym wraz z rozwiązaniami Zadanie. (0-) Liczba log jest równa A. log + log 0 B. log 6 + log C. log 6 log D. log

Bardziej szczegółowo

METODY WZMACNIANIA KONSTRUKCJI STALOWYCH STRENGTHENING OF STEEL STRUCTURES CONCEPTS AND THEIR APPLICATIONS

METODY WZMACNIANIA KONSTRUKCJI STALOWYCH STRENGTHENING OF STEEL STRUCTURES CONCEPTS AND THEIR APPLICATIONS Mateusz Kuśnierek, Maciej Maciejak I rok (stuia II stopnia) Koło Naukowe KONKRET przy Katerze Konstrukcji Betonowych Politechnika Wrocławska Opiekun naukowy referatu r inż. T. Trapko METODY WZMACNIANIA

Bardziej szczegółowo

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu POLITECHNIKA ŚLĄSKA ZESZYTY NAUKOWE NR 1676 SUB Gottingen 7 217 872 077 Andrzej PUSZ 2005 A 12174 Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych

Bardziej szczegółowo

WYBÓR FORMY OPODATKOWANIA PRZEDSIĘBIORSTW NIEPOSIADAJĄCYCH OSOBOWOŚCI PRAWNEJ

WYBÓR FORMY OPODATKOWANIA PRZEDSIĘBIORSTW NIEPOSIADAJĄCYCH OSOBOWOŚCI PRAWNEJ ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 667 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 40 2011 ADAM ADAMCZYK Uniwersytet Szczeciński WYBÓR FORMY OPODATKOWANIA PRZEDSIĘBIORSTW NIEPOSIADAJĄCYCH OSOBOWOŚCI

Bardziej szczegółowo

Katedra Silników Spalinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI. Badanie pompy ciepła - 1 -

Katedra Silników Spalinowych i Pojazdów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI. Badanie pompy ciepła - 1 - Katera Silników Spalinowych i Pojazów ATH ZAKŁAD TERMODYNAMIKI Baanie pompy - - Wstęp teoretyczny Pompa jest urzązeniem eneretycznym, które realizuje przepływ w kierunku wzrostu temperatury. Pobiera ciepło

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM ĆWICZENIE LABORATORYJNE NR 7. Temat: Określenie sztywności ścianki korpusu polimerowego - metody analityczne i doświadczalne

LABORATORIUM ĆWICZENIE LABORATORYJNE NR 7. Temat: Określenie sztywności ścianki korpusu polimerowego - metody analityczne i doświadczalne LABORATORIUM ĆWICZNI LABORATORYJN NR 7 Oracował: Piotr Kowalewski Instytut Konstrukcji i ksloatacji Maszyn Politechniki Wrocławskiej Temat: Określenie sztywności ścianki korusu olimerowego - metody analityczne

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

SPRĘŻYNY SPRINGS. seria/series. Sprężyny do niskich obciążeń zgodne z normą ISO 10243. Sprężyny do podwyższonych obciążeń zgodne z normą ISO 10243

SPRĘŻYNY SPRINGS. seria/series. Sprężyny do niskich obciążeń zgodne z normą ISO 10243. Sprężyny do podwyższonych obciążeń zgodne z normą ISO 10243 SPRĘŻYNY SPRINGS seria/series SI Sprężyna / Spring Opis / escription Sprężyny o niskich obciążeń zgone z normą ISO 10243 Light uty springs to ISO 10243 Sprężyny o powyższonych obciążeń zgone z normą ISO

Bardziej szczegółowo

U L T R A ZAKŁAD BADAŃ MATERIAŁÓW

U L T R A ZAKŁAD BADAŃ MATERIAŁÓW U L T R A ZAKŁAD BADAŃ MATERIAŁÓW Zał 1 instr Nr02/01 str. 53-621 Wrocław, Głogowska 4/55, tel/fax 071 3734188 52-404 Wrocław, Harcerska 42, tel. 071 3643652 www.ultrasonic.home.pl tel. kom. 0 601 710290

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksploatacji Maszyn specjalność: konstrukcja i eksploatacja maszyn i pojazdów

WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksploatacji Maszyn specjalność: konstrukcja i eksploatacja maszyn i pojazdów WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksloatacji Maszyn secjalność: konstrukcja i eksloatacja maszyn i ojazdów Instrukcja do zajęć laboratoryjnych Temat ćwiczenia: Budowa i działanie układu hydraulicznego.

Bardziej szczegółowo

17. 17. Modele materiałów

17. 17. Modele materiałów 7. MODELE MATERIAŁÓW 7. 7. Modele materiałów 7.. Wprowadzenie Podstawowym modelem w mechanice jest model ośrodka ciągłego. Przyjmuje się, że materia wypełnia przestrzeń w sposób ciągły. Możliwe jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Opis techniczny. Strona 1

Opis techniczny. Strona 1 Ois techniczny Strona 1 1. Założenia dla instalacji solarnej a) lokalizacja inwestycji: b) średnie dobowe zużycie ciełej wody na 1 osobę: 50 [l/d] c) ilość użytkowników: 4 osób d) temeratura z.w.u. z sieci

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. BIOCHEMIA BIOCHEMISTRY Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Maria Filek Zespół dydaktyczny dr Anna Barbasz dr Elżbieta Rudolphi-Skórska dr Apolonia Sieprawska

Bardziej szczegółowo

Janusz Górczyński. Prognozowanie i symulacje w zadaniach

Janusz Górczyński. Prognozowanie i symulacje w zadaniach Wykłady ze statystyki i ekonometrii Janusz Górczyński Prognozowanie i symulacje w zadaniach Wyższa Szkoła Zarządzania i Marketingu Sochaczew 2009 Publikacja ta jest czwartą ozycją w serii wydawniczej Wykłady

Bardziej szczegółowo

Ć W I C Z E N I E N R C-6

Ć W I C Z E N I E N R C-6 INSTYTUT FIZYKI WYDZIAŁ INŻYNIERII PRODUKCJI I TECHNOLOGII MATERIAŁÓW POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA PRACOWNIA MECHANIKI I CIEPŁA Ć W I C Z E N I E N R C-6 WYZNACZANIE SPRAWNOŚCI CIEPLNEJ GRZEJNIKA ELEKTRYCZNEGO

Bardziej szczegółowo

Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką

Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką Dr hab. Piotr Kiełczyński, prof. w IPPT PAN, Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN Zakład Teorii Ośrodków

Bardziej szczegółowo

Metrologia Techniczna

Metrologia Techniczna Zakła Metrologii i Baań Jakości Wrocław, nia Rok i kierunek stuiów Grupa (zień tygonia i gozina rozpoczęcia zajęć) Metrologia Techniczna Ćwiczenie... Imię i nazwisko Imię i nazwisko Imię i nazwisko Błęy

Bardziej szczegółowo

Wskaźnik smukłości a wysklepienie podłużne stóp studentów

Wskaźnik smukłości a wysklepienie podłużne stóp studentów 98 Hygeia Public Health 2014, 49(1): 98-102 a wyskleienie odłużne stó studentów Index of slenderness vs. longitudinal arch of students feet Ewa Puszczałowska-Lizis Instytut Fizjoteraii, Wydział Medyczny,

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OFERTOWY. NIP wykonawcy:... Numer telefonu:... Numer faksu... Adres e-mail:... Nazwa banku i numer konta bankowego Wykonawcy

FORMULARZ OFERTOWY. NIP wykonawcy:... Numer telefonu:... Numer faksu... Adres e-mail:... Nazwa banku i numer konta bankowego Wykonawcy FORMULARZ OFERTOWY W związku z ogłoszeniem rzetargu nieograniczonego n Zaku, dostawa i instalacja skaningowego mikrosko elektronowego z rzystawką EDS dla Laboratorium Międzyuczelnianego w Stalowej Woli

Bardziej szczegółowo

Hydraulika i Pneumatyka

Hydraulika i Pneumatyka Hydraulika i Pneumatyka ukazuje się od roku 1980 dwumiesięcznik naukowo-techniczny O R G A N S T O WA R Z Y S Z E N I A I N Ż Y N I E R Ó W I T E C H N I KÓ W E C H A N I KÓ W P O L S K I C H ELEENTY I

Bardziej szczegółowo

Rys. 1 Zestaw do przeprowadzenia eksperymentu.

Rys. 1 Zestaw do przeprowadzenia eksperymentu. 3. Odbijająca się piłka Treść problemu: Upuszczona piłeczka pingpongowa odbija się od podłoża, na które pada. Charakter tego zjawiska zmienia się, gdy w piłeczce znajduje się ciecz. Zbadaj, jak charakter

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

26 Nowa koncepcja parownika pracującego w obiegu ORC z przepływem wspomaganym siłami kapilarnymi i grawitacyjnymi

26 Nowa koncepcja parownika pracującego w obiegu ORC z przepływem wspomaganym siłami kapilarnymi i grawitacyjnymi ŚRODKOWO-POMORSKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE OCHRONY ŚRODOWISKA Rocznik Ochrona Środowiska Tom 13. Rok 2011 ISSN 1506-218X 425-440 26 Nowa koncecja arownika racującego w obiegu ORC z rzeływem wsomaganym siłami

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKI ZŁOŻONYCH UKŁADÓW Z TURBINAMI GAZOWYMI

CHARAKTERYSTYKI ZŁOŻONYCH UKŁADÓW Z TURBINAMI GAZOWYMI CHARAERYSYI ZŁOŻOYCH UŁADÓW Z URBIAMI AZOWYMI Autor: rzysztof Badyda ( Rynek Energii nr 6/200) Słowa kluczowe: wytwarzanie energii elektrycznej, turbina gazowa, gaz ziemny Streszczenie. W artykule rzedstawiono

Bardziej szczegółowo

Michał Maj WPŁYW KIERUNKU WSTĘPNEGO ODKSZTAŁCENIA NA PROCES MAGAZYNOWANIA ENERGII W POLIKRYSZTAŁACH

Michał Maj WPŁYW KIERUNKU WSTĘPNEGO ODKSZTAŁCENIA NA PROCES MAGAZYNOWANIA ENERGII W POLIKRYSZTAŁACH INSTYTUT PODSTAWOWYCH PROBLEMÓW TECHNIKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK PRACA DOKTORSKA Michał Maj WPŁYW KIERUNKU WSTĘPNEGO ODKSZTAŁCENIA NA PROCES MAGAZYNOWANIA ENERGII W POLIKRYSZTAŁACH Promotor: dr hab. inż.

Bardziej szczegółowo

Opcje III. 1. Opcje na indeksy

Opcje III. 1. Opcje na indeksy . Opcje na ineksy Opcje III Na wielu giełach notowane są opcje na ineksy giełowe, w których instrumentem bazowym jest ineks. Najbarziej popularnymi opcjami ineksowymi są: opcja na ineks S&P500 (opcja typu

Bardziej szczegółowo

Słowa kluczowe: symulator, model rozproszony diody półprzewodnikowe, obliczenia rozproszone, Java, CORBA

Słowa kluczowe: symulator, model rozproszony diody półprzewodnikowe, obliczenia rozproszone, Java, CORBA Portal internetowy do symulacji fizycznej rzyrządów ółrzewodnikowych z wykorzystaniem technologii CORBA. B.ZIĘBA, J.WOJCIECHOWSKI, G. JABŁOŃSKI, W.ZABIEROWSKI, A. NAPIERALSKI KATEDRA MIKROELEKTRONIKI I

Bardziej szczegółowo

Obliczanie pali obciążonych siłami poziomymi

Obliczanie pali obciążonych siłami poziomymi Obliczanie ali obciążonych siłami oziomymi Obliczanie nośności bocznej ali obciążonych siłą oziomą Srawdzenie sztywności ala Na to, czy dany al można uznać za sztywny czy wiotki, mają wływ nie tylko wymiary

Bardziej szczegółowo

Publikacje pracowników Katedry Inżynierii Materiałowej w 2010 r.

Publikacje pracowników Katedry Inżynierii Materiałowej w 2010 r. Publikacje pracowników Katedry Inżynierii Materiałowej w 2010 r. 1. Żenkiewicz M., Richert J., Różański A.: Effect of blow moulding on barrier properties of polylactide nanocomposite films, Polymer Testing

Bardziej szczegółowo

C. EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

C. EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Oczyszczanie Wody 2 Nazwa modułu w języku angielskim Water Treatment 2 Obowiązuje

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN. Ćwiczenie H-1 OKREŚLENIE CHARAKTERYSTYK DŁAWIKÓW HYDRAULICZNYCH

POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN. Ćwiczenie H-1 OKREŚLENIE CHARAKTERYSTYK DŁAWIKÓW HYDRAULICZNYCH POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN Ćwiczenie H-1 Temat: OKREŚLENIE CHARAKTERYSTYK DŁAWIKÓW HYDRAULICZNYCH Konsutacja i oracowanie: dr ab. inż. Donat Lewandowski, rof. PŁ

Bardziej szczegółowo

Krystyna Gronostaj Maria Nowotny-Różańska Katedra Chemii i Fizyki, FIZYKA Uniwersytet Rolniczy do użytku wewnętrznego ĆWICZENIE 4

Krystyna Gronostaj Maria Nowotny-Różańska Katedra Chemii i Fizyki, FIZYKA Uniwersytet Rolniczy do użytku wewnętrznego ĆWICZENIE 4 Kystyna Gonostaj Maia Nowotny-Różańska Katea Cheii i Fizyki, FIZYKA Uniwesytet Rolniczy o użytku wewnętznego ĆWICZENIE 4 WYZNACZANIE GĘSTOŚCI CIAŁ STAŁYCH I CIECZY PRZY POMOCY PIKNOMETRU Kaków, 2004-2012

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH Wpływ obróbki termicznej ziemniaków... Arkadiusz Ratajski, Andrzej Wesołowski Katedra InŜynierii Procesów Rolniczych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Wpływ czynników zewnętrznych na obciążalność kabli

Wpływ czynników zewnętrznych na obciążalność kabli Wpływ czynników zewnętrznych na obciążalność kabli Wybrane zaganienia Franciszek Spyra ZPBE Energopomiar Elektryka Gliwice Wstęp W artykule przestawiono wpływ czynników zewnętrznych na obciążalność kabli.

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Algorytmy graficzne. Metody binaryzacji obrazów

Algorytmy graficzne. Metody binaryzacji obrazów Algorytmy graficzne Metoy binaryzacji obrazów Progowanie i binaryzacja Binaryzacja jest procesem konwersji obrazów kolorowych lub monochromatycznych (w ocieniach szarości) o obrazu wupoziomowego (binarnego).

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA KRAKOWSKA Instytut Inżynierii Cieplnej i Procesowej Zakład Termodynamiki i Pomiarów Maszyn Cieplnych POMIAR CIŚNIENIA

POLITECHNIKA KRAKOWSKA Instytut Inżynierii Cieplnej i Procesowej Zakład Termodynamiki i Pomiarów Maszyn Cieplnych POMIAR CIŚNIENIA Laboratorium Termodynamiki i Pomiarów Maszyn Cielnych POLITECHNIKA KRAKOWSKA Instytut Inżynierii Cielnej i Procesowej Zakład Termodynamiki i Pomiarów Maszyn Cielnych LABORATORIUM TERMODYNAMIKI I POMIARÓW

Bardziej szczegółowo

z d n i a 2 3. 0 4.2 0 1 5 r.

z d n i a 2 3. 0 4.2 0 1 5 r. C h o r ą g i e w D o l n o l ą s k a Z H P I. P o s t a n o w i e n i a p o c z ą t k o w e U c h w a ł a n r 1 5 / I X / 2 0 1 5 K o m e n d y C h o r ą g w i D o l n o l ą s k i e j Z H P z d n i a

Bardziej szczegółowo

MECHANIK NR 3/2015 59

MECHANIK NR 3/2015 59 MECHANIK NR 3/2015 59 Bogusław PYTLAK 1 toczenie, owierzchnia mimośrodowa, tablica krzywych, srzężenie osi turning, eccentric surface, curve table, axis couling TOCZENIE POWIERZCHNI MIMOŚRODOWYCH W racy

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: MECHANIKA I WYTRZYMAŁOŚĆ STRUKTUR KOSTNYCH I IMPLANTÓW Strength and Mechanics of Bone Structure and Implants Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy moduł specjalności

Bardziej szczegółowo

Czym się różni ciecz od ciała stałego?

Czym się różni ciecz od ciała stałego? Szkła Czym się różni ciecz od ciała stałego? gęstość Czy szkło to ciecz czy ciało stałe? Szkło powstaje w procesie chłodzenia cieczy. Czy szkło to ciecz przechłodzona? kryształ szkło ciecz przechłodzona

Bardziej szczegółowo

poszczególnych modeli samochodów marki Opel z dnia 31.01.2013. skrzyni biegów

poszczególnych modeli samochodów marki Opel z dnia 31.01.2013. skrzyni biegów 1 Opel D1JOI AAAA Ampera X30F 150 KM (elektryczny) AT 34.10.21-36.00 benzyna 1398 1,2 27 2 Opel H-B AE11 Agila 1.0 ECOTEC 68 KM MT5 34.10.21-33.00 benzyna 996 4,6 4,7 106 109 3 Opel H-B AF11 Agila 1.2

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA ŚRODOWISKA WYBRANE PROCESY (w trakcie opracowania)

INŻYNIERIA ŚRODOWISKA WYBRANE PROCESY (w trakcie opracowania) Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Walemar Pogórski INŻYNIERIA ŚRODOWISKA WYBRANE PROCESY (w trakcie opracowania) wersja 2012-04-04 Wrocław 2012 UKŁADY FAZOWE 5 Liczby kryterialne... 5 Liczba Froue'a,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Inżynieria Rolnicza 4(122)/2010 WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Aleksander Krzyś, Józef Szlachta,

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze normatywy w sterowaniu zapasami

Najważniejsze normatywy w sterowaniu zapasami Najważniejsze normatywy w sterowaniu zaasami Q artia ostawy ilość materiałów ostarczanych jenorazowo, Q artia ostawy ilość materiałów ostarczanych jenorazowo, T okres mięzy ostawami, C czas realizacji

Bardziej szczegółowo

Zestawienie samochodów osobowych Opel zawierające informacje o zużyciu paliwa i emisji CO 2

Zestawienie samochodów osobowych Opel zawierające informacje o zużyciu paliwa i emisji CO 2 Zestawienie samochodów osobowych Opel zawierające informacje o zużyciu paliwa i emisji CO 2 Pojazdy pogrupowane według typu paliwa, uszeregowane według wielkości poszczególnych modeli samochodów marki

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Systemy Just-in-time. Sterowanie produkcją

Systemy Just-in-time. Sterowanie produkcją Systemy Just-n-tme Sterowane proukcją MRP MRP II Just n tme OPT 1 Sterowane proukcją MRP MRP II Just n tme OPT Koszty opóźneń Kary umowne Utrata zamówena Utrata klenta Utrata t reputacj 2 Problemy z zapasam

Bardziej szczegółowo

OPTOELEKTRONIKA IV. ZJAWISKO FOTOELEKTRYCZNE WEWNĘTRZNE W PÓŁPRZEWODNIKACH.

OPTOELEKTRONIKA IV. ZJAWISKO FOTOELEKTRYCZNE WEWNĘTRZNE W PÓŁPRZEWODNIKACH. 1 IV. ZJAWISKO FOTOELEKTRYCZNE WEWNĘTRZNE W PÓŁPRZEWODNIKACH. Cel ćwiczenia: Wyznaczenie postawowych parametrów spektralnych fotoprzewozącego etektora poczerwieni. Opis stanowiska: Monochromator-SPM- z

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Przemiany termodynamiczne

Wykład 2. Przemiany termodynamiczne Wykład Przemiany termodynamiczne Przemiany odwracalne: Przemiany nieodwracalne:. izobaryczna = const 7. dławienie. izotermiczna = const 8. mieszanie. izochoryczna = const 9. tarcie 4. adiabatyczna = const

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Paweł Ramos, Barbara Pilawa, Maciej Adamski STRESZCZENIE Katedra i Zakład Biofizyki Wydziału Farmaceutycznego

Bardziej szczegółowo

Termodynamika 1. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Termodynamika 1. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Termodynamika Projekt wsółfinansowany rzez Unię Euroejską w ramach Euroejskiego Funduszu Sołecznego Układ termodynamiczny Układ termodynamiczny to ciało lub zbiór rozważanych ciał, w którym obok innych

Bardziej szczegółowo

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE Poland GENERAL INFORMATION USE Whiteheart malleable cast iron fittings brand EE are used in threaded pipe joints, particularly in water, gas,

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Kompozyty Większość materiałów budowlanych to materiały złożone tzw. KOMPOZYTY składające się z co najmniej dwóch składników występujących

Bardziej szczegółowo

ENERGOOSZCZĘDNY NAPĘD Z SILNIKIEM SYNCHRONICZNYM O MAGNESACH TRWAŁYCH Z ŁAGODNYM STARTEM

ENERGOOSZCZĘDNY NAPĘD Z SILNIKIEM SYNCHRONICZNYM O MAGNESACH TRWAŁYCH Z ŁAGODNYM STARTEM POZNAN UNIVE RSITY OF TE CHNOLOGY ACADE MIC JOURNALS No 75 Electrical Engineering 213 Tomaz PAJCHROWSKI* ENERGOOSZCZĘDNY NAPĘD Z SILNIKIEM SYNCHRONICZNYM O MAGNESACH TRWAŁYCH Z ŁAGODNYM STARTEM W artykule

Bardziej szczegółowo

Deterministyczne i stochastyczne modele ścieżek regulatorowych związanych z apoptozą

Deterministyczne i stochastyczne modele ścieżek regulatorowych związanych z apoptozą Politechnika Śląska Wyział Automatyki, Elektroniki i Informatyki Deterministyczne i stochastyczne moele ścieżek regulatorowych związanych z apoptozą Krzysztof Puszyński praca oktorska wykonana po kierunkiem

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA TECHNICZNA D-02.01.01 WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I -V KATEGORII

SPECYFIKACJA TECHNICZNA D-02.01.01 WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I -V KATEGORII SPECYFIKACJA TECHNICZNA D-02.01.01 WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I -V KATEGORII 1. WSTĘP D 02.01.01 Roboty ziemne wykonanie wykopów w gruntach I V kategorii 1.1. Przemiot ST Przemiotem niniejszej Specyfikacji

Bardziej szczegółowo

Wybór systemu i planowanie wykorzystania deskowań w wykonawstwie monolitycznych konstrukcji betonowych

Wybór systemu i planowanie wykorzystania deskowań w wykonawstwie monolitycznych konstrukcji betonowych 54 Wybór systemu i planowanie wykorzystania eskowań w wykonawstwie monolitycznych konstrukcji betonowych Dr hab. inż. Roman Marcinkowski, mgr inż. Anna Krawczyńska, Wyział Buownictwa, Mechaniki i Petrochemii

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE METODY CBR DO SZACOWANIA KOSZTÓW WYTWARZANIA W FAZIE PROJEKTOWANIA

ZASTOSOWANIE METODY CBR DO SZACOWANIA KOSZTÓW WYTWARZANIA W FAZIE PROJEKTOWANIA ZASTOSOWANIE METODY CBR DO SZACOWANIA KOSZTÓW WYTWARZANIA W FAZIE PROJEKTOWANIA prof. r hab. iż. Ryszar Kosala r.kosala@po.opole.pl mgr iż. Barbara Baruś b.barus@po.opole.pl Politechika Opolska Wyział

Bardziej szczegółowo

Ć W I C Z E N I E N R E-17

Ć W I C Z E N I E N R E-17 INSTYTUT FIZYKI WYDZIAŁ INŻYNIERII PRODUKCJI I TECHNOLOGII MATERIAŁÓW POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA PRACOWNIA ELEKTRYCZNOŚCI I MAGNETYZMU Ć W I C Z E N I E N R E-17 WYZNACZANIE STAŁEJ DIELEKTRYCZNEJ RÓŻNYCH

Bardziej szczegółowo

ALGORYTMY OPTYMALIZACJI wyklad 3.nb 1. Wykład 3. Sformułujemy teraz warunki konieczne dla istnienia rozwiązań zagadnienia optymalizacyjnego:

ALGORYTMY OPTYMALIZACJI wyklad 3.nb 1. Wykład 3. Sformułujemy teraz warunki konieczne dla istnienia rozwiązań zagadnienia optymalizacyjnego: ALGORYTMY OPTYMALIZACJI wyklad 3.nb 1 Wykład 3 3. Otymalizacja z ograniczeniami Sformułujemy teraz warunki konieczne dla istnienia rozwiązań zagadnienia otymalizacyjnego: g i HxL 0, i = 1, 2,..., m (3.1)

Bardziej szczegółowo

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania.

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. WYśSZA SZKOŁA INśYNIERII DENTYSTYCZNEJ im. prof. Meissnera w Ustroniu Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Barbara

Bardziej szczegółowo

Idealnie dopasowuje się, zabija bakterie* 1, 2. Nie wszystkie opatrunki ze srebrem są tak samo zbudowane. * Jak wykazano w testach in vitro

Idealnie dopasowuje się, zabija bakterie* 1, 2. Nie wszystkie opatrunki ze srebrem są tak samo zbudowane. * Jak wykazano w testach in vitro Idealnie dopasowuje się, zabija bakterie* 1, 2 Nie wszystkie opatrunki ze srebrem są tak samo zbudowane * Jak wykazano w testach in vitro Kluczowe wyzwania w procesie leczenia ran Główne wyzwanie w walce

Bardziej szczegółowo

Porównanie kąta zwilżalności podstawowych materiałów protetycznych stosowanych w wykonawstwie protez ruchomych w badaniach in vitro*

Porównanie kąta zwilżalności podstawowych materiałów protetycznych stosowanych w wykonawstwie protez ruchomych w badaniach in vitro* PROTET. STOMATOL., 2009, LIX, 6, 401-406 Porównanie kąta zwilżalności podstawowych materiałów protetycznych stosowanych w wykonawstwie protez ruchomych w badaniach in vitro* Comparison of wetting contact

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Zielona chemia (część 2)

Wykład 3. Zielona chemia (część 2) Wykład 3 Zielona chemia (część 2) Glicerol jako zielony rozpuszczalnik Nietoksyczny, tani, łatwo dostępny, odnawialny, wysoka temp. wrzenia (nie jest klasyfikowany jako LZO/VOC), polarny, może być stosowany

Bardziej szczegółowo

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii Ćw. 6/7 Wyznaczanie gęstości cieczy za pomocą wagi Mohra. Wyznaczanie gęstości ciał stałych metodą hydrostatyczną. 1. Gęstość ciała. 2. Ciśnienie hydrostatyczne. Prawo Pascala. 3. Prawo Archimedesa. 4.

Bardziej szczegółowo

2 7k 0 5k 2 0 1 5 S 1 0 0 P a s t w a c z ł o n k o w s k i e - Z a m ó w i e n i e p u b l i c z n e n a u s ł u g- i O g ł o s z e n i e o z a m ó w i e n i u - P r o c e d u r a o t w a r t a P o l

Bardziej szczegółowo

Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL

Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL We wstępnej analizie przyjęto następujące założenia: Dwuwymiarowość

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej. LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.. Wprowadzenie Soczewką nazywamy ciało przezroczyste ograniczone

Bardziej szczegółowo