Ogromne podziękowania z mojej strony należą się : mojej Mamie, za nieustającą cierpliwość, Agnieszce S., za wielką pomoc w zdobyciu materiałów,

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ogromne podziękowania z mojej strony należą się : mojej Mamie, za nieustającą cierpliwość, Agnieszce S., za wielką pomoc w zdobyciu materiałów,"

Transkrypt

1 Ogromne podziękowania z mojej strony należą się : mojej Mamie, za nieustającą cierpliwość, Agnieszce S., za wielką pomoc w zdobyciu materiałów, Joannie Ł., za mądre słowa oraz Marcinowi J. i Pawłowi T., za pomoc w opracowaniu kwestii inżynieryjnych. Cheers!;)

2 Uniwersytet Warszawski Instytut Archeologii Agnieszka Golańska Nr albumu: Wyjątki z antycznej inżynierii hydraulicznej. Praca licencjacka na kierunku archeologia w zakresie kultury materialnej antyku grecko-rzymskiego. Praca wykonana pod kierunkiem Dr. Tomasza Scholla Warszawa, wrzesień

3 Streszczenie Praca została poświęcona inżynierii hydraulicznej antyku, w tym głównie osiągnięciom naukowym okresu hellenistycznego. Zawiera krótki opis pracy najsłynniejszych znanych nam ówczesnych konstruktorów i szerokie rozdziały przedstawiające najbardziej zaawansowane mechanizmy pozwalające na pozyskanie wody oraz, na wybranych przykładach, urządzenia funkcjonujące dzięki wykorzystaniu właściwości cieczy. Słowa kluczowe Inżynieria, hydraulika, woda, ciecz, mechanizmy, mechanika, Aleksandria, antyk, hellenizm. Dziedzina pracy Archeologia Klasyfikacja tematyczna Budownictwo mieszkalne i militarne w starożytnej Grecji. 3

4 Spis treści : I. Wstęp 5 II. Najbardziej znaczący antyczni inżynierowie 6 1. Ktesibios 7 2. Filon z Bizancjum 7 3. Archimedes 8 4. Heron z Aleksandrii 9 III. Urządzenia pozyskujące wodę Śruba Archimedesa Pompa Ktesibiosa Koła z grodziami 24 3a. Kierat i młyn wodny Łańcuch naczyń 34 IV. Mechanizmy wykorzystujące wodę Organy wodne Zegary wodne 43 2a. Budzik Platona Automaty podające wodę 48 3a. Automatyczne drzwi i żywe posągi Hydrauliczne zabawki Wielozadaniowe naczynia Bania Herona 56 V. Podsumowanie 60 VI. Bibliografia i źródła 62 VII. Źródła ilustracji 63 4

5 I. WSTĘP W pracy tej zostanie poruszona tematyka związana z osiągnięciami inżynierii mechanicznej antyku grecko-rzymskiego, ze szczególnym naciskiem na, dominujące, wynalazki pochodzenia greckiego. Dla każdej z wyróżnionych, szeroko pojętych form zastosowania, opisane zostaną przykłady najbardziej znaczących ze znanych nam mechanizmów. Mechanika jest słowem pochodzącym z języka starogreckiego i oznacza dosłownie wiedzę o machinach. Skok jakościowy w jej ramach, jakiego jesteśmy świadkami w dziejach cywilizacji greckiej, polegał na przemianie jej charakteru z empirycznego na naukowy i zakłada się, że doszło do niego w III w. p.n.e. W sytuacji, gdy powolne gromadzenie doświadczeń poprzez rzemieślników zastąpione zostaje możliwością przeprowadzania obliczeń i odgórnego projektowania na podstawie posiadanych środków i w celu osiągnięcia konkretnego rezultatu, po raz pierwszy pojawia się sposobność projektowania maszyn, jak również ich wydajności. 1 Maszyny proste wykorzystywane były na długo przed końcem IV w. p.n.e. (dźwignia, klin, bloczek, kołowrót z czego dwa pierwsze już w paleolicie 2 ). W III w. p.n.e. ich listę zamknęła śruba. 3 To jednak niezwykła pomysłowość w projektowaniu rozwiązań stanowiących kombinację powyższych machin, zachwyca i stanowi o sukcesie antycznej inżynierii. Pierwszym, który już na początku IV w. p.n.e., przemieszał matematykę z mechaniką miał być Archytas z Tarentu, rozwiązując problemy tej drugiej, prawidłami pierwszej. 4 Pogardzający wszelkimi praktycznymi zastosowaniami naukowych idei Platon nie mógł mu tego wybaczyć. 5 To właśnie podejście części podobnie do niego niechętnych inżynierii filozofów bądź przedstawicieli wyższych sfer, na długi czas naznaczyło stosunek badaczy współczesnych do owej dziedziny nauki. Coraz bardziej skrupulatna analiza jej antycznych osiągnięć odmalowuje jednak przed nami obraz coraz bardziej złożony i interesujący. 1 L. Russo, Zapomniana rewolucja, Kraków 2005, p Russo, op. cit., p B. Farrington, Nauka grecka, Warszawa 1954, p Diog. L., VIII. 4, 83, cf., Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, trad. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski, Warszawa Russo, op. cit., p. 90, n. 67 5

6 II. NAJBARDZIEJ ZNACZĄCY ANTYCZNI INŻYNIEROWIE Naukowe centrum starożytnego świata przeniosło się na początku III w. p.n.e. z Aten do Aleksandrii. Na rozkaz Aleksandra Macedońskiego, architekt Deinokrates z Rodos założył miasto na miejscu rybackiej wioski Rhakotis, na pasie lądu pomiędzy morzem i jeziorem Mareotis. 6 Szczęśliwie dla Aleksandrii i historii nauki, trzech pierwszych hellenistycznych władców Egiptu żywiło upodobanie do zdobywania wiedzy. Ptolemeusz I Soter był historykiem, jego następca, Ptolemeusz II Filadelfos interesował się zoologią, a Ptolemeusz III Euergetes - matematyką. To właśnie doradca tego pierwszego, były ateński polityk, Demetriusz z Faleronu, wysunął pomysł założenia biblioteki, zawierającej kopie wszystkich książek świata. Do systematycznego powiększania kolekcji królowie przystąpili bardzo energicznie, nie raz uciekając się w tym celu wręcz do podstępu. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że początkowe założenie udało się zrealizować. Maksymalna objętość biblioteki bywa szacowana na zwojów. 7 Wśród nich znalazło się wiele przekładów, dokonanych przez specjalnie sprowadzanych dwujęzycznych specjalistów. Wysokie koszta tych działań były częścią świadomej działalności na rzecz rozwoju nauki. 8 Ściśle związane z Biblioteką Museion (we współczesnej nomenklaturze Muzeum, oryginalnie świątynia muz ) obejmowało budynki z salami wykładowymi, pomieszczeniami do przeprowadzania eksperymentów i prezentacji naukowych eksponatów. Była to pierwsza publiczna instytucja badawcza, w której opłacani ze skarbu królewskiego uczeni prowadzili badania, pisali i nauczali. To tu powstawały jedne z najbardziej awangardowych i dalekowzrocznych odkryć w historii nauki chociażby oszacowanie przez Eratostenesa średnicy Ziemi i jej odległości od Słońca i Księżyca. 9 Ośrodek ten w sposób bardziej lub mniej bezpośredni wpłynął na prace wynalazców, o których mowa będzie w tym rozdziale, i hellenistyczny rozkwit inżynierii. Pokrótce przedstawiony zostanie stan naszej wiedzy na temat najbardziej znaczących antycznych konstruktorów, których nowatorskie osiągnięcia wpłynęły na starożytny świat, a także ponownie odkryte wywołały konieczność zrewidowania naszego poglądu na ówczesną inżynierię. Jest to tylko kilka z długiej listy przekazanych nam w dziełach antycznych imion wynalazców i świadectw ich pracy. 6 L. S. De Camp, Wielcy i mali twórcy cywilizacji, Warszawa 1970, p ibidem, p Russo, op. cit., p De Camp, op. cit., p

7 1. KTESIBIOS O życiu tego uczonego wiemy bardzo niewiele. Znana jest jedynie przekazana przez Witruwiusza anegdota dotycząca odkrycia dokonanego przez tego młodego syna aleksandryjskiego fryzjera i golibrody. Stosując przeciwwagę zamontował w zakładzie swojego ojca lustro, które swobodnie można było podnosić i opuszczać bez żadnego wysiłku. Przeprowadzona przez umieszczone pod sufitem bloczki linka zakończona była obciążnikiem, który poruszał się w górę i w dół, ukryty w rurze. Opadający ciężar zwiększał ciśnienie powietrza, które wypadało z rury wydając przy tym donośny dźwięk. Ta obserwacja miała stać się zaczątkiem późniejszych niezwykłych osiągnięć Ktesibiosa w dziedzinie pneumatyki - dziedziny, która w dużej mierze zawdzięcza mu swoje istnienie. Wykorzystując ciśnienie powietrza i wody zaprojektował wiele mechanizmów, w tym słynne zegary i organy wodne. 10 Miał, między innymi, wynaleźć sprężynę i modyfikować katapulty, włącznie z zaprojektowaniem egzemplarza poruszanego sprzężonym powietrzem, doskonałego teoretycznie lecz najprawdopodobniej niemożliwego do urzeczywistnienia dla ówczesnych technik obróbki. Twórczość Ktesibiosa, najprawdopodobniej jako członka Muzeum - pomimo swojego niskiego urodzenia, przypada na okres rządów Ptolemeusza II Filadelfosa. 11 Zachował się przekaz, mówiący, że, grający róg obfitości, będący częścią pomnika nagrobnego żony i siostry króla Arsinoe, wystawionego w 270 r. p.n.e., był dziełem Ktesibiosa. 12 Żaden z jego traktatów niestety nie dotrwał do naszych czasów, lecz opisy wynalazków słynnego aleksandryjczyka zachowały się w tekstach późniejszych autorów FILON Z BIZANCJUM Krótko po Ktesibiosie, około 200 r. p.n.e., 14 przypada twórczość kolejnego antycznego inżyniera, być może ucznia tego pierwszego, Filona z Bizancjum, twórcy słynnej listy siedmiu cudów świata. Wiemy, że pracował on w Aleksandrii i na Rodos oraz, że pozostawił kilka prac opisujących urządzenia mechaniczne. Współcześnie znane są nam dwie pełne księgi i fragmenty innych, pochodzące z jego rozprawy zatytułowanej Mechanike 10 Vit., IX. 8, 2-4, cf. Witruwiusz, O Architekturze Ksiąg Dziesięć, trad. K. Kumaniecki, Warszawa De Camp, op. cit., p Ath., XI. 97, cf. Athenaeus, The Deipnosophists, trad. Ch. B. Gulick, Cambridge De Camp, op. cit., p A. G. Drachmann, The Mechanical Technology of Greek and Roman Antiquity, Copenhagen 1963, p. 9 7

8 Syntaxis, Elementy mechaniki (oryginalnie dziewięciotomowej 15 ). Autor zawarł w niej opisy urządzeń pneumatycznych, katapult i komentarze na temat logistyki wojskowej i taktyk oblężniczych. Opowiada także o katapultach Ktesibiosa, wykorzystujących metalowe sprężyny i sprężone powietrze oraz o szybkostrzelnej kuszy samopowtarzalnej, skonstruowanej na Rodos przez Dionizjosa z Aleksandrii, będącej pierwszą znaną próbą zastosowania napędu łańcuchowego. Filon chętnie konstruował różnorodne zabawki mechaniczne. Były to samoczynnie napełniające i opróżniające się naczynia, figury ludzi lub zwierząt, które piły bądź nalewały wodę, wino lub ich mieszankę. Stworzył także mechaniczne umywalki do rąk, puchary z których wino znikało przez fałszywe dno, lampę oliwną o stałym poziomie oliwy, wodoodporną latarnię, kałamarz umieszczony na zawieszeniu przegubowym, dzięki któremu zawsze pozostawał w pozycji pionowej i gwiżdżące koło wodne. 16 Był przeciwny zarówno prostej metodzie prób i błędów, jak i przyjmowaniu wszystkiego za z góry ustalone. Ponieważ same próby nie wyjaśniają zasad działania wykorzystywanych sił a nie poparte praktyką, czysto teoretyczne rozważania również nie przynoszą rozwiązania problemu, opowiadał się on za przeprowadzaniem świadomych i kontrolowanych doświadczeń ARCHIMEDES Bodajże najsłynniejszy uczony starożytności, Archimedes z Syrakuz, żył w latach p.n.e. Temu prześwietnemu matematykowi i twórcy hydrostatyki (za początek tej dziedziny nauki uważa się jego dzieło O ciałach pływających 18 ), który odbył swoje studia w Aleksandrii, często odmawia się zainteresowania mechaniką. W rzeczywistości Archimedes musiał znać przynajmniej podstawy inżynierii, o czym jednoznacznie świadczą zaprojektowane przez niego imponujące machiny obronne czy też planetarium ruchomy model układu słonecznego, który jeszcze w sto lat po zamordowaniu jego siedemdziesięciopięcioletniego konstruktora przez legionistę, można było oglądać w Rzymie. Kiedy Hieron II, tyran Syrakuz, krewny Archimedesa, namówił go do przygotowania obrony miasta przed armią rzymską, powstały najsłynniejsze z 15 K. Michałowski, Mechanika grecka, Warszawa 1952, p De Camp, op. cit., p G. E. R. Lloyd, Nauka grecka po Arystotelesie, Warszawa 1998, p Russo, op. cit., p. 91 8

9 konstrukcyjnych osiągnięć naukowca (w tym chwytające okręty szpony 19 ). Z zachowanych opisów jedynie ten o palących statki lustrach wciąż budzi wątpliwości. 20 Także aby udowodnić syrakuzańskiemu władcy podstawność swojego chełpliwego zawołania Daj mi punkt oparcia, a poruszę cały świat, musiał Archimedes odwołać się bezpośrednio do swojej praktycznej znajomości inżynierii. Za pomocą systemu wielokrążków (których wynalezienie często się mu przypisuje, 21 podobnie jak koła zebatego 22 ) samodzielnie zwodował jeden z największych ówczesnych okrętów, który wybudowano, jako wielozadaniowe kuriozum, na życzenie Hierona. 23 Wodę z jego zęzy odpompowywano za pomocą opisanej w następnym rozdziale śruby Archimedesa, niezwykle przydatnej, albowiem nawet gdy wody zebrało się dużo, z łatwością mogła ją wypompować jedna osoba. 24 Śruba miała równie istotne zastosowanie przy osuszaniu doków do budowy jednostek pływających HERON Z ALEKSANDRII Datowanie czasów działalności tego wynalazcy było przez długi czas wątpliwe. Dopiero opisane przez niego w Dioptrze zaćmienie księżyca zostało z całą pewnością zidentyfikowane jako wydarzenie z roku 62 n.e. i pozwoliło stwierdzić, że Heron z Aleksandrii żył i pracował w I w. n.e., przypuszczalnie pomiędzy 50 r. n.e. a 120 r. n.e. Do jego dzieł należą takie pisma, jak Mechanika, Pneumatyka, Sztuka artyleryjska, Budowa automatów, Zwierciadła, O pomiarach i Dioptra. Ponadto zachowały się też fragmenty kolejnej pracy poświęconej zagadnieniom matematycznym, książki o zegarach wodnych i słownika technicznego. Dzieła te przetrwały do naszych czasów częściowo w grece, częściowo w postaci tłumaczeń łacińskich, częściowo arabskich, wywodzących się z IX w. n.e. 26 Sam dzielił swoje projekty na urządzenia zaspokajające życiowe potrzeby i na mające wywoływać zdziwienie i zachwyt. 27 Konstruował je przy 19 P. James, N. Thrope, Dawne wynalazki, Warszawa 1997, p De Camp, op. cit., p , K. D. White, Greek and Roman Technology, London 1984, p. 178; Athenaeus, V Russo, op. cit., p De Camp, op. cit., p. 188 W okresie tym greccy budowniczy za pomocą lin przeprowadzonych przez odpowiednią kombinację krążków podnosili bardzo znaczące ciężary, o czym dobitnie świadczą chociażby imponujących rozmiarów kamienne mola. 24 Ath., V De Camp, op. cit., p White, op. cit., p Lloyd, op. cit., p

10 pomocy jednych z najbardziej zaawansowanych mechanizmów swojej epoki, skomplikowanych kombinacji śrub, zębatek, przekładni, łańcuchów, wałów, tłoków i zaworów. 28 Pośród licznych efektownych zabawek Herona były dzban, mieszający wodę z winem w dowolnej proporcji, naczynie pozornie przemieniające wodę w wino czy też podające wedle życzenia dwa różne napitki, mały automatyczny Herakles zabijający smoka, śpiewający ptak z brązu, zwierzęta pijące na rozkaz czy napędzana parą płytka z tańczącymi parami. Zaprojektował mechanizm ogłaszający donośnym dźwiękiem otworzenie drzwi, wrota świątynne otwierające się samoistnie po zapaleniu ognia na ołtarzu, małe organy wodne, jako pierwsze urządzenie w historii napędzane wiatrakiem, i wiele innych. 29 Podobnie jak Archimedes, miał zbudować planetarium. 30 Wprowadził korbę, wałek rozrządu, czy systemy przeciwwag. Zaprojektował nawet jedno z narzędzi medycznych. Jego urządzenia wykorzystywały zasady rządzące próżnią i nieściśliwość cieczy. 31 Swoimi pracami pozwalał bogaczom zadziwiać swoich gości, a świątyniom egipskim wzbudzać nabożne zadziwienie boską ingerencją w odwiedzających je wiernych. Co istotne, jego dzieła kontynuują i rozwijają nurt budowy automatów sięgający aż do III w. p.n.e. Nie można jednak uznać Herona za zainteresowanego wyłącznie efektownymi gadżetami, opisuje on również urządzenia o zastosowaniu wysoce praktycznym broń miotającą, prasy, dźwigi, gwintownicę opierając się przy tym niejednokrotnie na dziełach hellenistycznych. 32 Hreon był także zdolnym teoretykiem, celnie interpretującym między innymi pojęcia pracy, ściśliwości powietrza i spalania. 33 Jego najbardziej przyszłościowym projektem była kula, obracana z wielką prędkością poprzez parę wodną, o której będzie tu mowa szerzej Russo, op. cit., p De Camp, op. cit., p , ibidem, p Ch. Singer ed., A History of Technology, vol. II, Oxford 1957, p Russo, op. cit., p De Camp, op. cit., p ibidem, p

11 Fig. 1. Pojedynczy element automatycznego teatru Herona. Ręka wprawiana w systematyczny ruch za pomocą kółka zębatego i obciążników. Równie godne podziwu są automata, tworzone przez Herona i świadczące o niezwykłym kunszcie i pomysłowości, miniaturowe teatry. Dzieliły się na dwa rodzaje. Pierwsze były ruchome - obciążona lina, owinięta wokół osi kół, wprawiała je w ruch po rozmaitych, z góry zaprogramowanych torach. Drugie, stacjonarne, ukrywały za swoimi drzwiczkami dłuższe, bardziej skomplikowane przestawienia. W jednym z nich, miniaturowe, poruszane za pomocą obciążników figurki przedstawiały w całości wieloaktową sztukę zatytułowaną Nauplius, rozgrywającą się po zakończeniu wojny trojańskiej. Konstruktor nie zapomniał nawet o efektach dźwiękowych James, Thrope, op. cit., p

12 III. URZĄDZENIA POZYSKUJĄCE WODĘ Maszyny stosowane w świecie grecko-rzymskim w celach pozyskania wody współczesna nauka poznaje dzięki opisom zachowanym w łacińskich i greckich tekstach, fragmentom zapisów w papirusach, zarówno greckich jak i koptyjskich oraz ponad setce samych urządzeń, których fragmenty zachowały się do naszych czasów. 36 Ilość dostępnych danych jest zaskakująco duża a świadectwa rozprzestrzenione na terenach hellenistycznych i, następnie, Imperium Rzymskiego. Greckie papirusy stanowią największą część tych źródeł i wraz z najliczniejszą, pochodzącą z jego terenów grupą artefaktów, stanowią o decydującym wkładzie Egiptu w naszą wiedzę. 37 Czy to w celach irygacyjnych, alimentacyjnych, produkcyjnych czy wykorzystania wody jako siły napędowej, z prostych, znanych na całym świecie i powszechnie do dnia dzisiejszego stosowanych form jej pozyskania rozwinęły się konstrukcje bardziej zaawansowane. Rozpowszechniły się one na tereny śródziemnomorskie, europejskie, afrykańskie i azjatyckie, w niektórych wypadkach aż po daleką Japonię. 38 Ze względu na źródłową lukę przypadającą na czasy powstawania rzeczonych mechanizmów szczególnie cenne stają się posiadane przez nas literackie wzmianki na temat wynalazków Archimedesa i Ktesibiosa z Aleksandrii oraz arabskie tłumaczenia dzieł Filona z Bizancjum. Natomiast najbardziej kompleksowa grupa dostępnych źródeł przypada na okres Imperium Rzymskiego. 39 Dzięki tekstom literackim znana jest także duża część fachowego nazewnictwa, zarówno samych maszyn jak i ich poszczególnych elementów, dziś wielokrotnie zastąpiona określeniami pochodzenia arabskiego. 40 W wielu wypadkach pozostaje ono dla nas niezrozumiałe, w jeszcze liczniejszych zbyt ogólne by można było zdefiniować konkretny typ wspominanego urządzenia. Praktycznie wszystkie bywają określane machiną, czy urządzeniem (µηχανή, όργανον) i choć opisane zostaną oddzielnie, bywały także łączone w całe systemy przekazujące wodę. 41 Są to w większości greckie wynalazki, które znalazły szerokie zastosowanie w Imperium Rzymskim W roku 1984 znanych było dziewięćdziesiąt jeden tekstów greckich i rzymskich, sto osiemdziesiąt cztery papirusy i znaleziska archeologiczne z osiemdziesięciu ośmiu stanowisk. 37 J. P. Oleson, Greek and Roman Mechanical Water-Lifting Devices: The History of a Technology, Toronto 1984, p R. J. Forbes, Studies in Ancient Technology, vol. II, Leiden 1955, p Oleson, op. cit., p ibidem, p ibidem, p. 363, ibidem, p

13 1. ŚRUBA ARCHIMEDESA Także: śruba wodna, ślimacznica Archimedesa, kochlea 43 Znane określenia w źródłach greckich: κοχλίας ( kochlias -ślimak, śruba) έλιξ ( heliks - spirala ) 44 Αι γύπτιος/αι γυπτιακὸς κοχλίας ( aigyptios/aigyptiakos kochlias - śruba egipska) 45 W źródłach łacińskich: coclea/cochlia/cochlea, vis Archimedis 46 Fig. 2. Rysunek śruby odkrytej w XIX w. na terenie rzymskich kopalń w Sotiel Coronada. Powstanie i występowanie Wynalezienie śruby wodnej autorzy antyczni tacy jak Moschion (III w. p.n.e.), Agatarchides z Knidos (II w. p.n.e.) i Posejdonios z Apamei (II/I w. p.n.e.), 47 od samego początku przypisywali Archimedesowi. 48 Pierwszy z nich pisał w czasach niewiele tylko późniejszych od jej powstania, ostatni natomiast stwierdza, iż do wynalazku doszło w trakcie pobytu w Egipcie i że został on później wykorzystany przy osuszaniu kopalni położonych na terenie Hiszpanii, podczas gdy Agatarchides zwraca uwagę na istotną rolę, jaką kochlea odgrywa w irygacji delty Nilu. Matematyczne studia prowadzone przez Archimedesa, w tym nad spiralami dodatkowo uwiarygodniają twierdzenie, jakoby to on był właśnie twórcą urządzenia. Określenie używane wobec śruby przez Posejdoniosa, idealne dopasowanie tego wynalazku do potrzeb egipskiej irygacji i zaangażowanie Ptolemeusza II Filadelfosa (władającego w latach p.n.e.) w modernizację rolnictwa tworzą możliwym scenariusz mówiący, że pierwotnie powstała ona dla celów egipskich. Podnoszone przez niektórych badaczy tezy jakoby była to jedynie kopia rozwiązania funkcjonującego już wcześniej w kraju faraonów nie znajdują żadnego potwierdzenia. 49 Pewni możemy być, iż wynalazku tego nie dokonano przed stworzeniem samej śruby, które to osiągnięcie przypisuje 43 Określenia angielskojęzyczne: water screw, Archimedean screw. 44 ibidem, p ibidem, p Forbes, op. cit., p Oleson, op. cit., p ibidem, p Oleson, op. cit., p

14 się Archytasowi z Tarentu (V/IV w. p.n.e.). 50 Jest to wynalazek mający wartość prawdziwego osiągnięcia inżynieryjnego, przekuwającego konstrukcje matematyczne na praktyczne zastosowania. 51 Znane nam teksty pisane i inskrypcje wspominające o śrubie oraz mniejsza liczba papirusów i ostraka pochodzą z późnego pierwszego wieku przed naszą erą a także pierwszego i drugiego stulecia naszej ery, podczas gdy źródła archeologiczne o potwierdzonym datowaniu przypadają na czasy Cesarstwa Rzymskiego. Istnieje grupa przedstawień i znalezisk, które mogą pochodzić z wcześniejszego okresu, jednak nie ma możliwości ich wydatowania jak w przypadku pozostałości odkrytych w rzymskich kopalniach w Hiszpanii. 52 Fig. 3. Terakotowa figurka z Egiptu, przedstawiająca niewolnika obsługującego śrubę wodną. Fig. 4. Fragment fresku z Pompejów z przedstawieniem deptania śruby. Geograficzne rozprzestrzenienie ślimacznicy, jakie wyłania się z odkrytych pozostałości, przedstawień i tekstów ją opisujących, obejmuje z pewnością Egipt, Hiszpanię, Francję, Sycylię, Mezopotamię i Syrię. Wynaleziona zapewne w połowie III w. p.n.e. i stosowana w basenie Morza Śródziemnego do czasów późnego Cesarstwa Rzymskiego, zostaje następnie w niezrozumiały sposób zapomniana w Europie. Pozostała w użyciu na terenach północnej Afryki pod panowaniem arabskim, skąd być może powróciła na stary kontynent podczas podboju Hiszpanii w VIII w. n.e. 53 Konstrukcja i działanie 50 Forbes, op. cit., p Drachmann, op. cit., p Oleson, op. cit., p ibidem, p

15 Konstrukcja ślimacznicy składa się z osi, wokół której opleciono spiralnie skierowane na zewnątrz listwy, obudowane następnie przytwierdzoną do nich zewnętrzną częścią w formie pustego w środku walca. Listwy owe tworzą w ślimacznicy tory, którymi wraz z ruchem konstrukcji unoszona jest woda, wyrzucana następnie górnym otworem. Z obu końców trzonu wychodzą metalowe przedłużenia, osadzone na jakiejś formie podpory, co pozwala urządzeniu być obracanym przez osobę chodzącą po odpowiednio uformowanym na jego obwodzie bieżniku. Dodatkowym elementem konstrukcji mógł być kosz, filtrujący wpadającą od spodu wodę. Deptanie było podstawowym sposobem wprawiania mechanizmu w ruch, albowiem w starożytności prawie nigdy nie używano w tym celu korby. Tylko w jednym wypadku śruby znalezionej w miejscowości Alcaracegos, była ona poruszana korbą. 54 Nie ma także żadnych dowodów na stosowanie współczesnej wersji ślimacznicy o nieruchomo osadzonej obudowie i poruszającym się wnętrzu. Możliwe byłoby za to istnienie kochlei połączonej z kołem wodnym i tym samym poruszanej prądem rzecznym. Fig. 5. Przekrój śruby znalezionej na terenie rzymskiej kopalni w miejscowości Linares. Ilość pozyskanej za każdym obrotem wody zależy od kilku czynników liczby listew śruby, kąta, pod jakim przebiegają w stosunku do rdzenia i nachylenia całości mechanizmu. Im bliżej położenia poziomego, tym więcej wody przenosi śruba. Im bardziej wielkość kąta nachylenia zbliża się do wartości uzupełniającej kąt skręcenia listew śruby do łącznej wartości 90, tym mniejszy przesył. Dla śruby o skręcie 50 będzie to więc wartość Co ciekawe, zachowane do naszych czasów egzemplarze konstrukcji irygacyjnych posługujących się śrubą Archimedesa wyniesione były w pionie pod kątem mniejszym niż 37. Suma kątów wyniesienia i skręcenia w znanych nam przypadkach była także mniejsza 54 White, op. cit., p Wzniesienie śruby powoduje, że woda jest zasysana coraz bardziej w pionie. Jeśli zmniejszyć kąt nachylenia listew, co zmniejszy ich skok i ścieśni przebieg w całej konstrukcji, większy dla całej śruby kąt podnoszenia wody będzie mniej negatywnie wpływał na jej pobieraną ilość. 15

16 niż 90. Siła konieczna do użycia dla działania mechanizmu, pozostaje z grubsza taka sama bez względu na poziom na jaki podnosimy jego ujście. 56 Witruwiusz podaje dokładny (i jedyny zachowany 57 ) opis i instrukcję wykonania śruby. 58 Jego opis, choć sprawia wrażenie bardziej skoncentrowanego na matematycznej poprawności niż stronie praktycznej, w większości pokrywa się z przebadanymi archeologicznie przykładami urządzeń. Różnice można dostrzec w formie przymocowania łopatek śruby poza łączeniem drewnianych listewek smołą istnieją też przykłady użycia w tym celu miedzianych gwoździ lub wykonania całych listew z miedzi. Podobnie różnorodne bywają łączenia podłużnych desek tworzących obudowę urządzenia. Natomiast sposób osadzenia takiego mechanizmu pokazuje ślimacznica znaleziona w jednej z rzymskich kopalni w Hiszpanii, w miejscowości Centenillo. Na obu końcach znajdują się podparcia dla osi śruby, zanurzonej na jednym końcu w korycie, z wylewem usytuowanym nad drugim korytem. Na odpowiedniej wysokości musiała się też znajdować jakaś forma oparcia dla obsługującej mechanizm osoby choćby rozciągnięta wzdłuż śruby lina. 59 Fig. 6. Rekonstrukcja instalacji śruby z kopalni w Linares. Zastrzeżenia budzi podana przez Witruwiusza duża, bo ok. trzydziesto-jedno procentowa proporcja średnicy ślimacznicy do jej długości, podczas gdy w zachowanych przykładach najczęściej nie przekracza ona 20%. Śruba z opisu ma wyraźnie toporniejsze proporcje. Trudno powiedzieć czy wynikło to z błędnych założeń autora czy jest świadectwem zmian w praktyce budowy tych urządzeń. Podobnie, zaproponowana przez Witruwiusza liczba ośmiu ciągnących się wzdłuż osi łopatek jest zadziwiająco duża w 56 Oleson, op. cit., p ibidem, p Vit., X Oleson, op. cit., p

17 stosunku do dwóch-trzech spotykanych w zachowanych egzemplarzach. 60 Większa liczba listew zwiększyłaby ilość pobranej za jednym obrotem wody, pod warunkiem, że nie przebiegałyby zbyt blisko siebie, mniejsza ich liczba musiała jednak okazać się bardziej praktyczna w zastosowaniu i kosztach. Istnieją podejrzenia, że Witruwiusz zaczerpnął swój opis kochlei bezpośrednio z jakiegoś dzieła hellenistycznego, tak samo jak w swoim opisie tympanum, na co wskazywać mogą teoretyczno-matematyczny charakter opisu, ujmujący przedstawionej wersji mechanizmu praktyczności i generalnie odtwórczy charakter jego działalności badawczej. 61 Zastanowienie nad witruwiańskimi ośmioma listwami, tak bardzo przekraczającymi liczbę stosowanych w rzeczywistości, doprowadziło do pewnych ciekawych wniosków. Zostało stąd wyprowadzone założenie, że opis rzymskiego autora odpowiada oryginałowi Archimedesa, który miałby powstać, jako rozwinięcie faz obrotu i działania również charakteryzującego się w opisie przedstawionym w De Architectura podziałem na osiem części - tympanum. Z urządzeniem tym wynalazca miałby zapoznać się w Egipcie i zmodyfikować je następnie, opierając się na swojej wiedzy geometrycznej. 62 Jest to teoria zakładająca, że tympanum powstało jako pierwsze, czego nie da się w tej chwili poprzeć żadnymi dowodami. O przewadze śruby Archimedesa nad tym urządzeniem świadczą mniejsza tendencja do zatykania, praktyczniejszy kształt i przyłożenie siły. Przez dwa tysiąclecia mechanizm ten nie uległ prawie żadnym zmianom, jego prostota pozwala na niezawodne zastosowanie w dowolnych warunkach i brak konieczności dokładnego wykonania. Jest przenośny, łatwy w montażu, nadaje się do użycia w zamulonym zbiorniku, bez groźby zatkania. Jedynym usprawnieniem, jakiego dokonano była zamiana deptania na korbę do obracania śrubą, jest to jednak usprawnienie pozorne, albowiem mniej efektywnie wykorzystuje siłę obsługującej ją osoby. 63 Wykorzystanie Pierwotnym przeznaczeniem mechanizmu zdaje się być irygacja, która pozostała przez następne stulecia jego głównym zastosowaniem, o czym mówi zdecydowana większość źródeł. Walory śruby wykorzystano również przy osuszaniu kopalń, o czym wspomina już w czasach hellenistycznych Posejdonios z Apamei. Rzymskie kopalnie we Francji i Hiszpanii 60 ibidem, p ibidem, p Drachmann, op. cit., p Oleson, op. cit., p. 298 Np. w konstrukcji stosowanych w antyku dźwigów, zastąpienie korbą kabestanu, zmniejszyłoby ich wydajność aż o 20-30%. (White, op. cit., p. 50) 17

18 zachowały liczne szczątki śrub dzięki warunkom sprzyjającym ich konserwacji. Bardzo szybko po jej wynalezieniu znalazła też zastosowanie jako pompa na pokładzie frachtowca wybudowanego dla Hierona II, króla Syrakuz, o czym pisał Moschion, podkreślając fakt, iż jej obsługą mogła zajmować się jedna osoba. Nadawała się do tego zadania jako jedyne antyczne urządzenie mechaniczne obok pompy Ktesibiosa. Do kolejnych zastosowań tego mechanizmu należały m.in. miejskie systemy zaopatrzenia w wodę 64 czy budowa suchych doków. 65 Fig. 7. Śruba odkryta na terenie rzymskich kopalni w Sotiel Coronada. 2. POMPA KTESIBIOSA 66 W źródłach greckich: σίφων ( siphon - tuba, rura) W źródłach łacińskich: sipo(n)/sifo(n)/sipho(n), Ctesibica machina, organum pneumaticum 67 Powstanie i występowanie Jedynie Witruwiusz spośród autorów antycznych, których dzieła zachowały się do naszych czasów, przypisuje 68 wynalezienie tego mechanizmu Ktesibiosowi z Aleksandrii, wydaje się to jednak wysoce prawdopodobne w świetle danych na temat prac tego konstruktora.. Trzy zachowane do naszych czasów opisy działania pompy znajdują się w dziełach Filona z Bizancjum (III w. p.n.e.), Witruwiusza (I w. p.n.e.) i Herona z Aleksandrii (I w. n.e.). 64 Oleson, op. cit., p Vit., V. 12, 5 66 Określenie angielskojęzyczne: force pump 67 Oleson, op. cit., p Vit., X. 7, 1 18

19 W czasie pomiędzy opisami Filona i Herona brak jest jakichkolwiek źródeł dotyczących tego mechanizmu, lecz już dane z czasów wczesnego Imperium Rzymskiego wskazują, że nie było to urządzenie funkcjonujące wyłącznie na papierze. Jedynie w znanych nam papirusach pompa nigdy się nie zostaje wspomniana. 69 Zachowane archeologiczne pozostałości urządzeń datują się od początków pierwszego wieku naszej ery, co może przemawiać za twierdzeniem, iż za czasów hellenistycznych i republikańskiego Rzymu pompa pozostawała poza codziennym użyciem. 70 Mimo to, już około 50 r. n.e. Heron z Aleksandrii wskazuje na jej częste stosowanie, przynajmniej w jednym celu, o czym poniżej. 71 O ile w świecie bizantyjskim i arabskim wiedza o pompie tłoczącej przetrwała, o tyle na zachodzie Europy najprawdopodobniej zanikła między piątym a szóstym stuleciem. Stanowiska archeologiczne, na których odkryto szczątki pomp znajdują się w Niemczech (Trier, Wederath-Hansrück i Zewen-Oberkirch), Italii (Bolsena, Castrum Novum, Rzym), Anglii (Silchester), Hiszpanii (Sotiel Coronada) i Francji (Benfeld, Metz, Saint-Malo i dwa stanowiska podwodne na miejscu odkrycia antycznych wraków). Takie rozmieszczenie dziwi w świetle źródeł pisanych, podkreślających wschodnio-śródziemnomorski charakter urządzenia, lecz ich przetrwanie może być uzasadnione nieco odmiennymi materiałami i profilem wykorzystania na tych terenach. 72 Urządzenie te musiało pozostawać w użyciu na terenie całego imperium i zostać miejscami zaadoptowane z pierwowzoru metalowego na tańszy, łatwiejszy w wykonaniu model drewniany. 73 Konstrukcja i działanie Opis Witruwiusza rozpoczyna się od stwierdzenia, obecnego także w dwóch pozostałych tekstach opisujących konstrukcję pompy, 74 że jest ona wykonana z brązu, 75 podczas gdy większość egzemplarzy zachowanych w europejskich prowincjach wykonana była z jednego bloku drewna. Różnica wynika z różnicy w dostępności, a więc i kosztów, materiałów zależnych od warunków klimatycznych danego obszaru, zwłaszcza pomiędzy terenami Morza Śródziemnego a tymi położonymi bardziej na północ Oleson, op. cit., p ibidem, p ibidem, p ibidem, p ibidem, p ibidem, p Vit., X. 7, 1 76 Oleson, op. cit., p

20 Jeszcze na początku XXI wieku liczba odkrytych egzemplarzy wynosiła trzynaście drewnianych, jedenaście brązowych i jedną ołowianą. W sumie dwadzieścia pięć. 77 Budowa urządzenia oparta jest na dwóch cylindrach zaopatrzonych w połączone ze sobą tłoki i podłączonych do głównego, centralnego zbiornika. Zarówno cylindry jak i zbiornik wyposażone są w ruchome zawory w formie klapek, nie pozwalające ujść cieczy raz do nich wessanej. Działając na przemian tłoki wciągają wodę, po czym naciskając na nią zamykają klapę i przesyłają płyn do głównego zbiornika. Tam, skutkiem ich ciągłej pracy i klap uniemożliwiających cofnięcie się do przeciwnego cylindra, woda pod ciśnieniem wypływa przeznaczonym do tego ujściem. 78 Początkowo mechanizm posiadał tylko jeden cylinder z tłokiem, szybko jednak dodano drugi, zwiększając znacznie jego wydajność. 79 Do ulepszeń, jakim go poddano, należały m.in. dodanie uszczelek do tłoków, ruchomej dyszy wylotowej, czy modyfikacje zaworów i miejsca przyłączenia rur przesyłających wodę z cylindra do zbiornika. Intensywne wykorzystywanie teoretycznego modelu wpłynęło na jego znaczne udoskonalenie. Fig. 8. Schemat konstrukcji pompy wodnej Ktesibiosa. Fig. 9. Przekrój pompy z Zewen- Oberkirch, wykonanej z bloku drewna. Różnie przedstawia się także rodzaj wykorzystanych w pompie zaworów. Mogła to być m.in. zablokowana z jednej strony, zwisająca w pionie lub położona w poziomie 80 klapka, przepuszczająca ciecz do następnego zbiornika, lecz nie pozwalająca się jej wrócić, zamykana cofnięciem tłoka lub też zawór w formie zwężającej się zatyczki osadzonej w ujściu rury, podnoszonej strumieniem wpływającej wody, zasysany z powrotem przy cofnięciu tłoka; ewentualnie blaszka z przewierconymi otworem, przez który przechodzi przytwierdzony do 77 Russo, op. cit., p Vit., X. 7, Oleson, op. cit., p ibidem, p. 306,

Maszyny proste. W razie potrzeby Edukatorzy chętnie udzielą pomocy.

Maszyny proste. W razie potrzeby Edukatorzy chętnie udzielą pomocy. Maszyny proste Drogi Nauczycielu! Witamy serdecznie w Centrum Nauki Experyment. Przygotowana dla uczniów karta pracy zawiera pytania dotyczące stanowisk znajdujących się na sali wystawienniczej. Zadaniem

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)182858

(12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)182858 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)182858 (21) Numer zgłoszenia. 319132 Urząd Patentowy zgłoszenia. 2 0.0 3.1 9 9 7 Rzeczypospolitej Polskiej (51) IntCl7 B62K 5/02 (54) Rower trójkołowy

Bardziej szczegółowo

PL 216136 B1. ŁAZUR ZBIGNIEW, Lublin, PL 27.09.2010 BUP 20/10. ZBIGNIEW ŁAZUR, Lublin, PL 31.03.2014 WUP 03/14 RZECZPOSPOLITA POLSKA

PL 216136 B1. ŁAZUR ZBIGNIEW, Lublin, PL 27.09.2010 BUP 20/10. ZBIGNIEW ŁAZUR, Lublin, PL 31.03.2014 WUP 03/14 RZECZPOSPOLITA POLSKA PL 216136 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 216136 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 387552 (22) Data zgłoszenia: 19.03.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

PL 210299 B1. MICHALCZEWSKI LECH PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO-HANDLOWO-USŁUGOWE PLEXIFORM, Bojano, PL 16.03.2009 BUP 06/09 30.12.

PL 210299 B1. MICHALCZEWSKI LECH PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO-HANDLOWO-USŁUGOWE PLEXIFORM, Bojano, PL 16.03.2009 BUP 06/09 30.12. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 210299 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 383355 (51) Int.Cl. B65B 1/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 14.09.2007

Bardziej szczegółowo

BRANO Podnośniki i wciągniki BRANO

BRANO Podnośniki i wciągniki BRANO BRANO Podnośniki i wciągniki BRANO Wciągniki łańcuchowe RZC Podnośniki Brano katalog 2 ` TYP UDŹWIG LICZBA ŁAŃCUCHÓW ŁAŃCUCH NACISK NA DŹWIGNIĘ (N) PRĘDKOŚĆ WCIĄGANIA (M/MIN)* ZAKRES TEMPERATUR PRACY (

Bardziej szczegółowo

1. STRUKTURA MECHANIZMÓW 1.1. POJĘCIA PODSTAWOWE

1. STRUKTURA MECHANIZMÓW 1.1. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. STRUKTURA MECHANIZMÓW 1.1. POJĘCIA PODSTAWOWE 1.1.1. Człon mechanizmu Człon mechanizmu to element konstrukcyjny o dowolnym kształcie, ruchomy bądź nieruchomy, zwany wtedy podstawą, niepodzielny w aspekcie

Bardziej szczegółowo

PL 215277 B1. MAŁKOWSKI ZENON, Wiry, PL 26.09.2011 BUP 20/11. ZENON MAŁKOWSKI, Wiry, PL 29.11.2013 WUP 11/13. rzecz. pat. Antoni Cieszkowski

PL 215277 B1. MAŁKOWSKI ZENON, Wiry, PL 26.09.2011 BUP 20/11. ZENON MAŁKOWSKI, Wiry, PL 29.11.2013 WUP 11/13. rzecz. pat. Antoni Cieszkowski PL 215277 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215277 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 390713 (22) Data zgłoszenia: 15.03.2010 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Hist s o t ri r a, a, z a z s a a s d a a a d zi z ał a a ł n a i n a, a

Hist s o t ri r a, a, z a z s a a s d a a a d zi z ał a a ł n a i n a, a Silnik Stirlinga Historia, zasada działania, rodzaje, cechy użytkowe i zastosowanie Historia silnika Stirlinga Robert Stirling (ur. 25 października 1790 - zm. 6 czerwca 1878) Silnik wynalazł szkocki duchowny

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174823 (13) B1

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174823 (13) B1 RZECZPOSPOLITAPOLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174823 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 306627 Urząd Patentowy (22) Data zgłoszenia: 29.12.1994 Rzeczypospolitej Polskiej (51)IntCl6: B23B 39/02 B23B

Bardziej szczegółowo

PL 212000 B1. WINDA WARSZAWA SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Warszawa, PL 26.11.2007 BUP 24/07. ANDRZEJ KATNER, Warszawa, PL

PL 212000 B1. WINDA WARSZAWA SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Warszawa, PL 26.11.2007 BUP 24/07. ANDRZEJ KATNER, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 212000 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 379699 (51) Int.Cl. B66B 11/08 (2006.01) B66B 11/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

PL 210507 B1. PAC ALEKSANDER, Lublewo, PL. 02.09.2003, XI Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego Kielce

PL 210507 B1. PAC ALEKSANDER, Lublewo, PL. 02.09.2003, XI Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego Kielce RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 210507 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 365767 (51) Int.Cl. H01Q 3/08 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 02.03.2004

Bardziej szczegółowo

(13) B1 PL 175380 B1. Fig. 3 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 175380. ( 2 1) Numer zgłoszenia: 307624

(13) B1 PL 175380 B1. Fig. 3 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 175380. ( 2 1) Numer zgłoszenia: 307624 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 175380 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej ( 2 1) Numer zgłoszenia: 307624 (22) Data zgłoszenia: 10.03.1995 (51) IntCl6: F16K 3/08 F16K

Bardziej szczegółowo

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW Lista 3. do kursu Fizyka; rok. ak. 2012/13 sem. letni W. Inż. Środ.; kierunek Inż. Środowiska Tabele wzorów matematycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/mat-wzory.pdf) i fizycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/wzf1.pdf;

Bardziej szczegółowo

PIŁA ELEKTRYCZNA DO METALU

PIŁA ELEKTRYCZNA DO METALU PIŁA ELEKTRYCZNA DO METALU INSTRUKCJA OBSŁUGI 2 SPIS TREŚCI I. ZASTOSOWANIE... 2 II. WYMIARY I PARAMETRY TECHNICZNE... 2 III. KONSTRUKCJA PIŁY... 3 IV. SMAROWANIE... 4 V. PRZEGLĄD I KONSERWACJA... 4 VI.

Bardziej szczegółowo

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 PL 177181 B1 F03D 3/02

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 PL 177181 B1 F03D 3/02 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia 298286 (22) Data zgłoszenia 26.03.1993 (51) IntCl6: F03D 3/02 (54)

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Dominik Burchard 2. Grupa docelowa: uczestnicy koła humanistycznego 3. Liczba godzin: 2 4. Temat zajęć:

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE WYZNACZANIE CHARAKTERYSTYK POMPY WIROWEJ

ĆWICZENIE WYZNACZANIE CHARAKTERYSTYK POMPY WIROWEJ ĆWICZENIE WYZNACZANIE CHARAKTERYSTYK POMPY WIROWEJ 1. Cel i zakres ćwiczenia Celem ćwiczenia jest opanowanie umiejętności dokonywania pomiarów parametrów roboczych układu pompowego. Zapoznanie z budową

Bardziej szczegółowo

W NACZYNIU WIRUJĄCYM WOKÓŁ OSI PIONOWEJ

W NACZYNIU WIRUJĄCYM WOKÓŁ OSI PIONOWEJ POLITECHNIKA BIAŁOSTOCKA Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska Instrukcja do zajęć laboratoryjnych Temat ćwiczenia: POWIERZCHNIA SWOBODNA CIECZY W NACZYNIU WIRUJĄCYM WOKÓŁ OSI PIONOWEJ Ćwiczenie

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego:

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1477628 (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 13.05.2004 04102103.1 (51) Int. Cl. E05D11/10 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

PL 210777 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY W LUBLINIE, Lublin, PL 21.01.2008 BUP 02/08 29.02.2012 WUP 02/12. ZBIGNIEW OSZCZAK, Lublin, PL

PL 210777 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY W LUBLINIE, Lublin, PL 21.01.2008 BUP 02/08 29.02.2012 WUP 02/12. ZBIGNIEW OSZCZAK, Lublin, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 210777 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 380160 (51) Int.Cl. F16D 13/75 (2006.01) F16C 1/22 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

PL 213839 B1. Manipulator równoległy trójramienny o zamkniętym łańcuchu kinematycznym typu Delta, o trzech stopniach swobody

PL 213839 B1. Manipulator równoległy trójramienny o zamkniętym łańcuchu kinematycznym typu Delta, o trzech stopniach swobody PL 213839 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 213839 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 394237 (51) Int.Cl. B25J 18/04 (2006.01) B25J 9/02 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

PL 214324 B1. SMAY SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Kraków, PL 02.08.2010 BUP 16/10. JAROSŁAW WICHE, Kraków, PL 31.07.

PL 214324 B1. SMAY SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Kraków, PL 02.08.2010 BUP 16/10. JAROSŁAW WICHE, Kraków, PL 31.07. PL 214324 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 214324 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 387102 (22) Data zgłoszenia: 23.01.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Pneumatyczny odprowadzacz wytłoczek

Pneumatyczny odprowadzacz wytłoczek Pneumatyczny odprowadzacz wytłoczek ZGŁOSZONY DO PATENTU WYSOKOŚĆ: 27 mm MAX ZAŁADUNEK: 50 Kg MINIMALNE ZUŻYCIE POWIETRZA ŁATWY W UŻYCIU File: p100 ing rev5 ZSUWNIA BRE50 DZIAŁANIE: BRE50 działa tylko

Bardziej szczegółowo

PORÓWNANIE METOD ROZDRABNIANIA BIOMASY DLA APLIKACJI W PRZEMYSLE ENERGETYCZNYM ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM ROZDRABNIANIA

PORÓWNANIE METOD ROZDRABNIANIA BIOMASY DLA APLIKACJI W PRZEMYSLE ENERGETYCZNYM ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM ROZDRABNIANIA PORÓWNANIE METOD ROZDRABNIANIA BIOMASY DLA APLIKACJI W PRZEMYSLE ENERGETYCZNYM ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM ROZDRABNIANIA ZA POMOCĄ MLEWNIKÓW WALCOWYCH Oferujemy kompleksową obsługę w zakresie: projektowania

Bardziej szczegółowo

Czy w przyczepach do podwózki potrzebne są hamulce?

Czy w przyczepach do podwózki potrzebne są hamulce? Czy w przyczepach do podwózki potrzebne są hamulce? Producent, Dealer: "TAK" - bezpieczeństwo - obowiązujące przepisy Kupujący "TO ZALEŻY" - cena O jakich kosztach mówimy Wartość dopłaty do hamulaców w

Bardziej szczegółowo

Wszystko co chcielibyście wiedzieć o badaniach technicznych

Wszystko co chcielibyście wiedzieć o badaniach technicznych Wszystko co chcielibyście wiedzieć o badaniach technicznych ale Pół żartem, pół serio o naszej rutynie Czasem zdarza się, że pozwalamy wjechać klientowi na stanowisko Być może cierpi on na wadę wzroku

Bardziej szczegółowo

Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu

Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu Elektryczne Systemy Grzewcze Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu Dobrze zaprojektowany i prawidłowo zamontowany system ogrzewania elektrycznego pracuje niezawodnie przez długie

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

PF11- Dynamika bryły sztywnej.

PF11- Dynamika bryły sztywnej. Instytut Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego Zajęcia laboratoryjne w I Pracowni Fizycznej dla uczniów szkół ponadgimnazjalych

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi. Wstęp. Pompa dozująca MixRite do dozowania np. kwasu mrówkowego, lekarstw, witamin czy środków dezynfekcyjnych.

Instrukcja obsługi. Wstęp. Pompa dozująca MixRite do dozowania np. kwasu mrówkowego, lekarstw, witamin czy środków dezynfekcyjnych. Instrukcja obsługi Wstęp Pompa dozująca MixRite do dozowania np. kwasu mrówkowego, lekarstw, witamin czy środków dezynfekcyjnych. Dane techniczne 1618 042500 0,2 2% 1618 042600 0,2 2% z dozowaniem zewnętrznym

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV historia i czym zajmuje się historyk. WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Uczeń umie krotko Uczeń wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Przenośniki i dozowniki ciał sypkich.

Przenośniki i dozowniki ciał sypkich. Przenośniki i dozowniki ciał sypkich. Transport w zakładach chemicznych możemy podzielić na: transport zewnętrzny transport wewnętrzny Na terenie zakładu w ramach transportu wewnętrznego rozróżniamy: dźwignice

Bardziej szczegółowo

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

Informatyka - zrozum i zaprogramuj komputer to aplikacja dedykowana młodszym użytkownikom komputera, a dokładnie młodzieży powyżej 10 roku życia

Informatyka - zrozum i zaprogramuj komputer to aplikacja dedykowana młodszym użytkownikom komputera, a dokładnie młodzieży powyżej 10 roku życia Informatyka - zrozum i zaprogramuj komputer to aplikacja dedykowana młodszym użytkownikom komputera, a dokładnie młodzieży powyżej 10 roku życia chcącym wiązać swoją przyszłość zawodową z komputerami.

Bardziej szczegółowo

ZESTAW DO PROSTOWANIA KAROSERII

ZESTAW DO PROSTOWANIA KAROSERII ZESTAW DO PROSTOWANIA KAROSERII INSTRUKCJA OBSŁUGI 0-TONOWEGO URZĄDZENIA HYDRAULICZNEGO PRZED ROZPOCZĘCIEM UŻYTKOWANIA URZĄDZENIA NALEŻY ZAPOZNAĆ SIĘ Z INSTRUKCJĄ OBSŁUGI POMPY. WYPRODUKOWANO W TAJWANIE

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O PRODUKCIE

INFORMACJA O PRODUKCIE INFORMACJA O PRODUKCIE Z4500 Urządzenie do ustawiania silnika/ blokowania mniejszego koła przekładni zębatej Multi-Lock II Dostępny również: AST4501 Przedłużacz mostowy G.B: Patent Ozn. GB 2365923B U.S.:

Bardziej szczegółowo

PL 219451 B1. UNIWERSYTET WARSZAWSKI, Warszawa, PL 30.09.2013 BUP 20/13 30.04.2015 WUP 04/15. PIOTR WASYLCZYK, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA

PL 219451 B1. UNIWERSYTET WARSZAWSKI, Warszawa, PL 30.09.2013 BUP 20/13 30.04.2015 WUP 04/15. PIOTR WASYLCZYK, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA PL 219451 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 219451 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 398538 (22) Data zgłoszenia: 21.03.2012 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Przemysław Majkut Gimnazjum N analiza efektów kształcenia na podstawie wyników egzaminów zewnętrznych

Przemysław Majkut Gimnazjum N analiza efektów kształcenia na podstawie wyników egzaminów zewnętrznych Przemysław Majkut Gimnazjum N analiza efektów kształcenia na podstawie wyników egzaminów zewnętrznych Opis szkoły Opisywane gimnazjum znajduje się w niewielkiej miejscowości, liczącej niewiele ponad tysiąc

Bardziej szczegółowo

CIEKAWOSTKI ZWIĄZANE Z WALCARKĄ DO PROFILI

CIEKAWOSTKI ZWIĄZANE Z WALCARKĄ DO PROFILI Giętarka jest przeznaczona do gięcia prętów, rur oraz profili sposobem na zimno. Dzięki możliwości położenia maszyny na tylnej ścianie, półfabrykaty można wyginać również w linii poziomej. Giętarka składa

Bardziej szczegółowo

Technologia rdzeni do formowania podcięć vs. mechanizm wykręcający

Technologia rdzeni do formowania podcięć vs. mechanizm wykręcający Technologia rdzeni do formowania podcięć vs. mechanizm wykręcający Porównanie dwóch form testowych pod względem czasu cyklu, pracochłonności oraz kosztów Member of the Berndorf Group TECHNOLOGIA RDZENI

Bardziej szczegółowo

Zestaw zadań na I etap konkursu fizycznego. Zad. 1 Kamień spadał swobodnie z wysokości h=20m. Średnia prędkość kamienia wynosiła :

Zestaw zadań na I etap konkursu fizycznego. Zad. 1 Kamień spadał swobodnie z wysokości h=20m. Średnia prędkość kamienia wynosiła : Zestaw zadań na I etap konkursu fizycznego Zad. 1 Kamień spadał swobodnie z wysokości h=20m. Średnia prędkość kamienia wynosiła : A) 5m/s B) 10m/s C) 20m/s D) 40m/s. Zad.2 Samochód o masie 1 tony poruszał

Bardziej szczegółowo

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 25.04.2002, PCT/EP02/04612 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego:

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 25.04.2002, PCT/EP02/04612 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203740 (21) Numer zgłoszenia: 371431 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 25.04.2002 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

DESTRYFIKATOR typu KING Firmy APEN GROUP

DESTRYFIKATOR typu KING Firmy APEN GROUP DESTRYFIKATOR typu KING Firmy APEN GROUP Strona 1 z 10 Odśrodkowy docisk powietrza Typu KING Urządzenie typu King, nazywane nieraz również destryfikatorem powietrza wyglądem przypominające swoistego rodzaju

Bardziej szczegółowo

Podstawy urządzeń okrętowych

Podstawy urządzeń okrętowych Podstawy urządzeń okrętowych - wykład URZĄDZENIA STEROWE Literatura: Perepeczko Andrzej; Okrętowe urządzenia sterowe, Wyd. Morskie, Gdańsk 1983 (sygnatura II 181564, II 181565) Orszulok Wojciech, Wewiórski

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174940 (13) B1

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174940 (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 174940 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 305007 (22) Data zgłoszenia: 12.09.1994 (51) IntCl6: B25J 9/06 B25J

Bardziej szczegółowo

KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe)

KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe) Pieczęć KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe) Witamy Cię na drugim etapie Konkursu Fizycznego i życzymy powodzenia. Maksymalna liczba

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO I. KONTROLI PODLEGAJĄ ZARÓWNO SPRA2WNOŚCI PRODUKTYWNE (MÓWIENIE I PISANIE), JAK I RECEPTYWNE (ROZUMIENIE I PISANIE TEKSTU CZYTANEGO I SŁUCHANEGO). 1a. Mówienie. Umiejętności

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Fizyczne ścieżki 2015

Fizyczne ścieżki 2015 III LO im. M. Kopernika w Kaliszu Fizyczne ścieżki 2015 Scenariusz wystąpienia Efekt cieplarniany w świecie Arystotelesa czyli rzecz o wirach 1. Powitanie i przedstawienie się - 0,5 min 2. Wyjaśnienie

Bardziej szczegółowo

Temat: Układy pneumatyczno - hydrauliczne

Temat: Układy pneumatyczno - hydrauliczne Copyright by: Krzysztof Serafin. Brzesko 2007 Na podstawie skryptu 1220 AGH Temat: Układy pneumatyczno - hydrauliczne 1. Siłownik z zabudowanym blokiem sterującym Ten ruch wahadłowy tłoka siłownika jest

Bardziej szczegółowo

FDS 6 - Nowe funkcje i możliwości. Modelowanie instalacji HVAC część 1: podstawy.

FDS 6 - Nowe funkcje i możliwości. Modelowanie instalacji HVAC część 1: podstawy. FDS 6 - Nowe funkcje i możliwości. Modelowanie instalacji HVAC część 1: podstawy. Wstęp 4 listopada 2013r. miała miejsce długo wyczekiwana premiera najnowszej, szóstej już wersji popularnego symulatora

Bardziej szczegółowo

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski Efekt Dopplera dr inż. Romuald Kędzierski Christian Andreas Doppler W 1843 roku opublikował swoją najważniejszą pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich. Opisał

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy WSTĘP 3 Narysowanie postaci ludzkiej nie należy do prostych zadań. Opanowanie tej sztuki wymaga wielu ćwiczeń i dużej cierpliwości, jednak jest to możliwe dla każdego, kto wykaże się zapałem oraz ambicją,

Bardziej szczegółowo

Oceniane formy aktywności II. Kryteria i sposoby oceniania

Oceniane formy aktywności II. Kryteria i sposoby oceniania I. Oceniane formy aktywności - odpowiedzi ustne (opowiadania, dialogi, scenki) - prace pisemne (testy, sprawdziany) - aktywność - projekty prace zespołowe lub indywidualne - zadania domowe - zeszyt ćwiczeń

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR P-8 STANOWISKO BADANIA POZYCJONOWANIA PNEUMATYCZNEGO

ĆWICZENIE NR P-8 STANOWISKO BADANIA POZYCJONOWANIA PNEUMATYCZNEGO INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN POLITECHNIKI ŁÓDZKIEJ ĆWICZENIE NR P-8 STANOWISKO BADANIA POZYCJONOWANIA PNEUMATYCZNEGO Koncepcja i opracowanie: dr inż. Michał Krępski Łódź, 2011 r. Stanowiska

Bardziej szczegółowo

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 183565 PL 183565 B1. (54) Mechanizm przekładni w maszynie do ćwiczeń z obciążeniem narządów ruchu

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 183565 PL 183565 B1. (54) Mechanizm przekładni w maszynie do ćwiczeń z obciążeniem narządów ruchu RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 183565 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 3 1 9 9 1 6 (22) Data zgłoszenia: 09.05.1997 (5 1) IntCl7: A63B 21/06

Bardziej szczegółowo

Kołowrót -11pkt. 1. Zadanie 22. Wahadło balistyczne (10 pkt)

Kołowrót -11pkt. 1. Zadanie 22. Wahadło balistyczne (10 pkt) Kołowrót -11pkt. Kołowrót w kształcie walca, którego masa wynosi 10 kg, zamocowany jest nad studnią (rys.). Na kołowrocie nawinięta jest nieważka i nierozciągliwa linka, której górny koniec przymocowany

Bardziej szczegółowo

Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu

Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu dr inż. Andrzej Górka Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu W Poznaniu przeprowadzono pierwsze w Polsce badanie szczelności powietrznej budynku o kubaturze przekraczającej 50 000m 3. Było to złożone

Bardziej szczegółowo

400-BQ0 LEKKIE POMPY DIAGONALNE Lekkie pompy diagonalne 400-BQ0

400-BQ0 LEKKIE POMPY DIAGONALNE Lekkie pompy diagonalne 400-BQ0 LEKKIE POMPY DIAGONALNE 400-BQ0 426 2.98 11.94 SIGMA PUMPY HRANICE, s.r.o. Tovární 605, 753 01 Hranice tel.: 581 661 111, fax: 581 602 587 Email: sigmahra@sigmagra.cz Zastosowanie Pompy 400-BQ0 reprezentują

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 187464

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 187464 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 187464 (21 ) Numer zgłoszenia: 331012 (22) Data zgłoszenia. 29.04.1998 (86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

T24 odporny na uderzenia system montażu sufitu podwieszanego o widocznej konstrukcji kl. 2A i 3A

T24 odporny na uderzenia system montażu sufitu podwieszanego o widocznej konstrukcji kl. 2A i 3A T24 odporny na uderzenia system montażu sufitu podwieszanego o widocznej konstrukcji kl. 2A i 3A System montażu T24 odporny na uderzenia system montażu sufitu podwieszanego o widocznej konstrukcji 1 6

Bardziej szczegółowo

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 08.06.1999, PCT/IL99/00307

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 08.06.1999, PCT/IL99/00307 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 189891 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 344669 (22) Data zgłoszenia: 08.06.1999 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1859720. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.02.2007 07003173.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1859720. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.02.2007 07003173. PL/EP 1859720 T3 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1859720 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.02.2007 07003173.7 (13) (51) T3 Int.Cl. A47L

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (21) Numer zgłoszenia: 293378 (2)Data zgłoszenia: 03.02.1992 (61) Patent dodatkowy do patentu: 167066 28.01.1991

Bardziej szczegółowo

(12)OPIS PATENTOW Y (19) P L (11) 158550 (13) B1

(12)OPIS PATENTOW Y (19) P L (11) 158550 (13) B1 R Z E C ZPO SPO LITA P O L SK A (12)OPIS PATENTOW Y (19) P L (11) 158550 (13) B1 Urząd Patentow y R zeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 278881 D ata zgłoszenia: 13.04.1989 (51)IntCl5: F16CF16C1/26

Bardziej szczegółowo

UKŁADY HYDRAULIKI WYSOKIEGO CIŚNIENIA

UKŁADY HYDRAULIKI WYSOKIEGO CIŚNIENIA UWAGA! NALEŻY ZAWSZE UŻYWAĆ SIŁOWNIKA O SILE I SKOKU, MIN. 25% WIĘKSZYCH NIŻ RZECZYWISTE WARTOŚCI WYNIKAJĄCE Z WYKONANYCH OBLICZEŃ, DOTYCZĄCYCH REALIZACJI DANEJ OPERACJI UNOSZENIA LUB OPUSZCZANIA. Siłownik

Bardziej szczegółowo

Optyka 2012/13 powtórzenie

Optyka 2012/13 powtórzenie strona 1 Imię i nazwisko ucznia Data...... Klasa... Zadanie 1. Słońce w ciągu dnia przemieszcza się na niebie ze wschodu na zachód. W którym kierunku obraca się Ziemia? Zadanie 2. Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Lekcja 6. Rodzaje sprężarek. Parametry siłowników

Lekcja 6. Rodzaje sprężarek. Parametry siłowników Lekcja 6. Rodzaje sprężarek. Parametry siłowników Sprężarki wyporowe (tłokowe) Sprężarka, w której sprężanie odbywa sięcyklicznie w zarżniętej przestrzeni zwanej komorąsprężania. Na skutek działania napędu

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1.

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Popularność kolektorów próżniowych w Polsce jest na tle Europy zjawiskiem dość wyjątkowym w zasadzie wiele przemawia za wyborem kolektora

Bardziej szczegółowo

CERTYFIKAT TESTÓW 13Y-JET0078

CERTYFIKAT TESTÓW 13Y-JET0078 13Y-JET0078 CERTYFIKAT TESTÓW Niniejszym potwierdzamy, że poniższe urządzenie elektryczne przekazane do testów w naszym laboratorium w dniu 19 czerwca 2013 r. (nr odbioru D13Y0181) jest zgodne z wymaganiami

Bardziej szczegółowo

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Aby systemy zapobiegania zadymieniu dróg ewakuacyjnych w budynkach działały poprawnie, konieczne jest wykonanie instalacji zapewniającej odprowadzenie obliczeniowych

Bardziej szczegółowo

LEKKIE POMPY DIAGONALNE DE 11.91. Lekkie pompy diagonalne DE

LEKKIE POMPY DIAGONALNE DE 11.91. Lekkie pompy diagonalne DE LEKKIE POMPY DIAGONALNE DE 426 2.98 11.91 SIGMA PUMPY HRANICE, s.r.o. Tovární 605, 753 01 Hranice tel.: 581 661 111, fax: 581 602 587 Email: sigmahra@sigmagra.cz Zastosowanie Z pomp DE można skorzystać

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego:

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1700812 (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 06.03.2006 06004461.7 (51) Int. Cl. B66B9/08 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

PL 217293 B1. SAVEX SPÓŁKA AKCYJNA, Zgorzelec, PL

PL 217293 B1. SAVEX SPÓŁKA AKCYJNA, Zgorzelec, PL PL 217293 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217293 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 383052 (22) Data zgłoszenia: 31.07.2007 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

Informacja o pracy dyplomowej

Informacja o pracy dyplomowej Informacja o pracy dyplomowej 1. Nazwisko i Imię: Duda Dawid adres e-mail: Duda.Dawid1@wp.pl 2. Kierunek studiów: Mechanika I Budowa Maszyn 3. Rodzaj studiów: inżynierskie 4. Specjalnośd: Systemy, Maszyny

Bardziej szczegółowo

Opis. Tło wynalazku. Podsumowanie wynalazku

Opis. Tło wynalazku. Podsumowanie wynalazku PL/EP 147737 T3 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 147737 (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 26.04.2004 0438009.2 (1) Int. Cl. B60N2/28

Bardziej szczegółowo

Gilotyna Modele Q 11 2 x 1300 Q 11 2 x 2000 Q 11 2,5 x 1600 Q 11 3 x 1300 Q 11 4 x 2000 Q 11 4 x 2500 DOKUMENTACJA TECHNICZNO RUCHOWA

Gilotyna Modele Q 11 2 x 1300 Q 11 2 x 2000 Q 11 2,5 x 1600 Q 11 3 x 1300 Q 11 4 x 2000 Q 11 4 x 2500 DOKUMENTACJA TECHNICZNO RUCHOWA Modele Q 11 2 x 1300 Q 11 2 x 2000 Q 11 2,5 x 1600 Q 11 3 x 1300 Q 11 4 x 2000 Q 11 4 x 2500 DOKUMENTACJA TECHNICZNO Stron 7 Strona 1 Spis treści 1. Rysunek poglądowy maszyny 2 2. Podstawowe dane techniczne

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie wirnika

Oddziaływanie wirnika Oddziaływanie wirnika W każdej maszynie prądu stałego, pracującej jako prądnica lub silnik, może wystąpić taki szczególny stan pracy, że prąd wirnika jest równy zeru. Jedynym przepływem jest wówczas przepływ

Bardziej szczegółowo

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 188394 PL 188394 B1. (54)Sposób i urządzenie do osuszania rdzeni odlewniczych

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 188394 PL 188394 B1. (54)Sposób i urządzenie do osuszania rdzeni odlewniczych RZECZPO SPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 188394 (21) N um er zgłoszenia: 328933 (22) D ata zgłoszenia: 01.10.1998 (13) B1 ( 5 1 ) IntCl7: F26B 3/00

Bardziej szczegółowo

PL 201250 B1. Balcer Józef Zakład Wielobranżowy RETRO,Nakło n/notecią,pl 13.12.2004 BUP 25/04. Józef Balcer,Nakło n/notecią,pl 31.03.

PL 201250 B1. Balcer Józef Zakład Wielobranżowy RETRO,Nakło n/notecią,pl 13.12.2004 BUP 25/04. Józef Balcer,Nakło n/notecią,pl 31.03. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 201250 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 360458 (51) Int.Cl. E04G 1/32 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 02.06.2003

Bardziej szczegółowo

Młody inżynier robotyki

Młody inżynier robotyki Młody inżynier robotyki Narzędzia pracy Klocki LEGO MINDSTORMS NXT Oprogramowanie służące do programowanie kostki programowalnej robora LEGO Mindstorms Nxt v2.0 LEGO Digital Designer - program przeznaczony

Bardziej szczegółowo

Gogle. Koszt w patentach. Ilość modyfikacji. Koszt w zasobach

Gogle. Koszt w patentach. Ilość modyfikacji. Koszt w zasobach INZYNIERIA 1 / 6 To prawda, że nie każdy uczony Starego Świata zostaje magiem. Część z nich zostaje skrybami, inni prawnikami, jeszcze inni astrologami, ale jest ta nieliczna awangardowa grupa, która wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Propozycja doświadczenia na Konkurs ZZZ

Propozycja doświadczenia na Konkurs ZZZ 1 Propozycja doświadczenia na Konkurs ZZZ Imię i nazwisko ucznia 1 Joanna Gabryś Imię i nazwisko ucznia 2 Patrycja Bendzera Numer grupy / numer zespołu Nazwa i adres szkoły Imię i nazwisko nauczyciela

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177098

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177098 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177098 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 312022 (22) Data zgłoszenia: 22.12.1995 (51) IntCl6: E03D 1/30 F16K

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym?

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym? WYDZIAŁ ARCHITEKTURY POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ T E S T K W A L I F I K A C Y J N Y Z P R E D Y S P O Z Y C J I D O Z A W O D U A R C H I T E K T A GDAŃSK, 6 CZERWCA 2009, CZAS TRWANIA TESTU (CZĘŚĆ A + B +

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing Wstęp teoretyczny Poprzednie ćwiczenia poświęcone były sterowaniom dławieniowym. Do realizacji

Bardziej szczegółowo

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych Opis: Aż do wczesnych lat siedemdziesiątych stalownie konwertorowo tlenowe były budowane bez wtórnych urządzeń odpylających. W wyniku tego, większość dzisiejszych

Bardziej szczegółowo

(54) Urządzenie do chłodzenia układu półprzewodnikowego typu tranzystor bipolarny

(54) Urządzenie do chłodzenia układu półprzewodnikowego typu tranzystor bipolarny RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185195 (13) B1 (21 ) Numer zgłoszenia: 323229 (22) Data zgłoszenia: 19.11.1997 (51 ) IntCl7: H01L 23/473

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

PL 216644 B1. Urządzenie do odpylania spalin i gazów przemysłowych oraz instalacja do odpylania spalin i gazów przemysłowych

PL 216644 B1. Urządzenie do odpylania spalin i gazów przemysłowych oraz instalacja do odpylania spalin i gazów przemysłowych PL 216644 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 216644 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 390532 (51) Int.Cl. B01D 50/00 (2006.01) B04C 9/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo