Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety"

Transkrypt

1 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety Medycyna to nie sztuka leczenia ludzi, tylko zarabiania na lękach przed chorobą Markus Grill Der Spiegel r. Leki dostępne bez recepty i suplementy diety może nabyć każdy i o dowolnej porze dnia lub nocy. Miejsca, w których są dostępne, to oprócz aptek i punktów aptecznych, sklepy spożywcze, supermarkety, stacje benzynowe, Internet oraz automaty samoobsługowe, gdzie po wrzuceniu odliczonej kwoty otrzymujemy wybrany środek leczniczy bądź suplement diety w promocyjnej cenie. Powoduje to, że nie można mówić o jakiejkolwiek kontroli używania leków wydawanych bez recepty (OTC over-the-counter) przez społeczeństwo, a jedyne, co świadczy o powszechności tego zjawiska to wyniki sprzedaży poszczególnych środków. Istotnym elementem rynku OTC i suplementów diety jest reklama. Sprawia ona, że ludzie bez zastanowienia sięgają po środki dostępne bez recepty jak po panaceum na wszelkie bolączki. To reklama wmówiła społeczeństwu, że np. Buscopan (butylobromek hioscyny), otrzymywany z rośliny Duboisia, jest preparatem pochodzenia naturalnego i dlatego całkowicie bezpieczny. Definicja medycyny tradycyjnej, alternatywnej i uzupełniającej według różnych autorów i organizacji naukowych Jednoznaczne zdefiniowanie pojęcia medycyny tradycyjnej, alternatywnej i uzupełniającej (TM/CAM traditional medicine and complementary/alternative medicine) stanowi pewnego rodzaju trudność ze względu na dużą liczbę i różnorodność praktyk, stosowanych w ramach medycyny niekonwencjonalnej. Możemy do nich zaliczyć zarówno te z wielowiekową tradycją, nauczane na licznych kursach, bądź w szkołach medycznych świata, takie jak np. akupunktura czy iry-

2 158 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński dologia, jak i te opierające się na wierzeniach, mistyce, przekazywane potajemnie między członkami społeczności lokalnej. Eisenberg i inni 1 definiuje medycynę alternatywną i uzupełniającą jako interwencje medyczne nienauczane w szkołach medycznych i niestosowane w szpitalach. Inną definicję proponuje amerykański National Center of Complementary and Alternative Medicine (NCCAM), według którego CAM jest to różnorodna grupa systemów medycznych, zdrowotnych, praktyk i produktów, które nie są obecnie uważane za część medycyny konwencjonalnej 2. W pracy posłużono się definicją sformułowaną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO World Health Organization) w oficjalnej strategii jej działania w stosunku do TM/CAM na lata Według niej medycyna tradycyjna jest to ogólna suma wiedzy, umiejętności i praktyk oparta na teoriach, wierzeniach i doznaniach religijnych zarówno rdzennych mieszkańców danego regionu, jak i odmiennych kultur; wytłumaczalna lub nie, stosowana do utrzymania zdrowia, postawienia diagnozy oraz zapobiegania i leczenia chorób. TM/CAM posługuje się lekami pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego lub wykorzystuje takie terapie, jak: akupunktura, leczenie manualne i duchowe 3. Znaczenie terapii alternatywnych i komplementarnych w Polsce i na świecie Medycyna komplementarna i alternatywna istnieje od tysięcy lat. Problem w tym, że przed wiekami była to jedyna forma pomocy medycznej, lekarskiej, uważana przez ówcześnie żyjących ludzi za terapię konwencjonalną. Faktem jest, że medycyna i farmacja sensu stricte powstały stosunkowo niedawno. Czym jest więc te 200 lat względem wielowiekowych tradycji medycznych? Zabiegi lecznicze, które dla współczesnego człowieka są zrozumiałe i oczywiste, w chwili ich powstania mogły być śmiało zdefiniowane jako alternatywa do konwencjonalnych terapii sprzed wieków. Historia zna przykłady wielu lekarzy i badaczy, którzy za głoszone teorie uznani za szarlatanów stanęli przed wizją rychłej śmierci przez spalenie na stosie, a głoszone przez nich herezje stały się podstawą współczesnej medycyny. Opinie, które dzisiaj towarzyszą terapiom alternatywnym i komplementarnym do złudzenia przypominają te sprzed wieków. Niektórzy przedstawiciele medycyny akademickiej patrzą na nie sceptycznie, szeroko je krytykując, co według WHO 1 D.M. Eisenberg, Unconventional Medicine in the United States Prevalence, Costs, and Patterns of Use, The New England Journal of Medicine 1993, t. 328, z. 4, s National Center of Complementary and Alternative Medicine, What is CAM? Internet: (Accessed ). 3 General Guidelines for Methodologies on Research and Evaluation of Traditional Medicine, World Health Organization 2000, s. 1, Internet: EDM_TRM_ pdf (Accessed ), WHO Traditional Medicine Strategy , World Health Organization 2002, s. 1, Internet: TRM_ pdf (Accessed ).

3 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 159 wynika głównie z niedoinformowania. Inni podchodzą do nich bezkrytycznie, wierząc we wszystkie kazuistyczne doniesienia o cudownych ozdrowieniach za pomocą magicznych preparatów. Należy zauważyć, że 60% ludności świata traktuje TM/CAM jako podstawową metodę leczenia i ochrony zdrowia. Dla pozostałych 40% TM/CAM stanowi jedynie uzupełnienie terapii podstawowej lub w ogóle jest ignorowana. Powyższy stan rzeczy nie wynika bynajmniej z ludzkiej mentalności, lecz z dostępności do profesjonalnej opieki medycznej, dlatego znaczenie terapii tradycyjnych/alternatywnych i uzupełniających na świecie należy rozpatrywać z 3 odmiennych pozycji: Pierwsza dotyczy ubogich krajów rozwijających się, państw Afryki, Ameryki Południowej i Azji, gdzie TM stanowi podstawę usług medycznych. Wynika to z faktu, że jeden uzdrowiciel przypada na mieszkańców, a osoba reprezentująca medycynę konwencjonalną, akademicką lekarz, pielęgniarka na mieszkańców. Co ciekawe, skuteczność TM/CAM w tych regionach potwierdza 60 80% mieszkańców 4. Druga obejmuje kraje rozwinięte (uprzemysłowione), bogate kraje Europy Zachodniej i Stany Zjednoczone Ameryki, gdzie zakres stosowania TM/CAM określa ustawa, a usługi uzdrowicieli i obrót środkami medycyny alternatywnej jest monitorowany. W państwach tych jednostki naukowe prowadzą szeroko zakrojone badania i metaanalizy pozwalające na potwierdzenie bądź zaprzeczenie skuteczności danej metody TM/CAM. Do trzeciej grupy należy Polska i inne państwa rozwijające się, gdzie dostęp do medycyny akademickiej jest powszechny i gwarantowany dla każdego obywatela, nie ma natomiast żadnych regulacji prawnych dotyczących terapii alternatywnych i uzdrowicieli. Ze względu na dostępne dane oraz pozycję gospodarczą i różnice cywilizacyjne, porównując znaczenie CAM w Polsce i na świecie, w pracy przedstawiono Polskę na tle Stanów Zjednoczonych i Korei państw przedstawiających 2 odmienne kręgi kulturowe. W Polsce nie ma regulacji prawnych dotyczących używania TM/CAM. Prace nad projektem ustawy o medycynie niekonwencjonalnej rozpoczęły się w 1997 r., kiedy po raz pierwszy została powołana przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej Rada do Spraw Niekonwencjonalnych Metod Terapii. Obradowała ona przez wiele lat, z licznymi przerwami, wynikającymi ze zmiany rządów, a jej prace nie przyniosły spodziewanego rezultatu. Badania dotyczące terapii alternatywnych w Polsce są dość liczne. Omawiają one ten problem głównie w kontekście socjodemograficznym oraz próbują odpowiedzieć na pytania dotyczące przyczyn ich stosowania. Nie znaleziono natomiast pełnej analizy kosztów, jakie ponosi pacjent korzystający z medycyny niekonwencjonalnej. Jak podaje Świątoniowski i inni 5 większość osób chorujących na 4 J. Łazowski, WHO a medycyna niekonwencjonalna, Sztuka Leczenia 2005, t. 11, z. 1 2, s G. Świątoniowski, Ocena zasięgu stosowania niekonwencjonalnych metod leczenia przez chorych na wybrane, porównywalne rokowniczo, jednostki onkologiczne i kardiologiczne, Onkologia Polska 2002, t. 5, z. 2, s

4 160 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński nowotwory ponosi koszty związane ze stosowaniem CAM wynoszące zł miesięcznie (48,1%), dużą grupę stanowią również osoby wydające ponad 100 zł miesięcznie (łącznie 40,7%). Odsetek polskich pacjentów wykorzystujących terapie alternatywne jest zróżnicowany i wynosi od kilku do ponad 50%, w zależności od jednostki chorobowej. Wśród chorych na nowotwory używanie CAM wynosi 35 54%. Najczęściej jest to ziołolecznictwo, a stosunek zarówno pacjentów, jak i lekarzy do terapii alternatywnych zależy od wieku i doświadczenia. Jak podaje Dulęba i inni 6, 42,3% onkologów stosowało przynajmniej jedną z metod CAM w swojej praktyce (głównie pracownicy z większym doświadczeniem), a 54% ankietowanych uważa tego typu metody za nieskuteczne. Skrajne rozbieżności są widoczne wśród badanych pacjentów dominują tutaj 2 zasadniczo odmienne grupy: pierwsza uważa terapie alternatywne i uzupełniające jako skuteczne, druga natomiast nieskuteczne. W naszym mniemaniu ocena TM/CAM przez pacjentów zależy od ich nastawienia i oczekiwań w stosunku do medycyny alternatywnej, a także choroby, z powodu której są leczeni, skuteczności i rodzaju terapii konwencjonalnej oraz występowania i nasilenia niepożądanych działań leków 7. Obserwowany w ostatnim 20-leciu w Stanach Zjednoczonych powrót do medycyny tradycyjnej/alternatywnej i komplementarnej został zapoczątkowany przez ruch hipisowski w latach 70. XX w. Seria badań dotycząca analiz rozpowszechnienia tego rodzaju terapii i ich kosztów rozpoczęła się na początku lat 90. XX w. w Stanach Zjednoczonych. Ich wyniki były zdumiewające. Pierwsze zostały opublikowane w 1993 r. i dotyczyły zasięgu stosowania, kosztów i sposobu użycia (samodzielnie, z zalecenia uzdrowiciela, w jakich dolegliwościach), następne badania ukazały się w 1998 r. miały zobrazować trendy w stosowaniu medycyny alternatywnej i komplementarnej w latach 1990 i 1997, ostatnie z tego cyklu prace opublikowane w 2005 r. przedstawiają te same tendencje w latach 1997 i Dane te wskazują, iż w 1997 r. nastąpiło statystycznie istotne (p 0,001) zwiększenie liczby osób deklarujących stosowanie 1 z 16 wymienionych w badaniu terapii alternatywnych i uzupełniających z 33,8% w 1990 r. do 42,1% w 1997 r. Największa zmiana dotyczyła stosowania preparatów ziołowych, masażu, preparatów megawitaminowych (megavitamines) zawierających duże dawki witamin, 6 K. Dulęba, Postawy i opinie lekarzy leczących pacjentów onkologicznych wobec medycyny alternatywnej i komplementarnej: doniesienia wstępne, Medycyna Wieku Rozwojowego 2008, t. 12, z. 4, cz. 2, s M.A. Humańska, Stosowanie medycyny niekonwencjonalnej wśród amazonek, Współczesna Onkologia 2009, t. 13, z. 1, s ; K. Dulęba, Stosowanie terapii alternatywnych i uzupełniających u dzieci z chorobami nowotworowymi. Doniesienia wstępne, Medycyna Wieku Rozwojowego 2008, t. 12, z. 4, cz. 2, s D.M. Eisenberg, op. cit., s. 2; K. Majewska, Medycyna komplementarna/alternatywna (CAM) w chorobie nowotworowej, Psychoonkologia 2003, t. 7, z. 1, s ; D.M. Eisenberg, Trends in Alternative Medicine Use in the United States, : Results of a Follow-up National Survey, The Journal of the American Medical Association 1998, t. 280, z. 18, s ; H.A. Tindle, Trends In Use Of Complementary And Alternative Medicine By Us Adults: , Alternative Therapies in Heath and Medicine 2005, t. 11, z. 1, s

5 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 161 Tabela 1. Rozpowszechnienie wybranych terapii alternatywnych i uzupełniających wśród dorosłych mieszkańców Stanów Zjednoczonych w latach 1990 i 1997 Preparaty Odsetek osób stosujących dany rodzaj terapii 1990 r r. Ziołowe 2,5 12,1 Megawitaminowe 2,4 5,5 Homeopatyczne 0,7 3,4 Źródło: D.M. Eisenberg, Trends in Alternative Medicine Use in the United States, : Results of a Follow-up National Survey, The Journal of the American Medical Association 1998, t. 280, z. 18, s środków medycyny ludowej i homeopatii. Rozpowszechnienie wybranych terapii alternatywnych i uzupełniających wśród dorosłych mieszkańców Stanów Zjednoczonych w latach 1990 i 1997 przedstawia tabela 1. Można zauważyć, iż w ciągu 7 lat zanotowano blisko 5-krotny wzrost stosowania preparatów ziołowych, ponad 2-krotny wzrost stosowania preparatów megawitaminowych i prawie 5-krotny wzrost stosowania homeopatii. Z powyższymi danymi, w sposób jednoznaczny, jest związane zwiększenie wydatków ponoszonych przez pacjentów na rzecz osób świadczących usługi z zakresu medycyny alternatywnej i komplementarnej oraz na zakup określonych preparatów. W systemie opieki zdrowotnej Stanów Zjednoczonych można wyróżnić 3 podmioty finansujące wydatki. Należą do nich: 1) rząd, oferujący ubezpieczenie dla najbiedniejszych mieszkańców, 2) prywatne firmy ubezpieczeniowe, które obejmują swym ubezpieczeniem większość mieszkańców Stanów Zjednoczonych oraz 3) obywatele zobowiązani opłacać niektóre usługi oferowane przez placówki ochrony zdrowia, których nie pokrywa wykupione ubezpieczenie. Konkurencja na rynku usług medycznych powoduje, że firmy ubezpieczeniowe, rywalizując między sobą o klienta, w swojej ofercie mają możliwość pokrycia kosztów wybranych rodzajów terapii alternatywnych, pomimo że ich skuteczność w świetle nauki jest wątpliwa. W programie Western Life Insurance Company osoby praktykujące medycynę niekonwencjonalną mogą być wybrane przez ubezpieczonych jako lekarze pierwszego kontaktu. Niektóre stany wymagają od firm ubezpieczeniowych pokrywania kosztów zabiegów o udokumentowanej skuteczności przykładem może być akupunktura. Wydatki na terapie alternatywne obliczone na podstawie cen Resource Based Relative Value Scale (RBRVS), według tych samych badań, zostały przedstawione w tabeli 2. Interesujący jest fakt, iż suma rocznych wydatków na terapie alternatywne pochodzących bezpośrednio z kieszeni obywateli jest większa niż całkowite roczne wydatki na prywatne (niepokrywane przez ubezpieczenie) wizyty lekarskie czy hospitalizacje, odpowiednio: terapie alternatywne 34,4; wizyty lekarskie nierefun-

6 162 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński Tabela 2. Wydatki na terapie alternatywne w Stanach Zjednoczonych według cen Resource- -Based Relative Value Scale w latach 1990 i 1997 Wydatki na terapie alternatywne Koszt w roku (miliardy dolarów) Zmiana (miliardy dolarów) Odsetek zmiany (%) Całkowite 22,6 34,4 10,1 (44,7) Pokrywane w całości z kieszeni obywatela 11,0 19,6 8,6 (78,2) Przeznaczone na zakup preparatów brak danych 5,1 brak danych ziołowych Przeznaczone na zakup preparatów megawitaminowych 0,9 3,3 2,4 (266,7) Źródło: D.M. Eisenberg, Trends in Alternative Medicine Use in the United States, : Results of a Followup National Survey, The Journal of the American Medical Association 1998, t. 280, z. 18, s dowane przez ubezpieczenie 29,3; hospitalizacja nierefundowana przez ubezpieczenie 9,1 miliardów dolarów 9. W 2002 r. rozpowszechnienie stosowania terapii alternatywnych kształtowało się na podobnym poziomie, co w 1997 r. Należy jedynie dostrzec ponad 50% wzrost sprzedaży preparatów ziołowych, który wyniósł w 2002 r. 18,6%, w stosunku do 12,1% osób stosujących terapie alternatywne i uzupełniające w 1997 r. Zwiększeniu stosowania preparatów ziołowych towarzyszy zmniejszenie zainteresowania usługami osób zajmujących się ziołolecznictwem (herbs provider) z 15,1% w 1997 r. do 5,2% w 2002 r. Zjawisko to wynika z coraz większej świadomości społecznej oraz znacznego rozwoju samoleczenia w społeczeństwie amerykańskim. Promocja samoleczenia w tym kraju jest ściśle związana ze wzrostem wydatków rządu i firm ubezpieczeniowych na opiekę zdrowotną i upatrywaniu w rozwoju tego typu zachowań znacznych oszczędności. Należy również zauważyć zmniejszenie liczby osób stosujących homeopatię oraz 50% zmniejszenie sprzedaży preparatów megawitaminowych, których używanie w 1997 r. deklarowało 5,5% Amerykanów stosujących CAM, w 2002 r. natomiast liczba ta wynosiła tylko 2,8% 10. Wzrost liczby osób stosujących terapie alternatywne i komplementarne w Stanach Zjednoczonych doprowadził do powołania już w 1992 r. Biura Medycyny Alternatywnej w obrębie Narodowego Instytutu Zdrowia USA. W 1995 r. natomiast Narodowa Biblioteka Medyczna USA włączyła do swych zbiorów czasopisma dotyczące medycyny alternatywnej D.M. Eisenberg, op. cit., s. 1; D.M. Eisenberg, op. cit., s D.M. Eisenberg, op. cit., s. 1; D.M. Eisenberg, op. cit., s. 5; H.A. Tinole, op. cit., s P.J. Wysocki, Terapie niekonwencjonalne, alternatywne i uzupełniające w onkologii nadzieja czy przekleństwo?, Współczesna Onkologia 2004, t. 8, z. 4, s

7 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 163 W innej części świata Korei regulacje prawne dopuszczają współistnienie 2 różnych typów lekarzy: Western medicine-trained doctors (WMD), stosujących terapie powszechnie znane Europejczykom, oraz Oriental medicine-trained doctors (OMD), wykorzystujących w swej praktyce medycynę azjatycką. Specjaliści z obydwu grup przed rozpoczęciem praktyki muszą ukończyć 6-letnie studia i zdać egzamin państwowy. Lekarze stosujący medycynę orientalną świadczą usługi w dziedzinie akupunktury, leczenia ziołami chińskimi, ignipunktury (leczenie niewielkich zmian skórnych z użyciem elektrokautera) oraz stawiania baniek. Wymienione wyżej rodzaje terapii są legalne w świetle prawa i mogą być stosowane przez tamtejszych medyków. W Korei nie ma natomiast żadnych regulacji dotyczących chiropraktyki, homeopatii, irydologii czy Qi Gong (zestaw ćwiczeń zdrowotnych) uznawanych w tym kraju za terapie alternatywne 12. Powyższe przykłady dowodzą, iż stosunek do TM/CAM jest wynikiem wielu czynników, zarówno kulturowych jak i gospodarczych. Różnorodność metod terapeutycznych, zawierających się w definicji medycyny alternatywnej i uzupełniającej, w znacznej mierze zależy od państwa, w którym terapie te są stosowane. Wydarzenia historyczne i najważniejsze akty prawne wpływające na zmianę dostępności leków dla pacjentów ze szczególnym uwzględnieniem Stanów Zjednoczonych Regulacje prawne dotyczące kategorii dostępności leków ewoluowały w ciągu wieków. Wynikało to m.in. z rozdzielenia kompetencji lekarza i farmaceuty. Szczególnie gwałtowne zmiany nastąpiły dopiero na początku XX w. Były one związane z rozwojem posiadanej wiedzy na temat danej substancji leczniczej dotyczącej bezpieczeństwa jej stosowania, w zależności od zastosowanej dawki, postaci leku, bądź też wskazań, w jakich jest wykorzystywana. W historii farmacji i medycyny należy dostrzec 2 zasadnicze okresy, biorąc pod uwagę dostępność leków. Pierwszy sięga od czasów najdawniejszych do początku XIX w., kiedy gwałtowny rozwój chemii, w tym chemii farmaceutycznej, identyfikowanie i wyodrębnianie substancji czynnych z surowców roślinnych, pierwsze syntezy chemiczne nakreśliły dalszy rozwój medycyny i farmacji. Jednocześnie został definitywnie zakończony okres, w którym jako surowce lecznicze stosowano skrzydła nietoperza, kurze pazury i inne, podobne specyfiki. W okresie tym leczenie było utożsamiane z posiadaniem wiedzy tajemnej, strzeżonej przez cechy aptekarzy bądź też, co zdarzało się na wsi, z wiedzą magiczną, odpędzaniem złych duchów przez osoby mające nadprzyrodzone zdolności. 12 S.I. Lee, Knowledge of, Attitudes Toward, and Experience of Complementary and Alternative Medicine in Western Medicine- and Oriental Medicine-Trained Physicians in Korea, American Journal of Public Health 2002, t. 92, z. 12, s

8 164 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński Należy też zwrócić uwagę na leki ziołowe, powszechnie stosowane w tamtym okresie. Przyczyniło się to do wyodrębnienia, identyfikacji i późniejszej syntezy ich aktywnych składników. Określenie struktury chemicznej i jej modyfikacje stały się podstawą wielu leków syntetycznych stosowanych do dzisiaj. Przykładem może być wyizolowanie morfiny w 1804 r. przez Sertürnera, czy synteza kwasu acetylosalicylowego w 1897 r. przez Felixa Hoffmana, pracownika firmy Bayer 13. Na przełomie XIX i XX w. rozpoczęło się niepohamowane wytwarzanie i sprzedaż leków na całym świecie. Obfitość stosowanych substancji i sposobów ich łączenia bez jakichkolwiek standardów, badań tożsamości, czystości, skuteczności i bezpieczeństwa funkcjonowała w Stanach Zjednoczonych do 1938 r., kiedy to został wydany Food, Drug and Cosmetic Act. Przyczyną wprowadzenia pierwszej regulacji prawnej, obejmującej wszystkie sprzedawane leki bez recepty, była śmierć ponad 100 osób, które zatruły się roztworem sulfanilamidu 14. Dokument ten zawierał zapis, który stał się podstawą prawa regulującego oznaczanie produktów OTC. Głosił on, iż ulotka musi zawierać odpowiednią instrukcję użycia umieszczoną w widoczny sposób, możliwą do przeczytania i napisaną w języku zrozumiałym dla zwykłego człowieka (ordinary individual) w prawidłowych warunkach zakupu i używania. Zapis ten wskazuje jednoznacznie, iż odbiorcą ulotki lekowej jest pacjent i musi być ona dostosowana do jego wiedzy medycznej 15. Powyższy dokument ma podstawowe znaczenie również dziś, gdyż Stany Zjednoczone są jednym z niewielu państw, w którym wśród wymogów rejestracyjnych, dotyczących zmiany statusu leku z dostępnego na receptę na wydawany bez recepty (switching) są badania zrozumienia ulotki lekowej przez pacjenta 16. Dopiero w 1951 r. w USA na mocy Durham Humphrey Amendment została ustawowo wprowadzona kategoria leków wydawanych tylko na receptę. W dokumencie tym stwierdzono, że każdy lek, który nie może być bezpiecznie stosowany bez nadzoru medycznego musi być wydawany tylko z przepisu uprawnionego lekarza. Zapis ten nie dotyczył obrotu lekami narkotycznymi, który został sformalizowany już w 1914 r. na mocy Harrison Act S. Morimoto, Morphine Metabolism in the Opium Poppy and Its Possible Physiological Function. Biochemical Characterization of Morphine Metabolite, Bismorphine, Journal of Biological Chemistry 2001, t. 276, z. 41, s R.P. Juhl, Prescription to Over-the-Counter Switch: A Regulatory Perspective, Clinical Therapeutics 1998, t. 20, z. C, s. C111-C117; W.R. Soller, Evolution of self-care with over-thecounter medications, Clinical Therapeutics 1998, t. 20, z. C, s. C134-C R.P. Juhl, op. cit. s Ibidem, s. 10; J.P. Cohen, Switching prescription drugs to over the counter, British Medical Journal 2005, t. 330, s R.P. Juhl, op. cit. s. 10.

9 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety Leki wydawane bez recepty w kontekście samoleczenia 165 Jak głosi deklaracja Światowej Organizacji Zdrowia z Ałma-Aty, każdy człowiek ma prawo i obowiązek uczestniczyć samodzielnie i zbiorowo w planowaniu i realizacji zasad opieki zdrowotnej. Zapis ten wyznaczył nową rolę dla pacjenta w systemie opieki zdrowotnej, jako jednej ze stron biorących udział w całym procesie leczenia, mogącej świadomie i samodzielnie decydować o podejmowanych procedurach leczniczych oraz wyznaczającej cele terapeutyczne. Było to początkiem naukowego i społecznego podejścia do procesu samoleczenia, który towarzyszy ludzkości od wieków 18. Samoleczenie, według Światowej Organizacji Zdrowia, to stosowanie leków wydawanych bez recepty z inicjatywy chorego. Deklaracja Europejskiego Biura WHO w Kopenhadze dodała do powyższej definicji w 1986 r. leczenie chorób lub objawów rozpoznawanych samodzielnie. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, w których jest leczone dziecko, oraz obejmuje wzajemną terapię członków rodziny, przyjaciół czy kolegów z pracy 19. Szeroko obserwowane zjawisko zmian statusu prawnego leków z przepisywanych na receptę na wydawane bez recepty jest sumą następujących czynników: interesu firm farmaceutycznych dążących do maksymalizacji zysków, przeniesienia ciężaru współfinansowania opieki zdrowotnej przez ubezpieczyciela na pacjenta oraz rozwoju i promocji samoleczenia. Zmiana statusu leków jako wspólny interes firm farmaceutycznych i ubezpieczyciela Udział firm farmaceutycznych w procesie wprowadzania leków wydawanych bez recepty Firmy farmaceutyczne są podmiotem najbardziej zainteresowanym procesem ciągłego zwiększania liczby leków dostępnych bez recepty. Związane jest to z możliwością uruchomienia przez firmę strategii marketingowej skierowanej bezpośrednio do pacjenta, co powoduje, że lek w rozumieniu rynku staje się produk- 18 Declaration of Alma-Ata; International Conference on Primary Health Care, Alma-Ata, USSR, 6 12 September Internet: /NPH/ docs/declaration_almaata.pdf, (Accessed ). 19 Guidelines for the Regulatory Assessment of Medicinal Products for use in Self-Medication, Geneva, World Health Organization 2000, s. 9; M. Hurkacz, Blaski i cienie samoleczenia, Studia Humanistyczne Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycznej we Wrocławiu, t. 1, Wrocław 2008, s

10 166 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński tem jak każdy inny. Z pewnymi zastrzeżeniami można go swobodnie reklamować w środkach masowego przekazu 20. Firmy farmaceutyczne, którym w ciągu kilku lat wygasa patent na lek oryginalny, w obawie utraty części zysków, związanej z pojawieniem się na rynku leków generycznych, zabiegają o przeklasyfikowanie leku dostępnego na receptę na lek wydawany bez recepty, co wydłuża okres utrzymania się nazwy handlowej na rynku 21. Istotnym elementem kierującym zainteresowanie firm farmaceutycznych na wprowadzenie danego leku na rynek OTC są badania epidemiologiczne. Obrazują one doskonale, ilu potencjalnych klientów może nabyć dany produkt leczniczy. Przykładem były starania firmy Glaxo-Wellcome Inc. (Research Triangle Park, North Carolina), która do 1998 r. 2-krotnie zwracała się do amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA Food and Drug Administration) o zmianę statusu leku Zovirax (acyklowir), wykorzystywanego w opryszczce narządów płciowych, z wydawanego tylko na receptę na dostępny bez recepty. Obecnie acyklowir w postaci kremu jest wydawany bez recepty i powszechnie stosowany w Stanach Zjednoczonych i wielu innych krajach, w tym w Polsce, do leczenia opryszczki wargowej. Zmiana statusu tego leku, w przypadku tabletek stosowanych w opryszczce narządów płciowych, wydaje się niemożliwa nie tylko ze względów bezpieczeństwa stosowania, lecz również z powodu ryzyka zwiększenia oporności na ten lek. Rozpowszechnienie infekcji wirusem opryszczki pospolitej (HSV Herpes Simplex Virus), wśród kobiet mieszkających w Stanach Zjednoczonych w wieku lat w latach wynosiło 26,4%, natomiast wśród kobiet w wieku lat 30% 22. Lobby firm farmaceutycznych wydaje się większe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że wprowadzenie leku jako wydawanego bez recepty jest jednym z etapów cyklu życiowego produktu leczniczego (product life cycle), uwzględnianego na wczesnych etapach jego projektowania 23. Pozorne korzyści ubezpieczyciela w zmianie statusu leków z dostępnych na receptę na wydawane bez recepty System ubezpieczeń zdrowotnych, zarówno prywatny jak i państwowy, jest podstawowym płatnikiem usług medycznych. Wszystkie kraje świata borykają się z tymi samymi problemami niedofinansowaniem, błędami w zarządzaniu, poszukiwaniem oszczędności i ciągłymi reformami Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r., rozdz. 4, art , Dz. U. z 2008 r., nr 45, poz J.P. Cohen, op. cit., s. 10; S.A. Francis, Switching of Prescription Drugs to Over-the-Counter Status: Is it a Good Thing for the Elderly?, Drugs Aging 2005, t. 22, z. 5, s R.P. Juhl, op. cit., s. 10; E.F. Dunne, Prevalence of HPV infection among females in the United States, The Journal of the American Medical Association 2007, t. 297, z. 8, s R.P. Juhl, op. cit. s. 10; S-A. Francis, op. cit., s M. Skawińska, Analiza funkcjonowania systemów opieki zdrowotnej w wybranych krajach

11 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 167 W 1975 r. w wyniku przeprowadzonych badań Cochrane i inni 25 zauważyli, iż wzrost wydatków na opiekę zdrowotną, specjalistyczne procedury diagnostyczne i medyczne nie zapewniają poprawy stanu zdrowia społeczeństwa. Dotyczy to również wielkości zasobów, jakimi dysponuje system zdrowotny danego kraju, w tym wypadku mierzony liczbą lekarzy. Powyższe wnioski nazywane w piśmiennictwie anomalią Cochrane a, były pierwszą próbą negacji tzw. wielkiego równania, w myśl którego dobra opieka medyczna = dobre zdrowie. Utrzymujący się stan rzeczy zobowiązuje rządy poszczególnych państw do poszukiwania oszczędności lub przeniesienia na pacjenta części odpowiedzialności i opłat za leczenie. W zależności od rodzaju ubezpieczyciela (państwo, firma prywatna) celem tych działań jest zwiększanie oszczędności państwa lub zysków firmy 26. Należy zwrócić uwagę, że cena leku wydawanego bez recepty jest znacznie większa niż tego samego leku wydawanego na receptę. W państwach takich jak Polska, gdzie dostęp do opieki zdrowotnej jest powszechny i bezpłatny, pacjenci często wolą udać się do lekarza i otrzymać receptę zapewniającą częściową zniżkę niż zakupić ten sam lek bez recepty. Przykładem może być pantoprazol, który wydawany na podstawie recepty lekarskiej kosztuje ok. 20 zł za 28 tabletek, w sprzedaży odręcznej natomiast tę samą cenę trzeba zapłacić za 14 tabletek. W państwach, gdzie duży odsetek pacjentów ma niepełne ubezpieczenie zdrowotne i muszą oni ponosić dodatkowe opłaty za wizyty u lekarza, często bardziej opłaca się nabyć lek OTC niż ponieść koszty związane ze zdobyciem recepty. Innym przykładem są leki przeciwhistaminowe cetyryzyna i loratadyna, dostępne bez recepty i powszechnie stosowane w sezonie pylenia drzew i traw. Ich niewłaściwe stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, do których należy m.in. nadmierna senność. Stwarza to zagrożenie, zwłaszcza w przypadku osób prowadzących pojazdy i obsługujących urządzenia mechaniczne, gdyż każda chwila nieuwagi może skończyć się kolizją drogową lub wypadkiem. Co prawda, jak podaje Podlewski 27 nie stwierdzono wpływu cetyryzyny podawanej w dawkach mg na wydłużenie czasu reakcji, nie zaleca się jednak ich zwiększania wśród wymienionych wyżej grup pacjentów. Leki pierwszej generacji z grupy antagonistów histaminy (feniramina, chlorfeniramina) wchodzą często w skład preparatów stosowanych w leczeniu przeziębienia. W tym przypadku wykorzystuje się ich działanie niepożądane, które ma na celu ułatwienie zasypiania. Preparaty przeciwprzeziębieniowe często są stosowane przez zawodowych kierowców, gdyż ich praca wymaga dyspozycyjności, a z powodu choroby ponoszą znaczne straty finansowe. Przyjęcie środków Unii Europejskiej (na przykładzie Szwecji, Wielkiej Brytanii, Polski i Niemiec), Studia Medyczne 2009, t. 13, s R. Domażał-Drzewiecka, Niebezpieczeństwo medycyny niekonwencjonalnej, Sztuka Leczenia 2003, t. 9, z. 2, s W.R. Soller, op. cit., s. 10; J.P. Cohen, op. cit., s J.K. Podlewski, Leki Współczesnej Terapii. Wyd. XIX, Medical Tribune Polska, Warszawa 2009, s. 162.

12 168 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński zawierających w swym składzie feniraminę może, w tym przypadku, spowodować groźne skutki zdrowotne i długotrwałą rehabilitacją osób poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych, które ponosi nie tylko ubezpieczyciel, lecz całe społeczeństwo. Niewłaściwe stosowanie, powszechna dostępność leków z grupy OTC i propagowanie samoleczenia to jedne z przyczyn warunkujących pojawianie się powikłań polekowych. Niepożądane działania leków stanowią od 3 do blisko 7% przyjęć do szpitali. Ciągle zwiększa się również odsetek zatruć, które stanowią 50 60% ogółu przyjęć na oddziały toksykologiczne, z czego wśród wszystkich zgonów spowodowanych zatruciami 1 1,7% są skutkiem zatrucia lekami 28. Według WHO powikłania polekowe mogą pochłaniać 10 20% budżetu państwa przeznaczonego na opiekę zdrowotną. Jak podają Ernst i Grizzly, całkowite koszty związane z zachorowalnością i śmiertelnością w Stanach Zjednoczonych spowodowanych lekami od 1995 do 2000 r. podwoiły się, przekraczając w 2000 r. 177,4 miliarda dolarów, co jest kwotą większą niż roczne wydatki na leki w tym kraju. Według danych pochodzących z raportów Międzynarodowego Ośrodka Monitorowania Niepożądanych Działań Leków WHO Collaborating Centre for International Drug Monitoring w Uppsali do kwietnia 2004 r. najwięcej działań niepożądanych zanotowano po stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych raporty. Tak duża liczba raportów dotycząca tych leków wynika z powszechności ich stosowania, a także tego, że są dostępne bez recepty 29. Powyższe dane wskazują, iż oszczędności wynikające ze stosowania leków dostępnych bez recepty mogą nie pokrywać kosztów związanych z ich niewłaściwym przyjmowaniem i zapobieganiem powikłaniom polekowym. Nie do przecenienia jest rola, jaką mogą odegrać farmaceuci w zwiększaniu skuteczności i bezpieczeństwa farmakoterapii, których fachowa wiedza i możliwość odpowiedniego monitorowania leczenia stosowanego przez pacjenta sprawią, że proces ten będzie optymalny. Rozwój samoleczenia i zwiększenie liczby leków wydawanych bez recepty jako skutek postępu cywilizacyjnego Przeniesienie częściowej odpowiedzialności za leczenie na pacjenta i promocja samoleczenia to jedne z czynników wpływających na zwiększanie się liczby 28 M. Hurkacz, Farmakologia społeczna, [w:] K. Orzechowska-Juzwenko (red.), Farmakologia kliniczna. Znaczenie w praktyce medycznej, Wrocław 2006, s Safety of Medicines. A guide to detecting and reporting adverse drug reactions, World Health Organization, Geneva 2002, s. 7; F.R. Ernst, Drug-related morbidity and mortality: updating the cost of illness model, The Journal of the American Pharmaceutical Association 2001, t. 41, s ; Viewpoint. Watching for safer medicines Part 2. The Uppsala Monitoring Centre. WHO Collaborating Centre for International Drug Monitoring 2004, s. 27.

13 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 169 Tabela 3. Leki przeklasyfikowane z dostępnych tylko na receptę na leki wydawane bez recepty w Stanach Zjednoczonych w latach Rok Nazwa międzynarodowa Nazwa handlowa 1984 ibuprofen Advil Nuprin 1985 oksymetazolina Afrin 1986 embonian pirantelu Antiminth 1987 pseudoefedryna/deksbromfeniramina Drixoral 1988 loperamid Imodium 1989/90 klotrymazol Lotrimin, Gyne-Lotrimin 1990 permetryna Nix 1992 fumaran klemastyny Tavist-D 1994 sól sodowa naproksen Aleve famotydyna 1995 cymetydyna ranitydyna ibuprofen ketoprofen 1996 azotan butokonazolu feniramina/nafazolina guma nikotynowa minoksydyl 2% nizatydyna plastry nikotynowe 1997 ibuprofen mikonazol 2% kromoglikan sodowy triklozan + fluor ketokonazol 1% tiokonazol 6,5% minoksydyl 5% loperamid/symetykon Pepcid AC Tagamet HB Zantac 75 Children s Motrin Orudis KT TM, Actron Femstat 3 Ocuhist Nicorette Rogaine Axid AR Nicotrol, Nicoderm Children s Advil Monistat 3 Nasalcrom Total toothpaste Nizoral AD shampoo Vagistat -1 Rogaine Extra Strength Imodium Advanced Źródło: R.P. Juhl, Prescription to Over-the-Counter Switch: A Regulatory Perspective, Clinical Therapeutics 1998, t. 20, z. C, s. C111 C117. leków wydawanych bez recepty dostępnych na rynku. Temu zjawisku towarzyszy wszechobecna reklama środków leczniczych oraz łatwy dostęp do informacji o lekach, jaki gwarantują współczesne media. W świecie, w którym praca przez 12 godz. dziennie jest standardem, a każda choroba pociąga za sobą straty finansowe, zwalczanie objawów przeziębienia, bólu czy dyspepsji środkami dostępnymi bez recepty pozwala na chwilową poprawę funkcjonowania organizmu. Gwałtowny

14 170 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński rozwój samoleczenia to wynik zmian społecznych, które dokonały się w ciągu ostatnich 20 lat. Powyższy trend wywiera negatywne skutki, czego przykładem może być brak diagnozy i opóźnienie w rozpoczęciu odpowiedniej terapii. Dotyczy to w szczególności chorób nowotworowych, których pierwsze objawy, takie jak ból, a zwłaszcza problemy jelitowe dyspepsje, zaparcia i biegunki można zwalczać lekami OTC. Doskonałym odzwierciedleniem problemu jest duża liczba pacjentów hospitalizowanych na oddziałach chemioterapii z powodu nowotworów związanych z przewodem pokarmowym. W głównej mierze są to pacjenci w zaawansowanym stadium choroby, którzy lekceważyli bądź samodzielnie zwalczali pierwsze objawy tych chorób. Liczba leków przeklasyfikowanych z dostępnych na receptę na dostępne bez recepty stale się zwiększa. Jak wskazują badania Juhl i inni 30 w latach w Stanach Zjednoczonych swój status zmieniał około jeden lek rocznie. W latach natomiast liczba takich zmian wynosiła 6 7 w skali roku (tab. 3). Według danych WHO w latach zmieniono status ponad 80 substancji farmakologicznie czynnych z wydawanych wyłącznie z zalecenia lekarza na dostępne w sprzedaży odręcznej 31. Daje to pacjentom ogromny wybór możliwości samoleczenia, jednocześnie zwiększając niebezpieczeństwo działań niepożądanych i wystąpienia groźnych interakcji. Rządy poszczególnych państw prześcigają się w zmianach omawianych wyżej. Przykładem może być symwastatyna, lek dostępny jako OTC w Wielkiej Brytanii od 2004 r., czy wzbudzające wiele dyskusji tabletki antykoncepcyjne (Emergency contraceptive pills) stosowane do 72 godz. po stosunku seksualnym. Środki te w sprzedaży odręcznej znajdują się od 2003 r. w Stanach Zjednoczonych, Francji, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Kanadzie 32. W Polsce decyzje dotyczące zarówno wprowadzenia nowych leków OTC, jak i wycofywania tych uznawanych na świecie za niebezpieczne są odwlekane w czasie. Przykładowo, pantoprazol został zarejestrowany w naszym kraju jako lek wydawany bez recepty w 2007 r., czyli 6 lat po uzyskaniu tego statusu przez omeprazol w Stanach Zjednoczonych. Innym przykładem mogą być pochodne pirazolonu i pirazolidyny, które od dawna nie są stosowane w krajach Unii Europejskiej, w Polsce natomiast Gardan P (propyfenazon + metamizol sodowy) został wycofany 3 lata temu. Stosowanie metamizolu sodowego, nazywanego w Stanach Zjednoczonych meksykańską aspiryną jest nielegalne w 30 rozwiniętych krajach świata od 1977 r. W Polsce jest on szeroko stosowany pod nazwą handlową Pyralgina i reklamowany jako lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy z grupy OTC. 30 R.P. Juhl, op. cit., s L. Rago, The benefis and risks of self-medication. General policy issues, WHO Drug Information 2000, t. 14, z. 1, s C.W. Shi, The debate about over-the-counter emergency contraceptive pills, The Journal of Midwifery and Women s Health 2005, t. 50, z. 5, s

15 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 171 Należy nadmienić, że pozostałe kraje, w których jest dostępny metamizol sodowy to m.in.: Bułgaria, Meksyk, Egipt, Rosja, Rumunia, Turcja, Brazylia, Kosowo 33. Przyczyny stosowania samoleczenia wśród pacjentów cierpiących z powodu chorób nowotworowych Samoleczenie w grupie pacjentów cierpiących z powodu chorób nowotworowych ma szczególny wymiar. Może dotyczyć zarówno stosowania leków dostępnych bez recepty, suplementów diety mających chronić przed rozwojem procesu nowotworowego, jak i preparatów medycyny niekonwencjonalnej. Pierwszym powodem tego zjawiska jest specyfika choroby nowotworowej. Ograniczona wiedza społeczeństwa dotycząca jej przyczyn, trudny do zrozumienia, wymagający podstaw wiedzy medycznej proces karcynogenezy, mity związane z leczeniem potęgują negatywne odczucia w stosunku do choroby nowotworowej i wzbudzają chęć walki z nią wszelkimi dostępnymi metodami. Innym czynnikiem jest postrzeganie choroby nowotworowej jako nieuleczalnej, wymagającej długotrwałej i obciążającej terapii, która nie zawsze daje satysfakcjonujące wyniki. Powyższe stwierdzenia, choć prawdziwe, nie powinny w tak znaczny sposób wpływać na decyzję chorego, który nawet w czasie hospitalizacji poszukuje dodatkowych, nie do końca sprawdzonych metod leczenia. Rola, jaką obecnie odgrywa pacjent w ciągle zmieniającym się systemie ochrony zdrowia to kolejna z przyczyn stosowania samoleczenia. Nie jest on utożsamiany tylko z chorobą, będącą przedmiotem leczenia. Współczesny pacjent chce być i jest partnerem świadomie biorącym udział w terapii. Poszukuje on wszelkich możliwości leczniczych, często konsultując wybrany przez lekarza prowadzącego program terapii nie tylko z innymi specjalistami w Polsce, lecz również nawiązuje kontakt z klinicystami z różnych państw świata. Inny rodzaj informacji, jakich poszukują pacjenci, to te związane z samopoczuciem podczas leczenia i niepożądanymi działaniami leków przeciwnowotworowych, gdyż obawa przed toksycznością chemioterapii jest bardzo duża. O tym, że tego rodzaju potrzeby istnieją świadczą ukazujące się publikacje. W 2003 r. w Niemczech Ursula Goldmann-Posh i Rita Rosa Martin wydały książkę skierowaną do pacjentek cierpiących z powodu raka piersi w celu zwiększenia ich wiedzy o chorobie, diagnostyce i stosowanych lekach w postaci zrozumiałych informacji. Podobne publikacje ukazały się w ostatnich latach również w Polsce. Książki tego typu pozwalają w większym stopniu zrozumieć zarówno chorobę, jak i przygotować się do walki z niepożądanymi działaniami chemioterapii Internet: (Accessed: ). 34 U. Goldmann-Posch, R. Martin, Über-Lebensbuch Brustkrebs. Die Anleitung zur aktiven Patientin. Schattauer, Stuttgart 2003.

16 172 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński Podsumowaniem tego problemu mogą być badania Astin i inni 35, który wskazuje, iż sięganie przez pacjentów po medycynę alternatywną i uzupełniającą wynika z chęci wniesienia do terapii podstawowej innych metod leczenia, które pomogą im wrócić do zdrowia. Nie chcą oni pozostać bierni w obliczu choroby, lecz często przejmują część odpowiedzialności za leczenie. Dodatkowym aspektem jest dążenie do zrozumienia choroby w kontekście terapii niekonwencjonalnych oraz zachowanie niezależności i zaspokojenie potrzeby aktywności. Zagadnieniem poruszanym w pracach innych autorów jest stosowanie dodatkowych metod leczenia, wynikające z chęci wykorzystania wszelkich możliwości powrotu do zdrowia, przez pacjentów ciężko chorych o niepewnym rokowaniu oraz w przypadkach, w których decyzje o leczeniu onkologicznym podejmują rodzice dziecka. Traktują oni to postępowanie jako kolejną szansę na wyleczenie bądź poprawę jakości życia, gdyż, jak mówią sami badani nie mają już nic do stracenia 36. Kolejną przyczyną stosowania samoleczenia jest toksyczność chemioterapii. Problem ten dotyka zarówno samych pacjentów, jak i rodzinę chorego, która starając się złagodzić niepożądane działania stosowanych leków, proponuje dodatkowe leki i specyfiki. Spotyka się doniesienia o zaprzestaniu leczenia metodami akademickimi z powodu nasilenia toksycznych działań chemioterapii. Problem ten jest szczególnie istotny w przypadku dzieci chorujących na nowotwory. W naszym mniemaniu wynika to z lęku przed chorobą oraz, co ważniejsze, z braku widocznej poprawy stanu zdrowia pacjenta. Działania niepożądane chemioterapii, takie jak: wymioty, utrata włosów, osłabienie, zaburzenia gastryczne, zaburzenia hematologiczne, mogą być interpretowane przez członków rodziny i samego chorego jako progresja choroby nowotworowej. Osoby źle znoszące leczenie onkologiczne są bardziej podatne na stosowanie dodatkowych terapii. W większym stopniu wierzą w możliwość powrotu do zdrowia za pomocą medycyny alternatywnej 37. Należy zauważyć, iż stosowane w ramach samoleczenia leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), antagoniści receptorów histaminowych H 2, symetykon, herbatka z mięty pieprzowej, macerat z siemienia lnianego, sok z buraka czerwonego są to środki służące pacjentom do zapobiegania lub zmniejszenia natężenia niepożądanych działań chemioterapii. Niepokojące jest, że leki z grupy NLPZ i antagonistów receptorów histaminowych H 2 czy symetykon chorzy otrzymują przed wdrożeniem kolejnego cyklu chemioterapii jako premedykację, co może wskazywać, że stosowane zabiegi przygotowawcze nie są wystarczające J.A. Astin, Why patients use alternative medicine. Results of national study, The Journal of the American Medical Association 1998, t. 279, z. 19, s K. Dulęba, op. cit., s. 5; K. Majewska, op. cit., s M.A. Humańska, op. cit., s. 5; K. Dulęba, op. cit., s. 5; M. Pawlicki, Rola leczenia niekonwencjonalnego w onkologii. Próba oceny, Farmacja Polska 1997, t. 53, z. 1, s ; K. Majewska, Poglądy na medycynę alternatywną wśród pacjentów w terminalnym okresie choroby nowotworowej, Psychoonkologia 1999, t. 5, s P.J. Wysocki, op. cit., s. 8.

17 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 173 Szeroki dostęp do informacji jest kolejną przyczyną coraz częstszego stosowania samoleczenia. Współczesne media oferują pacjentom informacje dotyczące leków i terapii w prasie, telewizji czy radiu. Należy zauważyć, że przeważająca ich część to zabiegi czysto marketingowe w postaci reklam, artykułów sponsorowanych, stron internetowych zachwalających dany środek leczniczy lub suplement diety. Wiadomości te nie mają często żadnego odzwierciedlenia w badaniach klinicznych. Nierzadko też w prasie kolorowej spotyka się artykuły opisujące przypadki cudownych ozdrowień, które nie są opatrzone żadnym komentarzem osoby będącej autorytetem w dziedzinie medycyny czy farmacji. Jak wskazują badania Dulęba i inni 39, blisko 30% ankietowanych dowiaduje się o alternatywnych metodach leczenia właśnie z szeroko dostępnych poradników i prasy kolorowej. Natłok informacji, jaki dociera do pacjenta wprowadza chaos i niepewność, co powoduje poszukiwanie pomocy w celu ich uporządkowania. Dlatego ważne jest, aby lekarz onkolog lub zaufany farmaceuta, z którym często pacjenci konsultują wszelkie nowości, mieli odpowiednią wiedzę i orientowali się w działaniu tego typu preparatów 40. Ostatnią przyczyną jest organizacja opieki zdrowotnej. Negatywne informacje przekazywane przez media dotyczące zmian w zarządzaniu i procedurach leczenia pacjentów leczonych onkologicznie wywołują wśród nich niepewność i lęk. Nakłada się na to ciągłe ograniczanie limitów przyjęć i mocno nadwyrężone budżety szpitali. Innym aspektem są wymagane procedury dokumentacyjne, pochłaniające znaczną część czasu pracy personelu medycznego. Odbija się to negatywnie na pacjentach, którzy nie otrzymują niezbędnych informacji o własnym stanie zdrowia, prowadzonym leczeniu i jego negatywnych skutkach. Osoby hospitalizowane część wiadomości dotyczących niepożądanych działań leków przeciwnowotworowych zdobywają po raz pierwszy od innych chorych, mających pewne doświadczenia związane z chemioterapią. Autorytet lekarzy jest często podważany przez doniesienia prasowe, stawiające personel medyczny w złym świetle. Powoduje to utratę zaufania pacjentów, co wpływa na kwestionowanie zaleceń i sprzyja poddawaniu się procesowi samoleczenia 41. Suplementy diety nowy trend w profilaktyce zdrowotnej Ciągle zmieniające się obyczaje społeczne, a także rozwój cywilizacyjny pociąga za sobą nowe zachowania prozdrowotne. Pośpiech, brak czasu na przygotowanie lub spożycie posiłku, siedzący tryb życia, stres, źle zbilansowana dieta sprzyjają 39 K. Dulęba, op. cit., s K. Majewska, op. cit., s. 5; K. Majewska, op. cit., s. 21; C. Unger, Onkologia. Niekonwencjonalne i wspomagające sposoby terapii strategie terapeutyczne, Wrocław 2008, s. 2; M. Pawlicki, Badanie przyczyn opóźnień leczenia chorych na nowotwory złośliwe, Współczesna Onkologia 2005, t. 9, z. 5, s C. Unger, op. cit., s. 22.

18 174 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński niedoborom witamin i składników mineralnych. Jest to jedna z przyczyn coraz częstszego sięgania po suplementy diety 42. Stosowanie środków uzupełniających niedobory składników odżywczych dotyczy dużej części społeczeństwa i w znacznej mierze traktowane jest jako substytucja zdrowego trybu życia. Kampanie zdrowotne, wspomniany wcześniej powszechny dostęp do środków masowego przekazu oraz informacji medycznych sprawia, że wiedza o tym, jak powinno wyglądać racjonalne odżywianie wydaje się, że jest znana. Jej realizacja natomiast ze względu na znaczną rolę tradycji i przyzwyczajenia Polaków znikoma. Powoduje to, że jedynym zachowaniem, które ma nam zapewnić życie w zdrowiu jest codzienne przyjmowanie suplementów diety. O powszechności tego zjawiska świadczą wyniki badań rynku tej grupy produktów. Wartość rynku suplementów diety w Polsce w latach Według badań rynkowych prowadzonych w Polsce oraz innych krajach Europy Środkowej przez firmę PMR Research rynek suplementów diety dynamicznie się rozwija. Zgodnie z raportem firmy jego wartość w Polsce w 2006 r. przekroczyła 1 miliard zł i wzrosła o 35% w stosunku do 2005 r. W kolejnych latach 2007 i 2008 kwota ta zwiększyła się odpowiednio o 30 i 24%, osiągając w 2008 r. wartość 1,7 miliarda zł. Według szacunków w 2010 r. została przekroczona granica 2 miliardów zł 43. Prognozowane na lata zmniejszenie tempa wzrostu rynku do 12 15%, co miało być spowodowane wpływem kryzysu finansowego, i co ważniejsze, ujednoliceniem przepisów odnoszących się do produktów z pogranicza, które mogą być rejestrowane jako suplementy diety i produkty lecznicze. Nowe regulacje miały obowiązywać od 1 stycznia 2010 r., jak wiadomo jednak, ze względu na brak listy określonych substancji i dawek, w jakich mogą one być rejestrowane jako suplementy diety, proces ten może się przedłużyć do 2014 r. Udział suplementów diety w całkowitym rynku OTC w Polsce w 2008 r. wyniósł 21%. Wzrost o 5 punktów procentowych w stosunku do 2006 r., w porównaniu z innymi krajami Europy Środkowej, to nieznaczny odsetek. Wartość sprzedaży suplementów diety w 2007 r. w Czechach osiągnęła 40% udziału w rynku OTC 44. Państwa Europy Środkowej nie mogą się równać ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie w 2000 r. konsumenci wydali ponad 16,8 miliarda dolarów na witaminy, 42 M. Mieszkowska, Suplementy diety korzyści i działania niepożądane, Bezpieczeństwo Pracy 2008, t Internet: 39,1. html, (Accessed ); A. Stawarska, Rynek suplementów diety w Polsce w 2010 r. przekroczy 2 mld zł, PMR Publications Ibidem, s. 24.

19 Przyczyny i zagrożenia samoleczenia oraz przyjmowania suplementów diety 175 minerały, zioła i suplementy diety. Szacuje się, iż obecnie całkowita sprzedaż suplementów diety osiągnęła w tym kraju miliardów dolarów 45. Przyczyny wzrostu sprzedaży w segmencie suplementów diety Wzrost sprzedaży suplementów diety jest trendem, który dotyczy praktycznie wszystkich państw uprzemysłowionych. Przyczynami dynamicznego rozwoju rynku suplementów diety jest starzenie się społeczeństwa, co pociąga za sobą rozwój chorób cywilizacyjnych i kreuje zachowania mające na celu profilaktykę i zwiększenie dbałości o zdrowie. Wiąże się to ze stosowaniem suplementacji. Inną przyczyną jest zwiększenie zainteresowania samoleczeniem, dającym możliwości decydowania o własnym zdrowiu, nie tylko w kontekście samodzielnego ordynowania leków (self-medication), lecz również dbania o zdrowie w myśl angielskiego pojęcia self-care jako ogół działań podejmowanych przez człowieka, zmierzających do poprawy, przywrócenia zdrowia oraz leczenia i zapobiegania chorobom 46. Znaczną rolę w tym procesie odgrywają również środki masowego przekazu. Związane jest to z 2 zasadniczymi czynnikami. Pierwszy to promocja zdrowego stylu życia oraz zdrowego wyglądu zewnętrznego, kreowanego przez osoby publiczne występujące w mediach. Drugim jest reklama, która, co prawda, w myśl Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie suplementów diety z dnia 9 października 2007 r. nie może zawierać informacji, że zbilansowana i zróżnicowana dieta nie może dostarczyć wystarczających dla organizmu ilości składników odżywczych, może jednak w niej występować zarówno lekarz, jak i farmaceuta, którzy polecają stosowanie danego suplementu diety. Nie można tego robić w stosunku do leków. Osoby występujące w reklamie są dobrane w ten sposób, aby stosowany suplement diety był kojarzony ze zdrowym wyglądem zewnętrznym 47. Pewną rolę w tym procesie odgrywa promowanie ekologii oraz przeświadczenie, że preparaty naturalne, ziołowe, witaminowe są całkowicie bezpieczne. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w kolorowej prasie kobiecej, gdzie kilka razy do roku, w okresie zwiększonych zachorowań na grypę i przeziębienie, pojawiają się artykuły traktujące o domowych z użyciem ziół, metodach leczenia. Są to często teksty reklamowe i sponsorowane, mające na celu zwiększenie sprzedaży określonych suplementów L.L. Larsen, The Regulation of Dietary Supplements, The Journal of the American Academy of Nurse Practitioners 2003, t. 15, z. 9, s ; B.R. Cassileth, The Public Health Impact of Herbs and Nutritional Supplements, Pharmaceutical Biology 2009, t. 47, z. 8, s Internet: (Accessed: ). 47 L. Klaudel, Pogranicze pomiędzy lekiem a suplementem diety, Panacea 2006, s. 2; Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie suplementów diety z dnia 19 grudnia 2002 r., 6, pkt 5, Dz. U. nr 27, poz. 236; Ustawa Prawo farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r., R. 4, Dz. U. z 2008 r. nr 45, poz M. Mieszkowska, op. cit., s. 23; L.L. Larsen, op. cit., s. 24; L. Klaudel, op. cit., s. 24; P.M.

20 176 Karol Nartowski, Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński Obecnie obowiązujące przepisy prawne, brak jasnego rozgraniczenia, które substancje i w jakich dawkach mogą być stosowane jako preparaty uzupełniające dietę, powoduje wzrastającą tendencję do rejestrowania witamin, minerałów i produktów roślinnych jako suplementów diety. Przyczyną tego są zasadnicze różnice w procesie rejestracji między produktem leczniczym a środkiem uzupełniającym dietę. Wiąże się to zarówno z surowymi wymogami, jakie musi spełniać lek, jak i kosztami, jakie koncerny farmaceutyczne ponoszą w celu przeprowadzenia wymaganych badań i utrzymania wysokiej jakości. Dodatkowo w aptece produkty lecznicze często są ustawione razem z suplementami diety według dolegliwości, w jakich są stosowane, co sugeruje ich jednakowy status 49. Jednym z ważniejszych czynników wpływających na wzrost sprzedaży suplementów jest zamożność społeczeństwa, która pozwala na nabywanie przez klienta większej liczby produktów luksusowych (np. suplementów diety). W latach , kiedy Polska zanotowała 6% wzrost PKB (Produkt Krajowy Brutto), dało się zaobserwować największy, jak do tej pory, wzrost wartości rynku suplementów diety o około 30% 50. Kolejnym elementem, który dotyczy w szczególnym stopniu Polski jest utrudniony dostęp do lekarza, zwłaszcza specjalisty. Wymusza to na społeczeństwie większe zainteresowanie zdrowym stylem życia oraz powoduje znaczny wzrost stosowania samoleczenia. Obydwa czynniki wpływają na zwiększenie sprzedaży preparatów uzupełniających dietę. Kto sięga najczęściej po suplementy diety w Polsce W latach przeprowadzono w Polsce Wieloośrodkowe Ogólnopolskie Badanie Stanu Zdrowia Ludności (WOBASZ). W prace był zaangażowany: Instytut Kardiologii w Warszawie we współpracy z Akademiami Medycznymi w Gdańsku, Poznaniu i Katowicach oraz Uniwersytet Medyczny w Łodzi i Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Do badania zostało wylosowanych osób, z czego zgłosiło się Wśród połowy z nich przeprowadzono ocenę przyjmowania suplementów diety (witaminowych i/lub mineralnych) oraz spożycia żywności. W cytowanej pracy wykorzystano informacje od 3132 mężczyzn i 3529 kobiet, które dotyczyły stosowania preparatów uzupełniających witaminy i minerały w przeddzień badania 51. Mrozikiewicz, Krótkie wprowadzenie do zagadnień interakcji pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi, Herba Polonica 2006, t. 52, z. 3, s L.L. Larsen, op. cit., s. 24; L. Klaudel, op. cit., s Internet: 39,1. html, (Accessed ); L. Klaudel, op. cit., s E. Sygnowska, Ocena rozpowszechnienia i wielkości suplementacji witaminami i składnikami mineralnymi w populacji polskiej, Roczniki PZH 2009, t. 60, z. 2, s ; E. Sygnowska, Rola suplementacji w uzupełnianiu niedoborów witamin i składników mineralnych w diecie Polaków, objętych badaniem WOBASZ, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna XLI 2008, t. 3, s

Samoleczenie. Elwira Smoleńska SKN Zdrowia Publicznego Warszawa, 2013 r.

Samoleczenie. Elwira Smoleńska SKN Zdrowia Publicznego Warszawa, 2013 r. Samoleczenie Elwira Smoleńska SKN Zdrowia Publicznego Warszawa, 2013 r. Start Konferencja Ałma-Ata, 1978 r. Ludzie mają prawo i obowiązek do zbiorowego i indywidualnego uczestniczenia w procesie planowania

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie

Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie Teresa Leonardo Alves Polska, listopad 2009 Health Action International (HAI) jest niezależną, globalną siecią starającą się zwiększyć dostęp

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI PACJENT NA RYNKU PRACY 43 lata, stan wolny, wykształcenie średnie Pierwsze objawy w wieku 29 lat. Średnio 1 rok mija od momentu pierwszych

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Biotechnologia

Bardziej szczegółowo

Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce.

Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce. Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce. Warszawa, 17 stycznia 2014 ZAAWANSOWANY RAK PIERSI Badanie kosztów

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 13.02.2015 r. Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie toksykologii klinicznej za rok 2014

Warszawa, dnia 13.02.2015 r. Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie toksykologii klinicznej za rok 2014 Warszawa, dnia 13.02.2015 r. Katarzyna Kalinko Pododdział Toksykologii Szpital Praski w Warszawie ul. Aleja Solidarności 67 03-401 Warszawa fax.: 22 6196654 email: k.kalinko@onet.eu Raport Konsultanta

Bardziej szczegółowo

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i abonamentów medycznych w Polsce Propozycje Ministerstwa Zdrowia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r.

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu Zdrowotnego ZDROWA GMINA na lata 2015-2016 oraz udzielenia dotacji dla Samodzielnego Publicznego Zakładu Podstawowej

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 177/2012 z dnia 10 sierpnia 2012 o projekcie programu Rehabilitacja pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Nowa ustawa refundacyjna.

Nowa ustawa refundacyjna. Nowa ustawa refundacyjna. Co nowego dla pacjenta onkologicznego? Forum Organizacji Pacjentów Onkologicznych - Warszawa, 26 kwietnia 2012 Magdalena Kręczkowska, Fundacja Onkologiczna DUM SPIRO-SPERO USTAWA

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 Dokument z posiedzenia 2009 30.11.2007 B6-0000/2007 PROJEKT REZOLUCJI w odpowiedzi na pytanie wymagające ustnej odpowiedzi B6-0000/2007 zgodnie z art. 108 ust. 5 regulaminu złożyli

Bardziej szczegółowo

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym farmaceuta współpracuje z pacjentem oraz innym personelem medycznym,

Bardziej szczegółowo

MISJA HASCO-LEK. " Produkowanie leków najwyższej jakości, skutecznie zaspokajających potrzeby zdrowotne pacjentów "

MISJA HASCO-LEK.  Produkowanie leków najwyższej jakości, skutecznie zaspokajających potrzeby zdrowotne pacjentów MISJA HASCO-LEK " Produkowanie leków najwyższej jakości, skutecznie zaspokajających potrzeby zdrowotne pacjentów " Rynek farmaceutyczny - dzień dzisiejszy i obserwowane kierunki zmian Michał Byliniak PPF

Bardziej szczegółowo

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Dorota Lewandowska dr n. med. Obecnie dostępne formy pomocy palącym Farmakologiczne NTZ guma plastry pastylki pastylki podjęzykowe Bupropion (Zyban) Wareniklina

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych.

Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Załącznik Nr 2 uzasadnienie zmian dotyczących reklamy aptek i reklamy produktów leczniczych. Uzasadnienie do art. 57 a. Prowadzenie w aptekach, punktach aptecznych oraz placówkach obrotu pozaaptecznego

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA?

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 2 Z perspektywy klienta i rynku Nowotwory są obecnie uznawane za chorobę cywilizacyjną: z roku na rok wzrasta liczba zachorowań.

Bardziej szczegółowo

Polska Liga Walki z Rakiem. Międzynarodowe inspiracje

Polska Liga Walki z Rakiem. Międzynarodowe inspiracje Polska Liga Walki z Rakiem Międzynarodowe inspiracje Stowarzyszenie Europejskich Lig Walki z Rakiem (ECL) www.europeancancerleagues.org Bruksela, Belgia info@europeancancerleagues.org ECL WIZJA: Europa

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL WAŻNE INFORMACJE DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA: INSTANYL, AEROZOL DO NOSA LEK STOSOWANY W LECZENIU PRZEBIJAJĄCEGO BÓLU NOWOTWOROWEGO Szanowny Farmaceuto, Należy

Bardziej szczegółowo

Recepty 100% zapłaciliśmy 650 mln pln w 2012 roku i płacimy dalej.

Recepty 100% zapłaciliśmy 650 mln pln w 2012 roku i płacimy dalej. Recepty 100% zapłaciliśmy 650 mln pln w 2012 roku i płacimy dalej. Copyright Fundacja MY PACJENCI Jak trudno dostać receptę na lek refundowany? Problem zdrowotny Lekarz prywatny bez umowy z NFZ Lekarz

Bardziej szczegółowo

PLAN RZECZOWO-FINANSOWY na rok 2013

PLAN RZECZOWO-FINANSOWY na rok 2013 Załącznik nr 3a PLAN RZECZOWO-FINANSOWY na rok 2013 Działania I. Popularyzacja zapisów Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem w społeczeństwie poprzez wielopłaszczyznowe populacyjne działania edukacyjno-informacyjne

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Ustawa. z dnia.. Art. 1

Ustawa. z dnia.. Art. 1 PROJEKT Ustawa z dnia.. o zmianie ustawy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych oraz ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty Art. 1

Bardziej szczegółowo

mgr farm. Zbigniew Madurowicz apteka@olszyna.pl

mgr farm. Zbigniew Madurowicz apteka@olszyna.pl DOSTĘPNOŚĆ MIESZKAŃCÓW DO LEKÓW W PORZE NOCNEJ, NIEDZIELE I ŚWIĘTA RównieŜ w aspekcie obrotu pozaaptecznego mgr farm. Zbigniew Madurowicz apteka@olszyna.pl OBOWIĄZUJĄCE PRZEPISY Ustawa z dnia 6.09.2001

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny GlaxoSmithKline Pharmaceuticals 2009-2010 Jerzy Toczyski Prezes Zarządu GlaxoSmithKline Pharmaceuticals SA Od odpowiedzialności do

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 Sylabus na rok 2014-2015 (1) Nazwa przedmiotu Opieka specjalistyczna w onkologii ginekologicznej (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

KRAJOWY REJESTR NOWOTWORÓW ZINTEGROWANY SYSTEM REJESTRACJI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE

KRAJOWY REJESTR NOWOTWORÓW ZINTEGROWANY SYSTEM REJESTRACJI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE KRAJOWY REJESTR NOWOTWORÓW ZINTEGROWANY SYSTEM REJESTRACJI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE Urszula Wojciechowska, Joanna Didkowska Krajowy Rejestr Nowotworów Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania choroby w całej populacji

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie Nowotwory wyzwanie globalne Krzysztof Krzemieniecki Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej Szpital Uniwersytecki w Krakowie 1 Dlaczego onkologia jest tak ważna? Nowotwory zjawisko masowe

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004 Zakład Organizacji Pracy Pielęgniarskiej Wydziału Opieki i Oświaty Zdrowotnej Śląskiej Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... Skróty...

Przedmowa... Skróty... VII Przedmowa.............................................................. Skróty................................................................... Przedmowa..........................................................

Bardziej szczegółowo

Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Propozycje nowych rozwiązań

Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Propozycje nowych rozwiązań Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Konferencja GRYPA 2013/2014 16 kwietnia 2013 Warszawa Propozycje nowych rozwiązań Dr n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r.

Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r. 1 2 Badanie kliniczne a eksperyment medyczny 23 października 2014 r. Olga Zielińska Specjalista w Wydziale Organizacyjno-Prawnym Departamentu Polityki Lekowej i Farmacji Pierwsze badanie kliniczne na świecie

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

2. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 15 grudnia 2011 r.

2. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 15 grudnia 2011 r. PROJEKT z dnia 21.11.2011 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

LEGISLACJA A DOSTĘP DO NOWOCZESNYCH TERAPII

LEGISLACJA A DOSTĘP DO NOWOCZESNYCH TERAPII LEGISLACJA A DOSTĘP DO NOWOCZESNYCH TERAPII INFARMA, Katarzyna Połujan Prawo i finanse 2015 Warszawa 08.12.2014 PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ RESORTU ZDROWIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA ZDROWOTNEGO OBYWATELI

Bardziej szczegółowo

Jak w Polsce leczymy raka? Dostępność innowacyjnych leków onkologicznych w Polsce na tle wybranych krajów Unii Europejskiej oraz Szwajcarii

Jak w Polsce leczymy raka? Dostępność innowacyjnych leków onkologicznych w Polsce na tle wybranych krajów Unii Europejskiej oraz Szwajcarii Jak w Polsce leczymy raka? Dostępność innowacyjnych leków onkologicznych w Polsce na tle wybranych krajów Unii Europejskiej oraz Szwajcarii Warszawa, sierpień 2015 Fundacja Alivia - kim jesteśmy? Alivia

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej pn. Zwiększenie dostępności do świadczeń kardiologicznych osobom powyżej 50 roku

Bardziej szczegółowo

Założenia Realizacji Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego Trzymaj Formę! w latach 2012 2015 Założenia ogólne

Założenia Realizacji Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego Trzymaj Formę! w latach 2012 2015 Założenia ogólne Założenia Realizacji Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego Trzymaj Formę! w latach 2012 2015 Założenia ogólne 1. Celem Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego Trzymaj Formę! jest edukacja w zakresie trwałego

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Nowelizacja art. 7 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego Narodowy program zwalczania chorób nowotworowych (Dz. U. Nr 143, poz. 1200), zwana dalej,,ustawą,

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Apteki najlepszym miejscem do kupowania leków bez recepty oraz suplementów diety. Autor: Maciej Kasperczyk

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Apteki najlepszym miejscem do kupowania leków bez recepty oraz suplementów diety. Autor: Maciej Kasperczyk FREE ARTICLE Apteki najlepszym miejscem do kupowania leków bez recepty oraz suplementów diety Autor: Maciej Kasperczyk Maj 2012 Dwie trzecie Polaków kupuje leki dostępne bez recepty oraz suplementy diety,

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r.

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 30 sierpnia 2011 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Ochrona zdrowia w gospodarstwach

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Prosimy o przesłanie odpowiedzi na pytania do 20 września br.

Prosimy o przesłanie odpowiedzi na pytania do 20 września br. Wszystkie badania opinii publicznej wskazują na zdrowie, jako jedną z najważniejszych wartości dla Polaków. Wysoka jakość i dostępność usług zdrowotnych jest też przedmiotem troski zarówno przedsiębiorców

Bardziej szczegółowo

Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine

Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine Celem jest pokazanie jak postulaty koncepcji evidence- based medicine wpłynęły na współcześnie podejmowane dyskusje dotyczące paramedycyny 1) Ustalenia

Bardziej szczegółowo

Rodzaje substancji leczniczych

Rodzaje substancji leczniczych Rodzaje substancji leczniczych Próby kliniczne leków - film Leki na nadkwasotę neutralizujące nadmiar kwasów żołądkowych Leki na nadkwasotę hamujące wydzielanie kwasów żołądkowych Ranitydyna (ranitidine)

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Często zadawane pytania (FAQ)

Często zadawane pytania (FAQ) 4 listopada 2011 r. EMA/527628/2011 Dyrekcja W niniejszym dokumencie znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania otrzymane przez Europejską Agencję Leków Jeśli nie znajdą tu Państwo odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę.

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aneks III Poprawki do odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

Szelejewski Instytut Farmaceutyczny

Szelejewski Instytut Farmaceutyczny Dyrektor Wiesław Szelejewski Instytut Farmaceutyczny Projekt Badawczy Zamawiany: Nowe leki o szczególnych walorach terapeutycznych i społecznych ecznych Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa WyŜszego 17 stycznia

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku Fundacja Centrum Badania Opinii

Bardziej szczegółowo

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi oznacza, że komórki rakowe z pierwotnego guza rozprzestrzeniły się na inne części ciała. Te komórki rakowe tworzą nowe

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Katedra Technologii Postaci Leku i Biofaramcji. W zakresie wiedzy:

Katedra Technologii Postaci Leku i Biofaramcji. W zakresie wiedzy: Sylabus modułów kształcenia Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia modułu Język kształcenia Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Typ modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Informacja Prasowa Warszawa, 31 marca 2016 r. Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Ochrona zdrowia i problemy, z którymi jako pracownicy i pacjenci, obywatele, spotykamy się na co dzień,

Bardziej szczegółowo

Kraków, 27 października 2014 r.

Kraków, 27 października 2014 r. Kraków, 27 października 2014 r. . Program wychowawczy szkoły edukacja (wychowanie) Szkolny program profilaktyki zdrowie spójna całość uwzględniająca wszystkie wymagania ujęte w podstawie programowej na

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania Rozwoju Telemedycyny w Polsce Potrzeby, bariery, korzyści. 10/9/2014 Synchronizing Healthcare

Uwarunkowania Rozwoju Telemedycyny w Polsce Potrzeby, bariery, korzyści. 10/9/2014 Synchronizing Healthcare Uwarunkowania Rozwoju Telemedycyny w Polsce Potrzeby, bariery, korzyści 1 10/9/2014 Synchronizing Healthcare Badania medyczne zrobiły tak niebywały postęp, że dziś praktycznie nie ma już ani jednego zdrowego

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

Prezentacja produktu

Prezentacja produktu Prezentacja produktu Ile osób rocznie ginie w wypadkach samochodowych? Ile osób rocznie umiera na zawał i udar mózgu? 3. 500 osób 170 000 osób Umieralność spowodowana chorobami układu krążenia w Polsce

Bardziej szczegółowo

APEL DO MINISTRA ZDROWIA BARTOSZA ARŁUKOWICZA

APEL DO MINISTRA ZDROWIA BARTOSZA ARŁUKOWICZA Pismo zostało również przekazane Premierowi Donaldowi Tuskowi, Pani Marszałek Sejmu Ewie Kopacz oraz Prezesowi Naczelnej Rady Aptekarskiej Grzegorzowi Kucharewiczowi APEL DO MINISTRA ZDROWIA BARTOSZA ARŁUKOWICZA

Bardziej szczegółowo

Całokształt działalności zmierzającej do zapewnienia ochrony zdrowia ludności Sprawy podstawowe: zapobieganie chorobom, umocnienie zdrowia,

Całokształt działalności zmierzającej do zapewnienia ochrony zdrowia ludności Sprawy podstawowe: zapobieganie chorobom, umocnienie zdrowia, Całokształt działalności zmierzającej do zapewnienia ochrony zdrowia ludności Sprawy podstawowe: zapobieganie chorobom, umocnienie zdrowia, kształtowanie poczucia odpowiedzialności za siebie i innych,

Bardziej szczegółowo

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r.

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. XVI Światowy i Dzień Chorego Rzecznik Praw Obywatelskich a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. Idea Został ł ustanowiony przez Jana Pawła ł II, Święto jest obchodzone od 1993 roku w dniu

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

www.ensemblecontrelegist.org info@ensemblecontrelegist.org Kontakty w Polsce : www. gist.pl listy@gist.pl

www.ensemblecontrelegist.org info@ensemblecontrelegist.org Kontakty w Polsce : www. gist.pl listy@gist.pl EuroNet Praktyczne porady Pomocne aby nie zapomnieć o leku : = pojemnik na pigułki = Kalendarz (do zakreślania) = Alarmy telefoniczne lub sms = Budzik Razem zwalczymy GIST Francuskie stowarzyszenie pacjentów

Bardziej szczegółowo

badania obserwacyjne

badania obserwacyjne bioscience Wysoka jakość naszych usług została wielokrotnie potwierdzona przez międzynarodowe audyty 2 www.bioscience.pl kompleksowość Oferujemy wszechstronną obsługę projektu od zaplanowania badania do

Bardziej szczegółowo

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet)

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet) Broszura dokumentacyjna z wykazem czynności kontrolnych opracowana na podstawie zaleceń Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych dla produktu leczniczego Isoderm

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na 2014 rok

Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na 2014 rok Załącznik do uchwały RG Nr.. dnia Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na 2014 rok WSTĘP Narkomania jest zjawiskiem ogólnoświatowym. Powstaje na podłożu przeobrażeń zachodzących we współczesnym cywilizowanym

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Faramkoekonomiczna ocena leków biopodobnych. dr Michał Seweryn

Faramkoekonomiczna ocena leków biopodobnych. dr Michał Seweryn Faramkoekonomiczna ocena leków biopodobnych dr Michał Seweryn Klasyczny problem ekonomii Potrzeby Dobra Farmakoekonomika (ekonomiczna ocena technologii medycznych) Celem badania farmakoekonomicznego jest

Bardziej szczegółowo

Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji. Izabela Banaś Magdalena Zając

Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji. Izabela Banaś Magdalena Zając Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji Izabela Banaś Magdalena Zając Koordynowana opieka zdrowotna (KOZ) z angielskiego ManagedHealth Care plan KOZ ( program KOZ )-konkretna organizacja,

Bardziej szczegółowo

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Ogólne informacje na temat badania 30 50 Krajów Pytań Liczba klientów 24 000 11 000 500 EMEIA W 2014 roku firma doradcza EY przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

SHL.org.pl SHL.org.pl

SHL.org.pl SHL.org.pl Placówki opieki długoterminowej ważne ogniwo w epidemiologii zakażeń szpitalnych Szpital Powiatowy w Wołominie, Joanna Wejda, Małgorzata Purchała Rodzaje placówek I. Podmioty prowadzące działalność leczniczą

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE STRONY. Rynek. prywatnej. opieki zdrowotnej w Polsce 2016. Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2016-2021

PRZYKŁADOWE STRONY. Rynek. prywatnej. opieki zdrowotnej w Polsce 2016. Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2016-2021 PRZYKŁADOWE STRONY Rynek prywatnej opieki zdrowotnej w Polsce 2016 Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2016-2021 Wielkość rynku prywatnej opieki zdrowotnej w latach 2012-2021 Struktura wydatków Na

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Trafna diagnoza i właściwe leczenie Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Oferta specjalna dla najlepszych klientów Avivy i ich rodzin Dziękujemy, że są Państwo z nami Upewnij się, kiedy chodzi

Bardziej szczegółowo

Strona1. Analiza rynku pracy dla kierunku. Farmacja

Strona1. Analiza rynku pracy dla kierunku. Farmacja Strona1 Analiza rynku pracy dla kierunku Farmacja Opracowanie: Zespół ds. Rekrutacji, Oceny Jakości Kształcenia i Absolwentów Marzec 2012 Strona2 1. Wprowadzenie Celem poniższej analizy jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo