Półrocznik popularnonaukowy Muzeum Mazowieckiego w Płocku poświęcony przyrodzie, historii i kulturze północno-zachodniego Mazowsza

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Półrocznik popularnonaukowy Muzeum Mazowieckiego w Płocku poświęcony przyrodzie, historii i kulturze północno-zachodniego Mazowsza"

Transkrypt

1 P ł o c k i e S i e r p e c k i e P ł o ń s k i e G o s t y n i ń s k i e numer 4 ISSN czerwiec 2013 Półrocznik popularnonaukowy Muzeum Mazowieckiego w Płocku poświęcony przyrodzie, historii i kulturze północno-zachodniego Mazowsza W numerze między innymi Moc mazowieckich dębów Stary kościół w Imielnicy Historia miejsca zwanego Czarnym Dworem O aniołach z płockich cmentarzy Motywy secesyjne na banknotach Austro-Węgier, Czechosłowacji, Niemiec i Polski Korespondencja z Nowogrodu Wielkiego

2 2 Od redakcji Drodzy Czytelnicy! Już prawie od dwóch lat rytm pracy naszego zespołu redakcyjnego wyznaczają półroczne odcinki: od grudnia do czerwca i od czerwca do grudnia. W tych bowiem miesiącach ukazują się, jako ukoronowanie sześciomiesięcznej wytężonej pracy redakcyjnej, kolejne zeszyty Naszych Korzeni. Obecnie przekazujemy Państwu czwarty numer periodyku, jeszcze obszerniejszy niż poprzednie. Serdecznie dziękuję wszystkim autorom za wysiłek włożony w napisanie licznych artykułów i kolegom z redakcji za przygotowanie niniejszego zeszytu. Podobnie jak w poprzednich trzech tomikach, tak i teraz, w opublikowanych materiałach przewija się pewien motyw przewodni. Tym razem jednak ma on inny charakter. Otóż nie jest to określone wydarzenie historyczne, teren czy zabytek, lecz problemy badawcze, których wspólnym mianownikiem są dokonane podczas ich zgłębiania odkrycia w różnych dziedzinach. Są to mianowicie odkrycia geologiczne (w tekście Piotra Szwarczewskiego o wzgórzu Krasino), archeologiczne (w artykule Roberta Nowaka o starym kościele w Imielnicy), heraldyczne (w materiale Andrzeja Boboli Muszalskiego o pułkowniku Gugenmusie), archiwalne (w opracowaniach Andrzeja Rogozińskiego o Czarnym Dworze w Płocku oraz Gabrieli Nowak o kaplicy grobowej Dębskich we wsi Grodziec i zapomnianej bóżnicy w Pomiechówku), etnograficzne (w szkicu Grzegorza Piaskowskiego o kontynuacji obrzędu chodzenia z gaikiem we wsi Podgórze), konserwatorskie (w raporcie Doroty Zaremby z renowacji pałacu w Sannikach), historyczno-literackie (w pracy Tomasza Kordali o Władysławie Józefie Dobrowolskim i jego niezwykłej powieści mazowieckiej Jastrzębia boleść), przyrodnicze (w impresjach Piotra Jarzyńskiego i Sławomira Gajewskiego na temat podpłockich lasów). Ponieważ ciągle trwa rok 2013, w którym obchodzimy 150. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego, tematyki powstańczej nie mogło zabraknąć i w tym numerze Naszych Korzeni. Znajdą ją Państwo w artykułach Krzysztofa Zadrożnego, Jolanty Załęczny i Barbary Rydzewskiej. Dwie ostatnie autorki skupiły się na omówieniu form upamiętnienia zrywu powstańczego z lat , zwłaszcza w okresie międzywojennym w Polsce i w Płocku. Pozostałe artykuły, nie wymienione tutaj, również zasługują na uwagę, ponieważ traktują o sprawach ciekawych i mało znanych. Całości dopełniają nasze stałe rubryki: Dokument (tu niezwykle interesujące wspomnienia leśnika Michała Sokołowskiego), Aktualności (relacja z polsko-rosyjskiej sesji naukowej poświęconej Powstaniu Styczniowemu, która odbyła się w Nowogrodzie Wielkim, autorstwa prof. Borysa Kowaliowa), Recenzje i Polemiki (m.in. dwugłos na temat wydanej ostatnio książki J. Przedpełskiego i J. Stefańskiego, Żydzi płoccy w dziejach miasta), Ocalić od Zapomnienia, Czy Wiesz, że... i inne. Z ogromnym żalem informujemy o śmierci Pana Andrzeja Jakubowskiego, niestrudzonego autora krzyżówek zamieszczanych w Naszych Korzeniach. Pan Andrzej zmarł po długiej i ciężkiej chorobie 5 czerwca 2013 roku, w wieku 64 lat. Jego pogrzeb odbył się 10 czerwca w Płocku. Tomasz Kordala redaktor naczelny Nasze Korzenie Półrocznik popularnonaukowy Muzeum Mazowieckiego w Płocku poświęcony przyrodzie, historii i kulturze północno-zachodniego Mazowsza (Płockie, Sierpeckie, Płońskie, Gostynińskie) Leonard Sobieraj dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku Wydawca Muzeum Mazowieckie w Płocku Płock, ul. Tumska 8 tel , fax Redakcja Tomasz Kordala redaktor naczelny Sławomir Gajewski zastępca red. nacz. Krzysztof Matusiak, Zbigniew Miecznikowski, Grzegorz Piaskowski, Barbara Rydzewska, Krystyna Suchanecka, Krzysztof Zadrożny, Leonard Sobieraj Zbigniew Chlewiński sekretarz redakcji Magdalena Gałat skład, opracowanie graficzne Współpracują Jolanta Borowska, Stanisław Czachorowski, Anna Górczyńska, Aleksandra Grabowska, Piotr Jarzyński, Ewa Jaszczak, Andrzej Jeznach, Adam Dariusz Kotkiewicz, Radosław Rękawiecki, Andrzej Rogoziński, Andrzej Tucholski Redakcja zastrzega sobie prawo wprowadzania zmian i skrótów w tekstach przeznaczonych do publikacji. Nakład 600 egz. Na okładce: dąb szypułkowy Chrobry pomnik przyrody w miejscowości Białobrzegi, gm. Bodzanów; fot. S. Gajewski.

3 3 4 Wzgórze Krasino w Smorzewie widziane okiem geomorfologa Piotr Szwarczewski 9 Lasy Zglenickie Piotr Jarzyński 14 Moc mazowieckich dębów (część I) Sławomir Gajewski 19 Mazowsze w Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza. Część 3: Kościół na Mazowszu Wojciech Ostrowski 22 Pułkownik Gugenmus i jego herb. Heraldyczne odkrycie na płockiej nekropolii Andrzej Bobola Muszalski 25 Stary kościół w Imielnicy Robert Nowak 36 Pałac w Sannikach w świetle nowych ustaleń naukowych Dorota Zaremba 42 Rodzinna kaplica grobowa Dębskich na cmentarzu parafialnym we wsi Grodziec Gabriela Nowak 45 Zapomniana bóżnica w Pomiechówku Gabriela Nowak 47 Historia miejsca zwanego Czarnym Dworem Andrzej Rogoziński 52 Gustaw i Bolesław Ćwirko powstańcy styczniowi Krzysztof Zadrożny 53 Mogiła powstańca Adama Ratajskiego epilog Krzysztof Zadrożny 54 Weterani Powstania Styczniowego w życiu społecznym Drugiej Rzeczypospolitej Jolanta Załęczny 61 Pamięć o Powstaniu Styczniowym w dawnym Płocku Barbara Rydzewska 65 In paradisum deducant te Angeli o aniołach z płockich cmentarzy Mariusz Andrzej Kasprzak 71 Motywy secesyjne na banknotach Austro-Węgier, Czechosłowacji, Niemiec i Polski Juliusz Bieniaś 77 Okupacja w okolicach Małej Wsi we wspomnieniach Jana Ciarki Andrzej Jeznach 83 Chodzenie z gaikiem we wsi Podgórze pod Wyszogrodem Grzegorz Piaskowski 85 Znachorka. Historia prawdziwa Daniel Ratz 91 Dokument. Leśniczówka w Korzeniu jaką pamiętam Michał Sokołowski 102 Aktualności. Polsko-rosyjska konferencja naukowa (korespondencja z Nowogrodu Wielkiego) Boris Kowaliow 104 Z księgarskiej półki. Płock i północne Mazowsze na kartach literatury pięknej. Część pierwsza: Jastrzębia boleść Władysława Józefa Dobrowolskiego Tomasz Kordala 112 Recenzje i polemiki. D. Kasprzyk, Regionalizm płocki w II Rzeczypospolitej, Płock 2008, 472 s. Jolanta Załęczny 115 Recenzje i polemiki. J. Przedpełski, J. Stefański, Żydzi płoccy w dziejach miasta, Płock 2012, 200 s. Adam Dariusz Kotkiewicz 116 Recenzje i polemiki. J. Przedpełski, J. Stefański, Żydzi płoccy w dziejach miasta, Płock 2012, 200 s. VP 118 Ocalić od zapomnienia. Piekarnia w Borowiczkach Aleksandra Tokarska 120 Ocalić od zapomnienia. Robert Lovell rzeźbiarz zapomniany Andrzej Bobola Muszalski 122 Ocalić od zapomnienia. Egzekucje w lesie Kraśnica Radosław Rękawiecki 123 Ocalić od zapomnienia. Dziwak z Murzynowa Sławomir Gajewski 125 Czy wiesz, że Grób Balbiny ze Smosarskich Smoleńskiej na cmentarzu parafialnym w Uniecku Jerzy Borowski 127 Pisma regionalne Słowo Gozdowa 127 Zabawy przyjemne i pożyteczne 127 Fotozagadka Stowarzyszenia regionalne PLOT Spis treści

4 4 Piotr Szwarczewski Wzgórze Krasino w Smorzewie widziane okiem geomorfologa W północnej części gminy Gozdowo, w miejscowości Smorzewo, znajduje się niewielki pagórek polodowcowy zwany przez okolicznych mieszkańców Krasino. Kryje on cenne relikty wczesnośredniowiecznego cmentarzyska szkieletowego z grobami w obstawach kamiennych. Cmentarzysko odkrył w 1899 roku lekarz z Płońska Leon Rutkowski. Rok później dokonał on, wraz z Franciszkiem Tarczyńskim, amatorskich rozkopywań w kilku miejscach stanowiska, odkrywając 5 pochówków. Przez cały XX wiek wzgórze Krasino pozostawało nieużytkiem. W latach i 2011 profesjonalne badania wykopaliskowe cmentarzyska zrealizowała ekspedycja archeologów z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie i Muzeum Mazowieckiego w Płocku, kierowana przez Marka Dulinicza i Tomasza Kordalę [Kordala 2011]. Przebadano obszar o powierzchni 430 m 2, co stanowi ok. 60% całego Wzgórze Krasino w Smorzewie, gm. Gozdowo fot. M. Gasiński, 2011 stanowiska. Odkryto 28 grobów szkieletowych, z których 5, z uwagi na brak jednoznacznych przesłanek, określono jako groby domniemane. W niektórych grobach zachowały się, w całości lub częściowo, konstrukcje kamienne w postaci obstaw jam grobowych i bruków. Analiza typologiczna i porównawcza pozyskanych przedmiotów wyposażenia pośmiertnego sugeruje, że cmentarz na wzgórzu Krasino był użytkowany u schyłku XI wieku i w stuleciu następnym. Oprócz prac archeologicznych na cmentarzysku przeprowadzono badania geologiczne i geomorfologiczne. Zrealizował je Piotr Szwarczewski z Zakładu Geomorfologii Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Prezentowany poniżej artykuł dr. P. Szwarczewskiego stanowi zwięzłe podsumowanie wyników tych badań, dzięki którym poznaliśmy genezę i strukturę geologiczną formy terenowej kryjącej interesujące stanowisko archeologiczne. [tk]

5 Smorzewo, gm. Gozdowo, stan. 1. Obszar przebadany w l na tle planu sytuacyjno-wysokościowego stanowiska. Okolice Smorzewa, według podziału fizycznogeograficznego Polski Jerzego Kondrackiego [Kondracki 2001], znajdują się w południowo-wschodniej części Pojezierza Dobrzyńskiego (jednostka ), stanowiącego część Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego, w pobliżu granicy z Wysoczyzną Płońską (318.61), będącą z kolei częścią Niziny Północnomazowieckiej. Główne elementy rzeźby na tym terenie, który stanowi wysoczyzna morenowa, ukształtowane zostały w czasie fazy poznańskiej zlodowacenia Wisły, a więc ok. 18,8 tys. lat temu. W czasie późniejszej fazy pomorskiej (16,2 tys. lat temu) w obniżeniach i dolinach akumulowane były osady wodnolodowcowe, a na wyżej położonych terenach panowały procesy peryglacjalne (występowało wietrzenie mrozowe 1, soliflukcja 2, rozwijały się gleby poligonalne i kliny mrozowe 3 ). W późnym glacjale ostatniego zlodowacenia (ok tys. lat temu) obszar 1. Zamarzająca w pustkach i szczelinach skalnych woda, zwiększając swą objętość o ok. 9%, prowadziła do rozpadu skały na drobne frakcje. 2. To jeden z procesów geomorfologicznych kształtujących stoki obszarów w klimacie zimnym, peryglacjalnym, charakteryzującym się częstym przechodzeniem temperatury przez 0 C. Procesowi sprzyja sezonowe nawodnienie wierzchniej warstwy gleby (rozmarzanie), chłodna ekspozycja stoku (wschodnia i północna), znaczny spadek terenu i duży udział drobnych frakcji. 3. Gleby poligonalne i kliny mrozowe to skutek zamarzania i rozmarzania gleby, prowadzący do sortowania osadów oraz do powstania szczelin w gruncie, które mogą zostać wypełnione wtórnie osadem.

6 6 Piotr Szwarczewski Lokalizacja wierceń na terenie stanowiska archeologicznego w Smorzewie ten znajdował się w zmiennych warunkach klimatycznych, sprzyjających na przemian procesom erozji i rozwojowi form eolicznych (okresy chłodne najstarszy, starszy i młodszy dryas) oraz postępującej sukcesji roślinnej i stabilizacji form krajobrazu okresy interstadialne [Lamparski 1999]. W holocenie (od lat BP do dnia dzisiejszego) zmiany krajobrazu najsilniej zaznaczyły się w dolinach rzecznych (np. zmiany układu koryt rzecznych) oraz w różnorodnych zagłębieniach terenu, wypełnianych materią organiczną i mineralno-organiczną. Istotne znaczenie w rozwoju rzeźby w ciągu ostatnich pięciu tysięcy lat, a szczególnie w ostatnim tysiącleciu, miała gospodarcza działalność człowieka [Starkel 1999]. W późnym glacjale ostatniego zlodowacenia i w holocenie zmieniający się klimat skutkował przemianami zbiorowisk roślinnych na obszarze objętym badaniami archeologicznymi i geologiczno-geomorfologicznymi. Ustępująca wieloletnia zmarzlina z roślinnością tundrową przekształciła się w tajgę, ta z kolei w różnogatunkowe lasy mieszane i liściaste. Konsekwencją zmian roślinności były zmiany składu gatunkowego zwierząt; wiele z nich (np. renifery) powędrowało ku północy. Do zmieniających się warunków środowiska przyrodniczego dostosowywała się aktywność gospodarcza człowieka. Paleolityczni zbieracze i myśliwi przemieścili się wraz z migrującymi zwierzętami na północ, a ich miejsce zajęły nadciągające z południa plemiona przynoszące nowy typ gospodarki opartej na rolnictwie i hodowli, zmieniające tryb życia na bardziej osiadły. Rozwój metalurgii brązu i żelaza w kolejnych okresach pradziejów sprawił, że człowiek stawał się coraz mniej zależny od warunków środowiska przyrodniczego. Z początkiem średniowiecza, ok lat temu, rozpoczęła się stabilizacja sieci osadniczej na obszarze Polski. Wzrosła gęstość zaludnienia, zmniejszyła się powierzchnia zajmowana przez lasy. Słabsze, kamieniste gleby łatwo ulegały wyjałowieniu, dlatego też często były szybko porzucane, w miejscu zaś dawnych pól uprawnych pojawiły się zbiorowiska zielne, a potem leśne. Badania geologiczno-geomorfologiczne na wzgórzu Krasino miały na celu: rozpoznanie budowy geologicznej, zróżnicowania litologicznego, charakterystykę wybranych cech sedymentologicznych osadów na stanowisku archeologicznym i w jego najbliższym sąsiedztwie, a także określenie genezy formy terenu (wzgórza), na którym znajduje się wczesnośredniowieczne cmentarzysko.

7 7 Przekrój topograficzno-geologiczny o przebiegu W-E przez stanowisko archeologiczne w Smorzewie 1 gliny morenowe, 2 piaski drobno- i średnioziarniste, 3 lokalizacja i nr wierceń Przekrój topograficzno-geologiczny o przebiegu N-S przez stanowisko archeologiczne w Smorzewie 1 gliny morenowe, 2 piaski drobno- i średnioziarniste, 3 lokalizacja i nr wierceń

8 8 Piotr Szwarczewski Smorzewo, gm. Gozdowo stan. 1. Rozmieszczenie grobów w zbadanej w l części cmentarzyska Zrealizowanie postawionego celu wymagało zastosowania różnorodnych metod badawczych, terenowych, kameralnych i laboratoryjnych. Budowę geologiczną (zróżnicowanie litologiczne) terenu położonego w sąsiedztwie stanowiska archeologicznego rozpoznano poprzez pojedyncze ręczne wiercenia do głębokości 4 m. Obszar szczegółowych badań znajduje się w Smorzewie, ok. 10 km na południe od Sierpca. Miejscowość sąsiaduje na północy z Romatowem, na zachodzie z Myszkami, na południu z Lisewem Wielkim i na wschodzie z Kurowem. Stanowisko archeologiczne, będące przedmiotem badań, zlokalizowane jest na niewielkim wyniesieniu (ok. 2 m wysokości) w obrębie wysoczyzny morenowej. Kulminacja, na której znajduje się wczesnośredniowieczne cmentarzysko, ma nieco odmienną budowę geologiczną od otaczającej płaskiej wysoczyzny morenowej. Płytko pod powierzchnią wzniesienia występują stosunkowo trudne do rozmycia gliny zwałowe (z pojedynczymi głazami) i to one decydują o wyniesieniu tej formy nad lokalną równinną powierzchnię. Natomiast wysoczyzna polodowcowa jest w przypowierzchniowej części przemyta i składa się głównie z piasków średnio- i drobnoziarnistych (powstałych najprawdopodobniej w wyniku przepływu z północy na południe wód fluwioglacjalnych). Pod tymi utworami na różnej głębokości (od 1 do ponad 3 m) występują gliny zwałowe. Badane wzgórze jest więc pod względem genetycznym formą ostańcową. Przedstawioną sytuację potwierdzają wykonane przekroje geologiczne przez charakteryzowaną formę, o przebiegu W-E i N-S. Z takich utworów powierzchniowych wykształciły się zróżnicowane typy gleb: na wyżej położonych, suchszych terenach dosyć dobre gleby płowe i brunatne, a w zagłębieniach i obniżeniach bardziej wilgotne gleby bagienne i pobagienne. Przeprowadzone badania geomorfologiczno-geologiczne pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków: 1. Na powierzchni wysoczyzny, poza obszarem stanowiska archeologicznego, występują pojedyncze głaziki północne, zwykle nieduże, nieprzekraczające 10 cm długości. Głazy północne o znacznych rozmiarach (30-50 cm) są materiałem obcym dla badanej jednostki morfologicznej i znalazły się na terenie stanowiska archeologicznego w wyniku działalności człowieka. 2. Osady występujące między głazami budującymi obstawy grobów kamiennych i na ich powierzchni, tj. przykrywające powierzchnię stanowiska archeologicznego, cechują się odmiennymi cechami sedymentologicznymi w stosunku do osadów występujących w podłożu (pod poziomem grobów) i w otoczeniu stanowiska. Osady te prawdopodobnie zostały wprowadzone przez człowieka na powierzchnię konstrukcji kamiennych. Stopień homogenizacji materii organicznej, zachowanie struktur sedymentacyjnych, ich ciągłość przestrzenna i zmienność zawartości materii organicznej w profilu pionowym wskazują na to, że osady te znajdują się w tej pozycji od co najmniej kilkuset lat, być może lat. 3. Frakcja piaszczysta osadów przykrywających kamienne obudowy grobów cechuje się odmiennymi właściwościami mikromorfologicznymi w stosunku do osadów występujących w podłożu, a stanowiących naturalne podłoże calec. Materiał wypełniający bruzdy w ziarnach piaszczystych jest bogaty w związki fosforu i żelaza, co wskazuje na to, że jest to w jakiejś części materiał pobrany z poziomu, który podlegał użytkowaniu rolniczemu (dawny poziom orno-próchniczny?). 4. Stromość współczesnych stoków badanej formy jest wynikiem prowadzonych w ciągu ostatnich kilkuset lat zabiegów agrotechnicznych (np. orki wokół wzgórza). Wskazówki bibliograficzne J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Warszawa T. Kordala, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na wzgórzu Krasino w Smorzewie w powiecie sierpeckim, Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku 2011, nr 19, s Z. Lamparski, Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, Arkusz Mochowo 1:50 000, Warszawa E. Mycielska-Dowgiałło, J. Rutkowski [red.], Badania cech teksturalnych osadów czwartorzędowych i wybrane metody oznaczania ich wieku, Warszawa L. Starkel, Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.

9 Piotr Jarzyński Lasy Zglenickie 9 Wiele jest na płockim Mazowszu miejsc jeszcze nieodkrytych lub słabo poznanych przez turystów, zarezerwowanych jak dotąd jedynie dla wytrwałych poszukiwaczy zalet i uroków tej ziemi. Jednym z takich zakątków są pokryte lasami, przecięte doliną Skrwy, tereny rozciągające się między Mochowem a Sierpcem. Niektórzy zapewne potrafią połączyć pewne fakty z miejscowościami ukrytymi pośród lasu, takimi jak Bledzewo, Choczeń czy Żurawin, ale by odnaleźć ciekawe przyrodniczo i kulturowo obiekty, trzeba się z tą krainą rzetelniej zapoznać. Lasy Zglenickie. Żółtym kolorem oznaczono rynny subglacjalne. Mapa topograficzna 1:25 000, Główny Geodeta Kraju. Lasy Zglenickie znajdziemy podróżując chociażby drogą wojewódzką nr 541 w kierunku Sierpca. Rozciągają się one na zachód od szosy przecinającej miejscowość Zglenice Duże, w której znajduje się leśniczówka (Leśnictwo Zglenice należy do Nadleśnictwa Płock). Łatwo znajdziemy także drogi prowadzące z Mochowa do lasu. Trafimy tu również przemierzając czerwony szlak turystyczny im. Bolesława Krzywoustego. Na początek warto zapoznać się z nad wyraz ciekawą przeszłością geologiczną tych terenów. Opisywany obszar niemalże w całości

10 10 Piotr Jarzyński Choczeń zabytkowy młyn na Skrwie; fot. P. Jarzyński znajduje się w zasięgu sandru pradoliny Skrwy 1, tworzącego najwyższy (IV) z jej tarasów akumulacyjnych, związany z akumulacją piasków i żwirów sandrowych podczas odpływu wód glacifluwialnych topniejącego lądolodu (stadiał leszczyński zlodowacenia Wisły). 2 W obrębie sandru wyróżnić można system powstałych jeszcze podczas postoju lądolodu rynien świadczących o intensywnej działalności wód subglacjalnych (płynących pod lodowcem). W rynnach znajdziemy też ślady procesów wytopiskowych mniejsze i większe oczka wytopiskowe. Jedynie wschodnia część lasu leży na falistej równinie strefy marginalnej. Oddzielnie należy potraktować dolinę Skrwy wraz z jej pozostałymi tarasami, kształtowanymi podczas faz ostatniego zlodowacenia, kształtującą się również w naszych czasach. Przez wieki tutejsze ziemie porastała gęsta puszcza. Pierwsze osady wśród lasów pojawiły się na początku XV wieku. 3 Wydawałoby się, że najcenniejszych przyrodniczo wrażeń dostarczy wycieczka wzdłuż doliny Skrwy. Jednak na opisywanym terenie mamy dużo większe możliwości odkrywania ciekawych miejsc. Oprócz Skrwy, która jako dość znaczna rzeka skupia na sobie ruch turystyczny i oferuje nieprzeciętne walory krajobrazowe, pośród lasów znajdziemy coś, co wielu przyrodników zainteresuje w równej mierze, a może nawet bardziej niż rzeka. Już w Żurawinie wnikliwy obserwator zauważy zagłębienie terenu, z oczkami wod- 1. Przeglądowa mapa geomorfologiczna Polski, 1: , Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. nymi, które niebawem okaże się fragmentem większej formy rzeźby terenu. Pod zielonym płaszczem lasu ukrywa się prawdziwy skarb. Jest nim przebiegająca niemalże południkowo rynna 4, z wieloma ślicznie wkomponowanymi w leśny krajobraz zbiornikami wodnymi, nieprzebytymi moczarami i torfowiskami. Zbiorniki mają charakter wytopiskowy, zagłębienie ma dość kręty przebieg i znaczną długość (ok. 8 km, nie licząc systemu odgałęzień). Można też doszukać się śladów działania eworsji. Wszystkie te cechy świadczą o działalności wód rzeźbiących podłoże pod lodowcem. Warunkują również znaczną różnorodność siedlisk tworzących się ewolucyjnie od czasów ostatniego zlodowacenia. Siedliska leśne, nadrzeczne i te związane z rynną tworzą w sumie cały zestaw zwany poprawnie ekosystemem. Wyprawę zaczynamy w osadzie Jakubowo, położonej nad Skrwą tuż przy drodze z Mochowa do Ligowa. Możemy tu znaleźć młyn wodny z systemem spiętrzającym wody rzeki. Zakład produkował mąkę od lat dwudziestych ubiegłego wieku. Obecnie mechanizmy mają napęd elektryczny i służą raczej potrzebom gospodarki lokalnej. Z Jakubowa do wspomnianego wcześniej Żurawina wiedzie droga wijąca się malowniczo wzdłuż dolinnego zbocza. Właśnie w tym rejonie miały miejsce wydarzenia związane z potyczką powstańczą we wrześniu 1863 roku, opisane w poprzednim numerze Naszych Korzeni 5. Żurawin był notowany już w 1332 roku jako majątek księcia Wacława. Wieś słynie z odpustu, który odbywa się 2. A. Dylikowa, Rzeźba, [w:] taż [red.], Województwo płockie Monografia regionalna. Zarys dziejów, obraz współczesny, perspektywy rozwoju, Łódź Płock 1984, s. 37 i nn. 3. Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu, z. 1-4, Wrocław Przeglądowa mapa geomorfologiczna Polski T. Kowalski, Śladami powstańczej potyczki pod Choczniem i Żurawinem, Nasze Korzenie 2012, nr 3, s

11 tu w Zielone Świątki. Przybywający pielgrzymi szukają uzdrowienia w mocy wody bijącej ze źródełka położonego blisko kościoła. Pierwszy, drewniany kościół pobudowano w roku Świątynia powstała na pamiątkę widzenia, jakiego miał doznać tutejszy pustelnik. Objawiła mu się bowiem Najświętsza Maria Panna. W 1772 roku wzniesiono kolejny kościół, który podobnie jak poprzedni nie oparł się naporowi czasu. Obecny powstał w roku 1902 dzięki staraniom księdza Stanisława Suchcieckiego. W ołtarzu głównym znajduje się cudowny obraz Najświętszej Maryi Panny z XVIII wieku, którego kopia umieszczona została w kapliczce nieopodal kościoła. 6 Kapliczka otoczona jest zabytkowym drzewostanem. Rośnie tu okazały kasztanowiec biały (345 cm obwodu, 20 m wysokości) i dąb szypułkowy (305 cm i 20 m) 7, stanowiące pomnik przyrody. Sam kościół przechodzi obecnie gruntowny remont. Z Żurawina kierujemy się na północ do Chocznia. Z daleka dostrzec można kolejny próg, ponad którym swe spiętrzone wody przelewa Skrwa. Rzekę przegradza tu pokaźna betonowa kaskada, przez którą można przeprawić się na drugi brzeg. Poniżej przegrody rzeka rozlewa się szeroko, tworząc zalew otoczony z obu stron łąkami bogatymi w przyrodnicze ciekawostki. Jedną z nich jest występowanie tutaj białej przylaszczki (Hepatica mill), która uchodzi za fenotypowy ewenement. Rośnie tu także groszek wiosenny (Lathyrus vernus). Choczeń był osadą młyńską już w XVII wieku. Obecny młyn pochodzi z 1876 roku. W roku 2012 obiekt przeszedł remont, po którym funkcjonuje jako hydroelektrownia. Poruszamy się w kierunku wsi Zglenice Budy, cały czas wzdłuż Skrwy, która towarzyszy nam płynąc w dolinie o stromym, lewym skłonie. Tutejsze piaski sandrowe porastane są przez bory sosnowe z domieszką brzozy. W dolinie przeważają gatunki liściaste, tj. olsza czarna i wierzba. W Zglenicach Budach dolina nieco się rozszerza. Ostało się tu kilka starszych zabudowań. Przeciwległy brzeg Skrwy zajmują pola uprawne, po stronie lewej rozpościera się łąka, niczym zielony dywan okrywająca delikatny skłon doliny. Rośnie tu rutewka orlikolistna (Thalictrum aquilegifolium). Z rzeką łączy się drobna rynienka, będąca odgałęzieniem głównej rynny. Ramiona podlodowcowych kanałów rozpostarte po powierzchni przypominają o procesach, jakie kształtowały tę ziemię. Stawy znajdujące się na dnie rynienki stanowią nieocenione źródło wody dla zwierzyny zamieszkującej las, przyczyniają się do zwiększenia bioróżnorodności, przyciągając gatunki takie, jak czapla siwa i różne odmiany gęsi. Stanowią siedliska dla płazów, bezkręgowców i ryb. Większy zbiornik znajduje się w zachodniej części rynny. Dostęp do oczek ułatwia gęsta sieć dróg biegnących przez las. Orientację w terenie ułatwiają wiekowe już przydrożne kapliczki i krzyże, dodające leśnym ostępom niezwykłego kolorytu, przypominają o obecności Boga w życiu mieszkańców okolicznych miejscowości. Czas przyjrzeć się wspomnianej już głównej rynnie, która okazuje się przyrodniczo najciekawsza. Jej głębokość waha się w przedziale 5-12 m. Szerokość zmniejsza się w kierunku południo- Jeden z akwenów na dnie rynny. Panorama lasów z wieży obserwacyjnej obok leśniczówki w Zglenicach Dużych. Siedliska łęgowe w rynnie. 6. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. X, z. 23, Warszawa 1970, s Program ochrony przyrody Nadleśnictwa Płock, Warszawa Skrwa w Jakubowie. fot. P. Jarzyński

12 12 Piotr Jarzyński wym. W najszerszych miejscach dochodzi do 400 m, w najwęższych spada poniżej 100 m. Znajdziemy tam zbiorowiska łęgowe i bór bagienny. Pośród łęgów swoje żeremia budują bobry. Dominującym typem siedlisk są jednak w różnym stopniu zeutrofizowane oczka wodne, podmokłe torfowiska (37,4 ha) 8, popularnie zwane bagnami, i torfowiska przesuszone (8 ha). Te ostatnie były eksploatowane na początku ubiegłego wieku ze względu na występowanie cennego niegdyś surowca energetycznego torfu. Pokłady torfu powstają z odkładających się na dnie zbiorników wodnych osadów pochodzenia organicznego. W miarę jak jezioro przeistacza się w torfowisko, na jego dnie stopniowo gromadzi się tzw. sapropel (gytia jeziorna). Następnie torfowisko może ulec przesuszeniu, np. na skutek obniżenia się poziomu wód gruntowych, można wtedy wydobywać torf. Bagno zasilane nie tyko wodami opadowymi, ale także gruntowymi, jest torfowiskiem niskim (reofilnym). Taki właśnie charakter mają torfowiska położone w rynnie. Możemy domyślać się, że w przeszłości dolina była w większej części wypełniona wodą, jeziora stopniowo zarastały, postępująca erozja spowodowała obniżenie zwierciadła wody. Dziś możemy podziwiać obszary porośnięte charakterystyczną bagienną roślinnością tatarakiem, pałką wodną, turzycą przez które leniwie sączy się stróżka prowadząca nadmiar wody do Skrwy. Nie wszystkie zbiorniki wodne uległy już 8. Mapa topograficzna 1: PUWG 1965, Główny Geodeta Kraju, stan aktualności: Grzyby; fot. A. Warczachowska eutrofizacji. Największy z nich to jezioro Bledzewskie, znajdujące się nieopodal miejscowości Budy Bledzewskie. Jezioro o powierzchni 16,40 ha, położone w środku lasu, zakwalifikowano do III klasy czystości, zaliczono je również do III kategorii degradacji. 9 Ustanowiono tutaj Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy Jezioro Bledzewskie. Na wschodnim brzegu istniał do niedawna ośrodek wypoczynkowy PLL LOT. W obrębie rynny można doliczyć się 40 mniejszych i większych stawów oraz oczek wodnych 10, o różnym stopniu eutrofizacji. Niektóre pokrywa rzęsa wodna, inne wciąż przejrzyste, niczym zwierciadła ozdobione kwieciem grążela żółtego (Nuphar lutea), odbijają w sobie błękit nieba. Nad oczkami spotkać można czaplę siwą, żurawia, łabędzia i rzadkiego bociana czarnego. Rośnie tu psianka słodkogórz (Solanum dulcamara), bobrek trójlistny (Menyanthes trifoliata). Siedliska bagienne również obfitują w cenne gatunki flory, jak okrężnica bagienna (Hottonia palustris), kwitnąca biało osoka aloesowata (Stratiotes aloides). Małe zbiorniki wodne odpowiadają za tzw. małą retencję, niezmiernie ważną w rejonie tak podatnym na przesuszanie ze względu na dużą przepuszczalność niezwiędłych pokryw glebowych. Tak cenne siedliska podlegają ochronie w ramach użytków ekologicznych. Na terenie leśnictwa jest ich łącznie 34, zajmują powierzchnię 22,84 ha 11. Oprócz użyt- 9. Program ochrony przyrody Mapa topograficzna Program ochrony przyrody...

13 13 Kwiaty Lasów Zglenickich; fot. A. Warczachowska ków wyznaczono miejsca występowania roślin chronionych. Można jedynie zastanawiać się, dlaczego obszar ten nie uzyskał ochrony w ramach Brudzeńskiego Parku Krajobrazowego, a może raczej PK Skrwy. Ustanowiono jednak Obszar Chronionego Krajobrazu Przyrzecze Skrwy, obejmujący korytarz ekologiczny doliny rzeki. W innych częściach lasu różnorodność siedlisk dopełnia występowanie grądu (grab, lipa, dąb, olsza) i lasu świeżego (łatwo spotkać tu majestatycznego łosia, występuje również dzięcioł czarny). Grunty najbardziej piaszczyste porastane są przez bory mieszane, wśród których możemy znaleźć stanowiska widłaka jałowcowego (Lycopodium annotinum), a także jedno odosobnione stanowisko widłaka spłaszczonego (Diphasiastrum complanatum) objętego ochroną ścisłą. Konwalię majową (Convallaria majalis) spotkamy pośród lasów olszowych. Wytrwały poszukiwacz znajdzie stanowisko niezwykle rzadkiej już lilii złotogłów (Lilium martagon). W zaroślach lasów liściastych natrafimy na kokorycz wątłą (Corydalis intermedia) i łuskiewnik różowy (Lathraea squamaria). Ciekawym przedstawicielem świata grzybów jest czarka szkarłatna (Sarcoscypha coccinea) i buławki. Na północ od Bledzewa powierzchnię sandrową rozcina rynna Kokoszczyńsko-Bledzewska 12. Obniżenie to rysuje się w krajobrazie 12. J. E. Mojski, Ziemie polskie w czwartorzędzie. Zarys morfogenezy, Warszawa 2005, s po obu stronach Skrwy, a co za tym idzie jest starsze od doliny rzeki. Prowadzi ona wody pokaźnego strumienia, spływającego z okolic Piastowa. Strome stoki rynny porasta głównie olsza, w okresie wiosennym i jesiennym dostrzeżemy jednak większą różnorodność. Ściany otaczające rynnę kolorowane są bogatą paletą barw lasu. Dno pokrywa łąkowy dywan. Łatwo natknąć się tu na przedstawicieli ssaków, takich jak sarny, jelenie, zające i dziki. Strumień w pewnym miejscu przegrodzony jest progiem spiętrzającym, który miał na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu wody w przyległych stawach rybnych, dziś już nie wykorzystywanych gospodarczo. Droga biegnąca przez las na północ prowadzi do Miłobędzyna, skąd blisko już do Sierpca. Mam nadzieję, że dzięki naszej wyprawie leśne zakątki ziemi sierpeckiej staną się częściej odwiedzane przez poszukiwaczy przyrodniczych ciekawostek. Składam serdeczne podziękowania pani Agacie Warczachowskiej, wnikliwej obserwatorce tutejszej przyrody, za wskazówki botaniczne, i Lasom Państwowym Nadleśnictwa Płock za udostępnienie materiałów.

14 14 Sławomir Gajewski Fotografie autora Moc mazowieckich dębów (część 1) Obszar usytuowany pomiędzy rzeką Skrwą Prawą, Wisłą i Wkrą bywa określany w literaturze historiograficznej mianem Mazowsza Płockiego. Należy jednak pamiętać, że z punktu widzenia przyrodnika takie granice nie istnieją. Ekosystemy leśne, rzeczne i łąkowo-bagienne, istniejące tutaj od tysięcy lat, wraz z upływem czasu w sposób naturalny zmieniały swój charakter, wzajemnie się przenikając. Jednakże fundamentalna zmiana szaty roślinnej nastąpiła za sprawą antropopresji. Porzucenie przez ludzi trybu życia zbieracko-łowieckiego i nomadycznego na rzecz osiadłego przekształciło nieodwracalnie świat natury. Wyręby lasów pod uprawy i pastwiska naruszyły odwieczny rytm przyrody. Ten stan trwa praktycznie do dnia dzisiejszego, choć z narastającymi wyraźnie negatywnymi skutkami dla środowiska naturalnego. 1 Mazowsze Płockie w całości leży w dorzeczu Wisły. Występuje tutaj gęsta sieć mniejszych i większych strumyków, rzek i rowów melioracyjnych. Wymienione powyżej cieki wodne są w większości nieuregulowane, tworząc mozaikę meandrujących odcinków o dużych walorach krajobrazowych. W ich dolinach zaś potworzyły się duże zakola, łachy i kępy zachowujące naturalne cykle bioróżnorodności tych rzek. Tereny bagienne w krainie płockiej były normą jeszcze w okresie wczesnego średniowiecza, czego przykładem są choćby pozostałości przepięknych mokradeł okolic wsi Gutkowo na ziemi raciąskiej w powiecie żuromińskim. Interesującym elementem środowiska przyrodniczego Wysoczyzny Płońskiej i Równiny Raciąskiej są drzewostany. W pier- 1. A. Kośko, M. Szmyt [red.], Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru (neolit, eneolit, epoka brązu), Poznań Uroczysko Komory Dąb Jan pomnik przyrody. wotnym pejzażu tych ziem dominował grąd z wielowarstwowymi liściastymi lasami grabowo-lipowo-dębowymi, z bujnym runem i podszyciem. Obecnie siedliska takie są już rzadko spotykane na Mazowszu. Porastały one gleby płowe i brunatne. Zachowały się niewielkie fragmenty grądów w odmianie mazowieckiej nieopodal Wyszogrodu. W przeszłości zostały one niemal wycięte w pień. W dolinach rzecznych rosły łęgi (odpowiednik lasów deszczowych strefy tropikalnej w naszym kraju), które wyróżniają się wielogatunkowością, z przewagą jesionu, olchy i wiązu. W dolinie środkowej Wisły można natomiast podziwiać łęgowe lasy wierzbowo-topolowe z odmianą sokory mazowieckiej (rodzimy gatunek topoli), nierzadko o imponujących rozmiarach. 2 Najbardziej podmokłe tereny nadrzeczne, stale podtopione, zajmował ols. Na siedliskach suchszych i uboższych występowały bory sosnowe i mieszane oraz dąbrowy. 3 W niniejszym artykule chcę przedstawić wartość przyrodniczą zachowanych jeszcze starodrzewów powiązanych gatunkowo z dębem i drzewostanami dębowymi, a także podkreślić ich niebagatelne znaczenie dla naszego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Odgrywają one znaczącą rolę w ekosystemie leśnym, gdyż są poniekąd reliktem dawnych kompleksów puszczańskich Mazowsza Płockiego. Były też ściśle związane z kulturą duchową ludności sło- 2. Topola czarna (Populus nigra) na prawym brzegu Wisły spotykana przeze mnie od wsi Rakowo aż po wieś Rydzyno, osiągająca niekiedy ponad 4 m w obwodzie, drzewo, na którym rozwija się kilka gatunków nocnych motyli. 3. J. M. Matuszkiewicz, Charakterystyka przestrzennych kompleksów siedliskowych okolic Słupna na podstawie mapy potencjalnej roślinności naturalnej, [w:] W. Szymański [red.], Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne w dorzeczu Słupianki pod Płockiem, Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały, t. I, pod red. M. Dulinicza, Warszawa 1998, s. 15 i nn.

15 Kult sędziwych drzew jest głęboko zakorzeniony u ludu naszego, a początkiem swym sięga w zamierzchłe czasy ery przedchrześcijańskiej. Przy gontynach starosłowiańskich rosły drzewa i otaczane były czcią na równi z postaciami bożków, kryjących się w ich cieniu. prof. Władysław Szafer (1947) 15 wiańskiej zamieszkującej przed wiekami te tereny. Jej wyrazem był m.in. kult świętych gajów i składanie obiat ofiarnych pod pniem najstarszego drzewa. W Polsce występują dwa gatunki dębów. Są to: dąb szypułkowy (Quercus robur L) i dąb bezszypułkowy (Quercus petraea). Tworzą one, w zależności od siedlisk i warunków klimatycznych, zbiorowiska wspomnianych grądów. Na znacznych obszarach środkowej i wschodniej części kraju Lechitów występuje subkontynentalny las dębowo-grabowy (Tilio-Carpinetum). Jest on wewnętrznie zróżnicowany florystycznie. Również bory mieszane, sosnowo-dębowe i świerkowo-dębowe (zespołu Quercus roboris-pinetum), nie należą tutaj do rzadkości. 4 Oczywiście dąb dzieli współistnienie również z innymi gatunkami drzew, a mianowicie z brzozą, bukiem, modrzewiem, klonami, sosną i wiązem, lecz to on jest najbardziej puszczańskim przedstawicielem świata drzew, zasługującym na uwagę na generalnie słabo zalesionym obszarze naszego regionu. Wszak dawne województwo płockie miało zaledwie 11,9% powierzchni leśnej, co stawiało go na jednym z najmniej zalesionych miejsc w Europie. 5 W przyrodzie dąb odgrywa wieloraką rolę. Wystarczy wspomnieć, że w okresie rocznej wegetacji pobiera z atmosfery 6 ton dwutlenku węgla, oddając poprzez liście ponad 4,5 tony tlenu. Tam zaś, gdzie dominuje jako gatunek lasotwórczy, w tak zwanych dąbrowach, jego rola jest kluczowa w kształtowaniu różnorodności fitocenoz leśnych 6. Na wiekowych dębach zakładają swoje gniazda, skryte z natury, bociany czarne to ich ulubione drzewo. W dziuplach wychowuje swoje młode kilka gatunków sów, pośród których wyróżnić należy puszczyka. Także ssaki preferują mateczniki i kryjówki z dębowin dla swojej młodzieży, np. wiewiórki. Ginące nietoperze (np. borowiaczek, borowiec wielki i karlik większy) szczególnie w kniei starodrzewia odnajdują ostoje w dziupliskach i szczelinach odstającej kory. 7 Korę sędziwych dębów porasta flora składająca się z epifitycznych mszaków i porostów. Co istotne, ich podłoże pod względem zróżnicowania ustępuje tylko jesionom. Dęby stanowią ogromną oazę dla szerokiej gamy entomofauny (owadów). Przykładem niech będą dane ze szwedzkich badań nad dębami, dzięki którym wykazano obecność na zdrowym dębie ok. 170 gatunków motyli i 30 gatunków chrząszczy, podczas gdy na martwym jego odpowiedniku żyje aż 521 gatunków chrząszczy. Przylaszczka w uroczysku Brwilno. 4. W. Bugała, A. Boratyński [red.], Nasze drzewa leśne. Dęby, Poznań Kórnik 2006, s. 509, A. Hasa, J. Kawałczewska, B. Kłos-Żurańska, A. Kutyło-Bromka [red.], Stan środowiska przyrodniczego w województwie płockim, cz. I.: Przyroda, rok 1994/95, Płock, 1996, s Fitocenoza zbiorowisko roślinne (np. las), stanowiące w obrębie określonej biocenozy wyodrębniające się, niepowtarzalne zjawisko przyrodnicze. 7. R. W. Mysłajek, S. Nowak, K. Kurek, Nietoperze Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Poradnik ochrony, Lipowa 2008, s. 13. Uroczysko brwilno

16 16 Sławomir Gajewski Uroczysko Gilino Występują tam kozioróg dębosz, pachnica dębowa i jelonek rogacz ten ostatni jest najokazalszym chrząszczem naszej części Europy. Ten fakt obrazuje dobitnie, jak stare i powalone drzewostany z udziałem dębin są nieodzowne dla leśnych i biologicznych ekosystemów. Przyroda nie odróżnia szkodnika od pożytecznego owada. W kniejach, gdzie zachowana jest harmonia między różnorakimi jej mieszkańcami, zwierzętami i roślinnością, wszystko ma swój cel i miejsce, ingerencja człowieka z reguły zakłóca pierwotne tętno puszczy. Dlatego tak ważne jest zachowanie sędziwych drzew i leśnych ostępów, gdzie natura ma szansę odetchnąć od nadmiernej antropopresji. Na Mazowszu Płockim i ziemi gostynińskiej ostało się zaledwie kilka takich enklaw. Należą do nich rezerwaty przyrody w Gostynińsko-Włocławskim Parku Krajobrazowym i w Brudzeńskim Parku Krajobrazowym, a także w ich ochronnych otulinach. Wymienimy jedynie te, w których zachowały się dorodnie wykształcone piętra lasu zbliżonego charakterem do dawnego uroczyska.

17 Uroczysko Dąbrowa Łącka W całej krasie można je podziwiać w utworzonym w 1990 roku uroczysku Dąbrowa Łącka o powierzchni 306,08 ha. Położone na tzw. ozie łącko-zdworskim o wysokości m, reprezentuje zbiorowiska lasu sosnowo-dębowego z zaroślami łąkowymi i z jeziorem Łąckim Małym. Jego pagórkowaty i pofałdowany teren z bagnami, obniżeniami nadjeziornymi i 185-letnim drzewostanem z dębu szypułkowego przypomina o dawnej świetności mazowieckich puszcz. Rośnie tam również ponadstuletnia dąbrowa z dębem bezszypułkowym. Podrost z krzewów i chronionych roślin, np. widłaka goździstego, i widok powalonych dąbczaków wprawia miłośnika przyrody w zachwyt. Samo runo leśne uroczyska jest bardzo zróżnicowane florystycznie, przypominając o jego pradawnym charakterze. Jako ciekawostkę polecam wytrawnemu turyście spacer przy brzegu jeziora latem o świcie wtedy to ujrzy wylegujące się w piasku zaskrońce. Wyjątkowym miejscem, z 50-procentowym udziałem dębu szypułkowego, jest utworzone w 1988 roku uroczysko Korzeń o powierzchni 36,32 ha. Ten ponadstudwudziestoletni drzewostan sosnowo-grabowo-dębowy stanowi ogromny atut przyrodniczy tego miejsca. Stwierdzono w nim osiem gatunków mchów, w runie leśnym zaś rzadkie rośliny zielne, jak gajowiec żółty, jaskier włochaty i zanikającą na Mazowszu jarzmiankę większą. Bogata część krzewiasta z grabów i osiki nadaje temu miejscu aurę gotyckiej tajemniczości. Szczególnie daje się to odczuć w porze nabrzmiałej kolorami jesieni, gdy niespodziewanie spotkamy na jednej ze ścieżek samotną sarnę albo stadko dzików. Niestety, uroczysku zagraża silna ingerencja ze strony człowieka, szczególnie zadeptywanie i zaśmiecanie lasu oraz coraz większy hałas dobiegający z pobliskiej szosy nr 577 Łąck Gąbin. Na Pojezierzu Gostynińskim, w okolicach wioski Lucień, znajduje się relikt prawdziwej dąbrowy. Nazwa uroczyska Komory wskazuje na istnienie kiedyś w tym miejscu jakiejś osady. Należy ono o powierzchni 17,75 ha do najmniejszych z chronionych ostoi. Utworzono ją w 1988 roku. Wiek najstarszych fragmentów rodzimych zbiorowisk nadjeziornego stoku grądowego w postaci sosnowo-dębowego gaju, który porasta skarpę jeziora lucieńskiego od strony południowo-wschodniej, szacowany jest na ok. 225 lat. Tworzy go dąb szypułkowy z pojedynczymi 155-letnimi okazami, z domieszką sosny, brzozy, jawora i klonu. Urokliwość tego miejsca uwydatniają jeszcze ponadstuletnie bagienne olsy i łęg przylegający do misy jeziora, z rzadką florą zielną typową dla tego ekosystemu J. Rostowski, Piesze znakowane szlaki turystyczne okolic Płocka. Przewodnik turystyczny, Płock, s. 148.

18 18 Od redakcji Tereny bagienne pod Raciążem wieś Gutkowo. Pas przybrzeżnych oczeretów jest miejscem gniazdowania ptaków wodnych, takich jak perkoz dwuczuby i trzciniak. Ozdobą uroczyska jest majestatyczny dąb szypułkowy zwany Janem. Trwa on pomimo wielu aktów wandalizmu i podpaleń. Jest niczym kapłan strzegący wiernie własnej świątyni umartwień wraz z młodszymi współbraćmi niedoli. Zapewne są to jego ostatnie dni. W jednym z trzech kompleksów leśnych Brudzeńskiego Parku Krajobrazowego, w uroczysku Brwilno, utworzonym w 1977 roku, znajduje się podlegający ochronie rezerwatowej płat świetlistej dąbrowy (Potentillo-albae-Quercetum) o powierzchni 65,68 ha, usytuowany na przywiślanej stromej skarpie. W pewien sposób jest to ewenement lokalny, ponieważ pod wpływem porywistych wiatrów znad Wisły drzewa utworzyły oryginalnie powykręcane formy, jakby jakiś anonimowy artysta w przypływie fantazji użył swojego talentu i nadał im bardziej indywidualne cechy. Na niebie zauważymy krążące sylwetki bielików, które patrolują poprzecinany niewielkimi jarami i bezimiennymi strumykami teren uroczyska. Ktoś, kto potrafi cierpliwie czekać, z pewnością je ujrzy, a wówczas dozna uczucia niemal świętego mistycyzmu we własnej duszy. Wczesną wiosną warto nacieszyć oczy fioletem przylaszczek, które rosną na skłonie brwileńskich parowów. Są takie miejsca, gdzie poszukujący mizantrop odczuje świętość natury i odnajdzie spokój. Wystarczy, że spojrzy na mądre korony zielonych mędrców, którzy szepcą z wiatrem. Tę cichą mowę można usłyszeć w uroczysku leśnym Gilino, około 3 km od Bielska (jadąc od strony Płocka szosą nr 60). Co prawda nie podlega ono ochronie rezerwatowej, lecz mieszka w nim ten sam duch miejsca, którego nie sposób minąć obojętnie. Można się tam zaprzyjaźnić z królewskimi dębami szypułkowymi mającymi przeszło 220 lat (!). Dziś pozostała ich już ledwie garstka, niczym wyrzut sumienia ludzkości. Piękne zbiorowisko grądowe z brzozy, grabu i klonów oraz podmokłe siedliska olchowe, tudzież oczko wodne w samym lesie przyciągną prawdziwego estetę. 9 To ostatnie bywa jednak groźne, w jego toni straciło już życie dwóch ludzi. 10 W lesie gilińskim stwierdziliśmy ciekawe gatunki dziennych motyli, np. włócznicę białożyłkę i plamieńca czeremszaka. Nie brakuje w nim dziuplastych drzew, niezbędnych dla wylęgu kilku gatunków dzięciołów. Pod jednym z dębów, u dołu rozgałęzienia korzeni, odnotowaliśmy zamieszkały od wielu lat rój dzikich os. Samo uroczysko tchnie cudem borealnej puszczy. Wszystkie wymienione powyżej pomniki żywej lesistości są zaledwie małą cząstką przyrody, jaka się ostała na ziemi płockiej. Zasługują na szczególną opiekę z myślą o następnych pokoleniach. Czy tak się stanie, trudno orzec. Cywilizacyjny mord na przyrodzie wciąż trwa i nie widać jego końca, choć na szczęście tu i ówdzie powstają enklawy jej prawnej ochrony. Od naszej mądrości będzie zależeć, którą drogę wybierzemy... W kolejnym odcinku swoich rozważań o mazowieckich dębach poruszę temat emocjonalnej więzi człowieka z konkretnym dębem, który np. rośnie obok jego domostwa. Opiszę osobiste historie ludzi, którzy zżyli się z nimi i traktują je niemal jak bliskich członków rodziny. Oprócz tego wspomnę o najstarszych ich przedstawicielach rosnących w okolicach Płocka i należących do elity pomników przyrody w regionie, nie zapominając o legendach i duchowych więziach, jakie w dawnych czasach łączyły Słowian z dębami. 9. Opis taksacyjny lasu oddział 228 B 307 A. Stan na dzień RDLP Łódź, Nadleśnictwo Płock. Obręb Sierpc (dzięki uprzejmości Nadleśnictwa Płock). 10. Informacja ustna od pp. Mendaków z Gilina. Opowiedzieli mi historię dwóch mężczyzn, którzy kilka lat temu ucztowali latem nad stawem (tak jest określany ten akwenik), spożywając alkohol, a potem jeden z nich postanowił się wykąpać. Po chwili zaczął tonąć. Kompan prawdopodobnie poszedł mu z pomocą i także się utopił. Topielców szukano cały dzień i dopiero następnego dnia ich wydobyto. Oczko jest tak głębokie, że ponoć strażacy nie czuli dna. Gdy nieszczęśników wyłowiono, ich ciała oblepione były przez pijawki, jeziorko zaś bulgotało. Od tamtej pory nikt z okolicznych mieszkańców nie ma odwagi się w nim wykąpać. Możliwe, że ta opowieść jest lokalną legendą.

19 Wojciech Ostrowski Mazowsze w Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza Część trzecia: Kościół na Mazowszu Pierwszym biskupem płockim był według kanonika krakow- Wiele miejsca w Annales poświęcono Kościołowi, co zrozumiałe, biorąc pod uwagę epokę, w której to dzieło powstało, jak również osobę autora, kanonika krakowskiego, a tuż przed śmiercią arcybiskupa-nominata lwowskiego. Jak wykazała s. prof. Urszula Borkowska OSU, Długosz postrzegał otaczającą go rzeczywistość przez pryzmat kategorii politycznych i religijnych. Swoiście pojmował polską rację stanu, utożsamiając interesy państwa polskiego i Kościoła. W związku z tym uważał, że granice Królestwa Polskiego powinny pokrywać się z granicami polskiej prowincji kościelnej. Analogiczny sposób pisania i rozumowania widoczny jest także we fragmentach Annales poświęconych Mazowszu. Lwia część relacji Długosza dotyczących tamtejszego Kościoła poświęcona jest biskupom płockim. W większości są to relacje o obejmowaniu diecezji przez kolejnych ordynariuszy, przy czym występuje tu pewien stały schemat. Zawierają one zazwyczaj informacje o następujących faktach: śmierci poprzedniego biskupa mianowaniu lub wyborze następcy zatwierdzeniu i konsekrowaniu go przez arcybiskupa gnieźnieńskiego aprobacie lub dezaprobacie władcy, do którego w danym momencie należał Płock. Relacje te, z krótkich i lakonicznych na początku Annales, stopniowo rozrastają się w dalszych partiach dzieła, by w dwóch ostatnich księgach przybrać bardzo obszerną i rozwiniętą formę. Jak wiadomo, weszły one do Annales w ramach tak zwanej drugiej redakcji, w miarę tworzenia przez dziejopisa Żywotów biskupów płockich i są przejawem typowej dla Długosza tendencji do przedstawiania rzeczywistości w formie inwentarzy. Wymienieni zostali wszyscy ordynariusze płoccy do roku Nie wspomina się jednak o żadnym z siedmiu skiego Angelotus, który miał objąć diecezję zaraz po jej erygowaniu w 966 roku (sic!), kiedy to miało również powstać sześć innych polskich diecezji. Przypuszczalnie pomysł umieszczenia początków organizacji kościelnej w Polsce już w czasach Mieszka I Długosz zaczerpnął ze wzmianki w Rocznikach Trzaski, imiona kolejnych zaś biskupów płockich z zaginionego katalogu. Za wytwór wyobraźni dziejopisa należy natomiast uznać ich biogramy. Jak wiadomo, diecezja płocka powstała dopiero około roku 1075, za panowania Bolesława Szczodrego. W związku z tym nie można oczywiście uznać za historycznych pięciu jej pierwszych wymienionych przez Długosza biskupów: wspomnianego już Angelotusa, ponadto Marcjalisa, Marcina, Albina i Paschalisa. Za pierwszego historycznego biskupa płockiego uważany jest Marek z Lukki, którego dziejopis wymienia jako szóstego. O jego następcy Stefanie, Długosz informuje, iż był on pierwszym ordynariuszem płockim Polakiem. Polakami mieli już być potem niemal wszyscy kolejni biskupi płoccy. Według autora Annales Stefan został wybrany przez kapitułę i zatwierdzony przez papieża Wiktora III na usilne prośby księcia Władysława Hermana, co nie jest zgodne z prawdą. Fałszywe wiadomości Długosza wynikają tu z jego niechęci do obcokrajowców w polskim episkopacie, czemu wielokrotnie dawał wyraz. Dlatego też wprowadził w swym dziele moment zdecydowanego ich odsunięcia. W rzeczywistości pierwszym biskupem płockim Polakiem był dopiero Wit z Chotela, który sprawował władzę w latach Tylko w odniesieniu do nielicznych biskupów płockich dziejopis wychodzi poza wspomniany wyżej zwięzły, a zarazem sufraganów, o których istnieniu Długosz mógł wiedzieć. Biskup Aleksander z Malonne na jednej z kwater romańskich Drzwi Płockich. skąpy schemat rocznikar- ski. W części pierwszej i drugiej 19

20 20 Wojciech Ostrowski Najstarszy wizerunek katedry płockiej na pieczęci kapituły z końca XIII w. ty przez żonę. Według Długosza przypadek ten miał być dowodem, że przewrotność i lekceważenie przepisów religijnych nie pozostają bez pomsty. Henryk to jedyny ordynariusz płocki, o którym dziejopis wyraża się krytycznie, choć nie zwykł szczędzić tego rodzaju uwag członkom episkopatu. Jest to jedna z typowych relacji Annales o przypadkach moralnego zepsucia biskupów. Ogólny obraz biskupów płockich w dziele kanonika krakowskiego wydaje się dla nich raczej korzystny. Jeszcze bardziej niezwykła relacja dotyczy biskupa Stanisława z Pawłowic. Długosz wspomina, że po pogrzebie księcia Siemowita IV wszedł on po kryjomu do grobowca i zabrał stamtąd kosztowności, którymi barbarzyńskim obyczajem ozdobiła zwłoki żona zmarłego. moich rozważań ( Nasze Korzenie, nr 2 i 3) była już mowa o biskupie Szymonie i Jakubie z Korzkwi, którym w Annales poświęcza jak na biskupa, wyczyn. Jak zapewnia Długosz, przyświecały mu Patrząc z dzisiejszego punktu widzenia był to niesamowity, zwłaszcono najwięcej miejsca. Warto wspomnieć o następcy pierwszego jednak jak najbardziej szlachetne pobudki, bo klejnoty zostały potem z nich, Aleksandrze z Malonne, którego Długosz porównał do... obrócone na użytek boski i ludzki. Postać biskupa Stanisława z Pawłowic zasługuje na uwagę także z innych, bardziej prozaicznych, wzglę- Aleksandra Macedońskiego, pisząc: To baranek i lew, wilk i pasterz, pobożny do tego stopnia, że nawet wśród trudów obozowych nie zaniedbywał dów. Jest on jedynym ordynariuszem płockim, o którego działalności obowiązków swego powołania. Wielki okazał się w walkach Aleksander jeszcze przed objęciem rządów w diecezji czytamy w Annales. Otóż Macedoński, ale w spełnianiu obowiązków wobec Boga większy był biskup w 1425 roku, jako archidiakon kapituły płockiej i kanclerz księcia płocki Aleksander. Czytamy też o licznych kościołach, które wzniósł Siemowita IV, podczas synodu w Łęczycy stwierdził, że nakazana ten biskup. przez Stolicę Apostolską danina duchowieństwa polskiego nie dotyczy diecezji płockiej, gdyż leży ona w granicach Mazowsza, które jest Jego następcą był Werner, który zasłynął z męczeńskiej śmierci. Długosz poświęca temu wydarzeniu obszerną relację. Sprawcami odrębnym, nie podlegającym królowi polskiemu księstwem. Według zabójstwa był kasztelan Wizny Bolesta i jego brat Bieniasz. Pierwszy Długosza archidiakon Stanisław działał wtedy z poduszczenia księcia z nich toczył z biskupem spór o wieś Karsko, którą Bolesta zajął Siemowita. Nieznany był więc kanonikowi krakowskiemu fakt, że siłą. Po korzystnym dla Wernera wyroku sądowym niezadowolo- cały incydent został w rzeczywistości sprowokowany przez archidia- ny Bolesta podczas jednej ze swych licznych libacji namówił brata do zamordowania biskupa. Jako główny sprawca zbrodni kasztelan Warto wspomnieć też o następcy Stanisława z Pawłowic, Pawle z Giżyc. Dziejopis przedstawia go jako aktywnego polityka. To został skazany na spalenie na stosie, a Bieniasza miała pochłonąć ziemia. Biskup Werner wkrótce po śmierci zaczął słynąć cudami. z jego inicjatywy doszło w 1446 roku do warunkowej elekcji księcia Z uwagi jednak na jego poparcie dla antypapieży, Wiktora IV, Pas- mazowieckiego Bolesława IV na króla Polski. Dziewięć lat później, chalisa III i Kaliksta III, jego kult nie zyskał uznania Kościoła po zakończeniu schizmy. Sposób przedstawienia tego konfliktu przez Długosza przypomina konflikt biskupa krakowskiego, św. Stanisława, z królem Bolesławem Szczodrym. W obu przypadkach kontrastują ze sobą: dobro i aureola świętości ofiary i zło sprawcy. W obu konfliktach ważnym elementem jest spór o wieś. Długosz zazwyczaj patrzył w ten sposób na znane mu starcia między regnum a sacerdotium, dopatrując się analogii do konfliktu biskupa Stanisława z królem Bolesławem Szczodrym. Ciekawe informacje podaje Długosz o synu księcia Siemowita III, Henryku, który został wybrany biskupem płockim w 1391 roku dzięki poparciu braci Janusza i Siemowita. Czytamy, że nie przyjął on święceń, lecz... ożenił się z Ryngałłą, siostrą Witolda. Zaledwie kilka dni po ślubie Henryk zmarł, jak przypuszcza kronikarz, otru- kona, który działał z inspiracji króla Władysława Jagiełły. po śmierci księcia Władysława I, został regentem w księstwie płockim, w imieniu małoletnich książąt Siemowita i Władysława. Ostatnim biskupem płockim, o którym czytamy w Annales, jest książę mazowiecki Kazimierz III. Długosz obszernie pisze o jego elekcji, do której doszło wbrew popierającemu innego kandydata królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Przyczyn zwycięstwa osiemnastoletniego zaledwie księcia Kazimierza Długosz słusznie dopatrywał się we wstawiennictwie cesarza Fryderyka III u papieża. Biskup nominat ze względu na swój wiek przez cztery lata sprawował rządy w diecezji bez przyjęcia święceń.

Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku

Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku Możliwości edukacyjne Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego Przygotował: Ludwik Ryncarz Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne 1. Szkolna ścieżka przyrodniczo-ekologiczna

Bardziej szczegółowo

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel http://www.varsovia.pl/varsovia/ - Co już wiemy? Gdzie leży Warszawa? http://www.batorz.gmina.pl/img/zdjecia/_big/eu_location_pol.png&imgrefurl

Bardziej szczegółowo

Logo PNBT. Symbolem PNBT jest głuszec - ptak, który jeszcze niedawno licznie występował w Borach Tucholskich.

Logo PNBT. Symbolem PNBT jest głuszec - ptak, który jeszcze niedawno licznie występował w Borach Tucholskich. Powstanie Parku Park Narodowy "Bory Tucholskie" jest jednym z najmłodszych parków narodowych w Polsce. Utworzono go 1 lipca 1996 roku. Ochroną objęto powierzchnię 4 798 ha lasów, jezior, łąk i torfowisk.

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa Obszary Natura 2000 Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG

Bardziej szczegółowo

WIELKOPOLSKI PARK NARODOWY jako miejsce edukacji ekologicznej

WIELKOPOLSKI PARK NARODOWY jako miejsce edukacji ekologicznej WIELKOPOLSKI PARK NARODOWY jako miejsce edukacji ekologicznej Czym są parki narodowe? park narodowy obejmuje obszar chroniony, wyróżniający się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi,

Bardziej szczegółowo

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7.1 Identyfikacja oddziaływań Oddziaływanie na krajobraz jakie należy rozpatrzyć dotyczy zmian w postrzeganiu krajobrazu przez ludzi, tj. zmian wizualnych

Bardziej szczegółowo

"Cudze chwalicie swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie" pisał Stanisław Jachowicz.

Cudze chwalicie swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie pisał Stanisław Jachowicz. "Cudze chwalicie swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie" pisał Stanisław Jachowicz. Gmina Czemierniki to nasza Mała Ojczyzna, w której mieszkamy, uczymy się i pracujemy znajduje się w bardzo

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

Pomniki Przyrody W Gdyni

Pomniki Przyrody W Gdyni Pomniki Przyrody W Gdyni Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno - pamiątkowej i krajobrazowej odznaczające

Bardziej szczegółowo

Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Projekt Ochrona siedlisk in situ w Nadleśnictwie Kłodawa i Nadleśnictwie Rokita dofinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Warszawa, dnia 31.01.2014 r. 2 Nadleśnictwo Kłodawa Nadleśnictwo

Bardziej szczegółowo

FORMY OCHRONY PRZYRODY

FORMY OCHRONY PRZYRODY Ryszard Kapuściński FORMY OCHRONY PRZYRODY Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 92, poz. 880 z 30 kwietnia 2004 r. z późniejszymi zmianami) wymienia 10 form ochrony przyrody,

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP 1 CEL PROJEKTU Jednolita w skali całego kraju baza danych dotycząca: Lech PomnikiPrzyrody Art. 40, ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie - - o potencjale natury w instytucji kultury

Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie - - o potencjale natury w instytucji kultury Środowisko informacji konferencja 1-2 października 2014 r., Centrum Nauki Kopernik, Warszawa Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie - - o potencjale natury w instytucji kultury Piotr Szpanowski Zastępca

Bardziej szczegółowo

REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy.

REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy. REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy. Nadleśnictwo Dobrocin, Kiełkuty, Dobrocinek, Leśnica. Kolejny raz ruszamy ścieżkami historii, która skrywa się przed nami z prawdziwymi gratkami

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI. z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody

UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI. z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody UCHWAŁA NR XIV/68/15 RADY MIEJSKIEJ GMINY GRYFÓW ŚLĄSKI z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt. 1 i art. 18 ust. 2 pkt. 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

W miejscowości Sietesz znajduje się jedyny w Polsce rezerwat kłokoczki południowej. Na terenie Zalesia występuje piękny i potężny kilkusethektarowy zespół modrzewia europejskiego. W parkach miejskich znaleźć

Bardziej szczegółowo

Na terenie Nadleśnictwa Strzałowo występują następujące formy ochrony przyrody:

Na terenie Nadleśnictwa Strzałowo występują następujące formy ochrony przyrody: Podstawą działań Nadleśnictwa na rzecz ochrony przyrody jest Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16.04.2004 r. (Dz. U. 04.92.880), Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór.

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. Na podstawie art. 44 ust. 1, 2 i 3a oraz art. 45 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008

Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008 Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008 Mateusz Liziniewicz, Nadleśnictwo Łąck, HISTORIA NADLEŚNICTWA Lasy Łąckie są fragmentem Puszczy Gostynińskiej, dobrze

Bardziej szczegółowo

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Nasi darczyńcy Program realizowany w ramach środków pozyskanych w konkursie organizowanym w programie Działaj Lokalnie Polsko Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanym

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Konferencja Lasy Tatr i Podtatrza przeszłość i teraźniejszość Zakopane, 12 kwietnia 2012 Las i jego funkcje Funkcje lasu Biotyczne,

Bardziej szczegółowo

Kozienicki Park Krajobrazowy. Marta Matłachowska

Kozienicki Park Krajobrazowy. Marta Matłachowska Marta Matłachowska Lokalizacja znajduje się ok. 100 km na południe od Warszawy, pomiędzy Radomiem a Kozienicami, w środkowo południowej części województwa mazowieckiego, w widłach rzek Wisły i Radomki

Bardziej szczegółowo

Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie

Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie Formy i metody ochrony różnorodności biologicznej w LKP Puszcza Białowieska a zrównoważone leśnictwo w regionie Białowieża Hajnówka, 9 lutego 2011 mgr inż. Andrzej Antczak RDLP w Białymstoku Ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie.

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Łąki Nowohuckie Mapa Łąk Nowohuckich, na której niebieską linią zaznaczona jest trasa ścieżki dydaktycznej. Łąki Nowohuckie Łąki Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 6 ochrona przyrody Na tle ukształtowania powierzchni kraju małopolskie jest województwem najbardziej zróżnicowanym wysokościowo, mając

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do GŁÓWNE UWARUNKOWANIA OCHRONY I ZAGOSPODAROWANIA TERENU (1) Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej Wody przybrzeżne, plaże, wydmy i bory nadmorskie, fragment międzywala,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r.

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW z dnia 23 grudnia 2015 r. w sprawie ustanowienia zespołu przyrodniczo

Bardziej szczegółowo

Unikalne walory przyrodnicze okolic Ustrzyk Dolnych oraz informacja o najciekawszych atrakcjach na ścieżkach przyrodniczych w tym rejonie

Unikalne walory przyrodnicze okolic Ustrzyk Dolnych oraz informacja o najciekawszych atrakcjach na ścieżkach przyrodniczych w tym rejonie Unikalne walory przyrodnicze okolic Ustrzyk Dolnych oraz informacja o najciekawszych atrakcjach na ścieżkach przyrodniczych w tym rejonie Łodyna, 12.XII.2014 ekosystemowym Zachowane duże naturalne kompleksy

Bardziej szczegółowo

Misja Przyroda Zielone Szkoły w Parkach Narodowych

Misja Przyroda Zielone Szkoły w Parkach Narodowych Misja Przyroda Zielone Szkoły w Parkach Narodowych Międzynarodowa konferencja Razem ku zielonej przyszłości Fundusze Norweskie i EOG na rzecz edukacji ekologicznej 16.09.2015, WROCŁAW Konferencja finansowana

Bardziej szczegółowo

Na czym polega bioróżnorodność?

Na czym polega bioróżnorodność? Kto kogo je? Na czym polega bioróżnorodność? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 2 poziomy bioróżnorodności Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP uczeń: obserwuje

Bardziej szczegółowo

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Leśny Bank Genów Kostrzyca, 26.06.2014 r. Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Katedra

Bardziej szczegółowo

S TAR ACH OWICE, WR Z E S I E Ń 20 05

S TAR ACH OWICE, WR Z E S I E Ń 20 05 S TAR ACH OWICE, WR Z E S I E Ń 20 05 WSTĘP Miasto Starachowice usytuowane jest na styku trzech jednostek geograficznych: Wzgórza Koneckie, Przedgórze Iłżeckie oraz Wyżyna Opatowska. Rzeka Kamienna stanowi

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXI/239/2013 RADY MIEJSKIEJ W DREZDENKU. z dnia 30 stycznia 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXI/239/2013 RADY MIEJSKIEJ W DREZDENKU. z dnia 30 stycznia 2013 r. UCHWAŁA NR XXXI/239/2013 RADY MIEJSKIEJ W DREZDENKU z dnia 30 stycznia 2013 r. w sprawie ustanowienia użytku ekologicznego Jelenie Bagna położonego na terenie Nadleśnictwa Karwin, Gmina Drezdenko. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne na Obszarach Natura 2000 znajdujących się na obszarze Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny

Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne na Obszarach Natura 2000 znajdujących się na obszarze Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne na Obszarach Natura 2000 znajdujących się na obszarze Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny 1 FORMY OCHRONY PRZYRODY w Polsce (Podstawa prawna -

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława)

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława) G E O L badania geologiczne ul. Świeża 7a; 54-060 Wrocław NIP 894-172-74-83 tel./fax. (071) 351 38 83; tel. kom. (0601) 55 68 90 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA PODŁOŻA GRUNTOWEGO Temat: Kanalizacja sanitarna

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

Karta pracy nr 5. Materiały dodatkowe do scenariusza: Poznajemy różnorodność biologiczną Doliny Środkowej Wisły. Anna Janowska.

Karta pracy nr 5. Materiały dodatkowe do scenariusza: Poznajemy różnorodność biologiczną Doliny Środkowej Wisły. Anna Janowska. Akademia EduGIS Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) oraz geoinformacyjne (GIS) w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum i liceum oraz w edukacji środowiskowej Karta pracy nr 5 Materiały

Bardziej szczegółowo

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny Gmina Bodzanów Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny drzewostany, grodziska średniowieczne, obiekty zabytkowe.

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna.

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) wymienia nazwy polskich parków narodowych; definiuje pojęcia: park narodowy, park krajobrazowy, rezerwat; b) zna symbole poszczególnych parków narodowych;

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r.

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 19 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia planu

Bardziej szczegółowo

1-dniowy spływ kajakowy Czarną Hańczą i Kanałem Augustowskim (12 km lub 25 km)

1-dniowy spływ kajakowy Czarną Hańczą i Kanałem Augustowskim (12 km lub 25 km) Lokalizacja Olecka daje kilka możliwości zorganizowania jednodniowego spływu kajakowego. W odległości ok. 40 km. organizowane są spływy kajakowe Czarną Hańczą. Najbliżej bo zaledwie 15 km. od Olecka organizowane

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XV/93/12 RADY GMINY BIAŁOWIEŻA. z dnia 10 września 2012 r. w sprawie użytków ekologicznych

UCHWAŁA NR XV/93/12 RADY GMINY BIAŁOWIEŻA. z dnia 10 września 2012 r. w sprawie użytków ekologicznych UCHWAŁA NR XV/93/12 RADY GMINY BIAŁOWIEŻA w sprawie użytków ekologicznych Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591;

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 )

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) Gmina: Powiat: Województwo: CHOSZCZNO CHOSZCZEŃSKI ZACHODNIOPOMORSKIE ZLECENIODAWCA:

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym PRZYGOTOWANIE PROJEKTÓW PLANÓW ZADAŃ OCHRONNYCH DLA OBSZARÓW NATURA 2000: SOO DOLINA BIEBRZY I OSO OSTOJA BIEBRZAŃSKA ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska

Bardziej szczegółowo

BORY TUCHOLSKIE. 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e

BORY TUCHOLSKIE. 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e BORY TUCHOLSKIE 08.05.2013 Wycieczka krajoznawcza klas IV a i IV e O Borach Tucholskich Bory Tucholskie to jeden z największych kompleksów leśnych w Polsce i kraina o unikalnych walorach przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Realizacja zagadnień ochrony różnorodności biologicznej, w tym obszarów Natura 2000 w działalności PTTK

Realizacja zagadnień ochrony różnorodności biologicznej, w tym obszarów Natura 2000 w działalności PTTK Prowadzący: Dariusz Winiarski Realizacja zagadnień ochrony różnorodności biologicznej, w tym obszarów Natura 2000 w działalności PTTK Za utworzeniem obszaru Natura 2000 idzie promocja regionu, pod względem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do SIWZ

Załącznik nr 1 do SIWZ Załącznik nr 1 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przeprowadzenie monitoringu przedinwestycyjnego 23 powierzchni w gminie Ostrowice woj. zachodniopomorskie wskazanych do oceny pod kątem możliwości

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Chrząszcze lasów Puszczy Drawskiej

Chrząszcze lasów Puszczy Drawskiej Spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy obszarów Natura 2000 Lasy Puszczy nad Drawą PLB320016 i Uroczyska Puszczy Drawskiej PLH320046 Człopa, 18 czerwca 2013 r. Chrząszcze lasów Puszczy Drawskiej Rafał Ruta

Bardziej szczegółowo

Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość. Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku

Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość. Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku GORCE W 2004 r. GPN został włączony do sieci Natura 2000 jako Obszar Specjalnej

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA w związku z remontem drogi leśnej w leśnictwach Śliwnik oraz Leszno Górne Opracowanie: dr Agnieszka Gontaszewska upr. geol. V-1532, VII-1451 Świdnica, maj 2012 Dokumentacja geotechniczna...

Bardziej szczegółowo

Czas w las edukacja w Lasach Państwowych. Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus

Czas w las edukacja w Lasach Państwowych. Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus Czas w las edukacja w Lasach Państwowych Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus Polskie Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Organizacja, która od niemal 90 lat chroni, użytkuje i kształtuje lasy w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Plan rajdów pieszych na rok 2015 KMWP KROK-KUS

Plan rajdów pieszych na rok 2015 KMWP KROK-KUS Plan rajdów pieszych na rok 2015 KMWP KROK-KUS STYCZEŃ 1) 17.01.2015 Rajd zima Spacer wokół jeziora Sendeń: - ok. 9 km Organizator KMWP KROK-KUS przy OZ PTTK ORLEN SA. Trasa: Góry- J. Sendeńskie- Sendeń-Góry

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r.

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r. ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Las Mariański Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16

Bardziej szczegółowo

Rzeźba na mapach. m n.p.m

Rzeźba na mapach. m n.p.m Rzeźba na mapach Rzeźbę terenu przedstawia się obecnie najczęściej za pomocą poziomic. Poziomice (izohipsy) są to linie na mapie łączące punkty o jednakowej wysokości. Mapa poziomicowa (hipsometryczna)

Bardziej szczegółowo

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego PLAN OCHRONY ŚWIĘTOKRZYSKIEGO PARKU NARODOWEGO z uwzględnieniem zakresu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Łysogóry Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 21 sierpnia 2014 r. Poz. 7961 ROZPORZĄDZENIE NR 15/2014 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W WARSZAWIE

Warszawa, dnia 21 sierpnia 2014 r. Poz. 7961 ROZPORZĄDZENIE NR 15/2014 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W WARSZAWIE DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 21 sierpnia 2014 r. Poz. 7961 ROZPORZĄDZENIE NR 15/2014 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W WARSZAWIE w sprawie ustanowienia strefy

Bardziej szczegółowo

Temat: Żerkowsko Czeszewski Park Krajobrazowy

Temat: Żerkowsko Czeszewski Park Krajobrazowy 1 Scenariusz wycieczki przyrodniczej opracowały i przeprowadziły: mgr Alicja Karwasińska mgr Ewa Jerczyńska Temat: Żerkowsko Czeszewski Park Krajobrazowy Cele: wiadomości uczeń posiada podstawowe wiadomości

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

OD SZCZEGÓŁU DO OGÓŁU CZYLI KRÓTKA HISTORIA OCHRONY PRZYRODY

OD SZCZEGÓŁU DO OGÓŁU CZYLI KRÓTKA HISTORIA OCHRONY PRZYRODY www.katowice. rdos.gov.pl OD SZCZEGÓŁU DO OGÓŁU CZYLI KRÓTKA HISTORIA OCHRONY PRZYRODY NA PRZEŁOMIE WIEKÓW Jolanta Prażuch Regionalny Konserwator Przyrody, Zastępca Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

MAPA DZIAŁAŃ OCHRONNYCH

MAPA DZIAŁAŃ OCHRONNYCH Załącznik nr 2 do uchwały nr XVI/328/11 Sejmiku Województwa Dolnośląskiego z dnia 27 pazdziernika 2011 r. MAPA DZIAŁAŃ OCHRONNYCH skorowidz arkuszy Krzelów 1 2 Konary Małowice 3 Orzeszków 4 5 Moczydlnica

Bardziej szczegółowo

opolskiego. Dąb szypułkowy o obwodzie pnia 490 cm, rosnący w miejscowości Szczekarków.

opolskiego. Dąb szypułkowy o obwodzie pnia 490 cm, rosnący w miejscowości Szczekarków. Stare i okazałe drzewa już od niepamiętnych czasów zwracały uwagę człowieka. Ich długowieczność niosła w sobie jakąś niezwykłą, płynącą z głębi dziejów tajemnicę. Ze względu na swe gigantyczne rozmiary

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna analiza uwarunkowań sozologicznych zagospodarowania i użytkowania terenu czyli stan i ochrona środowiska, formy, obiekty

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Grabowiec Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

Bardziej szczegółowo

Jeziora w województwie pomorskim. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku Agnieszka Wojtach 06.11.2013

Jeziora w województwie pomorskim. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku Agnieszka Wojtach 06.11.2013 Jeziora w województwie pomorskim Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku Agnieszka Wojtach 06.11.2013 Plan prezentacji 1. Jeziorność Europy i Polski 2. Województwo pomorskie

Bardziej szczegółowo

Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie

Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie Czym jest baza danych? zbiór powiązanych danych z pewnej dziedziny, zorganizowanych w sposób dogodny do korzystania z nich, a zwłaszcza do

Bardziej szczegółowo

O P I S T R A S Y. wiata Wiktorówka ( ruszamy na trasę we wskazanym kierunku drogą leśną ).

O P I S T R A S Y. wiata Wiktorówka ( ruszamy na trasę we wskazanym kierunku drogą leśną ). O P I S T R A S Y START wiata Wiktorówka ( ruszamy na trasę we wskazanym kierunku drogą leśną ). 1. Po przejściu odcinka 100 m, z lewej strony mijacie leśną polanę. Po prawej stronie zauważyć można fragment

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Kielce, sierpień 2007 r.

Kielce, sierpień 2007 r. Określenie warunków gruntowo wodnych podłoŝa projektowanego wodociągu Nida 2000 Etap II dla wsi Boronice, Chruszczyna Wielka, Chruszczyna Mała, Dalechowice, Donatkowice, Góry Sieradzkie, Krzyszkowice,

Bardziej szczegółowo

dr inż. Elżbieta Dusza dr Michał Kupiec

dr inż. Elżbieta Dusza dr Michał Kupiec Inwentaryzacja przyrodnicza terenu pod planowaną inwestycję: Budowa słupowej stacji transformatorowej 15/0,4kV z powiązaniami energetycznymi 15kV i 0,4kV w miejscowości Chełpa na działkach 1/1, 6, 12/4,

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy NATURA 2000 MOTOREM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU http://natura2000.org.pl Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy Zbigniew Witkowski przy współpracy Krystyny Krauz i Adama Mroczka Szkolenie regionalne

Bardziej szczegółowo

Załącznik aplikacyjny No 2

Załącznik aplikacyjny No 2 praca magisterska DANIEL MIKULSKI Załącznik aplikacyjny No 2 wniosek o utworzenie użytku ekologicznego Dolina Bardzianki na terenie gminy Dominowo Projekt odnowy wsi Murzynowo Kościelne Załączniki aplikacyjne

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Przedmiotem realizacji zadania było przeprowadzenie rewitalizacji

Bardziej szczegółowo

Antoni Kopeć Andrzej Ruszlewicz Katarzyna Żuk Mieczysław Reps

Antoni Kopeć Andrzej Ruszlewicz Katarzyna Żuk Mieczysław Reps Projekt POIS.05.03.00-00-186/09 pn. Opracowanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 na obszarze Polski. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska we Wrocławiu Protokół 2012-10-17, Kąty Wrocławskie,

Bardziej szczegółowo

Opracował Grzegorz Stawarz

Opracował Grzegorz Stawarz POMNIKI PRZYRODY GMINY PILZNO Opracował Grzegorz Stawarz Pilzno 2007 Pomniki przyrody to pojedyncze twory przyrody Ŝywej i nieoŝywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej,

Bardziej szczegółowo

Tajga, lasy borealne

Tajga, lasy borealne TAJGA CO TO JEST TAJGA? Tajga, lasy borealne formacja roślinna klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej występujące w północnej części Europy, Azji oraz Ameryki Północnej (Kanada). Na północy

Bardziej szczegółowo

Co dalej z nami pytają obszary Natura 2000

Co dalej z nami pytają obszary Natura 2000 Co dalej z nami pytają obszary Natura 2000 Przebieg, osiągnięte rezultaty projektu pt. Natura 2000 naszą szansą Finansujący Natura 2000 naszą szansą Organizator: Partnerzy: Nadleśnictwo Łąck UCBnŚPiZR

Bardziej szczegółowo

Załącznik aplikacyjny No 4

Załącznik aplikacyjny No 4 Projekt odnowy wsi Murzynowo Kościelne Załączniki aplikacyjne Załącznik aplikacyjny No 4 wniosek o uznanie dębu szypułkowego za pomnik przyrody praca magisterska DANIEL MIKULSKI Karta ewidencji obiektu

Bardziej szczegółowo

Jeziora Brodzkie. Kod obszaru: PLH080052. Forma ochr0ony w ramach sieci Natura 2000: specjalny obszar ochrony siedlisk (Dyrektywa Siedliskowa)

Jeziora Brodzkie. Kod obszaru: PLH080052. Forma ochr0ony w ramach sieci Natura 2000: specjalny obszar ochrony siedlisk (Dyrektywa Siedliskowa) Jeziora Brodzkie Kod obszaru: PLH080052 Forma ochr0ony w ramach sieci Natura 2000: specjalny obszar ochrony siedlisk (Dyrektywa Siedliskowa) 0000000 Powierzchnia: 829,2 ha Status formalny: Obszar zatwierdzony

Bardziej szczegółowo

Zarys historyczny tworzenia się gruntów na Warmii i Mazurach

Zarys historyczny tworzenia się gruntów na Warmii i Mazurach Zarys historyczny tworzenia się gruntów na Warmii i Mazurach Opracowali: Agata Misztal Jerzy Pepol ZLODOWACENIA W POLSCE Osady czwartorzędowe na Warmii i Mazurach osiągają najwyższe wartości miąższości

Bardziej szczegółowo

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Wsi Nowa Kuźnia PREZENTUJE EFEKTY PROJEKTU: Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Poznań, dnia 23 października 2013 r. Poz. 5742 UCHWAŁA NR XXXVII/728/13 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO. z dnia 30 września 2013 r.

Poznań, dnia 23 października 2013 r. Poz. 5742 UCHWAŁA NR XXXVII/728/13 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO. z dnia 30 września 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO Poznań, dnia 23 października 2013 r. Poz. 5742 UCHWAŁA NR XXXVII/728/13 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z dnia 30 września 2013 r. w sprawie utworzenia

Bardziej szczegółowo

XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r.

XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r. XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r. ilość punktów Imię i nazwisko.. Szkoła. 1. Gdy w populacji (pewnego gatunku zwierząt) charakteryzującej się

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA. dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot.

INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA. dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot. INWENTARYZACJA DENDROLOGICZNA WYBRANYCH FRAGMENTÓW TERENU OPRACOWANIA dla polany rekreacyjnej w ramach zadania dot.: Zagospodarowanie terenu polany rekreacyjnej za Szkołą Podstawową nr 8 w Policach Stanowisko

Bardziej szczegółowo

Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014

Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014 Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014 fot. Zenon Łój od redakcji Spis treści Wstęp 3 Stefan Szmidt Mój Biłgoraj 4 Henryk Wujec Bez uproszczeń Dominikańskie listy z Lublina 6 o. Tomasz Dostatni Wypisy z lektury

Bardziej szczegółowo