Małgorzata Lewan Zarys dziejów turystyki w Polsce

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Małgorzata Lewan Zarys dziejów turystyki w Polsce"

Transkrypt

1 1 Małgorzata Lewan Zarys dziejów turystyki w Polsce PROKSENIA Kraków 2004

2 2 HISTORIA TURYSTYKI Recenzja: Opracowanie redakcyjne: Korekta tekstu: dr Paweł Różycki dr Zygmunt Kruczek Barbara Moskal Wydawca: Wydawnictwo PROKSENIA, Kraków, ul. Sarego 23/2, tel./fax (0 12) e mail:

3 3 Spis treści Od Wydawcy... 5 Tradycje turystyki... 7 U źródeł turystyki... 7 Polska w relacjach podróżników Początki turystyki w Polsce Od Staszica do Chałubińskiego Towarzystwo Tatrzańskie Inne organizacje turystyczne w Galicji Polskie Towarzystwo Krajoznawcze Turystyka pod zaborem pruskim Turystyka w XX leciu międzywojennym Administracja rządowa i samorządowa do spraw turystyki Turystyka szkolna Turystyka w organizacjach młodzieżowych Organizacje turystyczne Biura podróży Polska turystyka w okresie II wojny światowej Turystyka w PRL Uwarunkowania polskiej turystyki Państwowe struktury organizacyjne Organizacje obsługi ruchu turystycznego Turystyka młodzieżowa Działalność turystyczna w zakładach pracy Turystyka w III Rzeczypospolitej Zakończenie Kalendarium wydarzeń Bibliografia

4 4 HISTORIA TURYSTYKI

5 5 OD WYDAWCY W polskiej literaturze fachowej z zakresu turystyki brakuje nowego, aktualnego i prze krojowego spojrzenia na historię turystyki. Opracowanie Małgorzaty Lewan Zarys dzie jów turystyki w Polsce wypełnia, moim zdaniem, tę lukę. Opracowanie to zawiera najważ niejsze informacje o dziejach turystyki w Polsce podane w przystępnej formie, bez zbędnych dygresji. Z tego powodu publikacja ta będzie szczególnie przydatna dla studentów kierunków turystycznych i słuchaczy studiów policealnych oraz dla wszystkich zainteresowanych tą tematyką. Autorka na tle rozważań o źródłach turystyki kreśli dzieje turystyki w Polsce w czterech przedziałach czasowych. Rozdział zatytułowany Początki turystyki w Polsce prowadzi nas przez jej rozwój od czasów działalności Staszica do Chałubińskiego, by na stępnie przenieść nas do tradycji turystycznych w Galicji, Królestwie Polskim i pod zabo rem pruski. Turystyka w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej aż po powsta nie III Rzeczpospolitej to kolejne rozdziały. Ostatni rozdział dotyczy już okresu współczesnego, tj. od 1990 roku do chwili obecnej. Cennym dodatkiem do publikacji jest kalendarium wydarzeń w historii turystyki oraz bogata literatura. Autor i wydawca wdzięczni będą za wszelkie uwagi i propozycje mogące w przyszło ści służyć udoskonaleniu książki. dr Zygmunt Kruczek

6 6 HISTORIA TURYSTYKI

7 7 TRADYCJE TURYSTYKI U ŹRÓDEŁ TURYSTYKI Historia turystyki liczy sobie około 300 lat. Jednakże podróże są zjawiskiem towarzy szącym mieszkańcom naszej planety od najdawniejszych czasów. Ludzie zawsze gdzieś podróżowali i poznawali piękno najróżniejszych zakątków świata. W rozdziale 34 Księgi Mądrości Syracha czytamy: Człowiek, który często podróżuje, pozna rzeczy wiele... (9) oraz... wiele widziałem w swoich podróżach i dowiedziałem się więcej, niż zdołam wypowiedzieć słowami.(12) 1 W okresie wspólnoty pierwotnej myśliwi oraz pasterze poszukiwali nowych terenów. Później wędrowali kupcy, aby nabywać towary i znaleźć nowe rynki zbytu. Odbywały się też pielgrzymki do miejsc kultu religijnego. Początki turystyki sięgają starożytności. Już w dawnym Egipcie kupcy podróżowali w celach zarobkowych oraz aby poznać nowe regiony. Pielgrzymi udawali się do miejsc kultu religijnego, np. do Heliopolis lub Teb, gdzie również leczono chorych. W dolinach rzek Eufrat i Tygrys przebiegały szlaki komunikacyjne, które nie należały do zbyt bezpiecznych. Sytuacja ta znalazła odbicie w Kodeksie Hammurabiego z XVIII wieku p.n.e., gdzie w paragrafie 103 napisano: jeżeli w podróży na drodze (...) nieprzyja ciel wszystko co niósł odbierze mu (...). 2 W związku z powyższym właściciele gospód byli zobowiązani do zabezpieczenia życia i mienia podróżnych. Podróżom sprzyjała kolonizacja grecka, bowiem towarzyszyło jej poznawanie zamor skich posiadłości. Zapewne także igrzyska sportowe przyciągały wędrowców z dalekich stron. Na czas ich trwania ogłaszany był pokój, a wolni Grecy przybywali nie tylko z Pelo ponezu, ale również z wielu greckich polis. Wraz z rozwojem podróżowania pojawiła się instytucja Proxenii, która powodowała, że gość w Grecji przechodził pod opiekę bogów. Wędrowcy mogli korzystać z gościnności mieszkańców, ponieważ dla człowieka, który posiada choćby trochę rozumu, pielgrzym i gość są tak drodzy jak rodzeni bracia. 3 Podróż ny witany był przez najbardziej godną osobę domu. Nie ograniczano czasu gościny, zaś w momencie odjazdu udzielano pomocy, aby ułatwić dalszą wędrówkę. Natomiast w Rzymie podróżowanie ułatwiały gospody zwane Stationes, w których wę drowcy mogli wynająć konie, pozostawiając je w następnej stacji oraz odpocząć po trudach podróży. Standard świadczonych w nich usług był zróżnicowany. W większych miastach lub znanych kąpieliskach były to duże domy z wielkimi dziedzińcami, salami zabaw i przyjęć. Na trasach komunikacyjnych znajdowały się oberże o znacznie niższym poziomie usług. Podróżowanie w Rzymie rozwinęło się szczególnie u schyłku republiki i na początku cesar stwa. W turystyce dawnego Rzymu można wyróżnić: pielgrzymowanie, turystykę zdrowotną, wędrówkę w celach naukowych i artystycznych oraz wyjazdy w celu załatwienia ważnych interesów i dla przyjemności. Jednym z pielgrzymów był cesarz Hadrian, który odwiedzał m.in. prawie zamarłe już wyrocznie w Delfach i Dodonie, zgłębiał kulty egipskie i magów 1) Cyt. za: K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Kraków 1997, s. 7. 2) M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Warszawa ) G. Mariotti, Historia turystyki, Warszawa 1963, s. 78.

8 8 HISTORIA TURYSTYKI egipskich pytał o swoją przyszłość. 4 W celu polepszenia zdrowia najbardziej popularne było wodolecznictwo, a jednym z najbardziej znanych kąpielisk były Baje (Baiae) położone niedaleko Neapolu. Wysokie temperatury, jakie latem panowały w Italii, powodowały, że tyl ko najbardziej zamożni wyjeżdżali do letniskowych willi albo na Sycylię i do Egiptu. Grecja oraz Egipt były miejscami, gdzie Rzymianie podziwiali zabytki kultury materialnej. Podróżom w starożytnym Rzymie sprzyjała świetnie rozwinięta sieć dróg. Wybitni myśliciele, tacy jak grecki historyk Herodot, geograf i podróżnik grecki Stra bon oraz pisarz rzymski Pliniusz Starszy, opisywali kraje, które zwiedzali i zjawiska, jakie zaobserwowali. Ich prace są po dziś dzień nieprzebranym źródłem wiedzy o starożytnym świecie. Strabon jest autorem pracy pt. Geographika, gdzie w 17 księgach zawarł charak terystyki i opisy znanych krain. Natomiast na 37 tomowe dzieło Pliniusza Starszego zatytu łowane Historia naturalna składają się opisy przyrody żywej i nieożywionej, dane o lecz nictwie, uprawie roślin oraz wiadomości z zakresu psychologii. Tradycja badawczego i krytycznego spojrzenia na otaczający świat od starożytnych przeszła do Arabów. Imperium kalifów stwarzało możliwości odbywania długich oraz inte resujących wypraw od słonecznej Hiszpanii, aż po Himalaje oraz od dżungli środkowoafry kańskiej po środkowoeuropejskie puszcze. Wyznawcy islamu pielgrzymowali do Mekki. Arabscy podróżnicy przenosili na papier lub pergamin opisy zwiedzanych krain. Dzięki relacji jednego z nich Ibrahima ibn Jakuba zamieszczonej w Księdze dróg i królestw al Bahriego znamy dokładny opis państwa Mieszka I, omawiający zwyczaje Słowian oraz bogactwa naszej ojczyzny sprzed ponad tysiąca lat. Skarbnicą wiedzy o średniowiecznej Europie są także sagi skandynawskie, które za wierają opisy starego kontynentu przekazane przez nieokiełznanych żeglarzy Wikingów. W XII i XIII wieku wiedza Europejczyków o otaczającym ich świecie, a szczególnie Ziemi Świętej, rozszerzyła się dzięki wyprawom krzyżowym. Jednakże w średniowieczu przede wszystkim wędrowali kupcy oraz pielgrzymi. Były również podróże o charakterze dyplomatycznym, a od czasu powstania uniwersyte tów Europę przemierzali studenci. Na początku XIII wieku wędrówkę do Karakorum odby li papiescy wysłannicy. Był wśród nich także wrocławski zakonnik Benedykt Polak. Niemniej jednak na szczególne miejsce w dziejach turystyki zasługuje wyprawa Marco Polo, który w 1271 roku wyruszył w podróż na Daleki Wschód. Dotarł on do stolicy Chin Tatu (obecnie Pekin) do siedziby wielkiego chana Kubilaja. Jako pierwszy wytyczył drogę przez całą Azję i przedstawił ją w dziele pt. Opisanie świata. [Marco Polo pochodził z rodziny podróżników. Jego ojciec Niccolo i stryj Matteo byli weneckimi kupcami i w la tach sześćdziesiątych XIII wieku podróżowali do Kataju (Chin) w celach handlowych. W roku 1271 udali się tam na jeszcze jedną wyprawę, zabierając młodego Marco ze sobą. Przybyli na dwór Kubilaja Chana mongolskiego władcy Chin. Pozostali tam przez 24 lata i jako kupcy zgromadzili ogromne fortuny. Marco zdobył zaufanie chana, który wysyłał go z wie loma misjami do Indii, Birmy, na Cejlon i do Azji południowo wschodniej. Marco Polo wrócił do Wenecji w 1295 roku, lecz podczas bitwy między Wenecją a Genuą (koło Korculi, obecnie w Chorwacji) został ujęty przez Genueńczyków. Przebywając w więzieniu, sporzą dził szczegółowy opis swoich podróży na Wschód ( Opisanie świata, zwane też Il Milione ). Wenecjanie byli zdumieni jego niesamowitymi opowieściami, np. o pałacu Kubilaj Chana. Obecnie postać Marco Polo jest symbolem turystycznych podróży (choć pojawiają się tezy, 4) J. Schnayder, Podróże i turystyka w starożytności, Warszawa 1959.

9 TRADYCJE TURYSTYKI 9 że Marco nigdy w Chinach nie był), jego imieniem nazwano wiele biur podróży, serię prze wodników turystycznych, kanał TV we Włoszech poświęcony w całości podróżom.] 5 Portret Marco Polo Do ważnych wydarzeń należy zaliczyć również wyprawę górską Francesco Petrarki z 1336 roku. Jedną z form podróżowania były wyprawy na turnieje rycerskie, także poza granice swego kraju. Od X do XV wieku wielu znamienitych rycerzy, jak np. Zawisza Czarny, odby wało często długie podróże, poznając życie dworskie oraz uroki wielu miast, zamków i krain. 6 Zamożna młodzież podróżowała do miast, które były siedzibami uniwersytetów. Począwszy od XIII wieku, do uczelni we Włoszech przybywali cudzoziemcy, także nasi rodacy. Studenci byli prekursorami ruchu humanistycznego i odrodzeniowego, który wkrót ce przyciągnął do Włoch niezliczone rzesze uczonych ze wszystkich części świata. 7 Hotelarstwo zaczęło się rozwijać już w XIII wieku. Pielgrzymi korzystali z hospicjów zakonnych i klasztorów. Dzięki nim podróże oraz pobyt w różnych miejscach sprzyjały ich poznaniu, a tym samym przybliżały dorobek, kulturę i obyczaje rozmaitych krajów. Dla eks pansji turystyki niezbędna była troska o dobry stan dróg i budowa nowych szlaków komu nikacyjnych. Ich wagę docenił m.in. papież Bonifacy VIII, który na uroczystości jubile uszowe w 1300 roku i odbywające się w związku z tym wydarzeniem liczne pielgrzymki zalecił klasztorom nie tylko godne przyjmowanie pielgrzymów, lecz również podejmowa nie starań w celu ułatwień komunikacyjnych. Niestety, na traktach pojawiali się rozbójnicy, którzy zagrażali bezpieczeństwu pielgrzymów, dlatego papież zagroził klątwą każdemu, kto napadnie na pątników. Ponadto interweniował u władców licznych państw, aby utwo rzyli straże chroniące uczestników pielgrzymek. 8 W XIV wieku w Padwie powstało słynne Hospitium Bovis, które uważane było za chlubę tego miasta. 9 5) Przyp. red. Z. Kruczek. 6) R. Wroczyński, Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław ) G. Mariotti, Historia turystyki, Warszawa ) J. Gaj, Zarys historii turystyki w Polsce, Warszawa 2003, s ) K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Kraków 1997, s. 9.

10 10 HISTORIA TURYSTYKI Wieki średnie to także początki turystyki w Polsce. Podobnie jak w innych państwach Europy, wędrowali u nas posłowie, kupcy, pielgrzymi i żacy. [Za czasów Kazimierza Wiel kiego np., kilkudziesięciu studentów polskich znalazło się w Bolonii i Padwie. Powstanie uniwersytetu w Krakowie doprowadziło do nawiązania kontaktów naukowych krakowskich profesorów i scholarów z innymi uczelniami europejskimi. Wielu wychowanków Wszechni cy Jagiellońskiej, np. Mikołaj Kopernik, Grzegorz z Sanoka, pogłębiało swoją wiedzę na włoskich czy też innych uczelniach. Wędrujących studentów spotykamy w średniowieczu w całej Europie. W poszukiwaniu wiedzy krążyli oni między miastami uniwersyteckimi, nie stanowili jednak zbyt wyodrębnionej grupy wśród różnego rodzaju wagantów, goliarów, linoskocz ków, minstrelów, terminatorów, czeladników rękodzielniczych. Dopiero epoka odrodzenia i rozwój humanistycznej postawy poznawczej nadaje wędrówkom żakowskim nowe treści. Wędrówka jest okazją do poznania nowych krajów, nieznanych kultur i pejzaży, do zetknięcia się z nowym środowiskiem, z innym systemem władzy; była niejednokrotnie szkołą życia i nauką nowych wartości. Mikołaj Kopernik wiele obserwacji ze swoich przejazdów do Padwy i Bolonii oraz podróży po kraju zawarł w swoich licznych pracach. Jednak w większości przypadków cel wędrówki żakowskiej był jedynie pretekstem do samego procederu wędrowania i kolekcjonowania wrażeń. Taki typ studenc kich wędrówek był pierwowzorem turystyki nowożytnej, wyprzedzającym o parę epok jej świadome i zorganizowane formy.] 10 Dziedziniec Uniwersytetu w Bolonii, fot. Z. Kruczek 10) Przyp. red. Z. Kruczek, Zarys rozwoju turystyki w środowisku studenckim, [w:] Zeszyty Naukowe Instytutu Turystyki nr 1/1974 r.

11 TRADYCJE TURYSTYKI 11 Turystyka w rozumieniu współczesnym rozwinęła się w okresie renesansu. Należy za uważyć, że dla pielgrzymów udających się do Rzymu zostały przygotowane plany miasta, które można było nabyć w księgarniach. Zorganizowane zostały przechadzki archeolo giczne. Natomiast, aby umożliwić im dłuższy pobyt w Wiecznym Mieście, powstawały liczne zajazdy. O rozmiarach i rozwoju turystyki dowiadujemy się za pośrednictwem ba dań Jeana Delumeau, który zanotował, że miasto w 1575 roku odwiedziło piel grzymów, a 25 lat później już W 1517 roku w Rzymie było 171 zajazdów, a w ro ku 1526 już 236. Opis wędrówek Marco Polo był w XV wieku najbardziej poczytną i rozchwytywaną książką, która natchnęła Krzysztofa Kolumba do odbycia morskiej podróży. Jednakże za planował ją inaczej, ponieważ nie chciał podążać przez państwo Turków. Jak wiemy, wy prawa Krzysztofa Kolumba doprowadziła do odkrycia Ameryki oraz zainspirowała innych żeglarzy, takich jak Amerigo Vespucci, Vasco da Gama i Ferdynand Magellan, do odbycia ekspedycji, których konsekwencją były wielkie odkrycia geograficzne. Postęp w nawigacji morskiej przyczynił się do zainteresowania podróżami na inne kon tynenty. Odkrywano nawet najbardziej niedostępne zakątki kuli ziemskiej. Podróżowanie wśród ludzi zamożnych stało się zjawiskiem powszechnym i miało charakter wyraźnie po znawczy. W XVII i XVIII stuleciu człowiek, który nie podróżował, nie mógł się uważać za osobę wykształconą. Upowszechniły się wyjazdy do wód. Podróże trafiły do literatury. Z zainteresowaniem czytano książki takie, jak: Przygody Robinsona Crusoe Defoe, Przygody Guliwera Swifta, Listy perskie Monteskiusza. Powstały przewodniki wydawane z myślą o turystach. Przewodnik, Guide de Saint Morice ukazał się w 1672 roku i dotyczył Francji. Saint Morice napisał go dlatego, ponie waż chciał zwrócić uwagę podróżnych na setki rzeczy ciekawych, a na które nie zwracają uwagi nie będąc o nich uprzedzeni. Przeto będą chyba zadowoleni, że ich tam zaprowadzę i będę im służył za przewodnika w ich podróży. 11 Wraz z pojawieniem się przewodników drukowanych turystom zaczęły też towarzy szyć osoby pełniące rolę przewodników. Pierwszym znanym turystą był żyjący w XVI wie ku Michel de Montaigne. Pozostawił on turystyczny opis swojej podróży po Italii, w któ rym daje się zauważyć emocjonalny związek ze zwiedzanym krajem. Jego Journal de voyage en Italie jest bardzo interesującą analizą kraju oraz obyczajów jego mieszkańców. Wiek XVIII i XIX to dalszy rozwój turystyki. Do Włoch podróżował Johann Wolfgang Goethe, szukając natchnienia dla swoich dzieł, które są pełne realiów i reminiscencji wło skich. Italię odwiedzali sławni romantycy, jak np. George Byron, czy wielcy Polacy: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński. W XIX wieku w Europie następowało budzenie się świadomości narodowej. Ruch ten łączył się z odkrywaniem folkloru, piękna przyrody, zabytków i historii wielu narodów. Coraz częściej ludzie udawali się w podróż, powodując się ciekawością i chęcią poznania konkretnych zabytków, miast, ziem oraz pragnieniem naśladowania innych. W 1838 roku Stendhal w powieści Memoires d un touriste po raz pierwszy użył okre ślenia turysta opisując podróże młodego człowieka, który wędrował dla rozrywki oraz po znania ciekawych krajów i ludzi. Powstała konieczność utworzenia nowego określenia dla takiej formy wędrówki, którą należało odróżnić od wyjazdów związanych w jakiś sposób 11) Cyt. za: Ibidem, s. 10.

12 12 HISTORIA TURYSTYKI z wykonywaniem zawodu. Po upływie 40 lat termin touriste znalazł się na stronach słow nika Akademii Francuskiej. 12 Już w XVII wieku w niektórych krajach wprowadzone zostały paszporty, a na przeło mie XVII i XVIII stulecia pierwsze ograniczenia w ruchu osobowym pomiędzy państwa mi. Pod koniec XIX wieku zaczęła rozwijać się turystyka współczesna, na której rozwój niebagatelny wpływ miały wynalazki techniki, takie jak lokomotywa i kolej oraz statek parowy. W 1873 roku na europejskie trasy wyjechały pierwsze wagony sypialne, a 10 lat później uruchomiony został Orient Express łączący Paryż z Konstantynopolem. Podróżowanie w XIX wieku przestało być zajęciem elitarnym. Powoli kształtowała się turystyka masowa i zorganizowana. Powstawały różne formy turystyki kwalifikowanej, jak np. w 1857 roku angielski Alpin Club czy na ziemiach polskich w 1873 roku Towarzystwo Tatrzańskie. Ogromne zasługi dla rozwoju turystyki położył Anglik Thomas Cook, który był założy cielem pierwszego biura podróży. Upowszechnił on wędrówkę poprzez systematyczne ob niżanie kosztów podróży oraz udoskonalanie transportu. 5 lipca 1841 roku Cook zorganizo wał dla 570 osób pierwszą publiczną wycieczkę specjalnym pociągiem. Do roku 1865 utworzył biura podróży w większości państw europejskich. W XIX stuleciu wzrost zainteresowania turystyką spowodował potrzebę rozbudowy hoteli. Przyjęto wówczas zasadę, iż nie powinny one mieścić więcej niż 400 osób, ponie waż gospodarz zobowiązany był osobiście znać gości oraz ich zwyczaje i gusta kulinarne. Powstały jednocześnie pierwsze organizacje hotelarskie. Najwcześniej, bo w 1886 roku, zostało utworzone Szwajcarskie Stowarzyszenie Hotelarskie, którego celem było również usprawnienie obsługi turystycznej oraz ożywienie ruchu turystycznego. POLSKA W RELACJACH PODRÓŻNIKÓW Najdawniejsze relacje o Polsce pochodzą z czasów kształtowania się polskiej państwo wości. Jeden z pierwszych opisów dotyczy państwa Mieszka I, a jego autorem był Ibrahim ibn Jakub, wysłannik kalifa Al Hakama II podróżujący w latach na dwór cesarza Ottona I: [Jest] on najrozleglejszy z nich [tj. słowiańskich] krajów. (...) Z Mesko sąsiadują na wschodzie Rus, a na północy Brus [Prusowie]. Siedziby Brus [leżą] nad Oceanem [Bał tykiem]. 13 Bogate opisy ogrodów, lasów i ziem słowiańskich zawiera kronika biskupa mer seburskiego Thietmara, który towarzyszył wkraczającym do Polski wojskom cesarza Hen ryka II. Wzmianki o XI wiecznej Polsce w swojej kronice zamieścił także mnich Kosmas. Natomiast znani z morskich wypraw Wikingowie, przedstawili opisy Pomorza oraz wyspy Wolin (Jomsbork). Pod koniec średniowiecza do naszej ojczyzny przybywali dyplomaci papiescy lub ce sarscy, którzy pozostawili cenne relacje. W ich gronie wyróżnił się florencki humanista Kallimach, a właściwie Filippo Buonaccorsi, który do Polski przybył w 1470 roku i był doradcą polskich królów: Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta. Najbogatszym jed nak źródłem informacji o tamtych czasach są Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza, który będąc na dworze króla Kazimierza Jagiellończyka i pod różując z monarchą, miał sposobność rzetelnego zapisu wydarzeń. 12) Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki, Warszawa 1977, s ) Cyt. za: T. Kowalski, Relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekładzie al Behriego, [w:] Pomniki dziejowe Polski, t. I, Kraków 1946.

13 TRADYCJE TURYSTYKI 13 W okresie renesansu Polskę odwiedzali podróżnicy kierujący się chęcią poznania na szego kraju. Wśród nich byli Joachim Watt oraz Rudolf Agrikola. Przyjechali oni do Polski w 1519 roku, aby podziwiać kopalnię soli w Wieliczce. W XVI i XVII wieku najwięcej wiadomości o Polsce przekazali dyplomaci, którzy pod różowali do naszego kraju, towarzysząc polskim królom elekcyjnym z Francji, Węgier i Szwecji. Liczne opisy Polski z czasów Zygmunta Augusta w dziele pt. Sarmatiae Euro pae descriptio z 1578 roku pozostawił Włoch Aleksander Guagnin. Praca przetłumaczona została na język polski i stała się poczytną lekturą szlachty. Natomiast w połowie XVII wieku Jean de Laboureur, który towarzyszył w podróży do Polski Marii Ludwice Gonzaga, w Relation du voyage de la reine de Pologne zawarł interesujące opisy stolicy i różnych części Polski. Francuz obserwował także obyczaje Polaków twierdząc, że mają zamiłowa nie do podróży. Spostrzeżenia z wojennej wędrówki w czasie potopu szwedzkiego Puffen dorf zawarł w De rebus a Carolo Gustavo gestis, poświęcając wiele uwagi miastom i zam kom polskim z okresu przed zniszczeniem ich przez Szwedów. Za najlepszą relację o Polsce uznaje się opis Andreasa Cellariusa zamieszczony w Regni Poloniae descriptio z 1654 roku. Ciekawostką jest, że jak podają źródła autor nigdy nie przebywał w Polsce. Musiał jednak czerpać wiadomości z bardzo wiarygodnych źródeł. 14 Na uwagę zasługuje relacja Fynesa Morysona, który wędrując po Europie w 1589 roku, zanotował: Ten kraj ma niewiele miast; jeśli cudzoziemiec zatrzyma się na krótko w jed nym z nich, łatwo znajdzie Niemca czy Niderlandczyka, który przyjmie go w gościnę i ob służy wygodniej niż ktokolwiek z tego narodu, choć zapewne po niezwykłych cenach. Gospody w głównych miastach dysponują wygodnymi łóżkami i obfitością zarówno mię sa, jak i ryb słodkowodnych. Te zaś ryby przyrządzają ostrzej, niżby starczyło, pieprzem i korzeniami; sławi się za to Polaków ponad Niemców i wszelakie inne nacje, jednak korze nie, przywożone z daleka i drogo sprzedawane, podnoszą koszt sosu wyżej niż warta jest sama ryba (...). We wsiach i miasteczkach przy drodze przybysz nie znajdzie łóżka; powi nien je wieźć ze sobą w powozie i siedzieć na nim wygodnie. Inni zwykli spać na słomie, owinięci w kożuchy woźnicy, które zwykle noszą, a jeśli nie ma kożucha, to muszą zado walać się czystą słomą. Wszyscy podróżni leżą razem w ciepłej izbie z rodziną, razem męż czyźni i kobiety. Nie znajdą w takich miejscach ani wina, ani dobrego mięsa, które trzeba wozić z miasta z sobą w powozie. Gospody tam bowiem są ubogie, gołe domy. 15 Szereg miejsc związanych z ważnymi wydarzeniami politycznymi XVI wieku opisał Marcin Bielski na kartach Kronik wszystkiego świata (pierwsze wydanie 1551 r.). Był to pierwszy polski zarys dziejów powszechnych oraz pierwsza historia napisana w języku polskim. Przyjmuje się, że pierwszy przewodnik po Polsce napisał słynny dyplomata, historyk i biskup warmiński Marcin Kromer. Przeznaczył go dla króla Henryka Walezego. Dzieło tego kronikarza i sekretarza Zygmunta Augusta nosi tytuł: Polska, czyli o położeniu, lud ności, obyczajach, urzędach Rzeczpospolitej Królestwa Polskiego (1578 r.) i jest pierw szym opracowaniem krajoznawczym Polski. Ciekawe spostrzeżenia o Polsce w dobie ostatnich Jagiellonów zapisał nuncjusz papie ski Juliusz Ruggieri w Relacji o stanie Polski. 14) Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki, Warszawa 1977, s ) J. Topolski, Polska w czasach nowożytnych ( ), Poznań 1994.

14 14 HISTORIA TURYSTYKI W Polsce gościł także słynny Giacomo Casanova, który w swoich pamiętnikach skre ślił kilka zdań o XVIII wiecznej Warszawie. Można przytoczyć jeszcze wiele innych zna czących opisów wędrówek po naszej ojczyźnie. Do ich autorów należą m.in. botanik Balta zar Hacquet, który zwiedził oraz szczegółowo opisał Tatry i Wieliczkę, Anglik Robert Townson, szwedzki przyrodnik Jerzy Wahlenberg oraz Johann Friedrich Zollner, który opi sał podóż po Śląsku, Krakowie i Wieliczce. Najdokładniejszy opis Śląska z końca XVIII wieku znajdziemy w 9 tomach spisanych przez F. A. Zimmermanna, a noszących tytuł Beitrage zur Beschreibung von Schlesien. 16 Liczne dzieła zawierające relacje o Polsce w XVII i XVIII wieku gromadziły informa cje nie zawsze ścisłe i dokładne. Do takich należą: Descriptio veteris et novae Poloniae Stanisława Sarnickiego, Topographia sive Masoviae descriptio Andrzeja Święcickiego oraz Opis starożytnej Polski autorstwa Tomasza Święcickiego z XIX wieku. Na szcze gólną uwagę zasługuje książka pod tytułem Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, której autorem jest Szymon Starowolski. Wyróżnia się ona dokładnością opi sów. 17 Relacje podróżników, dziejopisarzy, uczonych, dyplomatów o dawnej Polsce są nie zwykle cennymi dokumentami obrazującymi życie polskich miast i wsi, dzięki którym możemy poznać kulturę, obyczaje i historię naszej ojczyzny oraz wygląd wielu, niestety nieistniejących już, obiektów świadczących o dorobku naszego narodu. 16) Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki, Warszawa 1977, s ) Ibidem, s. 20.

15 15 POCZĄTKI TURYSTYKI W POLSCE OD STASZICA DO CHAŁUBIŃSKIEGO O turystyce w Polsce, w obecnym znaczeniu tego słowa, można mówić dopiero od prze łomu XVIII i XIX stulecia, tj. od czasów działalności Stanisława Staszica i Juliana Ursyna Niemcewicza, którzy wprowadzili do turystyki element poznawczy. W przeszłości jedni rodacy podróżowali w celu załatwienia pewnych interesów czy spraw, a inni, aby studiować na europejskich uniwersytetach, przeważnie we Włoszech. Utworzenie Akademii Krakowskiej w 1364 r. jeszcze bardziej spotęgowało naukowe kon takty profesorów i studentów. Wielu z nich, jak np. Mikołaj Kopernik, pogłębiało zdobytą wiedzę na uczelniach w Padwie i Bolonii. Podróże o wyraźnie krajoznawczym charakterze należały do rzadkości. Do nielicznych wyjątków zaliczyć można wyprawę Beaty Łaskiej w Tatry, która w 1565 roku wybrała się z Kieżmarku w góry i dotarła prawdopodobnie w oko lice Zielonego Stawu Kieżmarskiego. Jest uważana za pierwszą, znaną z nazwiska turystką tatrzańską. Okres renesansu cechowała humanistyczna postawa poznawcza. Do podróżowania na kłaniał Mikołaj Rej w Żywocie człowieka poczciwego, gdzie w pierwszym rozdziale za chęcał młodego szlachcica do wyjazdu za granicę, aby tam przypatrować sie onym pięk nym, poważnym a statecznym sprawam ludzkim, a czasu przedsię darmo nie tracić, a bawić się poczciwymi sprawami ludzkimi a naukami potrzebnymi, aby wżdy sobie nadaremnie pracej nie zadawać, tłukąc się po górach, po skałach i po inych miejscach niebezpiecz nych... Albowiem małoć by pomogło, choćbyś widział Etnę pałającą, rzeki bystrze ciekące, morza ony srodze burzliwe, wieloryby po nich pływające, syreny śpiewające, kokodryły abo smoki latające, miasta, zamki i pałace rozmaicie sie błyszczące Małżeństwo Zygmunta Starego z Boną znacznie ożywiło kontakty Polski i Włoch oraz spotęgowało podróże do Italii, tym bardziej że szlachta powszechnie znała łacinę, a nie rzadko także język włoski. Już w XVI wieku doceniano znajomość języków obcych, które ułatwiały zagraniczne wojaże. Jakub Górski w Radzie Pańskiej tak o tym napisał: znak człowieka godnego do służby pańskiej jest ten, jeśli umie języków obcych. Natomiast Jakub Sobieski, który sam był doświadczonym wędrowcem, ponieważ w młodości podró żował po całej zachodniej Europie, w instrukcji podróżniczej dla synów Jana i Marka zapi sał: peregrynacji fructus ten jest primarius: uczenie się języków cudzoziemskich. To ozdo ba każdego szlachcica i pochwał między przednimi ozdobami i pochwałami umieć języki. A to nie tylko każdego szlachcica polskiego, ale każdego honoris politici. 19 Już na początku XVII wieku napisane zostały pierwsze przewodniki, które miały słu żyć ułatwieniu podróży. Zaliczyć do nich należy: Institutio Peregrinationum czyli wska zówki dla podróży pióra Piotra Mieszkowskiego, a dla udających się do Italii Pielgrzym Polski albo krótkie Rzymu i miast przedniejszych włoskich opisanie z 1614 roku. Zaś w 1643 roku Adam Jastrzębski wydał napisany wierszem przewodnik pod tytułem Gościniec albo krótkie opisanie Warszawy z okolicznościami jej. 18) Ignacy Chrzanowski, Historia literatury niepodległej Polski ( ), Warszawa 1971, s ) J. S. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Warszawa 1932, t. I, s. 92.

16 16 HISTORIA TURYSTYKI W XVII wieku i I połowie XVIII ogół polskiej szlachty nie podejmował wypraw, przed kładając przyjemności życia na wsi nad podróże. Wyjazdy na sejm i elekcję oraz ze zbożem do Gdańska lub do trybunału w zupełności wystarczały szlachcicowi. Literatura tej epoki również nie zachęcała do dalszych wyjazdów. W społeczeństwie zanikała też znajomość geografii własnego kraju i Europy. Dopiero powołanie w 1740 roku przez Stanisława Konarskiego Collegium Nobilium oraz utworzenie Komisji Edukacji Narodowej w 1773 roku przyczyniły się do podniesienia poziomu umysłowego szlachty oraz wpłynęły na zmianę zapatrywań w sprawie podróży. W pewnym stopniu wpływ na podróże szlachty miała elekcja ostatniego króla Polski w 1764 roku. Po wyborze Stanisława Augusta Poniatowskiego opozycja, a później konfe deraci barscy byli zmuszeni opuścić rodzinne ziemie. Wielu z nich wyjechało w najbardziej odległe strony świata. Należy tu wspomnieć chociażby o Kazimierzu Pułaskim, biorącym udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz, znanym z literatury, Maury cym Beniowskim, który dokonał podboju Madagaskaru, gdzie przebywał jako jego władca do 1776 roku. Na temat wędrowania wypowiedział się poeta Ignacy Krasicki. W satyrze IX zatytuło wanej Podróż napisał: Pitagoras i Tales, i Platon, i inni, Za których wielkim zdaniem poszli ludzie gminni, Niżeli swej nauki cuda rozpostarli, W kraju się właściwego cieśni nie zawarli Lecz chcąc ludzi oświecić w błędach, w których trwali, Do innych się, najdalszych, w pielgrzymstwo udali. Tam czerpiąc u źródeł, w wiadomości bogaci, Z niezmiernym nauk trzosem wrócili do braci. Po upadku Rzeczypospolitej nastąpiła ogromna fala emigracji. Legioniści generała Jana Henryka Dąbrowskiego udali się do Niemiec i Francji, a stamtąd do Włoch. Niestety, nie którzy zostali zmuszeni do wyjazdu na San Domingo. Emigracja i walki u boku Napoleona to nie turystyka, ale wydarzenia te spowodowały przełom w sposobie myślenia o podróżo waniu. W świadomości przeciętnego szlachcica powstała myśl dotycząca celowości wę drowania, a najzamożniejsza szlachta rozpoczęła podróże, które wynikały z wewnętrznej potrzeby. Filozof i pisarz, autor znanego Pamiętnika znalezionego w Saragossie, hrabia Jan Potocki podróżował po Europie i dotarł na Bliski Wschód. Był on podróżnikiem cieka wym, niepowierzchownym, interesującym się nie tylko życiem politycznym i społecznym, ale także obyczajowym i kulturalnym oglądanych krajów. 20 Inny miłośnik wędrówek, Józef Szymanowski napisał, że Dwojaki jest więc sens za granicznych podróży wzmocnienie zdrowia, dzięki któremu można być użytecznym so bie i drugim oraz zwiedzanie obcych krajów dla dopełnienia edukacji, poznania rzeczy i lu dzi ) Z. Sudolski, Problematyka podróżnicza w literaturze polskiej XVIII w. i początków XIX w., [w:] Ruch Turystycz ny 1, 1959, s ) Ibidem, s. 9.

17 POCZĄTKI TURYSTYKI W POLSCE 17 Księżna Izabela Czartoryska zapoczątkowała gromadzenie zbiorów, pamiątek z podró ży związanych z historią i kulturą zwiedzanych krajów. Jej kolekcja istniejąca do dzisiaj w Krakowie, jako Muzeum Czartoryskich, oraz skromną ekspozycją w Puławach jest jed nym z najstarszych muzeów w Polsce. Krajoznawstwem interesował się również Michał Mniszech, który zainicjował tworzenie muzeów krajoznawczych. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż na przełomie XVIII i XIX stulecia nastąpił rozwój turystyki o charakterze poznawczym oraz kształtowały się podstawy ruchu krajoznawcze go. Szczególnymi zasługami do historii turystyki wpisali się Stanisław Staszic, Julian Ur syn Niemcewicz oraz Wincenty Pol. Stanisław Staszic ( ) wybitny przedstawiciel polskiego oświecenia badał zasoby surowcowe Polski. Organizował liczne wyprawy geologiczne, m.in. w Tatry, które zaowocowały napisaniem rozpraw naukowych z tej dziedziny. Jego dzieło wraz z mapą geologiczną Polski zostało opublikowane w 1815 roku pod tytułem O ziemiorództwie Kar patów i innych gór i równin Polski. Tego znamienitego uczonego cechowała ogromna pa sja poznania ojczystego kraju. Jako pierwszy przewędrował, podróżując dyliżansem, konno i pieszo, wielkie obszary Polski. Szczególną uwagę poświęcił górom. Był miłośnikiem Tatr oraz Beskidów i twierdził, że nie może się oprzeć dziwacznemu zachwyceniu na widok gór. W sierpniu 1805 roku, jako pierwszy Polak, wszedł na wierzchołek Łomnicy, która uznawana była wówczas za najwyższy szczyt Tatr. Stanisław Staszic dokumentował swoje podróże licznymi eksponatami i notatkami, które służyły mu później do prac naukowych. Uczony i zdobywca szczytów, relacjonując jedną z wielu wycieczek, napisał: W za miarze wniścia na Krywan wyszedłem z wsi Ważca z rana dnia 12 sierpnia 1805 roku.... W pięć godzin na wysokości, gdzie już lasy ustają, a tylko się jeszcze po skałach kosodrzew płaszczy, wyszedłem na najpierwszą Krywanu upłazę, znacznie na południe wysuniętą. Jest to jama, czyli jamiec Krywanu od góralów zwany, cztery tysiące kilkaset stóp wysoko ści.... Od zachodu zaś i północy dwa jeszcze widać potężnych skał grzbiety, jeden wyższy od drugiego, do przejścia na najwyższy szczyt Krywanu Ksiądz Stanisław Staszic doceniał turystykę twierdząc, że jest ona nie tylko rozrywką i przyjemnością, ale także ważnym instrumentem prawidłowego kierowania życiem oraz gospodarką kraju. Został uznany za ojca krajoznawstwa. Stał się wzorem dla tych wszyst kich działaczy turystycznych, którzy wykorzystywali odbywane przez siebie wędrówki dla prowadzenia obserwacji naukowych. Wydał anonimowo Przestrogi dla Polski. Zapisał się pięknie na kartach ojczystej historii jako rzecznik reform w okresie Sejmu Czteroletnie go. Po rozbiorach Polski poświęcił się pracy nad rozwojem gospodarki kraju, budując pierw sze kopalnie węgla i zakładając szkoły górnicze. Od 1808 roku był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a także założycielem Towarzystwa Rolniczego w Hrubieszowie i człon kiem Izby Edukacyjnej w Księstwie Warszawskim, a następnie dyrektorem Wydziału Prze mysłu i Kunsztów w rządzie Królestwa Polskiego. Nie zaniedbywał podróży, wyjeżdżając również do Włoch, Niemiec oraz Francji. Julian Ursyn Niemcewicz ( ) uczestniczył aktywnie w najważniejszych dla Polski wydarzeniach na przełomie XVIII i XIX wieku. Zasłynął jako jeden z najwybitniej 22) Tatrami urzeczeni. Dawna turystyka w słowie i obrazie. Wyboru dokonał i opracował Roman Hennel, Warszawa 1979, s. 13.

18 18 HISTORIA TURYSTYKI szych mówców i przedstawicieli poezji politycznej na Sejmie Czteroletnim. W czasie jego obrad założył i redagował pierwsze polskie czasopismo polityczne Gazetę Narodową i Obcą. Był sekretarzem i przyjacielem Tadeusza Kościuszki w czasie insurekcji. Dostał się do niewoli rosyjskiej i dwa lata spędził w więzieniu w Petersburgu. Później wyjechał do Ameryki, towarzysząc choremu Kościuszce. Powrócił do Księstwa Warszawskiego, a po powstaniu listopadowym wyruszył na tułaczkę na obczyźnie. Jak pisze Ignacy Chrzanow ski, jego życie od kolebki niemal aż do deski grobowej to jeden wspaniały poemat miłości, poświęcenia i cierpienia dla Polski. 23 Jako adiutant księcia Czartoryskiego odbywał z nim liczne podróże po Polsce i całym sercem pokochał ziemię rodzinną, jej bogactwa i prze szłość. Długie podróże zagraniczne po Anglii, Francji, Niemczech i Włoszech sprawiły, iż pragnął dla ojczyzny potęgi politycznej i wysokiej cywilizacji. Obserwował wszystko to, co dotyczy człowieka i jego działalności w czasie. Pamiątki historyczne, zabytki kultury, trafne obserwacje ludzi stanowią główny rys jego twórczości. Spostrzeżenia z wędrówek po Polsce, Europie i Stanach Zjednoczonych zawarł w Pamięt nikach czasów moich. Zaznaczył, że mieszkańcy Styrii oraz Karyntii także mówią języ kiem słowiańskim. Ważnym dziełem w dorobku Niemcewicza były Podróże historyczne, w których opi sał swoją wędrówkę po Wielkopolsce i Śląsku. Autor uwydatnił ścisłą łączność Śląska z Pol ską zarówno pod względem historycznym, jak również przez pryzmat zasłyszanej pod Wro cławiem polskiej mowy. Ten wybitny Polak podkreślał także związki Warmii z ojczystym krajem, a zaakcentował to, upamiętniając w druku mieszkańca Fromborka, który jako ostatni nosił strój polski. Działalność Stanisława Staszica oraz Juliana Ursyna Niemcewicza podsumował Zbi gniew Kulczycki, pisząc: filozofia oświecenia ukształtowała ich sposób patrzenia na życie, zaszczepiła racjonalistyczny pogląd na świat, a tragedia upadającej Rzeczypospolitej na tchnęła głębokim patriotyzmem, który w przyszłości określał wszelkie ich poczynania i nadał charakterystyczne piętno polskiej turystyce. 24 Wincenty Pol ( ) poeta, geograf i pro fesor pierwszej w Polsce katedry geografii Uniwersyte tu Jagiellońskiego w Krakowie. Był autorem dzieła Pieśni o ziemi naszej, w którym zawarł swoją ogromną miłość do Ojczyzny i podjął apel Staszica do młodzie ży, by nikt nie ubiegł jej w poznaniu własnej ziemi. Wincenty Pol w działalności jednoczył cechy swoich wielkich poprzedników: Staszica i Niemcewicza. Odbył liczne podróże po kraju, wyruszając poza granice przed rozbiorowej Rzeczypospolitej. Pozostaje pierwszym pol skim naukowcem, który podjął się badań nad Sudetami. W ramach kształcenia młodzieży organizował liczne wycieczki. Jedna z takich wypraw, która odbyła się w Tatry, zakończyła się nieoczekiwanie, ponieważ zo stała uznana przez policję austriacką za spisek, wskutek 23) I. Chrzanowski, Historia literatury niepodległej Polski ( ), Warszawa 1971, s ) Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki w Polsce, Warszawa 1977, s. 25.

19 POCZĄTKI TURYSTYKI W POLSCE 19 czego Wincenty Pol został pozbawiony stanowiska zajmowanego na uniwersytecie. Będąc pod urokiem Tatr, we wspomnieniach z 1845 roku opisał ich piękno, które podziwiał w trakcie wycieczki odbytej w towarzystwie żony:...zbliżając się do Morskiego Oka, utrudniona jest znacznie droga, bo zawalona bloka mi granitów ale jakże wynagradza trudy przebyte widok Morskiego Oka, gdy się już na grobli stanie! Prześliczne jezioro rozlewa tu się w olbrzymiej kotlinie, którą dokoła ostą piły nagie turnie wznoszące się pionowo prawie znad brzegów jeziora! Wody jego są czyste i przeźroczyste, mieniące się podług oświecenia i pogody dnia... Koloryt tych wód jest tak żywy w pełnym oświeceniu słońca iż tu dopiero podobieństwo do granatu pawiego oka w wachlarzu pawia jest uderzające! Ten sławny polski uczony stworzył teorię fizycznej odrębności ziem polskich od ota czających je państw. Działał zgodnie z osiągnięciami przodującej nauki europejskiej. Pozo stawił następujące prace naukowe: Rzut oka na północne stoki Karpat oraz Północny wschód Europy pod względem natury i Historyczny obraz Polski. Poza Niemcewiczem o podróżach na Dolny Śląsk pisali Kazimierz Brodziński, Fryde ryk Skarbek, Józef Morawski, Dezydery Chłapowski, Antoni Edward Odyniec oraz Roman Zmorski. Na tej ziemi przebywali również wielcy Polacy, do grona których zaliczyć może my: Fryderyka Chopina, Zygmunta Krasińskiego, Juliusza Słowackiego i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zapiski z pobytu znajdziemy w ich wspomnieniach. 26 Dużą rolę w popularyzowaniu krajoznawczych wypraw odegrali filomaci. Już w Panu Tadeuszu Adam Mickiewicz przepięknie opisuje krajobraz. W dobie romantyzmu moda na piękne i groźne krajobrazy sprzyjała rozwojowi turystyki. Emocjonalny stosunek do gór wpłynął na narodziny turystyki tatrzańskiej. Tatrami urzeczona była Łucja z Giedroyciów Rautenstauchowa ( ), która zwiedzała Europę i kraj ojczysty. Wrażenia ze swoich wycieczek opisała w formie reporta ży w pięciotomowym dziele pt. Miasta, góry i doliny wydanym w 1844 roku Z wyprawą w Tatry udała się w 1841 roku. Przebywała w Zakopanem, Bukowinie i Szczawnicy, a jed ną z wycieczek odbyła do Doliny Kościeliskiej, przedstawiając jej piękno następującymi słowami:... Nikt z nas zapewne nie zapomniał uroczej chwili przyjazdu, przy zachodzą cym już słońcu, niespodziewanego zjawiska, tej śmiejącej zielonej doliny, pełnej spokoju, łagodnej ciszy, swobody i szczęścia, okrążonej amfiteatrem fantastycznych skał, jedna przez ramię drugiej ciekawie na nas patrzących W zaborze rosyjskim działalnością związaną z popularyzacją turystyki zajmował się poeta, autor poetyckich gawęd, Ludwik Kondratowicz ( ), znany jako Włady sław Syrokomla. W połowie XIX wieku na ziemiach polskich działało wielu miłośników ojczystego kra jobrazu. W ich gronie znalazła się Maria Steczkowska, która wakacyjne pobyty rodzinne w Zakopanem wykorzystywała na wędrówki górskie w towarzystwie przewodnika. Pierwszą wycieczkę odbyła w 1885 roku. Swoje wrażenia zapisała w książce pt. Obrazki z podróży 25) Tatrami urzeczeni. Dawna turystyka w słowie i obrazie. Wyboru dokonał i opracował R. Hennel, Warszawa 1979, s ) A. Zieliński, Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku, Wrocław ) Tatrami urzeczeni. Dawna turystyka..., s. 59.

20 20 HISTORIA TURYSTYKI do Tatrów i Pienin. Natomiast w Tygodniku Ilustrowanym zamieściła wspomnienia za tytułowane Wycieczka na Babią Górę, gdzie napisała: królowa Beskidu, Babia Góra...otoczona całą gromadą sióstr swoich, wznosi nad nimi dumne czoło, zwykle aż do św. Jana smugami śniegu świecące. 28 Odkąd Łucja Rautenstauchowa i Maria Steczkowska oraz inne kobiety zaczęły wędro wać po górach, pojawił się problem strojów turystycznych. Krynoliny były udręką ich wła ścicielek i opiekujących się nimi przewodników, bo jak zapisała w 1856 roku pani Maria trzeba je wyplątywać z kosodrzewiny lub zszywać na prędce. Wiele lat później, w 1907 roku, w Przewodniku po Tatrach Janusza Chmielowskiego lekarz Kazimierz Panek, w po radach mody turystycznej noszących tytuł Higiena a taternictwo turystkom polecał zgrab ne szerokie spodeńki. Radził zamieniać je na zapasowe spódnice w razie zbliżania się do schroniska lub miejsc zamieszkałych. Ponadto nie zawadzi i druga para pończoch, nicia nych rękawiczek zapasowych, tudzież chusteczka na głowę.... Strój mógł być uzupełniony w kapelusz pilśniowy, lekki, o szerokich kresach, jasnej barwy, dający się dowolnie wygi nać, stosownie przytwierdzony połączy najlepiej korzyść z pięknym wyglądem. Sugero wał, że kołnierz zdobić może krawatka barwna. Szeroki, giętki pas albo taśma ujmuje kibić w pasie, nie ugniatając. W obrębie ubioru męskiego lansowany był sweter i plecak, czyli worek alpejski, inaczej rucksack. Jednym z najważniejszch elementów ubioru były podkute buty, ponieważ w obuwiu podkutym stąpa się o wiele pewniej.... Rodzaj podkucia bywa rozmaity. Zazwyczaj zaopatruje się obuwie na wzór alpejski w gwoździe hakowe, nabite gęsto obok siebie wzdłuż brzegów podeszwy. 29 Znaną podróżniczką była Deotyma, czyli Jadwiga Łuszczewska ( ), którą znamy jako autorkę powieści dla młodzieży pt. Panienka z okienka. Od 1843 roku wę drowała po kraju, a od 1854 roku zwiedzała Europę. Zainteresowania historyczne zainspi rowały ją w 1859 roku do odwiedzenia wielu polskich miast: Gniezna, Kruszwicy, Pozna nia, Malborka, Gdańska i Ojcowa, który stał się jej ulubionym miejscem letniego wypoczynku. Jemu poświęciła przewodnik pt. Opis Ojcowa. Pisarka wędrowała również po górach, odwiedzała Tatry oraz Góry Świętokrzyskie. Liczne wyprawy terenowe w Tatry odbywał czołowy polski geolog XIX wieku Ludwik Zejszner ( ). Ten wszechstronny badacz Tatr, począwszy od 1829 roku przez 20 lat, przyjeżdżając w góry niemal corocznie, przemierzał Tatry, zdobywając kilkanaście dość trudnych, jak na owe czasy, szczytów, m.in. Bystrą, Rohacz, Świnicę, Kamienistą. Bywał również w Alpach. Napisał 75 prac na temat polskich gór, w których zajmował się proble matyką geologiczną, glacjologiczną, górnictwem i hutnictwem tatrzańskim, a także pomia rami wysokości szczytów i temperatury źródeł. Badał klimat górski oraz życie i obyczaje górali. Był rzecznikiem ochrony przyrody, a w 1844 roku twórcą pierwszej przeglądowej mapy geologicznej Tatr. Jego prace naukowe to m.in.: Rzut oka na budowę geologiczną Tatrów i wzniesień od nich równo odległych, Rzut oka na Podhalan, Pomiary barome tryczne Beskidów, Tatrów i wzniesień od nich równo odległych, Podhale i północna po chyłość Tatrów, czyli Tatry Polskie. Podróżnikiem po Europie, propagatorem turystyki górskiej, a zarazem prekursorem idei ochrony przyrody, był prawnik i dziennikarz Ludwik Pietrusiński ( ). Gruntow nie przygotowywał się do zwiedzania gór, czytając dzieła naukowe o Tatrach głównie 28) Ibidem, s ) Ibidem, s

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Tworzenie produktu turystycznego Sztuka zarabiania na wypoczynku dr Marcin Haberla Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 2 grudnia 2013 r. Historia turystyki STAROŻYTNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. I. Droga elazna

Spis treœci. I. Droga elazna Spis treœci Inni romantycy,, inny romantyzm 1. Literatura z przypisów i wykropkowañ... 5 2. Wszyscy i wszystkie inaczej... 41 3. Romantyzm prze-pisany... 75 I. Droga elazna Stanis³aw Janicki, O machinach

Bardziej szczegółowo

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko Małe olimpiady przedmiotowe Test z historii ORGANIZATORZY: Wydział Edukacji Urzędu Miasta Imię i nazwisko Szkoła Centrum Edukacji Nauczycieli Szkoła Podstawowa nr 17 Szkoła Podstawowa nr 18 Drogi Uczniu,

Bardziej szczegółowo

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia Katedra Turystyki i Promocji Zdrowia Główne tematy naukowo-badawcze podejmowane w katedrze: Turystyka kulturowa w Polsce i na świecie. Wpływ walorów turystycznych, historycznych i kulturowych miast na

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Sztuka zarabiania na wypoczynku Aleksandra Ruta Uniwersytet w Białymstoku 8 października 2015 r. Sztuka. zarabiania Sztuka (łac.ars, grec. techne) w starożytności i średniowieczu

Bardziej szczegółowo

Ignacy Domeyko. Obywatel Świata

Ignacy Domeyko. Obywatel Świata Ignacy Domeyko Obywatel Świata Czasy młodości Ignacy Domeyko urodził się 31 lipca 1802 w Niedźwiadce na terenie dzisiejszej Białorusi. Od najmłodszych lat interesował się naukami ścisłymi, a w szczególności

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C.

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Rozdział II. Za wolną Polskę GRUPA A 0 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Wykrzyknąłem z uniesieniem [ ]: Niech żyje Polska wolna, cała i niepodległa!, co w ogóle

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Motyw szlachty. Na przykładzie wybranych utworów literackich

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Motyw szlachty. Na przykładzie wybranych utworów literackich Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Motyw szlachty Na przykładzie wybranych utworów literackich Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl

Bardziej szczegółowo

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I Strona1 Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I......... Imię i nazwisko uczennicy/ucznia klasa nr w dzienniku Liczba uzyskanych punktów:... ocena:... Podpis

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Turystyka i Rekreacja SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 W drugim tygodniu października 2013 roku razem z klasą IV TE wziąłem udział w wycieczce klasowej do Wrocławia - Stolicy Kultury 2016 roku. Pierwszego dnia naszego

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina

Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina Zestawienie ofert w Konkursie z dziedziny kultury AD 2010 wraz z przyznanymi dotacjami Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: notowanie postępów i osiągnięć ucznia, wspomaganie procesu

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r.

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. Krasnystaw, dnia 05.10.2012 r. Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. W okresie 27-30.09.2012 r. w ramach realizacji projektu systemowego Aktywność

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej Sprawdzian IV Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej GRUPA A Zadanie 1. (0 3 pkt) Podkreśl te pojęcia i postacie, które odnoszą się do konfederacji targowickiej. patriotyzm, zdrada, Seweryn Rzewuski, Tadeusz

Bardziej szczegółowo

Wędrówki odbędą się 8-mego i 10-stego listopada (sobota i poniedziałek).

Wędrówki odbędą się 8-mego i 10-stego listopada (sobota i poniedziałek). Plan wędrówek XXI Ogólnopolskiego Zlotu Harcerzy Akademików i Wędrowników Diablak W ramach zlotu przewidzieliśmy dla was wędrówki górskie i nie tylko. Nowy Targ leży na Podhalu, z którego blisko jest do

Bardziej szczegółowo

Edukacja krajoznawczo turystyczna w klasach I III

Edukacja krajoznawczo turystyczna w klasach I III Szkoła Podstawowa Nr 41 im. Maksymiliana Golisza w Szczecinie Edukacja krajoznawczo turystyczna w klasach I III Autor programu: Anna Iskra Szczecin 2000r. Cobyłonamobce,będzie nam znane. Bo nauczyciel

Bardziej szczegółowo

1. Podpisz na mapce główne rzeki i miasta Polski i Słowacji, a następnie zakoloruj obszar Tatr. Wpisz kierunki świata przy róży wiatrów.

1. Podpisz na mapce główne rzeki i miasta Polski i Słowacji, a następnie zakoloruj obszar Tatr. Wpisz kierunki świata przy róży wiatrów. Palcem po mapie m e c l Pa apie po m Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego za pośrednictwem Euroregionu Tatry w ramach Programu Współpracy Transgranicznej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Bieszczady Ustrzyki Górne Połonina Caryńska Kruhly Wierch (1297 m n.p.m.) Tarnica(1346 m n.p.m.) Wielką Rawkę (1307 m n.p.m.

Bieszczady Ustrzyki Górne Połonina Caryńska Kruhly Wierch (1297 m n.p.m.) Tarnica(1346 m n.p.m.) Wielką Rawkę (1307 m n.p.m. Bieszczady Gdzieś na krańcu Polski, na południowym wschodzie leży legendarna i trudno dostępna kraina górska, czyli słynne Bieszczady. Dostać się tutaj środkiem komunikacji publicznej jest niezwykle ciężko.

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ CZWARTY. We wnętrzach muzealnych oglądaliśmy bogaty księgozbiór i archiwum pisarza, fotografie, dokumenty i pamiątki osobiste.

DZIEŃ CZWARTY. We wnętrzach muzealnych oglądaliśmy bogaty księgozbiór i archiwum pisarza, fotografie, dokumenty i pamiątki osobiste. GÓRY, NASZE GÓRY wycieczka Klubu Miłośników Przyrody ze Szkoły Podstawowej im. Kornela Makuszyńskiego w Gołaszynie w ramach projektu Szkoła Przyszłości w Gminach Ziemi Łukowskiej O górach, Zakopanym i

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości:

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: PREZENTACJA Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013 Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: Turystyka zjawisko przestrzennej ruchliwości ludzi, które związane

Bardziej szczegółowo

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta.

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta. Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa Polska Akademia Nauk Archiwum ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

WYNIKI WIELKIEGO TESTU HISTORYCZNEGO 2012 PRZEPROWADZONEGO Z OKAZJI ROCZNICY ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ SZKOŁA PODSTAWOWA NR 45

WYNIKI WIELKIEGO TESTU HISTORYCZNEGO 2012 PRZEPROWADZONEGO Z OKAZJI ROCZNICY ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ SZKOŁA PODSTAWOWA NR 45 WYNIKI WIELKIEGO TESTU HISTORYCZNEGO 2012 PRZEPROWADZONEGO Z OKAZJI ROCZNICY ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ SZKOŁA PODSTAWOWA NR 45 1. Pierwszy król Polski, który pochodził z dynastii Piastów to:

Bardziej szczegółowo

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji Teatr w wielkim mieście 9.30

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie ZAŁOŻENIA PROJEKTU 1. Misja 2. Forma działania i częstotliwość prowadzenia zajęć 3. Forma zajęć 4. Tematyka i cel zajęć 5. Wiedza i doświadczenie

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Marek Pawlikowski CZTERDZIEŚCI LAT UNII POLSKICH PISARZY LEKARZY

Prof. dr hab. Marek Pawlikowski CZTERDZIEŚCI LAT UNII POLSKICH PISARZY LEKARZY Prof. dr hab. Marek Pawlikowski CZTERDZIEŚCI LAT UNII POLSKICH PISARZY LEKARZY Czterdzieści lat temu, w październiku 1967 roku, podczas Zjazdu Założycielskiego w Radziejowicach, powołano do życia Stowarzyszenie,

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu 21 X 2011 21 października uczniowie klasy drugiej i szóstej byli na wycieczce w Warszawie. Dzień zaczęli od wizyty w Centrum Nauki Kopernik. Ponad 450 eksponatów w sześciu tematycznych galeriach oraz Teatr

Bardziej szczegółowo

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe Małe olimpiady przedmiotowe Test z historii Organizatorzy: Wydział Edukacji Urzędu Miasta Centrum Edukacji Nauczycieli Szkoła Podstawowa Nr 17 Szkoła Podstawowa Nr 18 Drogi Uczniu, przeczytaj uwaŝnie polecenia.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 NAUCZYCIEL ODPOWIEDZIALNY TEMAT Język polski 1. Lekturowe zgaduj zgadula - tworzymy karty edukacyjne do wybranych lektur. 2. Poznajemy

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Tworzenie produktu turystycznego Małgorzata Pielecka-Sikorska Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji 22 października 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Bibliografia publikacji Profesora Lecha Mokrzeckiego za lata 2005 2015 (opracowali Tomasz Maliszewski, Mariusz Brodnicki)... 32

Bibliografia publikacji Profesora Lecha Mokrzeckiego za lata 2005 2015 (opracowali Tomasz Maliszewski, Mariusz Brodnicki)... 32 Spis treści Wstęp... 11 Kazimierz Puchowski, Józef Żerko Profesor Lech Marian Mokrzecki badacz dziejów nauki, kultury i oświaty... 17 Doktorzy wypromowani przez Profesora Lecha Mokrzeckiego (opracował

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć zintegrowanych w klasie III opracowany przez mgr Agnieszkę Solińską

Scenariusz zajęć zintegrowanych w klasie III opracowany przez mgr Agnieszkę Solińską Scenariusz zajęć zintegrowanych w klasie III opracowany przez mgr Agnieszkę Solińską Blok tematyczny: Czas zatrzymany w legendzie Temat dnia: Kto zamieszkuje góry? Treści działań edukacyjnych: Ukazanie

Bardziej szczegółowo

PLAN REALIZACJI ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ DLA LICEUM, TECHNIKUM I ZSZ NA ROK SZKOLNY 2002/2003.

PLAN REALIZACJI ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ DLA LICEUM, TECHNIKUM I ZSZ NA ROK SZKOLNY 2002/2003. PLAN REALIZACJI ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ DLA LICEUM, TECHNIKUM I ZSZ NA ROK SZKOLNY 2002/2003. RODZAJ ŚCIEŻKI: EDUKACJA EUROPEJSKA KOORDYNATOR ŚCIEZKI: GRZEGORZ KAMINSKI TREŚCI (NUMERY) 1,2,3,6,,8, 9, FORMY

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Konkurs z cyklu Wędrówki po Polsce TATRY ODPOWIEDZI

Konkurs z cyklu Wędrówki po Polsce TATRY ODPOWIEDZI Konkurs z cyklu Wędrówki po Polsce TATRY ODPOWIEDZI Zadania konkursowe I. Wykonaj zadania na podstawie mapy fragmentu Tatrzańskiego Parku Narodowego 1. Którą część Tatr przedstawia mapa Tatry Wschodnie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI

PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI PROJEKT REALIZOWANY W GRUPIE DZIECI 5-LETNICH MOTYLKI MAJ 2014 ROK Nauczyciel realizujący: Iwona Piaskowska Z okazji dziesiątej rocznicy przyjęcia Polski do wspólnoty państw europejskich wspólnie z dziećmi

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia sprawdzianu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia sprawdzianu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY Układ graficzny CKE 2010 Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia sprawdzianu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Celem wielkich wypraw morskich w XV i XVI wieku było pragnienie:

Celem wielkich wypraw morskich w XV i XVI wieku było pragnienie: Zadanie 1. (0-1 pkt) Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Humanizm to prąd umysłowy, który: A) interesował się głównie sztuką B) koncentrował się na człowieku C) stawiał na pierwszym miejscu naukę D)

Bardziej szczegółowo

ATRACKJE TURYSTYCZNE BUKOWINY :

ATRACKJE TURYSTYCZNE BUKOWINY : BUKOWINA TATRZAŃSKA Bukowina Tatrzańska to piękna podhalańska miejscowość w województwie małopolskim,leżąca na wschód od Zakopanego,blisko granicy ze Słowacją. Z Bukowiny położonej na wysokości 860 do

Bardziej szczegółowo

pt. Przedszkolak bezpieczny w podróży z Przedszkola Miejskiego Nr 1 w Kożuchowie Sprawozdanie z realizacji projektu Akademii Zdrowego Przedszkolaka

pt. Przedszkolak bezpieczny w podróży z Przedszkola Miejskiego Nr 1 w Kożuchowie Sprawozdanie z realizacji projektu Akademii Zdrowego Przedszkolaka Sprawozdanie z realizacji projektu Akademii Zdrowego Przedszkolaka pt. Przedszkolak bezpieczny w podróży realizowanego przez: Grupę III,,Żabki z Przedszkola Miejskiego Nr 1 w Kożuchowie Realizację projektu

Bardziej szczegółowo

WARSZAWA krok po kroku nasze wspomnienia

WARSZAWA krok po kroku nasze wspomnienia WARSZAWA krok po kroku nasze wspomnienia Warszawa da się lubić, Tutaj szczęście można znaleźć, Tutaj serce można zgubić Dnia 18.10.2011 r. uczniowie Gimnazjum nr 6 w Czerwionce-Leszczynach wzięli udział

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 5. Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat. 1. Oblicz, ile lat minęło od

Sprawdzian nr 5. Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat. 1. Oblicz, ile lat minęło od Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat GRUPA A 8 1. Oblicz, ile lat minęło od wynalezienia nowej metody druku przez Jana Gutenberga do opublikowania w 1543 roku dzieła Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich.

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN WSTĘPNY DLA KANDYDATÓW DO GIMNAZJUM AKADEMICKIEGO W

EGZAMIN WSTĘPNY DLA KANDYDATÓW DO GIMNAZJUM AKADEMICKIEGO W KOD UCZNIA EGZAMIN WSTĘPNY DLA KANDYDATÓW DO GIMNAZJUM AKADEMICKIEGO W ZAKRESIE PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH 21.05.2011, godz. 10.30 Czas pracy: 60 min. JĘZYK POLSKI Przeczytaj kilkakrotnie załączony tekst

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W KOLE 62-600 Koło, ul. Toruńska 60 tel. (0-63) 2721261 e-mail kolo@pbpkonin.pl www.pbpkonin.pl Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość (bibliografia

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY ŚLADAMI CZARNYCH STÓP. CZYLI ŁYSOGÓRY I PONIDZIE

PROJEKT EDUKACYJNY ŚLADAMI CZARNYCH STÓP. CZYLI ŁYSOGÓRY I PONIDZIE Julia Miśkowicz, Maria Jezierczak, Bożena Niemiec, Anna Waksmundzka, Maria Pawlica Urszula Hanula, Anna Stronczek PROJEKT EDUKACYJNY ŚLADAMI CZARNYCH STÓP. CZYLI ŁYSOGÓRY I PONIDZIE UCZESTNICY: KLASY 1-6

Bardziej szczegółowo

Urodził się w 8.02. 1940 roku w Wilkowie, gmina Duszniki, powiat szamotulski. Miał trzech braci: Michała, Grzegorza i Zygmunta.

Urodził się w 8.02. 1940 roku w Wilkowie, gmina Duszniki, powiat szamotulski. Miał trzech braci: Michała, Grzegorza i Zygmunta. Urodził się w 8.02. 1940 roku w Wilkowie, gmina Duszniki, powiat szamotulski. Miał trzech braci: Michała, Grzegorza i Zygmunta. Tata profesora Lecha Krzyżaniaka Leon pracował w szkole jako nauczyciel.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael?

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael? IZRAEL Wykład 1 Dlaczego Izrael? Zanim rozpoczniemy wykład na temat Izraela, należy się zastanowić co wpłynęło na fakt, że ten niewielki skrawek lądu budzi zainteresowanie całego świata. Spójrzmy przede

Bardziej szczegółowo

XIV AKCJA WYCIECZKOWA WYCIECZKA ZA 1 zł.- LATO 2012

XIV AKCJA WYCIECZKOWA WYCIECZKA ZA 1 zł.- LATO 2012 KONKURS OGÓLNOPOLSKI POLSKIE OSKARY SPORTOWE Poznając Polskę, uczysz się kochać Ojczyznę Jacek Seweryn Miej serce, patrzaj w serce... Adam Mickiewicz Koło Turystyki Górskiej i Krajoznawstwa Kangchendzonga

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII W dniach 23 IV 04 V 2014 odbyła się pielgrzymka, której centralnym punktem było uczestnictwo w kanonizacji Jana Pawła II

Bardziej szczegółowo

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego.

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego. Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. 1. Ważniejsze bitwy wojny obronnej 1939 roku. 2. Wymień formy ochrony przyrody w Polsce. 3. Literaci związani z Mazowszem.

Bardziej szczegółowo

Jadwigi Dörr Poezja z wyboru Śladem recepcji

Jadwigi Dörr Poezja z wyboru Śladem recepcji Jadwigi Dörr Poezja z wyboru Śladem recepcji Redaktor naukowy Jadwigi Dörr Poezja z wyboru Śladem recepcji Redaktor naukowy Łódź 2011 Projekt okładki Mateusz Poradecki Projekt typograficzny Mateusz Poradecki

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania J.R.R. Tolkien. Hobbit

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania J.R.R. Tolkien. Hobbit Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania J.R.R. Tolkien Hobbit Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna

Bardziej szczegółowo

MÄLARDALEN UNIVERSITY. Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji!

MÄLARDALEN UNIVERSITY. Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji! MÄLARDALEN UNIVERSITY Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji! STUDIUJ SZWEDZKĄ KULTURĘ I JĘZYK W SZWECJI. Czy interesuje Cię nauka języka szwedzkiego oraz poznanie szwedzkiej kultury i społeczeństwa?

Bardziej szczegółowo

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Rok szkolny 2014/2015 Zapraszamy do zapoznania się z ofertą edukacyjną Muzeum Romantyzmu w Opinogórze. Zawiera ona propozycje lekcji muzealnych, warsztatów

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl).

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Nasz hotel to idealne miejsce na organizację m.in.: spotkań biznesowych, konferencji, szkoleń oraz imprez

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe

Wymagania programowe Wymagania programowe dla klasy IV szkoły podstawowej według programu Nowej Ery adana czynność uczniów 1 I. HISTORI WOKÓŁ NS wie, czym jest historia zna, kto tworzy historiê wie, co to s¹ Ÿród³a historyczne

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Jan Kochanowski Utwory wybrane Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bardziej szczegółowo

PREFERENCJE TURYSTYCZNE STUDENTÓW AKADEMII IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE TOURIST PREFERENCES OF JAN DŁUGOSZ ACADEMY STUDENT S

PREFERENCJE TURYSTYCZNE STUDENTÓW AKADEMII IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE TOURIST PREFERENCES OF JAN DŁUGOSZ ACADEMY STUDENT S Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Maria Pyzik, Joanna Rodziewicz-Gruhn, Karol Pilis, Cezary Michalski Instytut Kultury Fizycznej Akademii im. Jana Długosza

Bardziej szczegółowo

Drodzy Czytelnicy! Szansa dla powiatu

Drodzy Czytelnicy! Szansa dla powiatu Redaktor wydania: Roman Sokal Dziennikarze: Roman Sokal, Joanna Wyrostek, Marta Wilkos Współpraca: Andrzej Czacharowski, Piotr Flor, Albin Jaworski, Wiktoria Klechowa, Aneta Klimczak, Andrzej B. Miazga,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o.

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. CZĘŚĆ OGÓLNA SZKOLENIA Lp. Przedmiot Zakres tematyczny przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Karol Wojtyła Jan Paweł II miłośnik przyrody i wielki pielgrzym

Karol Wojtyła Jan Paweł II miłośnik przyrody i wielki pielgrzym Karol Wojtyła Jan Paweł II miłośnik przyrody i wielki pielgrzym Karol Wojtyła niezwykły człowiek, wielki patriota, miłośnik piękna stworzonego świata i wielki pielgrzym, który głosząc Boże Słowo i zanosząc

Bardziej szczegółowo

Obsługa Ruchu Turystycznego

Obsługa Ruchu Turystycznego Obsługa Ruchu Turystycznego Teoria i praktyka Podręcznik do nauki zawodu technik obsługi turystycznej Redaktor naukowy: Zygmunt Kruczek Wydanie IV zaktualizowane PROKSENIA Kraków 2014 Podręcznik dopuszczony

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi.

Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi. Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi. I. Józef Poniatowski... II. Ignacy Krasicki... A. sekretarz Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

Jak napisać literaturę podmiotu:

Jak napisać literaturę podmiotu: Jak napisać literaturę podmiotu: Mamy już temat i lektury - teraz czas na bibliografię. Składa się ona z literatury podmiotu i przedmiotu. Najpierw zajmijmy się literaturą podmiotu. Ten artykuł ma za zadanie

Bardziej szczegółowo

2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić?

2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić? 2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić? 2010 KULTURA I TURYSTYKA razem, ku przyszłości 2011 KULTURA

Bardziej szczegółowo

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI Zadaniem każdego pokolenia jest zabezpieczenie i najpełniejsze poznanie dziedzictwa kulturowego swego narodu oraz wiarygodne udostępnienie

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo