Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 9. w województwie opolskim do 2020 r. w układzie przestrzennym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej 19 24 lat 9. w województwie opolskim do 2020 r. w układzie przestrzennym"

Transkrypt

1 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 9 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat w województwie opolskim do 2020 r. w układzie przestrzennym Uwagi metodologiczne Przedmiotem analizy jest ilościowy aspekt podaży pracy wybranego segmentu populacji (młodzież) w województwie opolskim do 2010 r. oraz zarysowanie dalszej perspektywy (do 2020 r.). Skrócenie horyzontu czasowego prognozy w stosunku do innych projekcji (GUS do 2030, ONZ do 2050) wynika zarówno z celu prognozy, jej stosowalności (walor aplikacyjny), jak i wielkości obszarów, dla których dana prognoza jest opracowywana. Ustalenie wielkości prawdopodobnej presji demograficznej na rynku pracy regionu zależne jest od wielu czynników, o charakterze: biologicznym (urodzenia, zgony), ekonomicznym (atrakcyjność ekonomiczna lokalnego rynku pracy, migracje), społecznym (wykształcenie, rodzina, wzorce aktywności ekonomicznej) i przestrzennym (obszar alimentacji zasobów pracy na rynku regionu). Waga grupy wiekowej lat, czyli młodzieży w wieku uczestnictwa w edukacji na poziomie szkoły wyższej, wynika z tego, że m.in. w ramach Strategii Lizbońskiej uznaje się, iż gospodarka oparta na wiedzy jest korzystną przesłanką rozwoju społeczno-gospodarczego danego państwa, ale także szansą w uzyskaniu przewagi konkurencyjnej Europy na rynku globalnym. Uwarunkowania ludnościowe rozwoju danego regionu nie mają charakteru deterministycznego, nie są także jednoznacznie pozytywne lub negatywne. Pomimo tych cech, czyli zmienności skali i wektorów oddziaływań, analiza uwarunkowań rozwoju regionu bez uwzględnienia roli czynnika ludzkiego jawi się jako błąd metodologiczny. Należy dodatkowo wskazać, że analiza uwarunkowań ludnościowych powinna uwzględniać czynnik

2 10 czasu oraz zróżnicowanie przestrzenne intensywności i zakresu przemian demograficznych. Katalog zmiennych stosowanych w badaniach nad demograficznymi (ludnościowymi) uwarunkowaniami rozwoju danego obszaru jest zróżnicowany i znacznym stopniu zależny od dyscypliny naukowej badacza, ale także od charakteru podejścia do przedmiotu badań. Zwolennicy nurtu scjentystycznego uwypuklają znaczenie podejścia ilościowego, dążąc do swoistej parametryzacji procesów ludnościowych. Naukowcy zorientowani na podejście antyscjentystyczne uwzględniają także czynniki nieparametryczne, właściwe np. naukom społecznym, co wywołuje potrzebę refleksji naukowej nad zmiennymi o charakterze jakościowym, stosowanymi w tych dyscyplinach, a niepoddającymi się kwantyfikacji, z zastosowaniem m.in. skali ilorazowej czy interwałowej. Różnorodność podejść badawczych i zakresu badań ma istotne znaczenie m.in. w fazie interpretacji wyników, nie ulega bowiem wątpliwości, że zetknięcie dwóch podejść zawężającego i całościowego rodzi bardzo poważny problem z wypracowaniem syntezy 1. Ograniczenie pola analizy i strumienia zmiennych oddziałujących na procesy na danym obszarze jest zapisane w niektórych teoriach ekonomicznych, m.in. w prawie rynków Saya (wariant słaby mikroekonomiczny), a w szczególności w teorii równowag cząstkowych, czy Alfreda Marshalla, stosującego w swojej teoretycznej koncepcji zasadę ceteris paribus 2. Zasada ta jest dogodnym i czasami koniecznym uproszczeniem procesu analizy danego zjawiska, znajduje zatem zastosowanie w wielu badaniach 3. Powoduje to, że podejście nauk ekonomicznych do problematyki ludnościowej jest interesujące a jednocześnie trudne do jednoznacznej klasyfikacji, ponieważ obok wielodyscyplinarnego wykorzystywania pojęcia kapitał społeczny obserwujemy dwa główne nurty refleksji naukowej dotyczącej czynnika ludzkiego. 1 G. S i m m e l, Socjologia, przeł. M. Łukasiewicz, wstęp S. Nowak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 14 pisze: Każda nauka wyodrębnia z całokształtu albo z bezpośrednio doświadczanych zjawisk, jeden szereg, czy też jeden aspekt tych zjawisk, kierując się pewną określoną kategorią. 2 Jak podaje Ryszard Bartkowiak: Metoda ceteris paribus polega na izolowaniu poszczególnych zjawisk ekonomicznych od reszty gospodarki i badaniu, w jaki sposób osiągają one równowagę, por. R. B a r t k o w i a k, Historia myśli ekonomicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003, s Por. np. W. I s a r d, Metody analizy regionalnej. Wprowadzenie do nauki o regionach, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 176 (region izolowany). Zasada znalazła swoje zastosowanie także w niektórych modelach demograficznych.

3 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 11 Jedno z tych ujęć, które uznać można za klasyczne dla nauk ekonomicznych, to traktowanie populacji ludzkiej w kategoriach jednej ze zmiennych uczestniczących w procesach ekonomicznych zachodzących na danym obszarze. Historia rozwoju myśli ekonomicznej dostarcza serię teoretycznych koncepcji, w której ludność pełni głównie wspomnianą rolę zasobu (czynnika produkcji) 4. Klaus v. Stackelberg i Ulf Hahne 5, prezentując czynniki rozwoju regionalnego w ramach przeglądu teorii rozwoju regionalnego, uznali za istotne: ziemię, klimat, surowce naturalne, kapitał, pracę, postęp techniczny, infrastrukturę komunikacyjną i społeczną, oraz stabilność prawa 6, nie ujmując kwestii zasobów ludzkich, lub inaczej uwarunkowań demograficznych rozwoju ekonomicznego. Krystyna Głąbicka i Mirosław Grewiński 7 we wprowadzeniu do prezentacji wybranych teorii rozwoju regionalnego, cytowanych za K. Stackelbergiem i U. Hahnem, nie wymienili wprost potencjału demograficznego i społecznego ani wśród czynników endogenicznych, ani w obrębie zmiennych egzogenicznych, jakkolwiek w tym drugim przypadku wydaje się to ujęciem poprawnym 8. Interesujący jest przy tym fakt, iż w dokonanej przez Głąbicką i Grewińskiego prezentacji poglądów twórców poszczególnych teorii lokalizacji (Alfreda Webera, Johanna Heinricha von Thünena, Waltera Christallera, Augusta Löscha) nie pojawiła się refleksja autorów o braku, w obrębie konstrukcji poszczególnych teorii, akcentu o znaczeniu czynnika ludzkiego. Uwagę na czynnik ludzki (w rozumieniu czynnik pracy) zwracają natomiast zwolennicy teorii klasycznych, a zwłaszcza przedstawiciele neoklasycznej teorii dynamiki gospodarczej, wprowadzając do modelu Solowa teorię kapitału ludzkiego 9. 4 R. B a r t k o w i a k, Historia myśli ekonomicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa K. von S t a c k e l b e r g, U. H a h n e, Teorie rozwoju regionalnego. W: Rozwój ekonomiczny regionów. Rynek pracy. Procesy migracyjne, Polska, Czechy, Niemcy, red. S. Golinowska, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 1998, Raport IPiSS, z. 16, s Tamże, s. 23, K. G ł ą b i c k a, M. G r e w i ń s k i, Europejska polityka regionalna, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa Tamże, s Teorie kapitału ludzkiego sformułowali przedstawiciele tzw. szkoły chicagowskiej w ekonomii (Milton Friedman w 1957 r., Theodore Schulz w 1963 r., Gary Becker w 1964 r.), natomiast wprowadzenia kapitału ludzkiego do modelu Solowa i przetestowania jego działania dokonali inni ekonomiści w 1992 r. (Gregory Mankiw, David Romer, David Weil). Wynikiem tych prac było m.in. stwierdzenie, że czynnikiem wzrostu (poza kapi-

4 12 Pewną odmienność, a w zasadzie różnice w możliwości interpretacji przebiegu procesów ekonomicznych i ludnościowych, można zanotować w związku z koncepcją Thomasa Malthusa (zasadniczo prekursorem idei barier wzrostu był John Stuart Mill), a pewne potwierdzenia Malthuzjańskiej wizji ograniczonej wydolności świata znajdujemy wspócześnie 10. Sformułowana na przełomie XVIII i XIX w. teoria opierająca się na nurcie determinizmu geograficznego wyznacza wydolności przestrzeni rolę czynnika wpływającego (mogącego wpływać) regulująco na wielkość populacji ludzkich. Na początku lat 90. pojawiła się nowa teoria ludnościowa autorstwa Michaela Kremera (inspirowanego pracami Ester Boserup i Roberta Solowa), który twierdzi iż produkt Q jest zależny od poziomu technologii, liczby ludności i wielkości terytorium (utożsamianego z zasobami przyrody). Wersję końcową hipotezy ludnościowej Kremera (posiadającej pewną analogię z zasadą ekologiczną Allego) w sposób uproszczony formułuje się następująco: tempo wzrostu liczby ludności zależy od tej liczby. Im więcej jest ludzi, tym tempo jest większe 11. Być może najbardziej poprawne będzie przyjęcie hipotezy o okresowych aktualnościach obydwu teorii, do 1750 r. poprawniejsza miałaby być teoria T. Malthusa, od 1750 do 1970 r. hipoteza ludnościowa M. Kramera, po 1970 r. ponownie teoria T. Malthusa, a właściwie jej zasada generalna, o istnieniu bariery zasobności przyrody 12. Tezy o (względnej) ograniczoności zasobów świata znajdujemy w bardzo wielu dyscyplinach, głównie w naukach przyrodniczych, ale także społecznych i ekonomicznych, w tym zwłaszcza w dwóch pierwszych i najgłośniejszych raportach dla Klubu Rzymskiego 13. Swoistą refleksję wymienionych nurtów znajdujemy także w serii prac z zakresu ekonomii (ekonomiki środowiska), w których podjęto próby określenia istoty wzrostu zrównotałem i pracą) jest z punktu widzenia rozwoju ekonomicznego (kryterium pomiaru siła korelacji) poziom nakładów na edukację ludzi w wieku lat, tj. na poziomie szkoły średniej, por. R. B a r t k o w i a k, Historia myśli..., s Wystarczy przywołać dane dotyczące nadmiernej eksploatacji zasobów Ziemi czy informacje o poziomie (a właściwie braku) zaspokojenia podstawowych potrzeb wyżywienia blisko 1 mld ludzi. 11 R. B a r t k o w i a k, Historia myśli..., s T e n ż e, Rozwój ludności świata i prawa nim rządzące, SGH, Warszawa 2001, Monografie i Opracowania. 13 M. M e s a r o v i ć, E. P e s t e l, Ludzkość w punkcie zwrotnym. Drugi Raport dla Klubu Rzymskiego, przeł. W. Rączkowska, S. Rączkowski, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1977.

5 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 13 ważonego 14. Należy tu także dodać, iż problematyka ograniczoności zasobów świata nie mogła się nie znaleźć w geografii ekonomicznej, a także w demografii. Już Edward Rosset stwierdzał: liczba ludności państwa powinna być nie mniejsza i nie większa niż ta, jaką wyznaczają będące do dyspozycji środki utrzymania 15. Z ideą ograniczoności zasobów świata koresponduje drugi nurt nauk ekonomicznych z takim ujęciem problematyki ludnościowej, w którym punktem odniesienia jest głównie populacja, a nie sam proces ekonomiczny. Przesłanką takiej oceny wspomnianego podejścia jest obserwacja toczących się globalnych procesów ludnościowych, na których historyczny rodowód wskazał m.in. Mikołaj Latuch, stwierdzając: istotnym przejawem wzrostu zainteresowania międzynarodowej społeczności rozwojem demograficznym stało się zorganizowanie w 1954 r. Światowej Konferencji Ludnościowej w Rzymie, w 9 lat później podobnej konferencji w Belgradzie (1963), zaś w 1974 r. Bukareszcie 16. Nauką, w której badania procesów dotyczących populacji ludzkich w u- jęciu przestrzennym są bardzo różnie oceniane, jest socjologia, przy czym nie chodzi tu tylko o dyskusje nad jakością źródeł danych (dotyczących np. analiz opartych na wynikach badań ilościowych i rezultatów prac opartych na badaniach jakościowych 17 ). Istotą sporu jest sama koncepcja badań w ujęciu przestrzennym, z jednej bowiem strony spotykamy krytyczny pogląd o potrzebie, a zwłaszcza o sposobie interpretacji relacji przestrzeń proce- 14 K. M a l i k, Rozwój kapitału ludzkiego przez realizację koncepcji sustainable development w wymiarze regionalnym. W: Kapitał ludzki w rozwoju regionu. Uwarunkowania makro- i mikroekonomiczne, pod red. nauk. K. Heffnera i K. Malika, Politechnika Opolska, Wydział Zarządzania i Inżynierii Produkcji, Opole 2005, s , tamże: R. R a u z i ń s k i, Czynnik demograficzny w rozwoju społeczno-gospodarczym Śląska Opolskiego w perspektywie do 2020 r., s ; L. F r ą c k i e w i c z, Wykluczenie społeczne problem Śląska, s ; A. Z a g ó r o w s k a, Wykształcenie jako element kapitału ludzkiego ludności Śląska Opolskiego, s ; R. J o ń - c z y, Problemy rozwoju regionalnego województwa opolskiego wobec exodusu zarobkowego ludności autochtonicznej, s E. R o s s e t, Doktryna ludności optymalnej w rozwoju historycznym, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1983, s. 83; te n ż e, Eksplozja demograficzna, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s Problemy ludnościowe, pod red. M. Latucha, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1986, s Zasadniczym kryterium podziału na badania ilościowe i jakościowe nie jest większa doskonałość danych jakościowych, jak się czasami potocznie uważa, lecz możliwość zastosowania innych skal pomiaru: w badaniach jakościowych są to skale porządkowe i nominalne, w badaniach ilościowych natomiast skale ilorazowe i interwałowe, znacznie precyzyjniej oddające istotę i rozmiary badanego zjawiska.

6 14 sy ludnościowe 18, poprzez brak wyraźnego stanowiska 19, do (elastycznej) akceptacji 20. Poza tak zakreślone ramy klasyfikacyjne wychodzą autorzy rysujący w swoich pracach wyraźnie zdefiniowane przestrzennie obrazy danych społeczności 21.Lista prac socjologicznych zawierających charakterystyki demograficzne danych społeczności jest oczywiście znacznie dłuższa, zwraca jednak uwagę fakt, iż formułując stanowisko o społecznych aspektach występujących w układach przestrzennych, nie czyni się zastrzeżeń o dynamicznym wpływie zjawisk demograficznych zachodzących w badanych zbiorowościach na obraz danej grupy. W bardzo obszernej rozprawie Anthony Giddensa zagadnienie relacji pomiędzy procesami ludnościowymi zachodzącymi w przestrzeni a procesami społecznymi w tejże zbiorowości sygnalizowane jest w kilku miejscach 22. Wydaje się zasadne wskazanie także na problematykę populacji ludzkiej w naukach biologicznych. Relatywnie bliska relacja pomiędzy biologią i ekologią a niektórymi naukami geograficznymi (biogeografią) wynika ze wspólnych poszukiwań (w ujęciu historycznym) zarówno przestrzennego rozmieszczenia określonych gatunków, ich liczebności, a także uwarunkowań środowiskowych funkcjonowania i rozwoju 23, przy czym prosta transpozy- 18 Jan Szczepański w swojej obszernej monografii, prezentując ocenę dorobku nurtów demograficznego i geograficznego w socjologii, pozytywnie ocenił tylko badania antropogeografii (nazwanej też geografią społeczną lub ekonomiczną), która bada oczywiste wpływy warunków geograficznych na życie społeczne i gospodarcze, unikając jednak jednostronności i przesady determinizmu geograficznego. Por. J. S z c z e p a ń s k i, Socjologia. Rozwój problematyki i metod, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s W ten sposób w socjologii skrystalizowało się siedem punktów widzenia tego, czym jest społeczeństwo. Pierwszy, najbliższy myśleniu potocznemu i najbardziej konkretny, nazwiemy demograficznym, gdzie społeczeństwo to tyle co populacja, wielość, zbiór jednostek. Por. P. S z t o m p k a, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004, s G. B a b i ń s k i, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 1998, s. 59, B. J a ł o w i e c k i, Polityka restrukturyzacji regionów doświadczenia europejskie, Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, Warszawa 1993, Studia Regionalne i Lokalne 11 (44) Uniwersytet Warszawski. 22 A. G i d d e n s, Socjologia, tł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Por. podrozdziały: Czynniki zmiany społecznej, s. 65, Życie społeczne a porządek czasowy i przestrzenny, s. 118, Demografia badania społeczeństw ludzkich, s. 177, a zwłaszcza rozdział o tytule nawiązującym wprost do dyskusji o koncepcji Malthusa: Wzrost demograficzny a kryzys ekologiczny (s ). 23 P. T r o j a n, Ekologia ogólna, wyd. 4, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980.

7 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 15 cja ustaleń ekologicznych odnoszących się do relacji środowisko organizmy żywe jest, w odniesieniu do populacji ludzkich, wysoce ryzykowna 24. Potwierdzenie takiej tezy znajdujemy w pracy jednego z największych ekologów świata Eugene P. Oduma, stwierdzającego że ekologię człowieka możemy uważać za ekologię populacji bardzo szczególnego gatunku, jakim jest człowiek! 25. Ta szczególna pozycja gatunku homo sapiens i niektóre procesy o odmiennym wektorze 26 nie zmieniają jednak syntetycznego obrazu, iż człowiek (i jego skupiska) jest sytuowany w obrębie wymienionych dyscyplin (podobnie jak w naukach ekonomicznych, ale w innej perspektywie) jako jeden z elementów dużego systemu, uczestnik wieloaspektowej gry na danym obszarze 27. Polityka społeczna jest tą dyscypliną naukową, w której kwestia analizy i wyjaśniania procesów zachodzących w danych społecznościach stanowi standard warsztatu badawczego. Definicje odnoszące się do zakresu i metodologii badań tej nauki wskazują, podobnie jak w przypadku demografii, na zazębianie się pola obserwacji z częścią obszaru dociekań geografii ludności, i to tak dalece, że dostarczają, zdaniem niektórych geografów, dodatkowych argumentów (obok wyżej wspomnianych tez niektórych socjologów) na rzecz wydzielenia (wzbogacenia) geografii ekonomicznej o nową dyscyplinę geografię społeczną 28. Istotnie, nawet ogólny przegląd piś- 24 Reguły: Bergmanna (zwierzęta stałocieplne w klimacie chłodniejszym są większe niż w ciepłym), Allena (odstające części są większe u zwierząt stałocieplnych w klimacie ciepłym, mniejsze w klimacie chłodnym), Glogera (zwierzęta w klimacie cieplejszym i wilgotniejszym są zabarwione ciemniej aniżeli pokrewne gatunki w klimacie suchym i zimnym), por. P. T r o j a n, dz. cyt., s P. E. O d u m, Podstawy ekologii, tł. V. Diehl i in., Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1977, s Według zasady Alleego (E. P. O d u m, dz. cyt., s. 263) człowiek, aby przetrwać, musi stworzyć grupę i, co interesujące demograficznie, wzrost gęstości zamieszkania powoduje wzrost zaludnienia, w przeciwieństwie do populacji innych organizmów. Otwarte pozostaje pytanie o aktualność tego poglądu. 27 Pojęcie regulacja demograficzna, używane przy omawianiu procesu integracji struktury i funkcji ekosystemu, nie dotyczy (mimo antropologicznego źródła terminu demografia ) populacji ludzkich w szczególności, ale dowolnej populacji, por. B. D. C o l l i e r i in., Ekologia dynamiczna, tł. J. Gliwicz, M. Gliwicz, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1978, s S. O t o k, Geografia społeczna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 17 stwierdza: geografia społeczna bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania tych związków z punktu widzenia racjonalnego zaspokajania potrzeb człowieka.

8 16 miennictwa dotyczącego wspomnianej dyscypliny wskazuje na pewne powiązania jej dorobku badawczego z dyscyplinami geograficznymi. Akcentujemy tu jednak prace o charakterze poznawczym, gdyż aparat teoretyczny tak znacznych podobieństw już nie potwierdza, podobnie jak kanon regulacji prawnych 29. Jedną z ostatnich prezentacji nurtów polityki społecznej przynoszą publikacje Juliusza Auleytnera 30, w których przedmiot polityki społecznej definiowany jest w odniesieniu do określonych zróżnicowań stanu populacji ludzkich w określonej przestrzeni, a precyzyjniej uwarunkowań i zagrożeń funkcjonowania danej społeczności. Jednakże z przytoczonej przez Autora całej serii propozycji badawczych (różnych autorów) właściwych dla polityki społecznej trudno wyodrębnić dyrektywę metodologiczną wskazującą na konieczność analizy i wyjaśniania zjawisk w ich przestrzennym kontekście. Zbliżone ujęcia znajdujemy także w innych pracach o charakterze teoretycznym bądź metodologicznym, np. we wczesnej pracy zbiorowej z omawianego zakresu, a mianowicie w publikacji pod redakcją Antoniego Rajkiewicza z 1979 r., w tym zwłaszcza w rozdziale VIII Polityka ludnościowa 31, oprócz prac zespołowych (a także autorskich) obejmujących opis położenia populacji w sposób przekrojowy, takich jak np. Habitat 32, Habitat wieś 33, zjawisk patologicznych, problemów ubóstwa i niedostatku 34 zarówno w wymiarze krajowym, jak i regionalnym. 29 Ustawodawstwo socjalne, stan na dzień 30 czerwca 2003 r., wybór i komentarz K. Głąbicka, I. Podobas, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa J. A u l e y t n e r, Polityka społeczna czyli ujarzmianie chaosu socjalnego, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 2002, t e n ż e: Polska polityka społeczna. Ciągłość i zmiany, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej, Warszawa Polityka społeczna, pod red. A. Rajkiewicza, wyd. 3 zm., Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa Habitat II, Konferencja Narodów Zjednoczonych w Sprawie Osiedli Ludzkich, Istambuł, Turcja, 3 14 czerwca 1996 r., Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa, Warszawa National Human Development Report. Poland Rural Development, Research editor K. Gorlach, United Nation Development Programme, Warsaw L. F r ą c k i e w i c z, Sfery niedostatku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1983.

9 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 17 Powyższy wybiórczy przegląd prac wybranych autorów reprezentujących różne dyscypliny naukowe wydaje się potwierdzać fakt istotnej roli czynnika ludzkiego w obszarze badawczym tych nauk. Paradoksalnie, nawet w koncepcjach ze sfery nauk ekonomicznych, operujących terminami właściwymi dla tej nauki (podaż, popyt, poziom równowagi, siła nabywcza), nie da się, eliminując swoisty antropomorfizm tych pojęć (podaż czy popyt nie są tworami samoistnymi, lecz określonym atrybutem ludzkiej działalności wytwórczej lub elementem poszukiwania określonych dóbr), uniknąć potrzeby zdefiniowania cech demograficznych analizowanego rynku. Projekcja sytuacji demograficznej na obszarze województwa opolskiego w określonym czasie i w określonej subpopulacji jest (może być) punktem wyjścia wieloaspektowych analiz zjawisk społecznych i gospodarczych zachodzących (lub mogących się pojawić) w analizowanym regionie. Obszar badań województwo opolskie Województwo opolskie leży 35 w południowo-zachodniej części kraju, granicząc od południa z Republiką Czeską, od zachodu z województwem dolnośląskim, od północy z województwami wielkopolskim i łódzkim, od wschodu ze śląskim. Łączna długość granic województwa opolskiego wynosi 735,8 km, z tego (w kolejności malejącej 36 ): woj. śląskie 232,3 km (tj. 31,7%), Republika Czeska 204,9 km (27,8%), woj. dolnośląskie 194,4 km (26,4%), woj. łódzkie 56,1 km (7,6%), woj. wielkopolskie 48,1 km (6,5%). Województwo w obecnym kształcie administracyjnym powstało w wyniku uchwalenia w czerwcu 1998 r. (z mocą obowiązującą od 1 stycznia 35 Położenie geograficzne danego punktu (obszaru) oznacza usytuowanie dowolnego obiektu (obszaru) określone współrzędnymi geograficznymi (szerokością i długością geograficzną), wysokością nad poziom morza, oraz położeniem względem jednostek fizycznogeograficznych. 36 Dla porównania długość granic między poszczególnymi województwami w Polsce (bez granic państwowych) wynosi: najdłuższa (395,7 km) pomiędzy województwami wielkopolskim i kujawsko-pomorskim, a najkrótsza (3,9 km) pomiędzy podlaskim i lubelskim.

10 r.) nowego podziału administracyjnego Polski, powołującego 16 regionów w miejsce istniejących ówcześnie 49 województw (utworzonych w 1975 r.), zawiera 12 powiatów oraz 71 gmin 37. Decyzja parlamentu spowodowała zwiększenie powierzchni poprzednio istniejącej opolskiej jednostki wojewódzkiej z 8535 km 2 do obecnych 9412 km 2, tj. o 877 km 2 (przyrost o 9,3% obecnego obszaru), drogą przyłączenia części obszaru należącego do likwidowanego województwa częstochowskiego. Zmiana granic w przyjętym zakresie i kształcie przestrzennym spowodowała, że poza granicami obecnego województwa pozostał powiat raciborski, należący przed 1975 r. do województwa opolskiego, które wówczas miało 9605 tys. km 2 powierzchni i zajmowało pod tym względem 16 miejsce wśród 17 istniejących wtedy jednostek wojewódzkich (ostatnie było woj. katowickie 9,5 tys. km 2 ), natomiast przywrócono część dawnego powiatu oleskiego oraz nienależący uprzednio do województwa obszar Dobrodzienia i okolic. Od powstania województwa w takim kształcie w 1999 r. do 2007 r. także w wewnętrznym podziale administracyjnym nie nastąpiły żadne zmiany, z wyjątkiem przemianowania w 2002 r. gminy Brzeg na gminę Skarbimierz i zmiany statusu prawnego wsi Prószków pod Opolem, która z dniem 1 stycznia 2004 r. odzyskała prawa miejskie 38. Generalnie można uznać, iż oprócz korekt na wschodniej granicy, województwo cechuje jedna z najwyższych w Polsce stabilność granic administracyjnych, a obecny udział powierzchni regionu w ogólnej powierzchni kraju (wynoszący 3,0%) jest tylko o niespełna 0,3% większy niż w latach i prawie tożsamy z powierzchnią w latach Potwierdza to fakt, że w całym okresie powojennym, poczynając od 1950 r., kiedy to wyodrębniono województwo opolskie, istnieje prawie niezmienny trzon terytorialny, co pozwala mówić o wysoce stabilnych granicach i powierzchni województwa. Teza powyższa została sformułowana w kontekście procesów zmian granic administracyjnych innych obecnie istniejących województw w Polsce. Stabilność granic regionu opolskiego jawi się jako bardzo duża, zarówno w perspektywie ponadregionalnej 39, jak i w odniesieniu do trwałości 37 Por. K. S z c z y g i e l s k i, Środowisko geograficzne. W: Śląsk 0polski. Dziedzictwo i współczesność, pod red. D. Simonides, Oficyna Piastowska, Opole 2005, s O losach zdegradowanych miast na Śląsku pisze obszernie W. D r o b e k, Rola miast zdegradowanych w sieci osadniczej Śląska, PIN Instytut Śląski, Opole G. K o s m a l a, Zmiany granic politycznych w Europie Środkowej w okresie ostatnich stu lat, Uniwersytet Wrocławski, Zakład Geografii Regionalnej i Turystyki, Wrocław 1993;

11 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 19 granic Śląska. Podkreślamy aspekt trwałości granic administracyjnych z u- wagi na to, że w wielu przypadkach stabilność podziału administracyjnego wpływa na stabilność populacji zamieszkującej dane terytorium. Radykalne zmiany w składzie etnicznym ludności wywołują tylko znaczące, często dramatyczne zdarzenia historyczne. Przypadkiem szczególnym była tu II wojna światowa i jej skutki przestrzenne i ludnościowe w tym całkowita wymiana populacji w znacznej części województwa opolskiego. Cel i zakres merytoryczny badań Celem opracowania jest określenie podaży młodzieży na regionalnym rynku pracy (woj. opolskie) do 2010 r. i nakreślenie perspektywy do 2020 r. Równolegle ustalono skalę potencjalnej podaży uczestników procesu edukacyjnego na poziomie wyższym. Realizacja celu badań (czyli określenie podaży młodzieży) ma, jak wskazano, strategiczne znaczenie dla co najmniej dwóch obszarów społeczno- -gospodarczych w województwie opolskim (co do zasady w całej gospodarce, nie tylko polskiej). Cel pierwszy to określenie podaży młodzieży w wieku edukacji akademickiej, czyli w wieku lat, w rozbiciu na płeć i co bardzo istotne z podaniem obszarów przyrostu lub ubytku tej subpopulacji. Cel drugi to określenie wielkości podaży młodzieży na rynku pracy w rozbiciu na płeć i według obszarów pojawiania się. Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że komplementarnym celem (zrealizowanym odrębnie) będzie określenie salda podaży na rynku pracy rozumianego jako różnica pomiędzy liczebnością roczników wychodzących z rynku pracy a liczebnością roczników wchodzących na ten rynek. W naszym przekonaniu brak nawet ogólnej wiedzy w tej sferze rzutuje bezpośrednio na realizację zamierzeń edukacyjnych przez samorządy, a także, co bardzo istotne dla gospodarki regionu na realność zamierzeń inwestycyjnych, usługowych, finansowych, opracowywanych m.in. w ramach obecnego okresu programowania Podkreślić także należy aspekt teoretyczny budowania określonych prognoz, może bowiem pojawić się pytanie o zasadność wykonywania projek- H. K o t, Historia nowożytnej kartografii Śląska ( ) poza kartografią urzędową, Katowice 1970; J. J a n c z a k, Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku, Instytut Śląski, Opole 1976.

12 20 cji zdarzeń w przyszłości. Z przedstawianej literatury wynika wprost, że konieczność konstruowania prognoz (w tym przypadku prognozy demograficznej) jest powszechnie akceptowana, zwłaszcza jedna z jej (prognozy) funkcji, a mianowicie funkcja preparacyjna 40. Zakres pracy obejmuje ilościowy (wynikający z przyczyn demograficznych) aspekt podaży młodzieży w regionie opolskim. Ustalenie poszukiwanej wartości wymaga określenia liczby, rodzaju i skutków oddziaływań czynników modyfikujących wielkość presji w wariancie biologicznym. Do klasycznych czynników wpływających na podaż pracy, oprócz globalnej liczebności roczników wchodzących na rynek pracy i wychodzących z niego (saldo), wynikającej m.in. z rozkładu liczebności roczników według wieku, zaliczamy także zróżnicowanie liczebności według płci, wykształcenia, poziomu aktywności zawodowej, zatrudnienia w sektorach, czy skłonności migracyjnych. Charakterystyka ludności regionu zbudowana została na dwóch równoległych osiach. Oś pierwsza to standardowa charakterystyka statystyczna zbiorowości mieszkańców z wyróżnieniem kilku zmiennych opisujących badaną populację (liczba ludności, gęstość zaludnienia, feminizacja, średnia wieku, udział ludności w wieku lat). Uzasadnieniem tego nurtu analizy jest przedstawienie podstawowych zmiennych opisujących populację województwa na początku XXI w. w układzie poszczególnych miejscowości. Oś druga to pozycjonowanie populacji całego regionu i w układzie gmin w skali całej Polski, w kilku aspektach, m.in. pozostawania w związku małżeńskim, płodności, feminizacji, wieku zawierania małżeństw. Ten drugi nurt badań związany jest zarówno z ustaleniem różnicy lub podobieństwa w przebiegu procesów demograficznych w województwie opolskim w porównaniu z resztą Polski, ale także ma dostarczyć przesłanek interpretacyjnych dla wyjaśniania tendencji demograficznych w nadchodzących latach na obszarze samego województwa. Na bazie wymienionych osi zbudowano projekcję podaży młodzieży w tym segmencie wiekowym, który uważany jest za kluczowy dla ilościowego i jakościowego kształtu populacji regionu. 40 Jak podają autorzy jednej z prac dotyczących aspektów prognostycznych: Funkcja preparacyjna jest uznawana za najważniejszą, gdyż zadaniem prognozy jest stworzenie dodatkowych przesłanek w procesie podejmowania racjonalnych decyzji gospodarczych. Por. A. Z e l i a ś, B. P a w e ł e k, S. W a n a t, Prognozowanie ekonomiczne. Teoria. Przykłady. Zadania, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 14.

13 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 21 Zawarte w niniejszym opracowaniu analizy odnoszące się do zagadnień ludnościowych oparte są na unikalnym źródle, jakim jest baza danych ze spisu z 2002 r. 41 zgromadzonych na poziomie poszczególnych miejscowości. Z uwagi na sposób organizacji spisu, w tym zwłaszcza podział na obwody i rejony spisowe, należy podkreślić, że dla zasadniczej liczby miejscowości są to jednocześnie dane na poziomie obwodu spisowego, czyli praktycznie najmniejszej wydzielonej jednostki badanej w ramach spisu. Dane dotyczące większych wsi, a zwłaszcza miast, zostały wydzielone w formie pakietów obejmujących zbiory dwóch i więcej obwodów spisowych, rejonu spisowego lub maksymalnie ponad dwóch rejonów zawierających wyniki spisu. Przykładem może być miasto Opole podzielone dla celów spisowych na 96 rejonów, a zagregowanych w prowadzonej analizie do 47 skupisk (po dwa rejony) 42. Populacja województwa opolskiego na początku XXI w. w układzie poszczególnych miejscowości Liczba mieszkańców poszczególnych miejscowości Zgodnie z przyjętą koncepcją analizy przestrzennej wydzielono na obszarze województwa 1195 jednostek analizy (pakiety), w tym 163 jednostki wewnętrznego podziału dla 11 miast powiatowych oraz Zdzieszowic i Głuchołazów 43. Według podziału administracyjnego oznacza to wydzielenie na obszarze województwa opolskiego1046 miast i wsi (38 miast i 1008 wsie). Ustalone w wyniku przyjętej koncepcji przestrzenne jednostki analizy są zróżnicowane zarówno pod względem powierzchni, ale także co jest przedmiotem naszego zainteresowania pod względem liczby ludności ogółem (według danych NSP 2002). 41 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań, przeprowadzony przez GUS w maju 2002 r. (dalej: NSP 2002). 42 Należy wskazać, że według różnych źródeł w Opolu występuje ok. 20 dzielnic, np. Nowa Wieś Królewska, Zaodrze, Dambonia, Grotowice, co oznacza, iż zastosowany podział jest dwukrotnie bardziej precyzyjny niż umowny podział administracyjny (umowny, ponieważ w żadnym z miast w województwie nie istnieją formalnie wydzielone dzielnice z własnymi radami osiedli). 43 Podział kształtuje się następująco: Brzeg 13 jednostek ( dzielnic ), Głubczyce 5, Głuchołazy 6, Kędzierzyn-Koźle 26, Kluczbork 9, Krapkowice 6, Namysłów 5, Nysa 20, Olesno 4, Opole 47, Prudnik 9, Strzelce Opolskie 9, Zdzieszowice 4.

14 22 Średnia wielkość jednostki analizy kształtuje się na poziomie 892 osób. W zbiorze 1195 jednostek znajduje się: 86 jednostek do 100 mieszkańców ogółem, 177 jednostek w przedziale , 391 jednostek w przedziale , 259 jednostek w przedziale , 113 jednostek w przedziale , 150 jednostek w przedziale , 19 jednostek mających powyżej 5000 mieszkańców. Struktura zbioru wskazuje na relatywnie znaczne zróżnicowanie wielkości jednostek osadniczych w województwie opolskim, przy czym zastosowany sposób podziału ( dzielnice ) w bardzo istotny sposób zmniejszył rozpiętość pomiędzy największymi i najmniejszymi zbiorami ludności poddanymi analizie. Bez wprowadzenia jednostek wewnętrznego podziału przedmiotem uwagi byłoby zarówno całe miasto Opole (ponad 120 tys. mieszkańców), jak i małe wsie liczące mniej niż 50 mieszkańców. Gęstość zaludnienia Relatywnie bardziej precyzyjną miarą opisującą cechy lokalizacji analizowanej ludności jest gęstość zaludnienia, mierzona najczęściej liczbą osób na km 2. Podstawowym problemem w interpretacji wyników takiego pomiaru jest zróżnicowany udział powierzchni osadniczej (zabudowanej, zurbanizowanej, wykorzystywanej dla celów nierolniczych i nieleśnych) w ogólnej powierzchni administracyjnej danej miejscowości czy jej części. Skrajnym przypadkiem jest tu miasto Kędzierzyn-Koźle, największy powierzchniowo (123 km 2 ) w regionie opolskim ośrodek osadniczy, którego znaczna część (przemysłowa) jest nie tylko poza gestią władz samorządu, ale nie ma także odpowiedniej statystycznej dokumentacji przestrzennej. Przeliczanie uzyskanych danych spisowych przez całą powierzchnię administracyjnie afiliowaną do miasta zamazywałoby, a właściwie wypaczałoby, ustalenia badawcze 44. W trakcie prac powstała możliwość rozwiązania tego problemu przez uwzględnianie w obliczeniach rzeczywistych obszarów zamieszkania, z ewentualną możliwością wskazania gęstości zaludnienia wokół tych obszarów zamieszkania, np. metodą interpolacji. 44 Na wielu prezentowanych rycinach pojawia się w rejonie Kędzierzyna-Koźla swoista biała plama, której wyeliminowanie nie jest możliwe z powodu braku jakichkolwiek danych spisowych dla tego obszaru.

15 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 23 GMINY (71) Gęstość zaludnienia (Osób/1km2) 0 do 50 (486) 51 do 100 (375) 101 do 200 (133) 201 do 1000 (78) Pow yżej 1000 osób/1km2 (124) Brak w artości (1) Źródło: niepublikowane dane GUS, opracowanie własne ze wsparciem informatycznym Grzegorza Sikory. Ryc. 1. Gęstość zaludnienia województwa opolskiego w 2002 r. Gęstość zaludnienia ma dla naszej analizy znaczenie pomocnicze, ilustruje koncentrację populacji w danych obszarach regionu, a także skalę i zakres zróżnicowania tej właściwości miejsca zamieszkania ludności. Struktura płci. Feminizacja Zjawisko feminizacji (nadwyżki liczby kobiet nad liczbą mężczyzn) ogółem ma dla nas podobnie jak dwie wyżej wskazane cechy położenia populacji

16 24 znaczenie pomocnicze, jednakże stwarza w perspektywie większe możliwości interpretacji. Źródło: jak w ryc. 1. GMINY (71) Feminizacja (Kobiet na 100 mężczyzn) 0 do 90 (111) 91 do 100 (314) 101 do 110 (500) 111 do 120 (196) Powyżej 120 kobiet (75) Brak wartości (1) Ryc. 2. Feminizacja w województwie opolskim w 2002 r. Feminizacja grupy lat ma znaczenie dla systemu edukacji wyższej wielkość i struktura płci tej grupy edukacyjnej (ale także wchodzącej na rynek pracy) wskazuje na możliwe wybory oferty edukacyjnej, różnicujące się ze względu na płeć. Prezentowane na ryc. 2 zróżnicowanie przestrzeni

17 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 25 regionu opolskiego ze względu na kryterium płci nie wykazuje strategicznych różnic w kształcie zjawiska. Rysujące się ciągi podwyższonej feminizacji, głównie wzdłuż pasa centralnego, nie mają na tyle znaczącej przewagi, by można było mówić o przestrzennym wyodrębnieniu obszarów dominacji danej płci Średni wiek mieszkańców GMINY (71) Średni wiek mieszkańców 27.1 to 32.5 (43) 32.5 to 37.9 (829) 37.9 to 43.3 (312) 43.3 to 48.7 (12) Źródło: jak w ryc. 1. Ryc. 3. Średni wiek mieszkańców województwa opolskiego w 2002 r. Z rozkładu przestrzennego średniego wieku mieszkańców wyłania się obraz koncentracji wyższych wskaźników (tj. wyższego średniego wieku

18 26 mieszkańców) w południowo-wschodniej części regionu. Ogniska wyższych wskaźników występują także w powiecie namysłowskim i w gminach przyłączonych do województwa od 1999 r. Udział osób w wieku lat w ludności ogółem Punktem wyjścia do analizy zmian liczebności roczników akademickich było ustalenie stanu w 2002 r. (zob. ryc. 4). GMINY (71) Udział osób w wieku lat (w %) w ludności ogółem 0,0% do 7,0% (301) 7,1% do 9,0% (497) 9,1% do 12,0% (332) 12,1% do 50,0% (66) Brak danych (1) Źródło: jak w ryc. 1. Ryc. 4. Udział osób w wieku lat w ludności ogółem w 2002 r. (w %)

19 Demograficzne uwarunkowania podaży pracy grupy wiekowej lat 27 Przestrzenne rozmieszczenie określonych wielkości udziałów młodzieży w ogólnej liczbie ludności, ustalone na podstawie wyników NSP 2002, ma jak się wydaje przynajmniej jeden istotny walor informacyjny. Daje odpowiedź na pytanie, czy w roku bazowym (2002) w regionie istniały duże zwarte terytorialnie rejony, które można opisać jako obszary niedoboru młodzieży, albo pozytywnie jako obszary dominacji młodzieży. Uzyskany obraz nie pozwala na wydzielenie podregionów o wyraźnych dominacjach (lub niedoborach) grupy lat, niemniej można stwierdzić, że więcej wsi o relatywnie małym udziale tej grupy w ogólnej liczbie ludności danej miejscowości obserwuje się w centralnych i wschodnich częściach regionu, w tym na obszarach przyłączonych do województwa w 1999 r. w wyniku zmian podziału administracyjnego kraju. W katalogu klas podziału miejscowości 4 pojawił się w legendzie ryciny przedział 12-50%, co wymaga krótkiego komentarza. Nie ma możliwości poprawnego funkcjonowania stała, osiadła społeczność, w której grupa w wieku lat ma udział rzędu 40-50%, biorąc tu pod uwagę fakt, iż liczba grup wiekowych (5-letnich), na jaką standardowo dzielimy populację, liczy przynajmniej 13 klas. Nie ma zatem możliwości, aby w zbiorowości ludzkiej, której koncentracja nie wynika z przyczyn edukacyjnych czy zdrowotnych, jedna grupa stanowiła tak duży odsetek populacji generalnej. Wskazana okoliczność uwarunkowań medycznych lub edukacyjnych jako stymulatora koncentracji młodzieży wydaje się uzasadniona, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, iż np. na czterech czołowych pozycjach, z najwyższymi udziałami, znalazły się określone dzielnice Opola, czyli ośrodka o jednym z najwyższych w Polsce udziałów młodzieży studenckiej w demograficznej strukturze miasta. Pozycja województwa opolskiego i gmin opolskich w Polsce w kontekście wybranych zjawisk ludnościowych Trwanie życia Przeciętne (średnie) trwanie życia uznawane jest za jeden z istotniejszych kryteriów oceny poziomu rozwoju danej społeczności. Przyjmując za poprawną hipotezę Lalonda, iż o stanie naszego zdrowia, a w konsekwencji także czasu przeżycia danych osobników, decyduje w ponad 70% styl życia, uznać można, że długość trwania życia dobrze oddaje całokształt zachowań zdrowotnych danej populacji.

20 28 Nie jest to kryterium jedyne i wystarczające, niemniej zróżnicowania istniejące pomiędzy poszczególnymi obszarami (tu: województwami) rodzą pytanie o przyczyny takiego stanu rzeczy. Użyteczność stosowania tego wskaźnika dla potrzeb naszej analizy wynika z faktu, iż w projekcji przyszłych stanów liczbowych populacji poziom umieralności odgrywa, obok poziomu urodzeń, rolę kluczową. Istotne także wydaje się rozpoznanie tendencji wymierania według płci. Uwagę zwraca duża różnica w trwaniu życia kobiet i mężczyzn w układzie województw około 10 lat dłużej żyją średnio kobiety w województwach lubelskim i łódzkim, natomiast mały dystans, poniżej 8 lat, wystąpił w czterech regionach, w tym najmniejszy w opolskim. Wielkość współczynnika e0 nie oddaje precyzyjnie zróżnicowań trwania życia liczonych w określonych, poszczególnych cząstkowych przedziałach wieku 45. Informacja o regionalnych różnicach w trwaniu życia mężczyzn i kobiet w wieku 60 lat dostarcza dwóch informacji. Po pierwsze nie nastąpiły zbyt radykalne przesunięcia w grupie liderów (tj. regionów, gdzie mężczyźni i kobiety żyją, zachowując wszelkie proporcje, zbliżoną liczbę lat województwa małopolskie, śląskie i opolskie), oraz outsiderów, gdzie kobiety żyją znacznie dłużej niż mężczyźni (lubelskie, warmińskomazurskie i świętokrzyskie). Druga informacja jest wynikiem oceny różnicy w pozycji rankingowej m.in. województwa opolskiego w odniesieniu do współczynników e0 i e60. Jeżeli dystans w trwaniu życia na poziomie e0 był najmniejszy w Polsce a e60 pogorszył nieco ranking, to oznacza, że w okresach pomiędzy e0 i e60 dystans był jeszcze mniejszy niż w e0, czyli w województwie opolskim umieralność mężczyzn nie odbiegała od współczynnika umieralności kobiet w sposób bardzo istotny 46. Tabela 1, zawierająca dane średnie dla Polski i dla województwa opolskiego, jest statystycznym potwierdzeniem tezy o falowaniu dystansu trwania życia kobiet w stosunku do mężczyzn wzdłuż osi czasu, a także wyżej stwierdzonego faktu, iż dystans ten w województwie opolskim był mniejszy niż średnio w kraju. Jeżeli w e0 dystans pomiędzy regionem opolskim a średnią krajową wynosił (w przypadku tego wskaźnika) 1,4 punktu procentowego, to w e30 wielkość dystansu wynosiła 2,7 punktu procentowego 45 Wprowadzając wielkość prawdopodobieństwa dalszego trwania życia dla ludności w wieku 15, 30, 45, 60 lat, uzyskujemy informacje o potencjalnym poziomie wymierania grupy, która przeżyła poprzedni okres posiadający dany poziom prawdopodobieństwa zgonu. 46 Można to udowodnić wprost, badając rankingi wszystkich regionów na wyróżnionych etapach życia.

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Szczecin 2012 Obserwatorium Integracji Społecznej, Projekt

Bardziej szczegółowo

STAN I RUCH NATURALNY LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU

STAN I RUCH NATURALNY LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU STAN I RUCH NATURALNY LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI W końcu 2007 r. liczba ludności województwa świętokrzyskiego wyniosła 1275,6 tys. osób, co odpowiadało

Bardziej szczegółowo

Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny

Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny Dr Krzysztof Szwarc Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny Gdańsk 2011 Po transformacji gospodarczej nastąpiły w Polsce diametralne zmiany

Bardziej szczegółowo

PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO

PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA 214-25 DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO Niniejsza informacja została opracowana na podstawie prognozy ludności na lata 214 25 dla województw (w podziale na część miejską

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT. Prognozy demograficzne. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY POLSKIE TOWARZYSTWO STATYSTYCZNE

SIGMA KWADRAT. Prognozy demograficzne. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY POLSKIE TOWARZYSTWO STATYSTYCZNE SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Prognozy demograficzne Statystyka i demografia PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

światowej na podstawie mapy podaje cechy podziału wyjaśnia wpływ ustroju politycznego na rozwój administracyjnego Polski

światowej na podstawie mapy podaje cechy podziału wyjaśnia wpływ ustroju politycznego na rozwój administracyjnego Polski Temat (rozumiany jako lekcja w podręczniku) 1. System władzy i podział administracyjny kraju 2. Zmiany liczby ludności Polski 3. Rozmieszczenie ludności Dział: ZAGADNIENIA LUDNOŚCIOWE Wymagania edukacyjne

Bardziej szczegółowo

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne Dział 1 DEMOGRAFIA - 13 - Źródło danych statystycznych i definicji 1. Tablice wynikowe opracowane w latach 1999 2011 przez Główny Urząd Statystyczny w Warszawie udostępnił Urząd Statystyczny w Bydgoszczy.

Bardziej szczegółowo

Skala depopulacji polskich miast i zmiany struktury demograficznej - wnioski ze spisu ludności i prognozy demograficznej do 2035 roku

Skala depopulacji polskich miast i zmiany struktury demograficznej - wnioski ze spisu ludności i prognozy demograficznej do 2035 roku Skala depopulacji polskich miast i zmiany struktury demograficznej - wnioski ze spisu ludności i prognozy demograficznej do 2035 roku Konferencja Zarządzanie rozwojem miast o zmniejszającej się liczbie

Bardziej szczegółowo

Prognoza demograficzna dla gmin województwa dolnośląskiego do 2035 roku

Prognoza demograficzna dla gmin województwa dolnośląskiego do 2035 roku Prognoza demograficzna dla gmin województwa dolnośląskiego do 2035 roku dr Stanisława Górecka dr Robert Szmytkie Uniwersytet Wrocławski Prognoza demograficzna to przewidywanie przyszłej liczby i struktury

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, Warszawa STAN I RUCH NATURALNY LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, Warszawa STAN I RUCH NATURALNY LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Data opracowania: 29.05.2015 r. Kontakt: e-mail: sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15, 22 464 23 12 faks

Bardziej szczegółowo

DEMOGRAFIA DOC. DR INŻ. EDYTA NIEMIEC

DEMOGRAFIA DOC. DR INŻ. EDYTA NIEMIEC DEMOGRAFIA DOC. DR INŻ. EDYTA NIEMIEC ZASADY 30 GODZ. WYKŁADÓW - DYSKUSJA egzamin FORMA OPISOWA - 5 PYTAŃ KAŻDY STUDENT WYBIERA 3 PYTANIA, NA KTÓRE ODPOWIADA, ZA KAŻDE PYTANIE MOŻNA OTRZYMAĆ OCENĘ OD NDST

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów SOCJOLOGIA. Kod kursu..

Kierunek studiów SOCJOLOGIA. Kod kursu.. Kierunek studiów SOCJOLOGIA Nazwa kursu PROCESY LUDNOŚCIOWE Kod kursu.. Wymiar godzinowy / forma zajęć: 40 W i 0 CW Semestr studiów: IV i V Tryb studiów: niestacjonarne Warunki zaliczenia: praca zaliczeniowa

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Profesor Edward Rosset

Profesor Edward Rosset W WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO ŁÓDŹ 1997 ZAKŁAD DEMOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Profesor Edward Rosset demograf i statystyk - w setną rocznicę urodzin Materiały na Konferencję Jubileuszow ą Łódź,

Bardziej szczegółowo

Ruchy migracyjne akcentowane w obu landach niemieckich, przyrost naturalny po polskiej stronie

Ruchy migracyjne akcentowane w obu landach niemieckich, przyrost naturalny po polskiej stronie 1 W 2009 r. terytorium województwa lubuskiego, Brandenburgii i Berlina, stanowiące część polsko-niemieckiego obszaru transgranicznego zamieszkiwało 7,0 mln osób. W ciągu niemal dekady liczba ludności w

Bardziej szczegółowo

Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym

Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2013, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym Fakt, iż ostatnie lata

Bardziej szczegółowo

Demografia Liczba, rozmieszczenie i struktura ludności

Demografia Liczba, rozmieszczenie i struktura ludności Demografia Liczba, rozmieszczenie i struktura ludności Materiały dydaktyczne Opracowano na podst. J. Holzer, Demografia, Warszawa 2003. Podstawowe czynniki determinujące rozmieszczenie ludności 1. Czynniki

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Materiał na konferencję prasową w dniu 30 maja 2014 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Podstawowe dane demograficzne o dzieciach

Bardziej szczegółowo

2. Rozmiary migracji wewnętrznych ludności starszej w roku 2002 na tle ruchu wędrówkowego w Polsce w latach dziewięćdziesiątych

2. Rozmiary migracji wewnętrznych ludności starszej w roku 2002 na tle ruchu wędrówkowego w Polsce w latach dziewięćdziesiątych DOROTA KAŁUŻA JOANNA DAMIŃSKA Wyższa Szkoła Humanistyczno Ekonomiczna w Łodzi MIGRACJE WEWNĘTRZNE LUDZI W STARSZYM WIEKU 1 1. Wstęp Migracje są jednym z czynników demograficznych mającym wpływ na proces

Bardziej szczegółowo

płodność, umieralność

płodność, umieralność Konferencja naukowa Społeczno-ekonomiczne następstwa rozwoju procesów demograficznych do 2035 roku Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Założenia prognozy ludności płodność, umieralność Warszawa, 25 czerwca

Bardziej szczegółowo

wieku ogółem W miastach Na wsi Ogółem: 100,0 100,0 100,0 W tym: 0-6 lat 7-14 lat lat lat lat lat lat 65 lat i więcej

wieku ogółem W miastach Na wsi Ogółem: 100,0 100,0 100,0 W tym: 0-6 lat 7-14 lat lat lat lat lat lat 65 lat i więcej 1. Tabela przedstawia strukturę ludności Polski według wieku w 1998 roku (w odsetkach) Ludność w Odsetek ludności według Odsetek ludności według wieku wieku wieku ogółem W miastach Na wsi Ogółem: 100,0

Bardziej szczegółowo

Notatka dla nauczyciela: Ludność Polski w perspektywie roku 2035

Notatka dla nauczyciela: Ludność Polski w perspektywie roku 2035 Notatka dla nauczyciela: Ludność Polski w perspektywie roku 2035 Wprowadzenie Problematyka rozwoju demograficznego Polski naleŝy do tych tematów w nauczaniu geografii, które budzą duŝe zaciekawienie ze

Bardziej szczegółowo

Potencjał demograficzny

Potencjał demograficzny Daniela Szymańska, Jadwiga Biegańska Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Instytut Geografii, Gagarina 9, 87-100 Toruń dostępne na: http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/rl_charakter_obszar_wiejskich_w_2008.pdf

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju Wytyczne polityki gospodarczej wymagają definiowania jej głównych celów (i środków realizacji).

Bardziej szczegółowo

Zmiany w liczbie ludności w Polsce w latach

Zmiany w liczbie ludności w Polsce w latach Zmiany w liczbie ludności w Polsce w latach 1946-2010 Tabela 1 Stan w dniu 31 XII Ludność w tys. Zmiany przyrost, ubytek w okresie tendencje w tys. w % 1946 23 640 - - - - 1966 31 811 1946-1966 rosnąca

Bardziej szczegółowo

4. Analiza porównawcza potencjału Ciechanowa

4. Analiza porównawcza potencjału Ciechanowa 4. Analiza porównawcza potencjału Ciechanowa Analiza potencjału rozwojowego powinna się odnosić między innymi do porównywalnych danych z miast o zbliżonych parametrach. Dlatego też do tej części opracowania

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

PRZECIĘTNE DALSZE TRWANIE ŻYCIA OSÓB W STARSZYM WIEKU W POLSCE W LATACH I PRÓBA SZACUNKU DO 2012 ROKU

PRZECIĘTNE DALSZE TRWANIE ŻYCIA OSÓB W STARSZYM WIEKU W POLSCE W LATACH I PRÓBA SZACUNKU DO 2012 ROKU CZESŁAWA STĘPIEŃ Uniwersytet Łódzki PRZECIĘTNE DALSZE TRWANIE ŻYCIA OSÓB W STARSZYM WIEKU W POLSCE W LATACH 1950 2002 I PRÓBA SZACUNKU DO 2012 ROKU Demograficzne starzenie się społeczeństw staje się coraz

Bardziej szczegółowo

STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE LUBELSKIM

STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE LUBELSKIM URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE LUBELSKIM ssttaann w ddnni iuu 3300 VII 22001155 rrookkuu Lublin, luty 2016 r. STAN LUDNOŚCI W końcu czerwca

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju demograficznego

Perspektywy rozwoju demograficznego Perspektywy rozwoju demograficznego Czy liczba urodzeń w Polsce musi spadać? Seminarium otwarte organizowane przez GUS Lucyna Nowak Departament Badań Demograficznych Źródła informacji wykorzystywanych

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa powtórne we współczesnej Polsce w ujęciu regionalnym

Małżeństwa powtórne we współczesnej Polsce w ujęciu regionalnym Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 6 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Małżeństwa powtórne we współczesnej Polsce w ujęciu regionalnym

Bardziej szczegółowo

Warunki życia ludności Polski po akcesji do Unii Europejskiej

Warunki życia ludności Polski po akcesji do Unii Europejskiej Warunki życia ludności Polski po akcesji do Unii Europejskiej dr Marta Pachocka Katedra Administracji Publicznej Kolegium Ekonomiczno-Społeczne Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (KES SGH) Polskie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne 1. DEMOGRAFIA - 13 - Źródło danych statystycznych i definicji 1. Tabulogramy opracowane w latach 1999 2005 przez Główny Urząd Statystyczny w Warszawie udostępnił Urząd Statystyczny w Bydgoszczy z Oddziałami

Bardziej szczegółowo

PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA

PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA Urząd Statystyczny w Zielonej Górze 65-534 Zielona Góra, ul. Spokojna 1 www.stat.gov.pl/zg PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA Opracowała: Zuzanna Sikora Lubuski Ośrodek

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W LICZBACH RAPORT Z WYNIKÓW NARODOWEGO SPISU POWSZECHNEGO LUDNOŚCI I MIESZKAŃ Kobiety Mężczyźni.

WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W LICZBACH RAPORT Z WYNIKÓW NARODOWEGO SPISU POWSZECHNEGO LUDNOŚCI I MIESZKAŃ Kobiety Mężczyźni. WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W LICZBACH RAPORT Z WYNIKÓW NARODOWEGO SPISU POWSZECHNEGO LUDNOŚCI I MIESZKAŃ 2002 Ludność według płci (w tys.) Razem 1208,6 -mężczyźni 591,2 -kobiety 617,4 W miastach (711,6): -mężczyźni

Bardziej szczegółowo

PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH POLSKI, BIAŁORUSI I UKRAINY PO ROKU 2000

PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH POLSKI, BIAŁORUSI I UKRAINY PO ROKU 2000 Człowiek w przestrzeni zurbanizowanej Maria Soja, Andrzej Zborowski (red.) Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ Kraków 2011, s. 41 53 PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Analizy i informacje Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim Biuro Programowania Rozwoju Wydział Zarządzania

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I

Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem gospodarczym. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Plan wykładu Powiązanie rozwoju gospodarczego i zmian w poziomie ludności

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Pracy i Warunków Życia Urząd Statystyczny w Poznaniu

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Pracy i Warunków Życia Urząd Statystyczny w Poznaniu Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2009 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Pracy i Warunków Życia Urząd Statystyczny w Poznaniu Informacja o wynikach badania przepływów ludności

Bardziej szczegółowo

Ruch ludności w Polsce

Ruch ludności w Polsce Zbigniew Długosz Ruch ludności w Polsce na tle państw Unii Europejskiej W świetle starań naszego kraju prowadzących w kierunku zintegrowania się z Europą Zachodnią, do aktualnych zadań różnych dziedzin

Bardziej szczegółowo

Demograficzne uwarunkowania rynku pracy woj. śląskiego

Demograficzne uwarunkowania rynku pracy woj. śląskiego Prof. dr hab. Jerzy Runge Zakład Geografii Społecznej Katedra Geografii Ekonomicznej Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytet Śląski, Sosnowiec Człowiek najlepsza inwestycja Demograficzne uwarunkowania rynku pracy

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA DEMOGRAFICZNA W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2005 R.

SYTUACJA DEMOGRAFICZNA W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2005 R. Urząd Statystyczny w Bydgoszczy e-mail: SekretariatUSBDG@stat.gov.pl http://www.stat.gov.pl/urzedy/bydgosz tel. 0 52 366 93 90; fax 052 366 93 56 Bydgoszcz, 31 maja 2006 r. SYTUACJA DEMOGRAFICZNA W WOJEWÓDZTWIE

Bardziej szczegółowo

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym. Komentarz do danych za 2014 r.

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym. Komentarz do danych za 2014 r. INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH INSTITUTE OF LABOUR AND SOCIAL STUDIES INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH Warszawa, 4 października 2015 r. INSTITUTE OF LABOUR AND SOCIAL STUDIES Minimum egzystencji w

Bardziej szczegółowo

Struktura demograficzna powiatu

Struktura demograficzna powiatu Struktura demograficzna powiatu Gminą o największej ilości mieszkańców w Powiecie Lubelskim są Niemce posiadająca według stanu na dzień 31.12.29 r. ponad 17 tysięcy mieszkańców, co stanowi 12% populacji

Bardziej szczegółowo

Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia

Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia Stopa bezrobocia to procentowy udział bezrobotnych w ogólnej liczbie osób zawodowo czynnych Aby obliczyć stopę bezrobocia należy: ustalić liczbę mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Ewolucja rozwoju ludności Polski: przeszłość i perspektywy

Ewolucja rozwoju ludności Polski: przeszłość i perspektywy Rządowa Rada Ludnościowa Ewolucja rozwoju ludności Polski: przeszłość i perspektywy Zbigniew Strzelecki Janusz Witkowski Warszawa 1. 10. 2009 r. Od przyspieszonego rozwoju do ubytku liczby ludności spowolnienie

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Syntetyczne miary reprodukcji ludności

Syntetyczne miary reprodukcji ludności Trzeci Lubelski Konkurs Statystyczno-Demograficzny z okazji Dnia Statystyki Polskiej Syntetyczne miary reprodukcji ludności Statystyka i Demografia Projekt dofinansowany ze środków Narodowego Banku Polskiego

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU SPOŁECZNO - GOSPODARCZEGO GMINY KWIDZYN NA LATA PROJEKT

STRATEGIA ROZWOJU SPOŁECZNO - GOSPODARCZEGO GMINY KWIDZYN NA LATA PROJEKT STRATEGIA ROZWOJU SPOŁECZNO - GOSPODARCZEGO GMINY KWIDZYN NA LATA 2014-2020 PROJEKT Opracowano: dr inż. Marcin Duda Kwidzyn 2014 Spis treści Wprowadzenie... 4 Metodologia prac... 5 Harmonogram prac...

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach Materiał na konferencję prasową w dniu 30 listopada 2012 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach Notatka informacyjna PRODUKT KRAJOWY BRUTTO RACHUNKI REGIONALNE W 2010 R. 1 PRODUKT

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU

URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU Opracowania sygnalne Białystok, marzec 2013 r. Kontakt: e-mail: SekretariatUSBST@stat.gov.pl tel. 85 749 77 00, fax 85 749 77 79 Internet: www.stat.gov.pl/urzedy/bialystok

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2014 I KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2014 I KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2014 I KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Sytuacja na mazowieckim rynku pracy wyróżnia się pozytywnie na tle kraju. Kobiety rzadziej uczestniczą w rynku pracy niż mężczyźni

Bardziej szczegółowo

Płodność i urodzenia nastolatek

Płodność i urodzenia nastolatek Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Płodność i urodzenia nastolatek W potocznej opinii kwestia wczesnego

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT. Syntetyczne miary reprodukcji ludności. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY

SIGMA KWADRAT. Syntetyczne miary reprodukcji ludności. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Syntetyczne miary reprodukcji ludności Statystyka i demografia PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://krakow.stat.gov.pl Opracowanie sygnalne Nr 5 Data opracowania -

Bardziej szczegółowo

ogółem 2173 gmin uprawnionych

ogółem 2173 gmin uprawnionych Ryszard Wilczyński Geografia funduszu sołeckiego W kraju są 2173 gminy wiejskie i miejsko-wiejskie uprawnione do tworzenia funduszu sołeckiego. Wszelkie dane o funkcjonowaniu funduszu sołeckiego trzeba

Bardziej szczegółowo

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM Urząd Statystyczny we Wrocławiu 50-950 Wrocław, ul. Oławska 31, tel. 71 371 63 00, fax 71 371 63 60 PLAN PREZENTACJI Wprowadzenie Województwo

Bardziej szczegółowo

Zakres badań demograficznych

Zakres badań demograficznych Zakres badań demograficznych wskaźnik rodności wskaźnik dzietności RUCH NATURALNY STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI wskaźniki umieralności wskaźniki zgonów przeciętny dalszy czas trwania życia wskaźnik małżeństw

Bardziej szczegółowo

Zakres badań demograficznych

Zakres badań demograficznych Zakres badań demograficznych wskaźnik rodności wskaźnik dzietności RUCH NATURALNY STAN I STRUKTURA LUDNOŚCI wskaźniki umieralności wskaźniki zgonów przeciętny dalszy czas trwania życia wskaźnik małżeństw

Bardziej szczegółowo

Depopulacja województwa śląskiego

Depopulacja województwa śląskiego Prof. dr hab. Jerzy Runge, dr Robert Krzysztofik, dr Anna Runge, dr Sławomir Sitek Katedra Geografii Ekonomicznej Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytet Śląski Sosnowiec Depopulacja województwa śląskiego uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Wykład ze statystyki. Maciej Wolny

Wykład ze statystyki. Maciej Wolny Wykład ze statystyki Maciej Wolny T1: Zajęcia organizacyjne Agenda 1. Program wykładu 2. Cel zajęć 3. Nabyte umiejętności 4. Literatura 5. Warunki zaliczenia Program wykładu T1: Zajęcia organizacyjne T2:

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

Tab. 8.1. Zróżnicowanie podstawowych wskaźników rozwojowych w grupach miast w skali kraju i województw

Tab. 8.1. Zróżnicowanie podstawowych wskaźników rozwojowych w grupach miast w skali kraju i województw 8. Grażyna Korzeniak, Katarzyna Gorczyca, Policentryczność rozwoju systemu osadniczego z udziałem miast małych i średnich w kontekście procesów metropolizacji [w] Małe i średnie miasta w policentrycznym

Bardziej szczegółowo

Ocena prognozy ludności GUS 2003 z perspektywy aglomeracji warszawskiej. Marek Kupiszewski i Jakub Bijak

Ocena prognozy ludności GUS 2003 z perspektywy aglomeracji warszawskiej. Marek Kupiszewski i Jakub Bijak Ocena prognozy ludności GUS 2003 z perspektywy aglomeracji warszawskiej Marek Kupiszewski i Jakub Bijak Uwagi ogólne Nie można ocenić prognozy ludności Warszawy bez oceny prognozy ludności Polski, gdyż

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12. Małżeństwa powtórne

Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12. Małżeństwa powtórne Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Małżeństwa powtórne Małżeństwa powtórne to kategoria występująca,

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PRZYCZYN UMIERALNOŚCI MIESZKAŃCÓW POWIATU OLECKIEGO. 1. Długość życia i umieralność mieszkańców powiatu oleckiego

ANALIZA PRZYCZYN UMIERALNOŚCI MIESZKAŃCÓW POWIATU OLECKIEGO. 1. Długość życia i umieralność mieszkańców powiatu oleckiego ANALIZA PRZYCZYN UMIERALNOŚCI MIESZKAŃCÓW POWIATU OLECKIEGO 1. Długość życia i umieralność mieszkańców powiatu oleckiego Analiza opracowana na podstawie publikacji GUS, Departamentu Badań Demograficznych

Bardziej szczegółowo

Populacja generalna (zbiorowość generalna) zbiór obejmujący wszystkie elementy będące przedmiotem badań Próba (podzbiór zbiorowości generalnej) część

Populacja generalna (zbiorowość generalna) zbiór obejmujący wszystkie elementy będące przedmiotem badań Próba (podzbiór zbiorowości generalnej) część Populacja generalna (zbiorowość generalna) zbiór obejmujący wszystkie elementy będące przedmiotem badań Próba (podzbiór zbiorowości generalnej) część populacji, którą podaje się badaniu statystycznemu

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY Informacja o sytuacji na rynku pracy wg stanu na dzień 30 września 2006 roku

WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY Informacja o sytuacji na rynku pracy wg stanu na dzień 30 września 2006 roku WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY Informacja o sytuacji na rynku pracy wg stanu na dzień 30 września 2006 roku 1. Poziom i stopa bezrobocia Sierpień 2006 Wrzesień 2006 2. Lokalne rynki pracy Tabela nr 1. Powiaty

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe 2016_12. Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski

Badania marketingowe 2016_12. Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski Badania marketingowe 2016_12 Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski Ramowy program konwersatorium 1. Formułowanie oraz wyjaśnianie tematyki badań 2. Identyfikacja

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH 00-925 WARSZAWA, al. Niepodległości 208 Tel. (022) 608 31 23, 608 35 86, fax: (022) 608 38 72, e-mail: Sekretariat-BD@stat.gov.pl PROGNOZA GOSPODARSTW

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań statystycznych

Rodzaje badań statystycznych Rodzaje badań statystycznych Zbieranie danych, które zostaną poddane analizie statystycznej nazywamy obserwacją statystyczną. Dane uzyskuje się na podstawie badania jednostek statystycznych. Badania statystyczne

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński

2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński 2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński [w] Małe i średnie miasta w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 7-13 W publikacji

Bardziej szczegółowo

Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej. Andrzej Regulski 28 września 2015 r.

Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej. Andrzej Regulski 28 września 2015 r. Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej Andrzej Regulski 28 września 2015 r. moduł 1 moduł 2 moduł 3 Analiza zmian społecznogospodarczych

Bardziej szczegółowo

Metodologia badań psychologicznych

Metodologia badań psychologicznych Metodologia badań psychologicznych Lucyna Golińska SPOŁECZNA AKADEMIA NAUK Psychologia jako nauka empiryczna Wprowadzenie pojęć Wykład 5 Cele badań naukowych 1. Opis- (funkcja deskryptywna) procedura definiowania

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód Marlena Gilewicz Naczelnik Wydziału Statystyki w Departamencie Organizacyjnym w Ministerstwie Sprawiedliwości Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód W latach 2000

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach Notatka informacyjna PRODUKT KRAJOWY BRUTTO RACHUNKI REGIONALNE W 2008 R. 1 PRODUKT KRAJOWY BRUTTO W 2008 roku wartość wytworzonego produktu krajowego

Bardziej szczegółowo

SUBIEKTYWNEJ JAKOŚCI ŻYCIA TOM II SZCZEGÓŁOWE WYNIKI BADAŃ WEDŁUG DZIEDZIN

SUBIEKTYWNEJ JAKOŚCI ŻYCIA TOM II SZCZEGÓŁOWE WYNIKI BADAŃ WEDŁUG DZIEDZIN RAPORT Z BADAŃ SUBIEKTYWNEJ JAKOŚCI ŻYCIA TOM II SZCZEGÓŁOWE WYNIKI BADAŃ WEDŁUG DZIEDZIN Lider projektu: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Partner projektu: Uniwersytet Techniczny w Dreźnie Projekt:

Bardziej szczegółowo

Stan i ruch naturalny ludności w województwie kujawsko-pomorskim w 2010 r.

Stan i ruch naturalny ludności w województwie kujawsko-pomorskim w 2010 r. Bydgoszcz, maj 2011 r. URZ D STATYSTYCZNY W BYDGOSZCZY Stan i ruch naturalny ludności w województwie kujawsko-pomorskim w 2010 r. Stan i struktura ludności W końcu 2010 r. województwo kujawsko-pomorskie

Bardziej szczegółowo

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 ROZDZIAŁ I GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 1. Współczesna gospodarka światowa i jej struktura... 19 1.1. Podmioty gospodarki światowej... 21 1.2. Funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975.

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. E.Frątczak A.Ptak-Chmielewska M.Pęczkowski I.Sikorska Zakład Analizy Historii Zdarzeń i Analiz Wielopoziomowych

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU Rozdział 3. CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU PASAŻERSKIEGO W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPO- MORSKIM 3.1. Specyfika społeczno-gospodarcza województwa zachodniopomorskiego Podjęcie próby opracowania

Bardziej szczegółowo

Sytuacja młodych na rynku pracy

Sytuacja młodych na rynku pracy Sytuacja młodych na rynku pracy Plan prezentacji Zamiany w modelu: w obrębie każdego z obszarów oraz zastosowanych wskaźników cząstkowych w metodologii obliczeń wskaźników syntetycznych w obrębie syntetycznego

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 Opracowanie przygotowane dla: Urzędu Miejskiego w Białymstoku Autor opracowania: dr nauk o zdrowiu Agnieszka Genowska 2015 1 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [...]

Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [...] Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [...] 6. OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE Spisy powszechne ludności są jedynym badaniem pełnym, którego wyniki pozwalają ustalić liczbę osób

Bardziej szczegółowo

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne

Źródło danych statystycznych i definicji. Uwagi ogólne Dział 1 DEMOGRAFIA - 13 - Źródło danych statystycznych i definicji 1. Tablice wynikowe opracowane w latach 1999 2010 przez Główny Urząd Statystyczny w Warszawie udostępnił Urząd Statystyczny w Bydgoszczy.

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 Przyszłość demograficzna Polski a migracje GŁÓWNE TEZY W świetle prognoz ONZ i Komisji Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA EKONOMICZNA

STATYSTYKA EKONOMICZNA STATYSTYKA EKONOMICZNA Analiza statystyczna w ocenie działalności przedsiębiorstwa Opracowano na podstawie : E. Nowak, Metody statystyczne w analizie działalności przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2001 Dr

Bardziej szczegółowo

www.stat.gov.pl/bydgosz

www.stat.gov.pl/bydgosz W niniejszym opracowaniu zaprezentowano informacje o ludności faktycznie zamieszkałej według grup wieku w powiatach, miastach na prawach powiatu oraz całym województwie w 2012 r. w odniesieniu do 2005

Bardziej szczegółowo

Publiczna Szkoła Podstawowa nr 14 w Opolu. Edukacyjna Wartość Dodana

Publiczna Szkoła Podstawowa nr 14 w Opolu. Edukacyjna Wartość Dodana Publiczna Szkoła Podstawowa nr 14 w Opolu Edukacyjna Wartość Dodana rok szkolny 2014/2015 Edukacyjna Wartość Dodana (EWD) jest miarą efektywności nauczania dla szkoły i uczniów, którzy do danej placówki

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo