Strategia promocji turystycznej Miasta Częstochowy na lata

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Strategia promocji turystycznej Miasta Częstochowy na lata 2010-2015"

Transkrypt

1 Strategia promocji turystycznej Miasta Częstochowy na lata Zamawiający: Gmina Miasto Częstochowa ul. Śląska 11/ Częstochowa

2 Poznań, grudzień

3 SPIS TREŚCI Opracowanie: Autorzy: Public Profits Sp. z o.o. Prof. UAM dr hab. Rafał Drozdowski Michał Morchat Anna Waligóra Anna Zakrzewska 3

4 WPROWADZENIE Niniejszy dokument jest Strategią promocji turystycznej miasta Częstochowy na lata opracowaną na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy przez zespół Public Profits Sp. z o.o., Jej zasadniczym dążeniem jest wykreowanie pozytywnego wizerunku miasta jako atrakcyjnego celu podróży i spędzania wolnego czasu poprzez budowanie mocnej marki turystycznej miasta Częstochowy. Prace nad Strategią trwały od maja do grudnia 2009 roku i składały się z trzech etapów. Etap pierwszy obejmował przeprowadzenie audytu turystycznego, którego głównym celem było wskazanie aktualnych i potencjalnych walorów turystycznych miasta. Etap drugi dotyczył ustaleń strategicznych dla miasta Częstochowy wraz z przygotowaniem hasła promocyjnego, identyfikacji wizualnej marki, pozycjonowaniem miasta, określeniem komunikatów marki i konsultacjami społecznym. Natomiast ostatni etap prac nakierowany był na ustalenia operacyjne i obejmował opracowanie planu wdrożenia Strategii, na który składał się m.in. potencjalny plan promocji, harmonogram, kosztów i sposobów finansowania działań i innych elementów marketingowych. Poniżej wyjaśniamy konstrukcję tematyczną niniejszego dokumentu. Pierwsza część opracowania Audyt turystyczny składa się z pięciu zasadniczych części. Pierwsza weryfikuje treści zawarte w Założeniach do strategii promocji turystycznej Miasta Częstochowy przygotowanych w 2008 roku na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy przez zespół Eskadra MarketPlace. Druga część obejmuje analizę materiałów informacyjno-promocyjnych i medialnych oraz treści radiowych, telewizyjnych oraz internetowych w kontekście walorów turystycznych miasta. Trzecia część dokumentu to analiza oferty miejskiej, czwarta wskazuje grupy docelowe działań marketingowych związanych z promocją turystyczną Częstochowy, natomiast ostatnia piąta część prezentuje wyniki badań opinii przyjezdnych, turystów i pielgrzymów na temat oferty turystycznej miasta i wizerunku Częstochowy wraz z analizą porównawczą wyników badań z 2006 roku. Pierwsza część opracowania ma charakter analitycznego podsumowania, które traktować należy jako tło i kontekst późniejszych propozycji. Druga część dokumentu zawiera kierunkowe propozycje dotyczące (1) koncepcji marki turystycznej miasta Częstochowa, (2) wizji miasta, (3) jego misji (w kontekście turystyki i promocji turystycznej) oraz (4) podstawowych założeń i narzędzi strategii promocji (takich jak hasło promocyjne, koncepcja grupy docelowej itd.). Opracowanie oparte jest na danych statystycznych i rezultatach badawczych zgromadzonych w pierwszej fazie pracy nad strategią promocji turystycznej miasta. Trzecia część opracowania pt. Strategia promocji turystycznej miasta Częstochowy na lata jest planem wdrażania ustaleń strategicznych. Składa się on z dwóch zasadniczych części. Pierwsza obejmuje katalog jednolitej identyfikacji wizualnej. Druga zaś część niniejszego opracowania stanowi plan wdrożenia Strategii promocji turystycznej, na który składa się harmonogram wdrożenia działań marketingowych, plan promocji turystycznej miasta uwzględniający plan medialny określający sposób ekspozycji komunikatów kierowanych do określonych grup docelowych i rynków, koszty i sposoby finansowania realizacji Strategii, określenie podmiotów wdrążających oraz kryteria ewaluacji. 4

5 Część 1 - AUDYT TURYSTYCZNY 5

6 1. WERYFIKACJA TREŚCI ZAŁOŻEŃ DO STRATEGII PROMOCJI TURYTSYCZNEJ MIASTA CZĘSTOCHOWY 1.1. Uwagi wstępne Materiał, zawarty w niniejszym podrozdziale odnosi się do przygotowanego przez firmę Eskadra MarketPlace opracowania pn. Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowy, w tym przede wszystkim do drugiej części dokumentu, w której określone zostały (1) cele strategiczne i operacyjne komunikacji promocyjnej Częstochowy, (2) propozycje kreatywne kierunków promocji miasta oraz (3) zalecenia dotyczące tworzenia strategii promocji turystycznej dla Częstochowy. Nawiązując do propozycji Autorów Założeń do strategii, sformułowano kilka własnych rekomendacji alternatywnych lub rozwijających propozycje zawarte w Założeniach do strategii... Rekomendacje te mają jednak charakter wstępny i szczegółowy, poprzedzający zasadnicze sformułowania zawarte w Koncepcji Strategii Promocji Turystycznej Miasta Częstochowy Podstawa merytoryczna Założeń do strategii promocji turystycznej Częstochowy Sformułowanie podstawa merytoryczna określa zarówno samą metodologię opracowania ocenianego dokumentu, jak i przede wszystkim dane empiryczne, które posłużyły Autorom za podstawę rekomendacji strategicznych. Metodologia jest zgodna z ogólnie przyjętymi standardami konstruowania dokumentów o funkcjach strategii (najpierw diagnoza sytuacji oparta na danych zastanych i wywołanych, następnie analiza SWOT, lista celów strategicznych oraz operacyjnych, określenie profilu grupy docelowej, wreszcie rekomendacje dotyczące konkretnych inicjatyw promocyjnych). Odnosząc się do zaprezentowanej przez Autorów Założeń do strategii analizy SWOT należałoby ją uzupełnić o pewne istotne cechy, jak np. w Zagrożeniach postępująca laicyzacja społeczeństwa polskiego lub w Słabych stronach: brak silnego, liczącego się w skali kraju ośrodka akademickiego. Wydaje się, że jeszcze jednym zagrożeniem dla miasta jest dzisiaj również (w dalszym ciągu) wybitnie budżetowy, oszczędnościowy sposób organizowania pielgrzymek na Jasną Górę. Autorzy dokumentu sięgnęli po szeroki wachlarz danych zastanych (socjologicznych, demograficznych, ekonomicznych). Potencjalny brak dotyczy syntetycznych wskaźników, które pozwoliłyby bardziej precyzyjnie porównać potencjał Częstochowy (społeczno-demograficzny, gospodarczy, kulturalny itd.) z potencjałem miast porównywalnych z Częstochową Diagnoza fundamentalnych dylematów strategicznych dotyczących promocji turystycznej Częstochowy Kluczowy dylemat strategiczny, trafnie uchwycony i scharakteryzowany przez Autorów dokumentu można sformułować następująco: czy Częstochowa ma szansę (i czy w ogóle powinna!) orientować się (również) na turystów laickich? Kolejne istotne dylematy (które są poniekąd pochodnymi owego pierwszego, kluczowego dylematu) można określić za pomocą następujących pytań: czy Częstochowa powinna proponować się jako miejscowość atrakcyjna turystycznie także członkom grup docelowych zdefiniowanych w oparciu o pozareligijne kryteria? czy Częstochowa powinna dążyć do jakiejś formy kooperacji/współpracy w sferze promocji turystycznej (promując się w takim lub innym zestawie miast np. razem z Krakowem /Jura 6

7 Krakowsko-Częstochowska/, razem z wybranymi europejskimi miastami pielgrzymkowymi, takimi jak Santiago de Compostela itp.)? czy miasto Częstochowa jest w stanie (i czy w ogóle chce) stymulować/ wspierać proces stopniowej profesjonalizacji obsługi pielgrzymów? Mogłoby to okazać się w dłuższej perspektywie równoznaczne z groźbą popadnięcia w swoisty konflikt interesów ze wszystkimi podmiotami i osobami fizycznymi, które zaangażowane są obecnie w obsługę pielgrzymów, a które jednocześnie świadczą swoje usługi na stosunkowo niskim, budżetowym poziomie (częstokroć współpracując bezpośrednio z parafiami) czy (i jak) Częstochowa będzie w stanie wyzbyć się statusu miasta tranzytowego? jaki wizerunek turystyczny powinna mieć Częstochowa i w jakim stopniu ów wizerunek bazować powinien (w dalszym ciągu) na kojarzeniu Częstochowy jako miasta sanktuarium, będącego celem pielgrzymek? 1.4. Proponowane rozstrzygnięcia najważniejszych dylematów strategicznych Pierwszy i zarazem absolutnie kluczowy dylemat sformułowano następująco: czy Częstochowa ma szansę (i czy w ogóle powinna!) orientować się (również) na turystów laickich? Proponowane rozstrzygnięcia: strategia promocji turystycznej Częstochowy powinna opierać się na założeniu (skądinąd oczywistym i trudnym do zakwestionowania), że atrakcyjność turystyczna związana jest przede wszystkim z Jasną Górą Częstochowa była, jest i długo jeszcze pozostanie najważniejszym w Polsce miastem celem turystyki pielgrzymkowej, równocześnie jednak, Częstochowa powinna stale rozszerzać propozycje kulturalne adresowane do przyjezdnych identyfikujących się z religią katolicką i mających poczucie wyjątkowości miejsca, lecz nie mające bezpośredniego związku z Jasną Górą (rozwinięcie tego wątku w dalszej części opracowania), Częstochowa powinna też bardziej energicznie zabiegać o turystów laickich, jednak nie w sposób, który by negował jej obecny wizerunek duchowej stolicy Polski. Innymi słowy mówiąc, możliwa i wręcz wskazana jest promocja Częstochowy jako miasta, które warto odwiedzić z innych powodów niż motywy czysto religijne, promocja ta nie może jednak próbować sprzedawać Częstochowy jako miejsca, które postanowiło być bardziej atrakcyjne turystycznie, uciekając się do prowokacyjnego kwestionowania swojego image. Drugi ważny dylemat: czy Częstochowa powinna proponować się jako miejscowość atrakcyjna turystycznie także członkom grup docelowych zdefiniowanych w oparciu o pozareligijne kryteria? Proponowane rozstrzygnięcia: w strategii promocji turystycznej Częstochowy można i trzeba wskazać na kilka grup docelowych gotowych odwiedzić/ odwiedzać Częstochowę z powodów pozareligijnych (z uwagi na atrakcyjne położenie geograficzne, jako cel tzw. turystyki tematycznej itp.), wskazana i celowa jest zatem dość duża dywersyfikacja obietnic turystycznych. Trzeci dylemat strategiczny: czy Częstochowa powinna dążyć do jakiejś formy kooperacji/ współpracy w sferze promocji turystycznej (promując się w takim lub innym zestawie miast np. razem z Krakowem, razem z wybranymi europejskimi miastami pielgrzymkowymi )? Proponowane rozstrzygnięcia: miasto powinno (i to zdecydowanie) szukać szans i sposobności na wspólną promocję z innymi miastami. Powód: z punktu widzenia bardziej wymagających turystów laickich atrakcyjność turystyczna samej tylko Częstochowy może być niewystarczająca. Warto więc promować Częstochowę jako element (ważny i niepomijalny) turystycznych ofert pakietowych (razem z Krakowem - Jura Krakowsko-Częstochowska i wspinaczka skałkowa, razem z Kielcami lub Łodzią zabytki kultury technicznej, architektura poprzemysłowa itp.), 7

8 równocześnie, Częstochowa powinna oczywiście w dalszym ciągu promować się jako wyłączny cel turystyczny, należy przestrzec jednak przed zbytnim optymizmem i przed brakiem marketingowego realizmu; np. próba promowania Częstochowy jako jednego z kilku europejskich miast sanktuariów (w kontekście oferty turystycznej traktującej te miasta pakietowo i proponującej odwiedzenie ich wszystkich) wydaje się być na pierwszy rzut oka dobrym rozwiązaniem, lecz biorąc pod uwagę m.in. realia ekonomiczne i organizacyjne, trudno uwierzyć w jej powodzenie. Czwarty dylemat strategiczny: czy miasto Częstochowa jest w stanie (i czy w ogóle chce) stymulować/ wspierać proces stopniowej profesjonalizacji obsługi pielgrzymów? Proponowane rozstrzygnięcia: dążenie do profesjonalizacji obsługi pielgrzymów jest zadaniem, które miasto bezwzględnie powinno traktować jako jeden ze swoich priorytetów, nie ma niebezpieczeństwa konfliktu na linii podmioty/instytucje dążące do podniesienia standardu obsługi turystów versus podmioty/instytucje orientujące się na relatywnie niskie standardy obsługowe ( budżetową obsługę pielgrzymów itp.); wydaje się, że oferta budżetowa (adresowana przede wszystkim do uboższych pielgrzymów) i oferta o wyższym standardzie będą przez wiele jeszcze lat współwystępowały, dzięki czemu miasto będzie atrakcyjne i osiągalne dla szerokiego spektrum potencjalnych odwiedzających, należy wspierać i w pewnym sensie stymulować profesjonalizację oferty turystycznej podmiotów prywatnych za pomocą działań inicjowanych przez miasto (np. Miejski System Informacji Turystycznej wraz z całościowym systemem informacji miejskiej, działania administracyjne motywujące i mobilizujące do podnoszenia standardów obsługowych itp.). Piąty dylemat strategiczny: czy (i jak) Częstochowa będzie w stanie wyzbyć się statusu miasta tranzytowego? Proponowane rozstrzygnięcia: istotne jest, aby skoncentrować się na próbie przyciągnięcia do miasta turystów laickich z Krakowa i Warszawy (z obszaru aglomeracji krakowskiej i warszawskiej), a także z terenu aglomeracji łódzkiej i śląskiej. Dla mieszkańców tych aglomeracji Częstochowa może być marketingowo przekonująca m.in. jako miasto turystyki weekendowej. Warunkiem jest sukcesywna poprawa infrastruktury/oferty turystycznej miasta adresowanej do wyselekcjonowanych grup docelowych np. miłośników aktywnej turystyki, sportów ekstremalnych, turystyki tematycznej itp. Szósty dylemat strategiczny: jaki wizerunek turystyczny powinna mieć Częstochowa i w jakim stopniu ów wizerunek bazować powinien (w dalszym ciągu) na kojarzeniu Częstochowy jako miasta sanktuarium, będącego celem pielgrzymek? Proponowane rozstrzygnięcia: rdzeniem wizerunku turystycznego Częstochowy w dalszym ciągu powinny być odwołania do obrazu Częstochowy jako stolicy polskiego kultu maryjnego i celu pielgrzymek. Ale jednocześnie wokół tego rdzenia wizerunkowego powinny znaleźć się i inne elementy wizerunku: Częstochowa miastem atrakcyjnie zlokalizowanym pod względem krajobrazowym, Częstochowa miejscem, w którym można aktywnie wypoczywać (nie wyłączając modnych sportów ekstremalnych i nowych sportów, Częstochowa miastem-celem turystyki kwalifikowanej itp.), równie ważne wydaje się dążenie do tego, by stopniowo przekształcać Częstochowę w polską stolicę nowoczesnej i otwartej kultury opartej na korzeniach chrześcijańskich (m.in. miejsce interesujących i nawet nie usytuowanych w głównym nurcie propozycji kulturalnych i artystycznych). 8

9 Cele strategiczne Główne cele strategii promocji turystycznej Częstochowy zostały sformułowane przez Autorów Założeń do strategii w sposób następujący: sprawienie, by Częstochowa była uznawana w kraju i za granicą za miejscowość o szczególnie atrakcyjnej lokalizacji turystycznej; przedłużenie pobytu turystów w mieście co najmniej o dobę i zachęcenie ich do korzystania także z innych niż sanktuaryjna ofert turystycznych). Zdaniem autorów obecnego opracowania istotą jest z jednej strony utrzymanie lub nawet zwiększenie dotychczasowej skali turystyki pielgrzymkowej, z drugiej zaś strony przekonanie do odwiedzania miasta z innych powodów niż powody religijne. Biorąc pod uwagę cele strategiczne sprowadzone do pożądanych/oczekiwanych wielkości liczbowych charakteryzujących atrakcyjność turystyczną miasta, wydaje się, iż cel: dłużej w Częstochowie co najmniej o dobę, nie jest celem jedynym Propozycje kreacyjne Autorów opracowania Założenia do strategii Koncepcja BIG IDEA Autorów Założeń do strategii... sprowadzona została do hasła/motywu przewodniego Częstochowa rozpala. Skojarzenia i analogie semantyczne przywoływane przez Autorów (Sanktuarium Jasnogórskie = szczera, gorąca wiara, Muzeum Produkcji Zapałek = centrum ognia energii) oraz propozycje działań mających na celu rozpłomienienie/rozpalenie Częstochowy (płomienie armat rekonstrukcja historyczna, itd.) są - zdaniem autorów obecnego opracowania - nieco odległe od obecnego wizerunku Częstochowy, wspomniana BIG IDEA zostanie jednak uwzględniona jako jedna z opcji w dalszej części opracowania. Pozostaje pytanie czy próba swoistej re-symbolizacji Częstochowy jako miasta, które rozpala zostałaby zaakceptowana przez mieszkańców miasta i społeczność pielgrzymów (która mogłaby odczytać ją jako rodzaj kulturowej prowokacji oraz chęć dokonania wizerunkowej subwersji). Dwie inne propozycje kreacyjne Autorów Założeń do strategii... opisane jako Źródło Częstochowa i jako Woda i chleb są próbą konstruowania oferty turystycznej, która może być atrakcyjna zarówno dla turystów laickich, jak i dla nowej generacji turystów pielgrzymów. Oba elementy konceptu marketingowego są pojemne semantycznie i dobrze zharmonizowane zarówno z wizerunkiem Częstochowy jako miasta sanktuarium, jak i z nowymi wartościami (przeważnie postmaterialistycznymi) znamionującymi coraz wyraźniej młode pokolenie Polaków oraz osoby z kształtującej się polskiej klasy średniej (takie jak ekologia, samorozwój, refleksyjność itd.). 2. ANALIZA MATERIAŁÓW INFORMACYJNO-PROMOCYJNYCH I MEDIALNYCH 2.1 Założenia desk research turyzmu i turystyki częstochowskiej W niniejszym rozdziale przedstawione zostały ustalenia dotyczące charakteru promocji Częstochowy pod kątem atrakcyjności turystycznej miasta. Opracowanie ma na celu: ukazanie potocznego rozumienia atrakcji turystycznych miasta; przedstawienie dyskursu medialnego wokół częstochowskiego turyzmu; wykazanie dotychczasowych sposobów promocji atrakcji turystycznych Częstochowy; wskazanie oraz rekomendację nowych rozwiązań mających na celu wypromowanie Częstochowy jako miasta godnego turystycznej eksploracji. W analizie, oprócz materiałów wskazanych z bibliografii, użyto również źródeł w formie folderów, ulotek informacyjnych, mapek miasta i okolic, przygotowanych oraz wydawanych przez Wydział Komunikacji Społecznej Urzędu Miasta Częstochowy oraz Częstochowską Organizację Turystyczną. 9

10 2.2 Porządek analizy Analiza sposobów promocji miejskiej turystyki jej silnych i słabych stron wymaga specjalnego, interdyscyplinarnego podejścia. Zakres wykorzystanych w analizie źródeł wynika z próby jak najszerszej eksploracji zagadnienia. Niniejszy dokument powstał na bazie sześciu filarów, w które pogrupowane zostały poszczególne wnioski dotyczące charakteru oraz potencjału turystyki częstochowskiej: 1. Opinie turystów Częstochowy swoisty exit pool doświadczeń i wspomnień związanych z miastem, mający na celu naprowadzenie na dotychczasowe sposoby eksplorowania turystycznego miasta oraz oczekiwania z nim związane; 2. Weryfikacja materiałów promujących miasto sprawdzenie dostępności, użyteczności, jakości oferowanych turystom, pielgrzymom i podróżnikom materiałów informacyjno-promocyjnych; użyteczność i stopień wdrożenia Infomatów; 3. Wizerunek medialny Częstochowy wśród turystów - sposoby prezentowania Częstochowy, zarówno w literaturze i magazynach podróżniczych, jak i prasie codziennej, radiu i telewizji, pod kątem wątków, które są uznawane lub mogą zostać uznane za walory turystyczne; analiza internetowej dostępności informacji o mieście; 4. Formy sprzedaży pakietów turystyki częstochowskiej, proponowane przez biura turystyczne z perspektywy różnych miast w Polsce, prezentujące sposoby myślenia o walorach turystycznych miasta; 5. Analiza historii miasta, pozwalająca na zidentyfikowanie i zweryfikowanie punktów atrakcyjnych turystycznie w mieście wskazanie na być może niedocenione na trasie miejskich wędrówek walory, które z upływem czasu mogłyby wpłynąć na jakość oferty turystycznej miasta, a których istnienie warto przywołać; 6. Promocja niewykorzystane rozwiązania próba odpowiedzi na pytanie, jak najkorzystniej zaznaczyć Częstochowę na turystycznej mapie Polski. 2.3 Prezentacja wyników analizy Opinie turystów Częstochowy Pierwszą wytyczną do sporządzenia niniejszej analizy stanowią wnioski zebrane z rozmów o mieście z jego nie-mieszkańcami. Są one próbą wyłowienia wstępnych impulsywnych skojarzeń jakie niesie wspomnienie wizyty o mieście. I tak, najbardziej wyraziste, wymieniono poniżej: Częstochowa to, w swojej atrakcyjności turystycznej, miasto odmienne od województwa i regionu, któremu zostało przypisane miasto wyróżniające się, ale też miasto stwarzające pewien dysonans w rozumieniu Śląska miasto, którego skojarzenie z województwem, którego jest częścią, wywołuje swoiste zaskoczenie; miasto, miasto, które się wyróżnia; miasto silnie rozwiniętej turystyki sakralnej (pielgrzymkowej), zorganizowanej i indywidualnej; centralny ośrodek kultu maryjnego w Polsce; cel kilkudniowych wyjazdów, o charakterze przygotowania duchowego do przyjęcia sakramentu I komunii (południowa Polska); cel jednodniowych wyjazdów na msze święte przyszłych maturzystów (Podbeskidzie, częściowo Małopolska, również Polska zachodnia); miejsce pielgrzymek, których celem, podobnie jak w przykładach powyżej, jest Jasna Góra (dotyczy przede wszystkim Polaków, Polonii amerykańskiej). 10

11 Weryfikacja materiałów promujących miasto Drukowane materiały promocyjne można podzielić na dwie kategorie: 1. Publikacje dla ważnych gości Częstochowy, czyli wydawnictwa albumowe, np. Częstochowa to dobre miasto wydane przez Urząd Miasta Częstochowy, stanowiące souvenir z wizyty w mieście: stanowią wyjątkową pamiątkę z odwiedzin Częstochowy wyjątkową również dlatego, że niedostępną dla wszystkich gości miasta; są wydawane przez wiarygodny i prestiżowy podmiot oraz sygnowane weryfikacją merytoryczną specjalistów poszczególnych dziedzin, których dotyczą. 2. Pomniejsze publikacje ogólnodostępne, czyli foldery informacyjno-reklamowe, kalendarze imprez miejskich, informatory oraz ulotki wydawane zarówno przez miasto, jak i Częstochowską Organizację Turystyczną: stanowią mapę atrakcji miejskich, prowadzącą z jednego do kolejnego punktu orientacyjnego istotnego z perspektywy pielgrzyma, turysty czy podróżnika. W celu odtworzenia tras wędrówek miejskich symulowano przykładową drogę podróżnika/turysty/pielgrzyma z dworca PKP na Jasną Górę. Badanie (przeprowadzone w maju 2009 r.) wykazało, że nie we wszystkich możliwych do wykorzystania miejscach odnaleźć można materiały promocyjne dla gości Częstochowy. Doposażone w foldery czy ulotki informacyjnopromocyjne powinny zostać: biura podróży, hotele, kawiarnie oraz restauracje stanowiące przystanek dla zwiedzających miasto. 3. Wirtualne informacje dla gości Częstochowy, czyli informacje, które należy zdobyć lub kwestie, które wymagają orientacji przed przyjazdem do miasta (możliwości akomodacyjne, ważne daty na przykład wyłączenia danych obiektów z ruchu turystycznego, etc. oraz koszty, z jakimi należy się liczyć przy zwiedzaniu miasta), które można znaleźć dzięki prostemu wyszukiwaniu 1 w sieci: oficjalny portal Miasta Częstochowy - jest dobrze zorganizowaną stroną www, poświęconą po części gościom miasta; strona jest czytelna a informacje dla gości miasta na niej zawarte kompletne; potencjalnych turystów, pielgrzymów oraz podróżników do odwiedzenia miasta zachęca m.in. wirtualny spacer; czewka.pl - rozrywka i zakupy w Częstochowie (http://czewka.pl/) to świecka, nieoficjalna 2 strona o mieście zawierająca ogólne informacje o mieście, ze szczególnym wskazaniem na aktualności, sport oraz imprezy i wydarzenia w mieście, z których skorzystać można w niedalekim od ukazania się wieści na www czasie; jej poszczególne zakładki wymagają jednak aktualizacji lub uzupełnienia; trzeba docenić zakładkę Warto zobaczyć, stanowiące swoisty przegląd atrakcji turystycznych Częstochowy wraz z ich wizytówkami; Jasna Góra (http://www.jasnagora.pl/) - strona Klasztoru Jasnogórskiego stworzona została z myślą o użytkownikach potencjalnych i przyszłych pielgrzymach z różnych stron świata (można ją odczytać, prócz polskiego, w językach: angielskim, niemieckim, włoskim, francuskim, węgierskim oraz hiszpańskim); strona zdaje się być kompletnym kompendium wiedzy dla pielgrzymujących wraz ze szczegółową informacją o tym jak Jasną Górę zwiedzać, materiałem historyczno dydaktycznym oraz informacjami dotyczącymi akomodacji i wyżywienia; brak na niej choć ogólnego wskazania na miasto, którego sanktuarium wraz z otoczeniem jest częścią; Częstochowa online.pl (http://www.czestochowaonline.pl) posiada typowo informacyjną zawartość dotyczącą akomodacji, sposobu przemieszczania się po mieście, możliwości spożycia 1 Proste wyszukiwanie rozumiane jak wprowadzenie do wyszukiwarki internetowej zawartości opartej na bezpośrednim skojarzeniu desygnatu z jego słownym opisem. 2 Niesygnowana przez np. Urząd Miasta Częstochowa. 11

12 posiłków czy znalezienia kawiarni, pubu i dyskoteki w mieście, w postaci wizytówek; czytelność strony pogarsza namnożenie przekazów o charakterze reklamowym. 4. Użyteczność i stopień wdrożenia infomatów. Od ostatnich miesięcy 2008 roku funkcjonują w Częstochowie infomaty, czyli bezosobowe multimedialne punkty dostępu do internetu, które są usytuowane w miejscach najczęściej odwiedzanych przez turystów oraz mieszkańców. Urządzenia służą zarówno informacji turystycznej, jak i miejskiej. Portal Miejskiego Systemu Informacji Turystycznej dostępny poprzez sieć infomatów pozwala m.in. określić optymalną trasę dojazdu lub dojścia do wybranego obiektu. Pomimo, że zdigitalizowany system informowania zyskuje coraz większą liczbę zwolenników (zarówno w wielkich, jak i średnich miastach Polski), jego użytkowanie może spotykać się z zapewne słabnącymi w miarę upływu czasu, uprzedzeniami związanymi z koniecznością wdrażania użytkowników do stosunkowo nowatorskiej ( komputer nie jest tutaj urządzeniem domowym, personalnym, a upublicznionym narzędziem komunikacji) formy zdobywania informacji o mieście. Sam nowoczesny wygląd urządzeń wkomponowanych w przestrzeń miejską, zmusza do przyzwyczajenia się jego użytkowników do nowego sposobu pozyskiwania informacji. Infomaty niewątpliwie są dobrem podstawowym miast turystycznych. Świadczą o perspektywicznym spojrzeniu na potrzeby gości miasta i samych jego mieszkańców: tak samo jak w Warszawie, Wiedniu czy Barcelonie potrzebną w Częstochowie wiedzę można uzyskać stosunkowo łatwo (50 urządzeń na terenie miasta) i szybko. Portal turystyczny MSIT - ma na celu ułatwiać turystom, pielgrzymom i mieszkańcom orientację w mieście, a także umożliwić szerszy i wygodniejszy dostęp do wszelkich informacji o Częstochowie, zwłaszcza tych dotyczących atrakcji turystycznych, zabytków, muzeów, ważniejszych instytucji kultury, obiektów sportowych oraz obiektów użyteczności publicznej. Portal turystyczny MSIT ma także zachęcać do korzystania z miejskiej oferty kulturalnej, rekreacyjnej, sportowej i edukacyjnej, a docelowo umożliwić dostęp do różnych miejskich usług. Zawiera on informacje z obszaru turystyki i kultury w Częstochowie istotne dla osób przyjeżdżających do Częstochowy w celach turystycznych i pielgrzymkowych. Funkcjonalność oprogramowania zakłada m.in. możliwość aktualizowania oferty przez usługodawców podmioty z branży turystycznej uczestniczące w projekcie MSIT. W portalu dostępna jest interaktywna mapa Częstochowy, powiązana z uzupełnianą sukcesywnie bazą danych obiekty znajdujące się w bazie danych są nanoszone na mapę na podstawie ich adresu (tzw. geokodowanie) Wizerunek medialny Częstochowy wśród turystów Poniższy wykres prezentuje zbiór mediów w podziale na prasę, radio i telewizję. Ilość dostępnych bezpośrednio w Częstochowie przekaźników informacji jest zdecydowanie większa w wykresie przedstawione zostały takie, których zadaniem jest opisywanie spraw dotyczących życia miasta. Schemat 1. Media w Częstochowie. 12

13 Spośród wskazanych znajdują się media przekazujące głównie informacje dotyczące Jasnej Góry, a więc takie, które omawiają wydarzenia o charakterze religijnym, związanym z katolickim kalendarzem świąt oraz media zajmujące się sprawami miasta jako takiego. W obydwu rodzajach źródeł odnaleźć można informacje na temat turystyki oraz związane z promocją miasta. Dzienniki omawiają doraźnie kwestie imprez miejskich oraz ceremonii związanych z Jasną Górą. Zawierają głównie relacje z wydarzeń, które miały już miejsce. Tygodniki zaś zawierają omówienie przygotowań, jak i samych wydarzeń w mieście. Atrakcje turystyczne w kwartalnikach i Ziemi Częstochowskiej (rocznik) prezentuje się porównawczo z poprzednią edycją zdarzenia lub z wydarzeniem analogicznym. Częstochowa nie posiada kanału telewizyjnego poświęconego stricte życiu miasta. Poszczególne wydarzenia relacjonuje telewizja związana z jedną z częstochowskich spółdzielni mieszkaniowych i dwie stacje regionalne. Najwyraźniej podział na tematykę świecką i sakralną, rysuje się w ramówce stacji radiowych. Analiza mediowa uwzględnia rok kalendarzowy (lato do lata 2009), po to by nie pominąć żadnego ze świąt wyznaczonych rytmem roku; wskazuje zarówno na istnienie tematów sacrum, jak i profanum w tematyce każdego z kanałów informacyjnych. Można doszukać się szczegółowych informacji dotyczących atrakcji turystycznych stałych, jak i związanych z cyklem rocznym życia miasta oraz Jasnej Góry. Najczęściej i najszerzej omawiane w mediach wydarzenia związane z promocją turystyki miasta to 3 : w sferze profanum: imprezy związane z muzyką i sztuką (wybrane na podstawie mediowej obecności): występy Zespołu Pieśni i Tańca Częstochowa, Jazz Spring Częstochowa, Częstochowska Noc Kulturalna, Festiwal Akordeonowej Muzyki Rozrywkowej, Dni Jazzowo-Bluesowe Częstochowa, Częstochowska Noc Filmowa, Biwak Wojsk Napoleońskich, Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne Z daleka i bliska, Reggae Day Festiwal, spektakle Teatru im. Adama Mickiewicza, Noc Kulturalna (organizowana od 2004 roku), imprezy o charakterze sportowym i rekreacyjnym (wybrane na podstawie mediowej obecności): Żużel w tym mecze rozgrywane w ramach Ekstraligi 2008, Ekstraligi 2009, Siatkówka, w tym rozgrywki w ramach Plus Liga i wyniki częstochowskiego AZS, Bieg Częstochowski, Bieg Uliczny Złota Mila Częstochowy, Bieg Wiosny, Country nad Wartą, X Międzynarodowy Turniej Policyjnych Drużyn Konnych, Grand Prix Amatorów Regionu Częstochowskiego w Badmintonie, Halowe Mistrzostwa Częstochowy w piłce nożnej juniorów, trampkarzy i młodzików, Jurajstic Walking, Miejski Maraton Imprez na Orientację, Nocny Maraton Siatkarski, Jurajska Noc Siatkówki, Ogólnopolski Rajd im. dr I. Kozietulskiego, Ogólnopolskie Kryterium Kolarskie, Ogólnopolskie Regaty UKS o Puchar Ziemi Częstochowskiej, Ogólnopolskie Zawody Makiet memoriał Zdzisława Szajewskiego i Jerzego Ostrowskiego, 3 Dane pozyskane w toku prowadzonej analizy desk i web research niekoniecznie muszą oddawać wagę danego wydarzenia dla miasta. 13

14 Puchar Polski w Pięcioboju Nowoczesnym Dzieci, Turniej rankingowy Grand Prix tenisa stołowego, Wielkanocny Wyścig Kolarski, Zawody balonowe, Zawody Konne w skokach przez przeszkody, w sferze sacrum: Festiwal Muzyki Sakralnej Gaude Mater, Triennale Plastyki Sacrum, uroczystości związane z kalendarzem katolickim, Ogólnopolskie Dożynki Jasnogórskie, w sferze sacrum i profanum: Dni Częstochowy, Ogólnopolski Konkurs Recytatorski Sacrum w Literaturze. Na podstawie analizy mediowej można stwierdzić, że miasto to nie tylko wydarzenia związane z sanktuarium jasnogórskim. Istotną rolę odgrywa świeckie życie kulturalne, związane z szeroko rozumianym muzykowaniem, teatrem oraz sztuką, a także rekreacją. Prestiż wydarzeń o charakterze sacrum wyprzedza jednak medialnie zwłaszcza w mediach ogólnopolskich - popularność świeckich imprez miejskich. Pierwszeństwo dla wydarzeń w tej sferze należy jednoznacznie przypisać sławie Jasnej Góry i jej otoczenia. Wydarzenia świeckie mają jednak zupełnie inny, a niekiedy przeciwny do świąt sakralnych, charakter ich odbiorca to fan, fascynat, kibic, wielbiciel, który pozostanie i powróci do dobrych, szczególnie cyklicznych wydarzeń, jeśli tylko zostanie zdobyty jakością ich treści oraz oprawy Zawartość stron www Prosta i często wykorzystywana analiza Internetu polegająca na wpisaniu do przeglądarki interesujących nas słów pozwala na określenie interesującego nas potencjału. W analizie do wyszukiwarki Google.pl wpisano dwa słowa turystyka Częstochowa, w wyniku czego wyszukiwarka wskazała na 1,140,000 wyników; przy podobnym wpisie dla miasta Krakowa ( turystyka Kraków ) uzyskano aż 4,780,000 wyników, dla Torunia 1,110,000, dla Lublina - 2,190,000 a Kielc 1,290,000. Oprócz tego przeprowadzono dodatkowe analizy. Gości miasta można podzielić na trzy kategorie zwiedzających: pielgrzymów, turystów oraz podróżników. O ile pierwsza grupa przedstawia jasno zdefiniowane cele wędrówek, o tyle na decyzję o przyjeździe do Częstochowy (ergo wyborze miejsca noclegu w samym mieście, czy też miejsc, w których spożywane będą posiłki, czy też miejsc, z których szeroko rozumiane pamiątki czy też informacje będą pożądane; miejsc, przez których odwiedzenie wykryte zostaną nierozpoznane wcześniej lokalne imprezy) turystów i podróżników wpłynąć może o wiele szersza, niż serwowana w przekazie medialnym i wirtualnym informacja pierwszego odczytania 4. Zamieszczony w dokumencie wykaz ma uwzględniać cele zwiedzania niejednokrotnych-powracających do miasta gości Częstochowy. Zarówno pielgrzymi, jak i turyści czy podróżnicy mogą chcieć od miasta czegoś jeszcze, czegoś, co choć pozornie pozostanie ich i ich tylko wyjątkowym udziałem. Poniższa tabela prezentuje zbiór dostępnych, przez proste wyszukiwanie w sieci, informacji określających atrakcyjność turystyczno-podróżniczo-pielgrzymkową poszczególnych części miasta w podziale na dzielnice. Oddaje zatem treści, których doszukiwać może się w internecie potencjalny gość miasta. Podział na dzielnice miasta wynika z próby redefinicji jego wizerunku (szczegółowo patrz: Promocja niewykorzystane rozwiązania). 4 Mowa tutaj o gościach miasta poszukujących własnych rozwiązań jego zwiedzania; o gościach poszukujących miejsc, które trudniej odkryć, bądź tych, na które nie jest położony główny punkt ciężkości promocji miasta wśród jego potencjalnych odwiedzających; 14

15 Tabela 1. Zawartość stron www Dzielnica Wskazanie promocyjne I Wskazanie promocyjne II Wskazanie promocyjne III architektura domów kościół parafialny p.w. cmentarz przy ul. Palmowej spółdzielni Jura Błeszno Świętego Stanisława projektu z pomnikami ziemian przypominająca Jerzego Kopyciaka błeszneńskich prehistoryczną osadę Częstochówka- Parkitka Dźbów Gnaszyn- Kawodrza Grabówka Kiedrzyn Lisiniec Rynek Wieluński, z neogotyckim kościółem p.w. Pana Jezusa Konającego dworek klasycystyczny otoczony parkiem - pozostałość po folwarku dźbowskim ośrodek ojców Paulistów słynący ze studia nagrań kościół p.w. Świętego Brata Alberta w unikatowym kształcie wielkiego namiotu Park Wypoczynkowy Lisiniec z gliniankami kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego z barokowym ołtarzem pomnik legionistów poległych w obronie Ojczyzny zbudowany czynem społecznym bunkry oraz pozostałości okopów z czasów wojny obronnej 1939 polskie schrony wykorzystywane w wojnie obronnej 1939 budynek folwarczny będący w rękach rodziny Barylskich Mirów krajobraz przełomu Warty stadnina koni Pegaz Ostatni Grosz Podjasnogórska Północ Raków Stare Miasto Stradom Śródmieście Trzech Wieszczów Tysiąclecie Wrzosowiak czworoboczna wieża kościoła p.w. Świętego Antoniego Padewskiego fragment szlaku pielgrzymkowego - ul. Św. Barbary Promenada Czesława Niemena będąca miejscem imprez kulturalnorekreacyjnych Skansen Archeologiczny wybudowany w miejscu dawnego cmentarzyska kultury łużyckiej tradycyjne targi staroci na Starym Rynku Centralna Szkoła Pożarnictwa Aleja Najświętszej Maryi Panny projektu Jana Bernharda siedziba zakonu Braci Szkolnych przy ul. Pułaskiego miejsce powstania pierwszego częstochowskiego wysokościowca dydaktyczna ścieżka Młodzieżowy Dom Kultury goszczący pracownie Akademii Jana Długosza Lasek Aniołowski zagospodarowany na MDK, otoczony parkiem pałacyk Hantkego najstarszy częstochowski kościół p.w. Świętego Zygmunta ośrodek Salezjański SOW-a Plac Biegańskiego z muzealnym Ratuszem Dom Księcia, kamienica przy ul. Jana III Sobieskiego, w której mieszkali Piotr Skrzynecki, generał Stanisław Maczek; dom reprezentacyjny przedwojennej Częstochowy campus akademicki miasta ul. Wieluńska zabudowana zwarcie piętrowymi, pierwotnie podcieniowymi kamienicami z XIX wieku Ochotnicza Straż Pożarna powstała w 1924 roku dolina rzeki Białki posiadająca naturalny kompleks terenów zielonych z występującymi tam rzadkimi gatunkami ptaków i chronionymi roślinami hodowle kwiatów pozostałości browarku przy ul. Lwowskiej złota brama pielgrzymkowa Częstochowy przemysłowy charakter części zabudowy z początku zeszłego stulecia projekt budowy wielofunkcyjnej wieży widokowej przy Promenadzie Czesława Niemena 5 zespół osiedla fabrycznego z kolebką częstochowskiej Solidarności, kościołem p.w. Świętego Józefa neogotycka Archikatedra p.w. Świętej Rodziny neogotycka kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej z 1885 roku Grób Nieznanego Żołnierza w Alei Sienkiewicza Muzeum Historii Kolei jednopiętrowa, wolnostojąca, otoczona ogrodem eklektyczna willa z przełomu XIX i XX wieku przy ul. Dembińskiego 5 Na Stronie Częstochowskiej Dzielnicy Północ (www.polnoc.8p.pl) znaleźć można informacje o losach pomysłu budowy wieży widokowej na Promenadzie; 15

16 Dzielnica Wskazanie promocyjne I Wskazanie promocyjne II Wskazanie promocyjne III przyrodnicza z łąkami trzęś licowymi Wyczerpy- Aniołów Zawodzie- Dąbie wzgórze Kamień ze swoją zbójecką legendą Złota Góra z panoramą na Częstochowę z pozostałościami pieców wapienniczych kościół na Kamieniu słynący z inicjatyw społecznych imprezy kulturalne i żużlowe odbywające się na stadionie Włókniarz Częstochowa Tabela stanowi niekonwencjonalne podejście do tematyki promocji miasta. Wykazuje, że niemal każda dzielnica miasta ma do zaoferowania wartość istotną z perspektywy częstochowskiego pielgrzyma, turysty czy podróżnika potwierdza możliwość wykorzystania podziału na dzielnice w konstruowaniu strategii promocji turystycznej Częstochowy Formy sprzedaży pakietów turystyki częstochowskiej Szlaki turystyczne prowadzące przez Częstochowę związane są z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Tu rozpoczynają bieg trasy wędrówek: Szlaku Orlich Gniazd, Szlaku Jury Wieluńskiej, Szlaku Walk 7 Dywizji Piechoty, Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Historycznie wytworzone trasy poniekąd odpowiadają kierunkom wędrówek proponowanym przez biura turystyczne. Oferty biur podróży można podzielić na pobyty jedno- lub dwudniowe, skupiające się na samym mieście(1) oraz wielodniowe, w których Częstochowa jest jedną z atrakcji na trasie podróży(2). Oferty biur turystycznych proponują przeważnie zwiedzanie obiektów na trasach zaproponowanych wyżej szlaków turystycznych, połączone z dziennym pobytem w samej Częstochowie, głównie dla odwiedzenia Jasnej Góry i znajdującego się tam sanktuarium maryjnego. Opisy ofert biur turystycznych wskazują, że goście Częstochowy są często dowożeni pod samo sanktuarium na Jasnej Górze i stamtąd odbierani w celu odbycia dalszej części trasy nie obejmującej samego miasta. Kolejną osią podziału turyzmu częstochowskiego jest wiek gości miasta. Zorganizowane wycieczki dedykowane osobom dorosłym i starszym mają przeważnie charakter pielgrzymkowy lub pielgrzymkowo-krajoznawczy; te przeznaczone dla dzieci i szkolnej młodzieży raczej edukacyjnorekreacyjno-krajoznawczy. Turyści dorośli, zgodnie z ofertami biur podróży, zatrzymują się na co najmniej dobę w sercu miasta, bądź łączą swój kilkugodzinny przyjazd do Częstochowy z konkretnym wydarzeniem religijnym i na tyle też w mieście pozostają. Wycieczki dziecięce, to często goście zielonych szkół, którzy rozpoczynają bądź kończą szkolny wyjazd eksploracją miasta, a w szczególności wizytą na Jasnej Górze. Oferta miejscowych biur podróży, PTTK czy Jasnogórskiego Centrum Informacji jest dostępna na miejscu, w Częstochowie bądź telefonicznie, poprzez kontakt z wymienionymi instytucjami lub też bezpośrednio z przewodnikami miejskimi bądź jasnogórskimi. Dobór trasy wycieczki miejskiej zależy od preferencji jej uczestników Analiza historii miasta Poniżej zaprezentowany został wypis wspólnych mianowników z pozycji omawiających historię miasta oraz przewodników. Analizie poddane zostały publikacje o charakterze ogólnopolskim, zarówno drukowane, jak i publikowane na stronach www. Z dokumentów wypisane zostały miejsca w przestrzeni Częstochowy oraz cechy-znaki rozpoznawcze miasta, nabyte poprzez określone wydarzenia historyczne, oraz te, wypracowane w procesie rozwoju miasta: Klasztor Jasnogórski, jedna z lepiej zachowanych twierdz obronnych w Polsce (fortyfikacje typu holenderskiego; obrona w potopie szwedzkim); 16

17 do II rozbioru Polski miasto silnie wykorzystywało swój obronny charakter (obrona przed najeźdźcami i łupieżcami sanktuarium maryjnego); Częstochowa definiowana przez przemysł metalowy (uwarunkowania naturalne), włókienniczy i papierniczy. podczas powstań śląskich jeden z głównych ośrodków pomocy dla powstańców; miasto, w którym na początku XX wieku pierwsze polskie filmy kręcili bracia Krzemińscy; do wybuchu II wojny światowej powstało tu 56 filmów; tu powstał najstarszy zachowany polski dokument filmowy Pożar zapałczarni w Częstochowie (1913, reż. Bracia Krzemińscy); przed I Wojną Światową, miasto prężnie rozwijającego się przemysłu i związanej z nim urbanizacji (przetwórstwo juty, produkcja galanterii i zabawek); miejsce wielkiej Wystawy Przemysłu i Rolnictwa w 1909 r.; mała Norymberga rzemiosła pamiątkarskiego w Polsce; po upadku powstania warszawskiego, ośrodek Polskiego Państwa Podziemnego; miejsce pielgrzymek Jana Pawła II; miasto odgrywające rolę w procesie integracji europejskiej, jako niosące wkład w budowę współpracy samorządów miast europejskich jako pierwsze z miast Europy Środkowo- Wschodniej otrzymało Honorową Flagę Rady Europy (1993) oraz tytuł Prix de l'europe (1998). 3. ANALIZA OFERTY Niniejszy rozdział stanowi przegląd oferty miasta, rozumianej jako jego oferta w obszarze sportu, w obszarze kultury, w obszarze turystyki i rekreacji oraz innych elementów, które są związane z wachlarzem usług oferowanych turystom i mieszkańcom Częstochowy. Celem niniejszej analizy jest swoisty przegląd tych wszystkich obszarów, które budują potencjał turystyczny miasta. Oprócz audytu dokonane zostaje także porównanie oferty turystycznej miasta z innymi wybranymi polskimi miastami. Przytoczone zostają również wyniki badań oczekiwań i potrzeb mieszkańców Częstochowy przeprowadzonych przez Wydział Zarządzania Politechniki Częstochowskiej pt. Opinie mieszkańców Częstochowy na temat rozwoju i promocji miasta jako centrum turystycznego na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy Oferta kulturalna Oferta kulturalna Częstochowy skierowana jest zarówno do jej mieszkańców jak i pielgrzymów oraz turystów. W mieście funkcjonuje wiele instytucji kultury, które przygotowują imprezy i wydarzenia o charakterze masowym oraz skierowane do węższej publiczności. Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater jest m.in. organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej Gaude Mater, organizowanego od 1991 roku pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Episkopatu Polski. Festiwal ten jest w chwili obecnej jedną z największych imprez muzycznych w kraju poświęconych muzyce sakralnej. Prezentuje muzykę różnych wyznań z udziałem znanych wykonawców. Festiwalowi towarzyszą również koncerty muzyki współczesnej i seminaria naukowe podejmujące zagadnienia Sacrum w muzyce 7. Do innych, ważnych imprez cyklicznych organizowanych lub współorganizowanych przez Ośrodek należą m.in.: Dni Europejskiej Kultury Ludowej, Noc Kulturalna, Kalinowe Noce, Kalinowe Dni, Dni Kultury Chrześcijańskiej, Światowy Kongres Częstochowian, Dni Częstochowy, Jazz Kameralnie, 6 Źródło: strona internetowa Urzędu Miasta Częstochowy, data odwiedzin: Źródło: strona internetowa Ośrodka Promocji Kultury Gaude Mater, data odwiedzin na stronie:

18 CLASSIC TEA - Muzyczne Wieczory Kameralne, Dni Jazzowo-Bluesowe, Festiwal Blue Blues. Szacowana liczba uczestników cyklicznych wydarzeń i imprez kulturalnych organizowanych przez Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater w 2008 roku wyniosła: osób 8. Filharmonia Częstochowska jest organizatorem dwóch cyklicznych festiwali: 1. Festiwal Wiolinistyczny im. Bronisława Hubermana jest organizowany od 1997 roku w cyklu dwuletnim, jego pierwsza odsłona odbyła się w 50. rocznica śmierci Bronisława Hubermana, który jest uznawany za jednego z najwybitniejszych i najsłynniejszych skrzypków XX wieku, festiwal stał się kontynuacją dwóch prestiżowych festiwali częstochowskich: Festiwalu Skrzypcowego im. Grażyny Bacewicz i Jeunesses Musicales; 2. Jazz Spring Częstochowa, który jest efektem kontynuacji tradycji organizowania wiosennego festiwalu jazzowego, w 2008 roku postanowiono odświeżyć jego formułę i poszerzyć festiwal o inne, poza tradycyjnym, rodzaje jazzu. Rokrocznie Filharmonia organizuje, oprócz piątkowych abonamentowych koncertów symfonicznych, następujące imprezy cykliczne: Koncert Noworoczny, Koncert Kolęd, Koncert Walentynkowy, Koncerty dla Pań oraz Koncert Pasyjny. Frekwencja wszystkich wydarzeń i imprez muzycznych organizowanych przez Filharmonię Częstochowską w 2008 roku (w samej filharmonii i w innych miejscach) wyniosła: osób 9. Wśród imprez cyklicznych organizowanych przez Teatr im. Adama Mickiewicza można wymienić: Międzynarodowy Przegląd Przedstawień Istotnych Przez dotyk ; Teatr Reaktywacja - Letni Przegląd Przedstawień Ubiegłego Sezonu, Przegląd Teatrów Lalki i Aktora Dziecięca Kraina Wrażliwości (VIII edycja), Przegląd Zespołów Teatralnych Szkół Średnich, Niedzielny Teatr Rodzinny, Salon Poezji i Salonik dla Dzieci, Czytanie współczesnego dramatu, Łączna liczba uczestników wszystkich imprez i wydarzeń zorganizowanych przez Teatr im. Adama Mickiewicza w 2008 roku wyniosła: osób. Istotną rolę w życiu kulturalnym miasta pełni Muzeum Częstochowskie, które złożone jest z kilku osobnych obiektów muzealnych, do których należą: Ratusz, Muzeum Pielgrzymowania, Pawilon Wystawowy, Zagroda Włościańska, Pawilon Etnograficzny, Rezerwat Archeologiczny na Rakowie, Dom Poezji Muzeum Haliny Poświatowskiej, Galeria Malarstwa i Rzeźby oraz Replika Kopalni Rud Żelaza. Muzeum Częstochowskie jest najstarszą instytucją kulturalną regionu częstochowskiego i od ponad stu lat gromadzi, opracowuje i prezentuje zbiory historyczne z dziedziny sztuki, przyrody, etnografii i archeologii. Do najważniejszych ekspozycji stałych prezentowanych w Muzeum należą: Ratusz: Dzieje miasta Częstochowy. Etap I. Od pradziejów do końca XVIII w. Dzieje miasta Częstochowy. Etap II , Galeria Malarstwa i Rzeźby: Sztuka okresu Młodej Polski, Sztuka Częstochowy XIX i połowy XX w., Polska sztuka awangardowa i nowoczesna XIX i XX w., Kolekcja dzieł Jerzego Dudy- Gracza, Muzeum Pielgrzymowania wystawa poświęcona tradycji pielgrzymowania do Sanktuarium Jasnogórskiego, Rezerwat Archeologiczny: Z mroku dziejów, Dom Poezji - Muzeum Haliny Poświatowskiej: wystawa poświęcona poetce, Replika Kopalni Górnictwa Rud Żelaza: stała wystawa poświęcona historii górnictwa rud żelaza. Łączna liczba osób odwiedzających Muzeum Częstochowskie w 2008 oku wyniosła: osoby. Wśród innych ważnych muzealnych instytucji kultury w mieście znajdują się takie jak: Muzeum Historii Kolei w Częstochowie, zlokalizowane na dworcu kolejowym Częstochowa - Stradom, Muzeum Produkcji Zapałek, które jest unikatem na skalę europejską, jego główną atrakcją jest 8 Źródło: Sprawozdanie z działalności Prezydenta Miasta Częstochowy w roku 2008, 9 Źródło: Sprawozdanie z działalności Prezydenta Miasta Częstochowy w roku 2008, 18

19 możliwość obejrzenia zabytkowego parku maszynowego w trakcie pracy, Muzeum Archidiecezji Częstochowskiej, Muzeum Zdzisława Beksińskiego w Miejskiej Galerii Sztuki; Galeria Sztuki Odlewniczej im. Wacława Sakwy; Galeria Muzeum Wyobraźni Tomka Sętowskiego, w którym autor zgromadził monumentalne rzeźby i rekwizyty przeniesione ze świata obrazu 10, wnętrze galerii będącej równocześnie pracownią Sętowskiego przypomina krajobraz znany z jego płócien. Duże znaczenie dla miasta mają także: Miejska Galeria Sztuki z Ośrodkiem Kultury Filmowej Iluzja, Regionalny Ośrodek Kultury czy Młodzieżowy Dom Kultury w Częstochowie. Oferta kulturalna bogata jest też w wiele imprez i wydarzeń związanych z sferą sacrum, do takich należą m. in.: Międzynarodowy Festiwal Muzyki Sakralnej Gaude Mater, Dzień Papieski, organizowany przez wiele instytucji, w tym kościelnych, Dni Kultury Chrześcijańskiej, Ogólnopolski Festiwal Pieśni Pielgrzymkowej i Liturgicznej Gaudium et Gloria, Triennale Sztuki Sacrum, Ogólnopolski Konkurs Recytatorski Sacrum w literaturze. W Częstochowie funkcjonują dwa kinowe multipleksy: Cinema City - Wolność i Cinema City Galeria Jurajska oraz Ośrodek Kultury Filmowej Iluzja, będący kinem o charakterze studyjnym. Oprócz tego, do kalendarza miejskich imprez kulturalnych już na stałe wpisały się rokrocznie organizowane przez Gminę Częstochowę Dni Samorządu Terytorialnego, które służą upowszechnieniu idei samorządności, przybliżeniu społeczności miasta problematyki funkcjonowania administracji samorządowej oraz rozwijaniu szeroko rozumianej komunikacji społecznej między samorządem a mieszkańcami. Cyklicznie w ramach Dni Samorządu Terytorialnego pod koniec maja odbywa się Częstochowska Noc Filmowa, Piknik Samorządowy czy Dzień Otwarty Urzędu Miasta Częstochowy. W czerwcu odbywa się w mieście Festiwal Sztuki Kulinarnej Aleja Dobrego Smaku, któremu tradycyjnie towarzyszy Jarmark Produktów Regionalnych. W ramach festiwalu odbywają się pokazy kulinarne gwiazd telewizyjnych, konkursy dla Szefów Kuchni restauracji regionu częstochowskiego oraz uczniów szkół gastronomicznych, a także koncerty i występy. Reggae Day Festiwal jest organizowany na płycie Miejskiego Stadionu Arena Częstochowska i gromadzi kilka tysięcy fanów muzyki reggae. Oprócz lokalnych zespołów reggae festiwal gości także ogólnopolskie gwiazdy tego gatunku muzyki (głównym organizatorem festiwalu jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji). Interesującym wydarzeniem w 2008 i 2009 roku w Częstochowie była impreza przygotowywana przez Stowarzyszenie Twierdza Częstochowa oraz Częstochowską Organizację Turystyczną pod nazwą Piknik Napoleoński. W jego ramach w Częstochowie odbywała się inscenizacja walk 1809 z roku - rekonstrukcja starcia wojsk Księstwa Warszawskiego z Austriakami pod Jasną Górą. Imprezami cyklicznymi o charakterze handlowo-kulturalnym są organizowane rokrocznie przez Częstochowską Organizację Turystyczną targi: Święto Palmy Wielkanocnej, Wiosna, Gwiazdkowa Aleja Oferta sportowa Częstochowa jest miastem aktywnym sportowo. Tutaj działalność prowadzi wiele klubów sportowych w różnorodnych dyscyplinach. Częstochowa posiada duże tradycje w siatkówce, sporcie żużlowym, samolotowym a także piłce nożnej. 10 Za: Strona internetowa Galerii Tomka Sętowskiego, data odwiedzi:

20 3.2.1 Kluby sportowe W Częstochowie, według danych Statystyki Publicznej GUS w roku działały 73 kluby sportowe, z których - do najbardziej utytułowanych i znanych w świecie sportu - należą: Domex Tytan AZS Częstochowa, drużyna siatkarska - 6-krotnych mistrzów Polski, 16-krotnych medalistów mistrzostw Polski i 2-krotnych zdobywców Pucharu Polski oraz Włókniarz Częstochowa 4-krotny Drużynowy Mistrz Polski w jeździe na żużlu, którego zawodnicy odnosili też wiele sukcesów indywidualnych w rozgrywkach krajowych i międzynarodowych. Według danych Urzędu Miasta Częstochowy 12 dostępnych na stronie internetowej Miasta działa tu: 59 klubów sportowych w różnorodnych dyscyplinach, takich jak: piłka nożna, siatkówka, pływanie, sporty walki, kolarstwo, jeździectwo, taniec, taternictwo, szermierka, warcaby, tenis stołowy i ziemny, podnoszenie ciężarów i wiele innych; 69 uczniowskich klubów sportowych, takich sekcji jak: tenis stołowy, siatkówka, piłka nożna, koszykówka, tenis ziemny, szachy i inne; 9 akademickich klubów sportowych różnorodnych sekcji takich jak: siatkówka, koszykówka, piłka nożna, kulturystyka, joga, narciarstwo i inne; 10 ognisk Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej różnorodnych sekcji Obiekty sportowe Największą instytucją zarządzającą obiektami sportowymi w Częstochowie jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Częstochowie, dla której organem założycielskim jest Gmina Miasto Częstochowa. Poniższa tabela zawiera informacje o najważniejszych obiektach sportowych zlokalizowanych w Częstochowie. Tabela 2. Najważniejsze obiekty sportowe w Częstochowie. Lp. Nazwa obiektu Dyscypliny Hala Sportowo- Widowiskowa POLONIA Miejski Stadion Lekkoatletyczny Pływalnia Letnia - Dekabrystów 5. Miejski Stadion Arena Częstochowa" siatkówka, koszykówka, piłka ręczna, futsal, boks, szermierka, badminton, tenis stołowy, tenis ziemny lekka atletyka pływanie, siatkówka plażowa żużel, amatorska piłka nożna, modelarstwo, baloniarstwo Liczba miejsc/ wielkość Widownia stacjonarna: 1165; widownia z siedzeniami rozkładanymi: 785, widownia stojąca na płycie: miejsca siedzące/ zadaszone, obiekt posiada 6-torową 400 metrową bieżnię oraz 8 torów sprinterskich pływalnia obecnie w przebudowie miejsc siedzących Inne miejsce rozgrywek ligowych w piłce siatkowej mężczyzn oraz koszykówce, a także imprez artystycznych, seminaryjnych, targowych innych (bale, studniówki) odbywają się tu zajęcia treningowe i szkolne z lekkiej atletyki, zawody ligowe oraz mityngi krajowe i międzynarodowe, ale również imprezy sportoworekreacyjne z udziałem dzieci, młodzieży i dorosłych 2 boiska do piłki siatkowej plażowej, na których w każde wakacje odbywają się turnieje dla dzieci i dorosłych, czynna od 13 czerwca do 31 sierpnia każdego roku tor żużlowy o długości 368 metrów, w latach gruntownie zmodernizowano trybuny stadionu, zamontowano oświetlenie, nagłośnienie 11 Dane dotyczące m.in. klubów sportowych gromadzone są przez Główny Urząd Statystyczny raz na dwa lata, dane za 2008 roku opublikowane będą dopiero w drugiej połowie 2009 roku, 12 Źródło: strona internetowa Urzędu Miasta Częstochowy, 20

21 Lp. Nazwa obiektu Dyscypliny Sztuczne Lodowisko/ Wielofunkcyjne Boisko i Pływalnia Letnia- Sobieskiego Sala Sportowa Częstochowianka 8. Pływalnia Kryta (MOSiR) łyżwiarstwo, poza sezonem: piłka nożna, tenis ziemny, siatkówka siatkówka, kickboxing, karate, szermierka pływanie, aerobik, callanetics 9. Miejskie Korty Tenisowe tenis ziemny 10. Miejski Stadion Piłkarski Raków piłka nożna, tenis ziemny, 11. Ślizgawka Miejska łyżwiarstwo Ośrodek Sportów Konnych TKKF Pegaz Akademickie Centrum Sportu jazda konna piłka siatkowa koszykowa, tenis ziemny, tenis stołowy, piłka nożna, halowa piłka nożna - Liczba miejsc/ wielkość ilość uczestników do max. 100 osób, udział ok. 380 kibiców (obiekt posiada dwie widownie po 190 miejsc siedzących każda) pływalnia o wymiarach 25 x 12,5 i o gł. 1,0-3,8. 5 kortów ze sztucznym oświetleniem stadion piłkarski o wymiarach 110m x 75m, 2340 miejsc siedzących na trybunach, cztery boiska treningowe, sala sportowa, trzy korty tenisowe Teren Placu Biegańskiego Inne i monitoring, na stadionie odbywają się także koncerty i imprezy rozrywkowe pływalnia czynna jest w lipcu i sierpniu, w obiektach usytuowana jest mała gastronomia, przy pływalni funkcjonuje siłownia i sauna sala sportowa o wymiarach parkietu 14,5m x 26,75m z boiskiem do siatkówki na terenie pływalni można skorzystać z sauny, siłowni, solarium oraz uprawiać aerobik i callanetics w obiekcie znajduje się także pawilon sportowy z klubo-kawiarnią oświetlenie na czterech masztach zapewnia światło o natężeniu blisko 100 luxów obiekt sezonowy, czynny od listopada do marca w Częstochowie - ośrodek jest pierwszym punktem Transjurajskiego Szlaku Konnego ciągnącego się przez Jurę Krakowsko- Częstochowską do Nielepic pod Krakowem, działania z zakresu hipoterapii hala sportowa (o wymiarach 9 m wysokość, 20 m szerokość i 40 m długość, pełnowymiarowe boisko piłkarskie, widownia na 200 miejsc obiekt może odwiedzić w ciągu jednego dnia 5000 gości, bale okolicznościowe, studniówki, bale noworoczne Oprócz wyżej wymienionych obiektów sportów w mieście funkcjonują także stadiony i boiska piłkarskie klubów sportowych, m.in.: KS Błękitni Aniołów, KS Częstochówka Parkitka, LKS Płomień, KS Orkan, KS Skra, Politechnika Częstochowska, KS Częstochowa, KOS Victoria oraz dwa obiekty typu Orlik, a także pływalnie kryte: Miejska Kryta Pływalnia, pływalnia przy Młodzieżowym Domu Kultury, dwie przy szkołach podstawowych oraz dwie przy liceach i przyszkolne korty tenisowe. Nowoczesne hale sportowe znajdują się przy kilku szkołach, m.in. ZS im. Norwida i LO im. Kopernika. W Częstochowie znajduje się również m.in. tor speedrowerowy i strzelnica sportowa. 21

22 3.2.3 Imprezy sportowe Wśród najważniejszych imprez sportowych nie licząc rozgrywek ligowych i pucharowych różnych szczebli - zorganizowanych przy współudziale Urzędu Miasta Częstochowy w 2008 roku znalazły się 13 : Memoriał im. Wojciecha Ruszkowskiego w Strzelectwie Sportowym (Strzelnica sportowa, ul. Św. Andrzeja 8/10), Finał Mistrzostw Polski Juniorów w Siatkówce (Hala sportowa IX LO im. C.K. Norwida, ul. Jasnogórska 8), XXV Mistrzostwa Polski Szkół Wyższych - Politechnik w Siatkówce Kobiet (Hala sportowa Politechniki Częstochowskiej, Aleja Armii Krajowej 23/25; Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43), XIV Ogólnopolska Olimpiada Młodzieży Dolny Śląsk 2008 w Skokach do Wody (Pływalnia Kryta, Aleja Niepodległości 20/22), Festiwal Tenisa Stołowego oraz XIV Ogólnopolski Turniej w Mini-Tenisie Stołowym Skrzatów i Żaków (Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43), Ogólnopolskie Zawody PENTA DAY w Dwuboju Nowoczesnym Dzieci (Pływalnia SP 48, ul. Schillera 5; Miejski Stadion Lekkoatletyczny, ul. Dąbrowskiego 58/64), VII Mityng Wiosenny Szybciej, dalej, wyżej - spotkanie z gwiazdą sportu - Szymon Ziółkowski (Miejski Stadion Lekkoatletyczny, ul. Dąbrowskiego 58/64), VII Międzynarodowy Wyścig Kolarski o Grand Prix Jasnej Góry klasy 1.2 Europe Tour pod patronatem Prezydenta Miasta Częstochowy i Przeora Klasztoru Jasnogórskiego (Aleja Najświętszej Maryi Panny, ul. 7 Kamienic), XXV Mistrzostwa Polski Szkół Wyższych w Koszykówce Mężczyzn (Hala sportowa Politechniki Częstochowskiej, Aleja Armii Krajowej 23/25), Grand Prix Polski Jurajska 2008 w Siatkówce Plażowej pod patronatem Prezydenta Miasta Częstochowy - turniej rankingowy (Pływalnia letnia, ul. Dekabrystów 45), Runda Kwalifikacyjna Indywidualnych Mistrzostw Świata do Grand Prix 2009 na Żużlu (Miejski Stadion Arena Częstochowa, ul. Olsztyńska 123/127), 28. Memoriał Zdzisława Szajewskiego i Jerzego Ostrowskiego w Modelach Makiet Latających Samolotów w klasach: F4B, F4B/P, F4C, F4CX oraz EUROPA STAR CUP - CZĘSTOCHOWA 2008 (Lotnisko w Rudnikach), VII Międzynarodowe Szybowcowe Mistrzostwa Polski w Klasie Klub A, III Międzynarodowe Szybowcowe Mistrzostwa Polski w Klasie Światowej, VI Krajowe Zawody Szybowcowe w klasie Klub B o Puchar Prezydenta Miasta Częstochowy (Lotnisko w Rudnikach), Puchar Europy w Mini-Żużlu 80 cc pod patronatem Prezydenta Miasta Częstochowy (Tor miniżużlowy, ul. Brzegowa), Indywidualne Mistrzostwa Polski Strong Man (Plac Biegańskiego, Miejski Stadion Arena Częstochowa ), Mistrzostwa Polski Modeli Latających na Uwięzi (Kręgi modelarskie, ul. Żużlowa), VII Memoriał im. Artura Szymy i Artura Ociepy w Lekkiej Atletyce pod patronatem Prezydenta Miasta Częstochowy, Młodzieżowe Mistrzostwa Polski w biegu na m (Miejski Stadion Lekkoatletyczny, ul. Dąbrowskiego 58/64), XXII Częstochowski Rajd Pojazdów Zabytkowych pod patronatem Prezydenta Miasta Częstochowy - X Runda Mistrzostw Polski - konkurs elegancji (Plac Biegańskiego), Olimpiada Razem 2008 : Integracyjny Mityng Lekkoatletyczny dla dzieci i młodzieży, Międzynarodowy Integracyjny Festiwal Szachowy, Otwarte Mistrzostwa Śląska w Pływaniu, Integracyjne Mistrzostwa Polski Par w Brydżu Sportowym (Miejski Stadion Lekkoatletyczny, ul. Dąbrowskiego 58/64; Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43; Sala Sesyjna Starostwa Powiatowego, ul. Sobieskiego 9), IV Memoriał Arkadiusza Gołasia w Siatkówce Mężczyzn (Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43), V Międzynarodowy Turniej Szermierczy Dzieci do lat 13 w Szpadzie Coneco Cup (Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43), Ogólnopolski Piłkarski Turniej Gwiazdkowy Złoty Potok Cup 2008 (Hala Polonia, ul. Dekabrystów 43). Według danych Urzędu Miasta Częstochowy w 2008 roku największą liczbę uczestników imprez sportowych organizowanych w mieście zgromadziły: Indywidualne Mistrzostwa Polski Strong Man uczestników oraz IV Siatkarski Memoriał Arkadiusza Gołasia 1200 uczestników. Wśród 13 Źródło: Sprawozdanie z działalności Prezydenta Miasta Częstochowy w roku 2008, 22

23 zmagań ligowych najwięcej kibiców gromadziły mecze Włókniarza Częstochowa (żużel), AZS Częstochowa (siatkówka mężczyzn) i Rakowa Częstochowa (piłka nożna). Częstochowa, w świetle analizy oferty sportowej rysuje się jako miasto, które stawia na sport. Świadczy o tym wielość obiektów sportowych oraz ich gotowość do organizowania dużych i prestiżowych imprez sportowych. Sport wyczynowy w Częstochowie opiera się w dużej mierze na siatkówce, stąd pochodzą bowiem zawodnicy polskiej kadry męskiej drużyny siatkarskiej, tu odbywają się rozgrywki w piłce siatkowej na poziomie międzynarodowym i krajowym. Częstochowa jednak to także żużel i zawodnicy klubu żużlowego CKM Włókniarz SA, który występuje od wielu lat w żużlowej ekstralidze. W ubiegłych sezonach zawodnicy częstochowskiego klubu żużlowego byli w czołówce polskiej ligi, uznawanej za najsilniejszą żużlową ligę świata. Ciekawym urozmaiceniem sportowej oferty Częstochowy jest modelarstwo, sportowe lotnictwo precyzyjne szybowcowe czy baloniarstwo uprawiane w sekcjach Aeroklubu Częstochowskiego. Na lotnisku Aeroklubu w Rudnikach pod Częstochową lub w samej Częstochowie odbywają się międzynarodowe imprezy sportowe w klasie szybowców, mistrzostwa krajowe modeli makiet latających i modeli latających na uwięzi, zawody lotnictwa precyzyjnego, a także zawody spadochronowe Oferta turystyczna W Częstochowie, według wpisu do rejestru zabytków prawnej ochronie podlegają następujące obiekty: zespół klasztorny OO. Paulinów na Jasnej Górze, układ urbanistyczny obejmujący Stare Miasto, Rynek Wieluński, ul. św. Barbary, Aleja Najświętszej Maryi Panny, 3 historyczne cmentarze: św. Rocha, Kule i żydowski. W rejestrze zabytków znalazło się 145 częstochowskich obiektów lub zespołów budowlanych/ układów urbanistycznych, które w większości zlokalizowane są w okolicach Starego Miasta, śródmieścia oraz dzielnic: Częstochówka-Parkitka i Podjasnogórska. W Częstochowie zlokalizowane są również zabytki nieruchome posiadające wartości historyczne i kulturowe, ich liczba została oszacowana na 158. Częstochowa, ze względu na swój dawny, przemysłowy charakter posiada również architekturę poprzemysłową: maszyny, urządzenia i budowle. Do tej pory większość tych dóbr poprzemysłowych nie została zinwentaryzowana, dlatego obiekty te narażone są na szybsze zniszczenie Sfera sacrum O Częstochowie mówi się, że to Duchowa Stolica Polski. To miasto, które jak się przyjmuje - rokrocznie odwiedza od czterech do pięciu milionów pielgrzymów i turystów. Powodem ich turystycznej wędrówki jest Jasna Góra i zlokalizowane na niej Sanktuarium Jasnogórskie, które jest niekwestionowaną i największą atrakcją Częstochowy. Jest jednym z najważniejszych miejsc kultu maryjnego w świecie chrześcijańskim i od setek lat, najważniejszym centrum pielgrzymkowym w Polsce, w tym także jednym z największych na świecie ośrodków pieszego pielgrzymowania - każdego roku Jasną Górę odwiedza od 1,0 do 1,7 mln pielgrzymów przybyłych pieszo 15. Klasztor OO. Paulinów na Jasnej Górze, założony w 1382 roku obejmuje Bazylikę Wniebowzięcia NMP i Znalezienia Krzyża Świętego oraz Kaplicę Matki Bożej z ołtarzem i obrazem Matki Bożej Częstochowskiej, uznawanym za relikwię Królestwa Polskiego. Dużą atrakcją na Jasnej Górze jest także skarbiec, sala rycerska, wieża, Muzeum 600-lecia oraz biblioteka OO. Paulinów, Bastion Św. Rocha, Golgota Jasnogórska i Kaplica Pamięci Narodu. Do innych sakralnych obiektów Częstochowy należą także: Źródło: Miejski Program Rewitalizacji dla Częstochowy Aktualizacja 2008, data odwiedzin: Dane za 2007 rok, źródło: data odwiedzin: Za: Badania i analiza ruchu pielgrzymkowo-turystycznego dla miasta Częstochowy, Instytut Turystyki, Warszawa Toruń 2006, str. 13 i następne. 23

24 Archikatedra Częstochowska Kościół Katedralny św. Rodziny zbudowany w stylu neogotyckim w latach , jeden z największych kościołów w Polsce; Kościół św. Andrzeja i św. Barbary zbudowany w latach , w okresie stanowił zespół klasztorny OO. Paulinów; w miejscu, w którym stoi kościół, tryska źródełko związane z legendą o profanacji obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w 1430 r., od 1891 r. jest to kościół parafialny; Kościół Najświętszego Imienia Maryi neogotycki, zbudowany w latach z trzema ołtarzami oraz obrazem NMP Niepokalanego Poczęcia autorstwa Rafała Hadziewicza; Kościół św. Jakuba zbudowany w latach jako cerkiew prawosławna Św. Cyryla i Metodego i w 1918 r. zamieniony na kościół rzymsko-katolicki, w stylu eklektycznym, zbudowany na planie krzyża greckiego; Kościół św. Zygmunta zbudowany około 1350 r., przebudowany na barokowy w XVIII w. Od 1382 r. kościół parafialny; Kościół Pana Jezusa Konającego wzniesiony w stylu neogotyckim w 1906 r.; Kościół ewangelicko-augsburski zbudowany w stylu neogotyckim w latach W Częstochowie zlokalizowane są również wcześniej wspomniane trzy historyczne cmentarze: (1) cmentarz na Kulach z częścią prawosławną i wyodrębnioną częścią grobów żołnierskich, (2) XVIIwieczny cmentarz św. Rocha, na którym znajdują się m.in. groby żołnierzy walczących w I wojnie światowej, a także m. in. grób poetki Haliny Poświatowskiej oraz (3) cmentarz żydowski, trzeci, największy cmentarz żydowski w Polsce z bogato zdobionymi nagrobkami z XIX wieku Sfera profanum Częstochowa posiada także zabytkowe obiekty świeckie, do których należą m. in. 17 : zespół zabytkowych kamienic o charakterze późnoklasycystycznym i eklektycznym przy ulicy 7 Kamienic, efektowne detale figurka św. Barbary, sztukateria, płaskorzeźby; zespół zabytkowych domów na Starym Rynku; budynek Kurii Archidiecezjalnej z 1870 r., późnoklasycystyczna kamienica mieszcząca bogatą kolekcję dzieł sztuki z cenną płaskorzeźbą Adoracja Dzieciątka z ceramiki pokrytej majoliką zdobiącą front budynku, w którym gościł papież Jan Paweł II; budynek Teatru im. A. Mickiewicza; zespół budynków Ratusza Miejskiego: jeden z symboli miasta, pamiątka połączenia Starej i Nowej Częstochowy w jeden organizm miejski, wzniesiony na siedzibę władz miasta w 1828 roku, w dwa lata po połączeniu miast poprzez wytyczenie Alei Najświętszej Maryi Panny, rzadki przykład przestrzennego ulokowania władz miejskich wzdłuż poprzecznej osi centralnego placu miasta, obecnie Ratusz jest głównym obiektem Muzeum Częstochowskiego, z wieży widokowej Ratusza można podziwiać panoramę śródmieścia Częstochowy; Willa Hoffmana, eklektyczna kamienica z XIX w., pałac Hantkego z początku XX w. z parkiem krajobrazowym w otoczeniu; zabytkowe kamienice przy Alei Najświętszej Maryi Panny; późnoklasycystyczna kamienica na rogu Alei Najświętszej Maryi Panny i ul. Nowowiejskiego obecnie Muzeum Pielgrzymowania; Dom Frankego, eklektyczna kamienica, wzorowana na architekturze wielkomiejskiej Berlina i Wiednia, przez lat łączy funkcje mieszkalne i handlowo-usługowe 18 ; dawne zajazdy przy ul. Krakowskiej i przy Alei Najświętszej Maryi Panny zbudowane w połowie XIX w., oraz dawna karczma przy ul. Mirowskiej, zbudowana prawdopodobnie na początku XVII wieku. Centrum miasta to Plac Władysława Biegańskiego z Ratuszem Miejskim, dawnym odwachem i pomnikiem Marszałka Józefa Piłsudskiego. Plac leży przy drodze pątniczej na Jasną Górę i dzieli Aleję Najświętszej Maryi Panny na tzw. drugą aleję - na wschód od placu, i trzecią aleję - na zachód od niego. Tutaj odbywają się imprezy kulturalne i rozrywkowe, koncerty i pokazy, a także uroczystości patriotyczne, obchody Dni Częstochowy i zabawy sylwestrowe. 17 Za: Badania i analiza ruchu pielgrzymkowo-turystycznego dla miasta Częstochowy, Instytut Turystyki, Warszawa Toruń 2006, str. 13 i następne. 18 Ibidem. 24

25 Częstochowa, jak większość miast polskich posiada również Stary Rynek, który był centralnym punktem dawnego miasta - Starej Częstochowy. W średniowieczu skupiały się na nim liczne szlaki handlowe. W obrębie Starego Rynku na uwagę zasługują: XVIII-wieczne kamienice pod numerami 21 i 23, wzniesiona w początkach XX w. kamienica pod numerem 14 oraz budynek dawnej karczmy z XVII wieku. Wskazując na turystyczne atrakcje Częstochowy, nie można nie wspomnieć o Alei Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie, ulicy będącej główną, reprezentacyjną arterią komunikacyjną centrum Częstochowy, która jest usytuowana równoleżnikowo. Aleja Najświętszej Maryi Panny ma długość 1,7 kilometra i szerokość 44 metry. Po jej bokach znajdują się dwie jezdnie i chodniki, a środkiem, między rzędami drzew, biegnie trzecia jezdnia przeznaczona dla pieszych, którą pielgrzymi docierają na Jasną Górę 19. Aleja Najświętszej Maryi Panny pełni funkcje handlowe, usługowe, finansowe i kulturalne. Przeważają tu kamienice klasycystyczne i późnoklasycystyczne, rzadziej eklektyczne; występuje również zabudowa współczesna. Z roku na rok budynki zlokalizowane przy Alei zyskują nowe elewacje, na ulicy pojawiają się elementy mebli miejskich, a także rzeźby, takie jak choćby ławeczka z brązu, na której siedzi najwybitniejsza częstochowska poetka - Halina Poświatowska z małym kotem u jej nóg, ławeczka Doktora Biegańskiego lekarza, społecznika i filozofa, czy fontanna Dziewczynka z gołębiami odsłonięta w maju 2009 roku. Przeciwlegle do Jasnej Góry, na Szlaku Orlich Gniazd zlokalizowana jest Złota Góra - wzniesienie na Szlaku Orlich Gniazd kamieniołom, zbudowany z wapienia. Pionowa ściana Złotej Góry piętrzy się na wschód od Alei, na tyłach ulicy Złotej na Zawodziu. Z tego miejsca rozciąga się rozległa panorama Częstochowy. Wapień był swego czasu bardzo popularnym materiałem budowlanym, a z wydobytego tutaj kamienia powstało wiele częstochowskich budynków. Obecnie wyrobiska są już nieczynne i stanowią swoistą atrakcję turystyczną 20. W ostatnich latach dostrzeżono turystyczne walory Złotej Góry i planuje się tu utworzenie parku - miejsca spacerów i rekreacji na wschód od Alei Najświętszej Maryi Panny. Już podjęto działania związane z budową drogi dojazdowej do kamieniołomu i niewielkiego parkingu na dnie wyrobiska w pobliżu punktu widokowego 21. Dużym walorem miasta są także parki jasnogórskie, w tym Park ks. Stanisława Staszica - utworzony w 1826 roku na wschodnim stoku Jasnej Góry. W 1909 roku był miejscem organizacji Krajowej Wystawy Przemysłu i Rolnictwa. Z tego okresu pochodzą: secesyjny Pawilon Wystawowy Muzeum Częstochowskiego; unikalna, jedyna w Polsce zagroda włościańska; drewniana, stylowa altana oraz Obserwatorium Astronomiczne. Przestrzeń Parku urozmaicają stawki i fontanny. Wśród zieleni występują rzadkie gatunki drzew i krzewów, m.in. sosna czarna, jałowiec chiński, jesion pensylwański i daglezja zielona. Tu zlokalizowany jest również Park 3 Maja - założony w 1838 roku, usytuowany na wschodnim zboczu Jasnej Góry. Mieszczą się tu m. in. korty tenisowe ze stylowym pawilonem. Obok pomnika Stanisława Moniuszki gromadzą się szachiści. W parku rośnie 1581 okazów drzew i krzewów, należących do 83 gatunków i odmian. Gatunki obce pochodzą głównie z Ameryki Południowej i Azji 22. Dziś parki jasnogórskie są miejscem wypoczynku dla mieszkańców Częstochowy i pielgrzymów Okolice Częstochowy Okolice Częstochowy są częścią malowniczej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, która rozciąga się od północy pomiędzy Wieluniem a Częstochową i Krakowem, na południu. Wyżyna Krakowsko- Częstochowska nazywana jest również Jurą Krakowsko-Częstochowską, Jurą Krakowską i Jurą Polską. Ze względu na piękno krajobrazu Wyżyna należy do najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce. Jura jest także stolicą wspinaczkową Polski. Znajduje się tu wiele ścianek oficjalnie do tego przeznaczonych oznaczonych w skali od II do co do stopnia trudności. 19 Źródło: Wikipedia, data odwiedzin na stronie: Ibidem. 21 Za: Gazeta Wyborcza, data odwiedzin: Źródło: strona internetowa Urzędu Miasta Częstochowy, data odwiedzin:

26 Dzięki korzystnej rzeźbie terenu obszar Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej był idealnym miejscem do budowy warowni obronnych. Wybudowano tu wiele zamków, których pozostałości tworzą tzw. Szlak Orlich Gniazd. Znajdują się tu tereny wspinaczki skałkowej, szlaki rowerowe, konne, tory dla quadów. Szlak Orlich Gniazd biegnie z Krakowa do Częstochowy i obejmuje 15 zamków i ruin zamków. W okolicach Częstochowy, na Szlaku Orlich Gniazd zlokalizowane są XIV-wieczne ruiny zamku w Olsztynie, które stanowią jedną z większych atrakcji okolic Częstochowy. Zamek wzniesiono w XIV wieku na wzgórzu pośród licznych wapiennych skał. Jego fundatorem był król Kazimierz Wielki. Warownia stanowiła ważny element w systemie zabezpieczenia granicy państwa polskiego od strony Śląska. Od połowy XVII wieku zamek popadał w ruinę. W roku 1722 zamek częściowo rozebrano celem uzyskania materiału budowlanego m.in. do odbudowy spalonego kościoła w Olsztynie. Dziś stanowi udostępnioną dla turystów, malowniczą ruinę. W okolicach miasta znajdują się także liczne i jedne z najgłębszych jaskiń krasowych w Polsce, które są jedną z największych w kraju atrakcji dla speleologów i miłośników przyrody. Takie usytuowanie Częstochowy sprzyja uprawianiu turystyki kwalifikowanej, pieszej i agroturystyki. W okolicach Częstochowy przygotowanych jest ok. 700 km znakowanych szlaków turystycznych, a zalewy w Poraju i Blachowni umożliwiają uprawianie sportów wodnych. Przez Częstochowę przebiegają (tu mając swój początek lub zakończenie) następujące oznaczone szlaki turystyczne: I Jurajski Rowerowy Szlak Orlich Gniazd (czerwony, 165 km), II Jurajski Rowerowy Szlak Zygmunta Krasińskiego (zielony, 70 km), III Jurajski Rowerowy Szlak Olsztyński (czarny,16,3 km), IV Jurajski Rowerowy Szlak Dębowcówka (niebieski, 15,5 km), Szlak Jury Wieluńskiej (czerwony, 60 km), Szlak Orlich Gniazd (czerwony, 62 km), Szlak Walk 7 Dywizji Piechoty (zielony, 31 km) Inne oferty Baza noclegowa Według danych Statystyki Publicznej GUS w Częstochowie za 2006 rok dostępnych było 3960 miejsc noclegowych, z których w jednym roku skorzystało osób. Według informacji o bazie noclegowej na stronie internetowej Urzędu Miasta Częstochowy funkcjonuje tu 10 hoteli, w tym: trzy hotele 3-gwiazdkowe, pięć 2-gwiazdkowych i dwa 1-gwiazdkowe. Miasto nie posiada hoteli cztero- i pięciogwiazdkowych. W Częstochowie funkcjonuje także jeden, 3-gwiazdkowy camping Oleńka oraz Szkolne Schronisko Młodzieżowe II kategorii. Noclegi oferują także domy i hotele studenckie (4 obiekty). Bogatą ofertę noclegową dysponują również organizacje kościelne, które oferują pielgrzymom cztery obiekty znajdujące się w ewidencji UM: Dom Pielgrzyma im. Jana Pawła II, Dom Rekolekcyjny, Dom Rekolekcyjno-Formacyjny oraz Hale Noclegowe. W mieście funkcjonują także 22 obiekty oferujące kwatery i pokoje gościnne, będące małymi hotelikami i pensjonatami 23. Ocena jakości i stopień korzystania z noclegów przez przyjezdnych został przedstawiony w części piątej niniejszego opracowania, zawierającej wyniki badania ankietowego. 23 Źródło: Miejski System Informacji Turystycznej, data odwiedzin:

27 3.5. Wskaźnikowa analiza potencjału turystycznego Częstochowy Na potrzeby analizy potencjału turystycznego miasta Częstochowy opracowano wskaźniki potencjału turystycznego i zastosowano je do pięciu miast: Częstochowy, Kielc, Opola, Lublina i Torunia. Przyjęto, że określając potencjał turystyczny miasta Częstochowy należy dokonać analizy porównawczej miast, które z racji podobnego charakteru, wielkości, a także położenia mogą być w pewnych aspektach miastami konkurentami wobec Częstochowy. Zarówno Kielce jak i Opole to miasta leżące w bezpośredniej bliskości Częstochowy, co więcej charakteryzują się podobną wielkością. Co więcej Kielce mają swój odpowiednik Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w postaci bliskości Gór Świętokrzyskich. Lublin włączono do analizy ze względu na podobny charakter miasta oraz położenie w bliskim sąsiedztwie. Z kolei Toruń jest miastem niewielkim, o dużym potencjale turystycznym, posiadającym zabytki świeckie i sakralne, gromadzącym turystów z Polski i zagranicy. Warto zauważyć, że wszystkie analizowane miasta przed reformą administracyjną miały status miasta wojewódzkiego, obecnie zaś tylko trzy z nich są stolicami województw. Wszystkie wykorzystane wskaźniki mają charakter wskaźników zbiorczych, zbudowanych w oparciu o dane zastane. Sama zasada ich konstrukcji wzorowana jest na konstrukcji szeregu klasycznych wskaźników społeczno-ekonomicznych (poczynając od Wskaźnika Rozwoju Społecznego /HDI Human Development Index/ a kończąc na wskaźnikach wykorzystanych przez PricewaterhouseCoopers raportów na temat potencjału siedmiu największych miast polskich 24 ). Wskaźniki zbiorcze potencjału turystycznego zostały zaprezentowane jako stopień procentowego odchylenia od wartości 100 (wyrażającej średnią dla pięciu badanych miast wartość branych pod uwagę parametrów). Taka konstrukcja wskaźnika umożliwia szybkie i proste określenie pozycji analizowanego miasta na tle pozostałych. Wartość wskaźnika powyżej 100 oznacza, że pod względem wybranych parametrów miasto pozytywnie wyróżnia się na tle pozostałych, zaś wartość poniżej 100, oznacza, że badane miasto odstaje od pozostałych w określonym obszarze. Przyjęta zasada zliczania syntetycznych wskaźników nie zakłada ważenia wskaźników cząstkowych. Innymi słowy mówiąc, wkład poszczególnych wskaźników cząstkowych w ostateczną, końcową wartość wskaźnika zbiorczego jest każdorazowo taki sam (wskaźnik zbiorczy jest średnią arytmetyczną wartości przyjmowanych przez wskaźniki cząstkowe). Zaproponowane wskaźniki są stosunkowo nieskomplikowane i opierają się na łatwych do zlokalizowania i pozyskania, rzetelnych danych. Źródłem danych statystycznych potrzebnych do opracowania poniższych wskaźników są dane Głównego Urzędu Statystycznych (w tym: Bank Danych Regionalnych za rok i inne dostępne dane) Lista wskaźników potencjału turystycznego WSKAŹNIK I. KULTURA 1. Liczba muzeów łącznie z oddziałami w przeliczeniu na 1 mieszkańca 2. Wielkość księgozbiorów bibliotek w przeliczeniu na 1 mieszkańca 3. Liczba wystaw w obiektach wystawienniczych w przeliczeniu na 1 mieszkańca 4. Wysokość wydatków gminy na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego w przeliczeniu na 1 mieszkańca 5. Liczba miejsc na widowni w kinach stałych w przeliczeniu na 1 mieszkańca 6. Liczba seansów ogółem w kinach stałych w przeliczeniu na 1 mieszkańca WSKAŹNIK II. SPORT 1. Liczba klubów sportowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca 24 Zob. Raporty o wielkich miastach Polski dotyczące siedmiu miast (Gdańsk, Katowice, Kraków, Łódź, Poznań, Warszawa, Wrocław) opracowane przez PricewaterhouseCoopers, które ukazywały się we fragmentach w odpowiednich dodatkach lokalnych Gazety Wyborczej w dniach 5-9 marca 2007 roku. Pełne wersje raportów dla poszczególnych miast (format PDF) można pobrać ze strony internetowej: data odwiedzin na stronie: Dane za rok 2008 w czasie prowadzenia analizy wskaźnikowej nie były jeszcze udostępnione przez Główny Urząd Statystyczny. 27

28 2. Liczba członków klubów sportowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca 3. Wysokość wydatków gminy na kulturę fizyczną i sport w przeliczeniu na 1 mieszkańca 4. Liczba klubów sportowych w I-szych ligach WSKAŹNIK III. ROZRYWKA I REKREACJA 1. Liczba domów i ośrodków kultury, klubów i świetlic - instytucje w przeliczeniu na 1 mieszkańca 2. Liczba imprez organizowanych przez domy i ośrodki kultury, kluby i świetlice w przeliczeniu na 1 mieszkańca 3. Wielkość terenów zieleni miejskiej w przeliczeniu na 1 mieszkańca 4. Liczba pomników przyrody WSKAŹNIK IV. TURYSTYKA 1. Liczba turystycznych obiektów zbiorowego zakwaterowania 2. Liczba miejsc noclegowych 3. Liczba noclegów udzielonych rezydentom 4. Liczba zabytków wpisanych do rejestru zabytków 5. Liczba pomników historii 6. Wysokość wydatków gminy na turystykę i sport w przeliczeniu na 1 mieszkańca 7. Szacowana, rzeczywista liczba turystów Prezentacja wyników analizy wskaźnikowej Poniższa tabela prezentuje wartości poszczególnych wskaźników informujących o stanie analizowanych potencjałów miast w podziale na cztery obszary wskaźnikowe. Wartości poszczególnych wskaźników opierają się na zagregowanych danych statystycznych. Tabela 3. Wyniki analizy wskaźnikowej dla pięciu miast. Częstochowa Lublin Kielce Opole Toruń Wskaźnik I - Kultura 83,0% 67,7% 99,6% 113,1% 136,6% Wskaźnik II - Sport 128,8% 101,5% 105,7% 58,7% 105,3% Wskaźnik III - Rozrywka i rekreacja 62,7% 118,7% 124,0% 84,2% 110,4% Wskaźnik IV - Turystyka 137,8% 111,1% 59,1% 31,5% 160,5% Zbiorczy Wskaźnik Potencjału Turystycznego 103,1% 99,8% 97,1% 71,9% 128,2% Obrazowo wyniki analizy wskaźnikowej prezentuje Błąd: Nie znaleziono źródła odwołania na kolejnej stronie. Krzywa granatowa to krzywa prezentująca potencjał turystyczny Częstochowy, czerwona to krzywa Kielc, zielona Opola, żółta - Lublina, niebieska zaś - Torunia. Analizując powyższy wykres należy zwrócić uwagę na kształt i wielkość wyrysowanej figury. Największa figura, która zajmuje największy obszar wykresu należy do Torunia, to zaś świadczy o tym, że w świetle przeprowadzonej analizy wskaźnikowej, miasto Kopernika ma największy potencjał turystyczny. Najmniejszy obszar wykresu zajmuje krzywa zielona, która jest krzywą Opola, co świadczy o najniższym potencjalne turystycznym wśród pięciu analizowanych miast. 28

29 Wykres 1. Wyniki analizy wskaźnikowej dla pięciu miast. KULTURA 200% 150% 100% 50% TURYSTYKA 0% SPO RT RO ZRYWKA I REKREACJA Częstoc howa Lublin Kielc e O pole Toruń Jak zatem wydać, najbardziej równomierny kształt figury na wykresie należy do Lublina, co świadczy o w miarę równomiernym potencjale analizowanych obszarów (cztery obszary posiadają zbliżone wartości wskaźników). Najmniej zrównoważony potencjał obserwuje się w przypadku Opola, gdzie występują największe różnicie pomiędzy analizowanymi obszarami wskaźnikowymi Komentarz do wyników analizy Figura Częstochowy jest rozciągnięta poziomo, co oznacza, że największy potencjał miasta istnieje w obszarze turystyki i sportu, niższy potencjał leży w sferze kulturalnej i rozrywkoworekreacyjnej. Wysoki wynik Częstochowy uzyskany w obszarze turystyki (137,8%) jest w dużej mierze zbudowany na wysokiej liczbie turystów odwiedzających miasto każdego roku. Wysoki wynik Częstochowy w obszarze sportu (128,8%) jest efektem włączenia do analizy wskaźnikowej danych o liczbie klubów sportowych będących w najwyższych klasach rozgrywek. Dwa kluby sportowe z Częstochowy obecne w ekstraligach bardzo popularnych w Polsce dyscyplin sportu (siatkówka i żużel) wpłynęły na dobry i konkurencyjny wynik miasta na tle pozostałych. Przeprowadzona analiza wskaźnikowa pozwala zaobserwować słabe strony miasta na tle pozostałych. Jak wspomniano powyżej, Częstochowa charakteryzuje się dosyć niskim potencjałem kulturalnym (83,0%) i rekreacyjno-rozrywkowym (62,7%). Co wpłynęło na taki wynik? W obszarze kultury Częstochowa uzyskała najniższe wyniki spośród analizowanych miast w dwóch obszarach: (1) księgozbiór bibliotek w przeliczeniu na 1 mieszkańca oraz (2) miejsca na widowni w kinach stałych (w tym zakresie obecnie sytuacja lepsza - po otwarciu drugiego multipleksu). W obszarze rozrywki i rekreacji Częstochowa odstaje poprzez (1) niski odsetek instytucji kultury takich jak domy i ośrodki kultury, kluby oraz świetlice w przeliczeniu na jednego mieszkańca, a także poprzez (2) niski odsetek imprez kulturalnych organizowanych przez te instytucje. Ponadto, Częstochowa posiada najmniej pomników przyrody spośród badanych miast. 29

30 3.6. Opinie i oczekiwania mieszkańców Częstochowy Kolejny rozdział opracowania obejmuje weryfikację opinii mieszkańców Częstochowy na temat rozwoju i promocji miasta na podstawie przeprowadzonych badań przez Wydział Zarządzania Politechniki Częstochowskiej pt. Opinie mieszkańców Częstochowy na temat rozwoju i promocji miasta jako centrum turystycznego na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy w 2008 roku 26. Raport przygotowany przez zespół Politechniki Częstochowskiej jest na tyle reprezentatywny, że przywołanie wniosków z badań opinii mieszkańców na potrzeby audytu turystycznego Częstochowy jest w pełni uzasadnione. Mieszkańcy Częstochowy wskazują na najbardziej charakterystyczne miejsca w mieście, do których należą: Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, częstochowskie muzea i zabytki oraz Huta Częstochowa. Badania wykazały, że najbardziej oczekiwany przyszły charakter miasta jest związany z obszarem turystyki i pielgrzymkami. Zdecydowana większość mieszkańców Częstochowy uważa, że miasto jest raczej atrakcyjne lub atrakcyjne, zaś jego największą szansą turystyczną jest wykorzystanie położenia geograficznego na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Rozwój turystyki w Częstochowie, w opinii mieszkańców w największej mierze może się przyczynić do wzrostu wydatków przeznaczanych na inwestycje komunalne, w drugiej kolejności zaś do uzyskiwania przez miasto wyższych podatków ze sklepów, obiektów gastronomicznych i punktów usługowych, w których turyści zostawiać będą większe pieniądze. Według przeprowadzonych badań, do największych atutów miasta, w opinii jego mieszkańców należy: Jasna Góra, położenie geograficzne oraz historia miasta. Te elementy, w ich opinii nie są wystarczająco wykorzystywane w budowie wizerunku miasta. Słabe strony miasta w sferze życia codziennego mieszkańców wiążą się z niskim bezpieczeństwem na ulicach, niewystarczającą liczbą miejsc noclegowych w hotelach oraz z niewystarczającą liczbą lokali gastronomicznych. Do niedostatków w sferze rekreacji i rozrywki w pierwszej kolejności należy ogólny dostęp do obiektów sportowo-rekreacyjnych, w drugiej kolejności imprezy kulturalne, w trzeciej zaś duże imprezy terenowe. Prawie połowa badanych mieszkańców Częstochowy nie upatruje niebezpieczeństwa związanego z natłokiem turystów, 1/3 zaś widzi takie zagrożenie. W świetle atutów i słabych stron Częstochowy mieszkańcy widzą dużą szansę w rozwoju usług turystycznych miasta w kontekście potrzeby promocji jej walorów, co więcej - mieszkańcy w wysokim stopniu legitymizują wydatki władz miasta na cele promocyjne. Największe szanse na turystyczną promocję Częstochowy mieszkańcy upatrują w mediach oraz w organizowaniu/ uczestniczeniu Częstochowy w promocyjnych imprezach za granicą. 4. GRUPY DOCELOWE DZIAŁAŃ STRATEGICZNYCH Fundamentalne pytanie, jeżeli chodzi o określenie grup docelowych działań strategicznych Miasta Częstochowy, można sformułować następująco: czy i gdzie szukać (w jakich kategoriach wiekowych, w jakich grupach etosowych, wśród wyznawców jakich stylów życia?) ewentualnej rezerwy i uzupełnienia tradycyjnej populacji turystów odwiedzających Częstochowę (zatem przede wszystkim pielgrzymów udających się na Jasną Górę). Grupa docelowa dla strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa powinna zbliżać się do następującej struktury: A. Rdzeń tradycyjnie turyści pielgrzymkowi zorganizowani w grupy indywidualni z Polski, spośród polonii, z zagranicy 26 Źródło: strona internetowa Urzędu Miasta Częstochowy, data odwiedzin:

31 B. Segmenty wokół rdzenia pielgrzymi nowego typu, nowa generacja turystów pielgrzymkowych (młodzież + młodzi / 30-/, raczej z ośrodków wielkomiejskich, wykształcenie i dochody wyraźnie powyżej średniej krajowej, wysokie aspiracje społeczne i kulturalne. Osoby te odróżnia od pielgrzymów tradycyjnych (1) brak zainteresowania tradycyjnie zorganizowanymi (więc niskobudżetowymi ) pielgrzymkami; charakteryzuje je raczej oczekiwanie profesjonalnej obsługi (noclegowej, komunikacyjnej, gastronomicznej) oraz (2) znacznie większa otwartość na pozareligijne atrakcje (kulturalne, rekreacyjne, nawet czysto ludyczne). Obietnica: Częstochowa = cel pielgrzymki + szansa na dodatkowe atrakcje nie związane już z religią (wizyta w Częstochowie = swoiste dwa w jednym, czyli uzasadnienie religijne + określone uzasadnienia odwołujące się do różnie rozumianych przyjemności o bardziej przyziemnym charakterze, jeszcze inaczej mówiąc: Częstochowa broni się zarówno w przypadku kalkulacji dokonywanej w roli osoby wierzącej, jak i w przypadku kalkulacji dokonywanych w roli konsumenta, osoby zorientowanej na określone konsumpcyjne doświadczenia/przyjemności). C. Segmenty poboczne, ale wzrastającego znaczenia osoby identyfikujące się z nowoczesnym katolicyzmem (raczej młodzi i stosunkowo młodzi / 30-/, ponadprzeciętnie wykształceni, mieszkańcy dużych miast, zorientowani na wartości postmaterialistyczne, o dochodach powyżej średniej krajowej, duchowi spadkobiercy J. Owsiaka /WOŚP/ i ojca J. Góry /Lednica/). Obietnica: Częstochowa = miasto, w którym można się przekonać, że katolicyzm i duchowość katolicka rozwija się i nie przestaje być atrakcyjną propozycją, tak religijną jak i kulturową (festiwale, koncerty, przeglądy, warsztaty itd.). turyści laiccy (raczej młodzi i stosunkowo młodzi /30-/, ponadprzeciętnie wykształceni, mieszkańcy dużych miast, zorientowani na wartości postmaterialistyczne, o dochodach powyżej średniej krajowej). Obietnica: Częstochowa = miasto z atrakcjami turystycznymi dla wymagającego odbiorcy (np. turystyka tematyczna), miasto pozbawione wad kurortu (takich jak wysokie ceny, zatłoczenie, elementy snobizmu społecznego itd.). turyści zorientowani na aktywny wypoczynek (młodzi i stosunkowo młodzi /30-/ indywidualiści, ale też zorientowani na wartości rodzinne w średnim wieku /30+/, ponadprzeciętnie wykształceni, mieszkańcy dużych miast, zorientowani na wartości postmaterialistyczne, o dochodach powyżej średniej krajowej). Obietnica: Częstochowa/region częstochowski = jedno z najbardziej atrakcyjnych krajobrazowo miejsc w Polsce, idealne warunki do aktywnego wypoczynku (wspinaczka skałkowa, turystyka rowerowa itp.), miasto-baza wypadkowa (m.in. Kielce, Kraków, Łódź), miasto bez wad modnego kurortu (rozsądne ceny, przyjaźni i otwarci mieszkańcy, bezpretensjonalność). 5. BADANIA WIZERUNKOWE MIASTA CZĘSTOCHOWY I JEGO OFERTY 5.1. Informacje wstępne Część piąta niniejszego dokumentu prezentuje wyniki badań ilościowych na temat wizerunku miasta Częstochowy i jakości jego oferty w oczach przyjezdnych. Dodatkowo, rozdział ten zawiera porównanie wyników badań przeprowadzonych na potrzeby Strategii promocji turystycznej miasta Częstochowy na lata z wynikami badań przeprowadzonych w 2006 roku przez Instytut Turystyki na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy w ramach projektu COESIMA będącego częścią programu europejskiego INTERREG IIIC Południe, pt. Badania ruchu pielgrzymkowego i turystycznego w Częstochowie Źródło: strona internetowa Urzędu Miasta Częstochowy, data odwiedzin na stronie: , 31

32 5.2. Cele badania Głównym celem badania było poznanie opinii przyjezdnych na temat wizerunku Częstochowy i oceny miejskiej oferty turystycznej. Cele szczegółowe badania nakierowane były na uzyskanie następujących odpowiedzi: 1. Jaka jest struktura społeczno-demograficzna osób odwiedzających Częstochowę? 2. Jakie są główne i poboczne cele odwiedzin? 3. W jakich sposób przyjezdni spędzają czas w mieście? 4. Z jakich usług miasta korzystają przyjezdni? 5. Jaka jest ocena usług i oferty turystycznej miasta? 6. Jaki jest wizerunek miasta? 7. Jakie są mocne i słabe strony miasta? Dodatkowo, badania miały na celu zaktualizowanie danych dotyczących opinii przyjezdnych na temat oferty turystycznej Częstochowy i jej wizerunku uzyskanych w toku badań przez Instytut Turystyki zrealizowanych w 2006 roku Metodologia badań Badanie wśród przyjezdnych do Częstochowy zostało zrealizowane w dniach od 8 do 22 maja 2009 roku metodą bezpośredniego wywiadu kwestionariuszowego 28 face-to-face (Papier and Pencil Interview) na próbie N=240 osób. Badanie zasadnicze poprzedzone było pilotażem narzędzia badawczego zrealizowanego na próbie N= Dobór próby do badania był kwotowo-losowy, uwzględniający następujące kryteria prekwalifikujące respondentów do badania: lokalizacja realizacji badania: 5 wybranych lokalizacji w mieście (wykaz poniżej), płeć: naprzemienność płci, wiek: nie mniej niż 15 lat, miejsce zamieszkania: bycie nie-częstochowianinem, cel wizyty w Częstochowie: pielgrzym (ok. 65% próby) versus turysta/ interesant (35% próby). Badanie zostało przeprowadzone w następujących lokalizacjach miasta: Lokalizacja Liczba wywiadów 1. Okolice Jasnej Góry N= Aleja Najświętszej Maryi Panny N=45 3. Okolice Domu Pielgrzyma N=45 4. Centrum Handlowe Schott N=15 5. Miejskie Centrum Informacji N=15 Ze względu na pielgrzymkowy charakter Częstochowy przyjęliśmy założenie, że największa cześć wywiadów (50%) zostanie przeprowadzona w okolicach Jasnej Góry i w okolicach Domu Pielgrzyma (ok. 19%), jednakże aby nie pominąć przyjezdnych przybyłych do miasta w celach świeckich, wywiady kwestionariuszowe zostały również zrealizowane na głównej, reprezentacyjnej ulicy miasta, w okolicach Centrum Handlowego Schott i Miejskiego Centrum Informacji Prezentacja wyników badań 28 Kwestionariusz wykorzystany w naszym badaniu znajduje się w załączniku do niniejszego raportu. 29 Badanie pilotażowe nie ujawniło żadnych trudności czy błędów. Na podstawie analizy uzyskanych ankiet pilotażowych przygotowano dodatkową instrukcję popilotażową dla ankieterów na potrzeby dalszych prac badawczych. Instrukcje te dotyczyły głównie technicznej strony badania (np. przestrzeganie reguł przejścia, sposobu zadawania niektórych pytań, wyraźnego zaznaczania odpowiedzi, uzyskiwania konkretnych odpowiedzi). 32

33 Prezentacja wyników badań obejmuje następujące obszary: (1) Struktura społeczno-demograficzna respondentów, (2) Powtarzalność odwiedzin, (3) Sposób dotarcia, (4) Cele wizyty w mieście, (5) Czas pobytu, (6) Korzystanie z usług, (6) Wydatki przyjezdnych, (7) Pozytywne strony miasta oraz (8) Negatywne strony miasta Struktura społeczno-demograficzna respondentów Niniejszy podrozdział prezentuje charakterystykę osób biorących udział w badaniu ze względu na podstawowe cechy społeczno-demograficzne, takie jak: płeć, wiek, wykształcenie, sytuacja pracy, miejsce zamieszkania i wielkość dochodów. W kolejnych podrozdziałach przedstawiamy zachowania przyjezdnych i ich opinie o Częstochowie w odniesieniu do tych zmiennych. W badaniu wzięło udział 51,3% kobiet oraz 48,7% mężczyzn. Poniższy wykres prezentuje strukturę wieku osób biorących udział w badaniu. Wykres 2. Struktura wieku respondentów. [Pyt. M2.Wiek] (N=240) lat lat 10% lat 2% Powyżej 65 lat 3% 15 lat 17 lat 5% 12% lata 21% lat 24% lat 23% Jak zatem wynika z powyższego wykresu, największą grupę badanych stanowiły osoby w wieku od 31 do 40 lat (24%), w drugiej kolejności - osoby w wieku od 25 do 30 lat (23%), w trzeciej zaś w wieku od 18 do 24 lat (21,0%). W grupie badanych znalazło się 15% osób w wieku powyżej 50 roku życia, w tym: 10% osób w wieku od lat, 2% w wieku id 61 do 65 lat oraz 3% osób w wieku powyżej 65 lat. Kolejny wykres prezentuje strukturę badanych osób ze względu na ich wykształcenie. Wykres 3. Struktura wykształcenia respondentów. [Pyt. M3. Wykształcenie] (N=240). Podstawowe lub niepełne podstawowe 5% 23% 8% 4% 1% Niepełne zawodowe Zasadnicze zawodowe Średnie zawodowe/ tec hniczne 13% 23% 23% Średnie/ ogólnokształc ące Polic ealne Wyższe (w tym licencjat) Odmowa odpowiedzi W badaniu wzięło udział po 23% osób z wykształceniem: zasadniczym zawodowym, średnim zawodowym lub technicznym oraz wyższym. Oprócz tego, w badaniu uczestniczyło 13% osób z wykształceniem średnim ogólnokształcącym i 8% osób z wykształceniem podstawowym i niepełnym podstawowym. 33

34 Wśród badanych największą grupę osób stanowiły osoby pracujące, w tym w pierwszej kolejności osoby prowadzące własną działalność gospodarczą (8,8%), w drugiej zaś pracownicy biurowi (8,3%). Wśród osób niepracujących dominowali uczniowie i studenci (13,3%). W próbie znalazła się także grupa bezrobotnych oraz emerytów i rencistów (po 6,7%). W próbie 240 respondentów zdecydowaną większość tworzyły osoby z kraju (98,8%), natomiast na pytania ankieterów odpowiedziały tylko 3 osoby z zagranicy (Anglia i Niemcy). Ze względu na niską liczebność tej kategorii respondentów nie wyodrębniamy ich opinii z próby całkowitej. Wśród polskich respondentów największą grupę stanowiły osoby z województwa śląskiego aż 60,8%, w drugiej kolejności mieszkańcy Małopolski (8,4%), w trzeciej mieszkańcy Opolszczyzny (5,1%), następnie osoby zamieszkujące województwo łódzkie (4,6%), a dalej mieszkańcy województwa świętokrzyskiego (4,2%). Wśród pozostałych kierunków przybycia do Częstochowy znaleźli się mieszkańcy następujących województw: mazowieckie, dolnośląskie, kujawskopomorskie, wielkopolskie, warmińsko-mazurskie, pomorskie, podkarpackie, zachodniopomorskie, lubuskie (poniżej 4% odpowiedzi, w kolejności malejącej). Poniżej zamieszczamy mapę wskazującą na natężenie kierunków przyjazdów do Częstochowy. Mapa 1. Stopień natężenia kierunków przyjazdów do Częstochowy według województw [Pyt. M5. Miejsce zamieszkania] (N=240). Jak zatem wynika z powyższej mapy, oprócz mieszkańców województwa śląskiego Częstochowę najczęściej odwiedzają przyjezdni z województw ościennych, z południowej i centralnej Polski. 34

35 Wśród przyjezdnych do Częstochowy najliczniejszą grupę stanowią mieszkańcy wsi (33%), z czego największą część stanowią mieszkańcy wsi śląskich. Istotną część mieszkańców wsi przybyłych do Częstochowy to osoby, które wizytują miasto po raz dziesiąty i więcej, w celach służbowych i handlowych (np. zakupy), planujących przyjazd do miasta jeszcze w tym roku. Można więc przyjąć, że grupa ta to stali bywalcy miasta. Stosunkowo sporą część odwiedzających Częstochowę stanowią mieszkańcy dużych miast (pomiędzy 200 tys. a 500 tys. mieszkańców i powyżej 500 tys. mieszkańców) łącznie 15%. Poniższy wykres obrazowo prezentuje omawianą sytuację. Wykres 4. Struktura wielkości miejsca zamieszkania respondentów [Pyt. M6. Wielkość miejscowości zamieszkania] (N=240) Wieś 20% 19% 8% M iasto do 20 tys. mieszkańc ów M iasto pomiędzy 20 a 100 tys. 4% M iasto od 100 do 200 tys. mieszkańc ów 33% 5% 11% M iasto od 200 do 500 tys. mieszkańc ów M iasto pow. 500 tys. mieszkańc ów Odmowa odpowiedzi Badanych poproszono również o podanie wielkości dochodu przypadającego na jednego członka gospodarstwa domowego (netto). Poniższa tabela prezentuje procentowy rozkład uzyskanych odpowiedzi. Tabela 4. Wielkość dochodu przypadająca na 1 członka gospodarstwa domowego (netto - na rękę) (N=240) 240 Ogółem 100,0% M7. Wielkość dochodu przypadająca na 1 członka gospodarstwa domowego (netto - na rękę) Poniżej 500 złotych 4,6% złotych 19,6% złotych 10,0% złotych 8,3% złotych 7,9% złotych 4,6% złotych 1,7% złotych 1,3% złotych 0,4% Powyżej złotych 0,4% Odmowa odpowiedzi 41,3% Największy odsetek osób biorących udział w badaniu osiągało dochód na jednego członka gospodarstwa domowego w przedziale od 501 do 800 złotych (19,6%) oraz w przedziale od 801 do 1000 zł (10,0%). Na pytanie o dochód nie opowiedziało nieco ponad 41,3% wszystkich badanych, ze względu na osobisty charakter zagadnienia. 35

36 Powtarzalność odwiedzin Jednym z celów badania było uzyskanie odpowiedzi na pytanie o częstość przyjazdów do Częstochowy. Wśród badanych najliczniejszą grupę stanowią osoby, które odwiedziły Częstochowę po raz dziesiąty i więcej (51%) i są to głównie uczniowie i studenci oraz dojeżdżający pracujący lub osoby przybyłe do miasta w celach zakupowych. Tylko 2% badanych odwiedziło Częstochowę po raz pierwszy, natomiast 5% - po raz drugi. Stosunkowo dużą grupę stanowią osoby, które przyjechały do miasta już po raz trzeci (17%). Poniższy wykres prezentuje rozkład odpowiedzi. Wykres 5. Powtarzalność odwiedzin Częstochowy. [Pyt. 1. Który raz jest P. w Częstochowie?] (N=240) Czwarta dziewiąta wizyta 25% Dziesiąta wizyta i więc ej 51% Po raz trzec i 17% Po raz drugi 5% Po raz pierwszy 2% Badanych pytaliśmy także o sposób przybycia do Częstochowy, to jest o to, czy dotarli do miasta w formie zorganizowanego przejazdu (wycieczka, pielgrzyma), czy też w samodzielnie, na własną rękę. Ponad ¾ badanych to osoby, które przybyły do miasta indywidualnie, pozostała część w grupie zorganizowanej. Z pewnością proporcje te są zachwiane poprzez udział w próbie dojeżdżających uczniów i studentów oraz osób pracujących. Można więc przyjąć, że udział grup zorganizowanych w stosunku do przyjezdnych na własną rękę jest nieco większy i dochodzi do ok. 50%. Takie założenie jest zbieżne z wynikami badań Instytutu Turystki, które wskazują, że udział grup zorganizowanych wśród wszystkich przyjezdnych wynosi ok. 60% 30. Zapytaliśmy respondentów o plany związane z ewentualnym, ponownym przyjazdem do Częstochowy. I tak, prawie połowa badanych wskazuje, że planuje przyjechać do miasta jeszcze w tym roku, z czego dużą część osób w tej grupie stanowią uczniowie i studenci, a ponad 2/3 z nich jest mieszkańcami województwa śląskiego. Można więc przypuszczać, że wielkość grupy planującej przyjazd do Częstochowy jeszcze w tym roku jest w dużej mierze zbudowana z odpowiedzi osób, które nie są mieszkańcami miasta, lecz sprowadza ich tutaj praca i szkoła (duża grupa osób deklarujących przyjazd do Częstochowy jeszcze w tym roku to osoby, które były w mieście dziesięć razy i więcej). Plany odwiedzin Częstochowy w przyszłym roku deklaruje 30% badanych, zaś 10% respondentów planuje przyjazd w ciągu 5 lat, tyle samo badanych nie potrafiła udzielić odpowiedzi na to pytanie ( trudno powiedzieć ). Tu należy dodać, że ponad 90% osób przyznaje, że będzie zachęcać rodzinę i/lub znajomych do odwiedzenia Częstochowy Sposób dotarcia W przypadku grup zorganizowanych najczęstszym organizatorem wyjazdu do Częstochowy jest parafia lub kościół aż 71% grup zorganizowanych. Organizator parafialny lub kościelny implikuje cel wycieczki, jej charakter jest więc zdecydowanie pielgrzymkowy. Dla 10% badanych, którzy przybyli do Częstochowy w grupie organizatorem był zakład pracy. Poniższa tabela prezentuje szczegółowy rozkład odpowiedzi. 30 Raport: Badania ruchu pielgrzymkowego i turystycznego w Częstochowie, Instytut Turystyki, Warszawa Toruń 2006, str

37 Tabela 5. Organizatorzy przyjazdów do Częstochowy grup zorganizowanych [Pyt. 3. Kto jest organizatorem wycieczki/ pielgrzymki do Częstochowy?] (N=69) 69 Ogółem 100,0% 3. Kto jest organizatorem wycieczki/ pielgrzymki do Częstochowy? Biuro podróży 2,9% Pielgrzymkowe biuro podróży 4,3% Parafia lub kościół 71,0% Szkoła 8,7% Zakład pracy 10,1% Inna instytucja 1,4% brak odpowiedzi 1,4% Warto zwrócić uwagę na fakt, że wśród organizatorów wyjazdów do Częstochowy znalazły się szkoły. Badania potwierdzają, że w kategorii wiekowej od 18 do 24 lat duża część przyjazdów do miasta to efekt działań zorganizowanych. Okres majowy jest czasem sprzyjającym wycieczkom i pielgrzymkom szkolnym, w tym grup maturzystów i studentów. Tylko niewielką rolę wśród organizatorów wycieczek do Częstochowy odgrywają biura podróży (2,9%) i pielgrzymkowe biura podróży (4,3%). Badanych zapytano również o to, czy wizyta w Częstochowie jest częścią dłuższej podroży czy wycieczki (Pyt. 4). Aż 98% badanych odwiedziło miasto jednokierunkowo, a tylko dla pozostałych 2% respondentów (N=5) wizyta w mieście jest częścią dłuższej wyprawy. Dla tych badanych Częstochowa znalazła się na następujących trasach wycieczkowych: Jura Krakowsko-Częstochowska, Częstochowa Strzelce Wielkie Prusicko, Częstochowa Kraków, Konstantynów Warszawa Częstochowa - Góry Świętokrzyskie. Badani, dla których Częstochowa jest jednym z punktów dłuższej podróży po kraju to najczęściej osoby w wieku od 18 do 40 lat, będące mieszkańcami miast powyżej 200 tys. i powyżej 500 tys. Tylko jedna z tych osób odwiedziła Częstochowę w grupie zorganizowanej (trasa: Konstantynów Warszawa Częstochowa - Góry Świętokrzyskie) Cele wizyty w mieście Badanych poproszono o wskazanie trzech najważniejszych powodów wizyty w mieście. Poniższy wykres prezentuje rozkład uzyskanych odpowiedzi. 37

38 Wykres 6. Cele wizyty w Częstochowie. [Pyt. 6. Proszę wskazać trzy najważniejsze powody P. wizyty w Częstochowie] (N=240) Cele religijne i pielgrzymkowe 72,5% Odwiedziny rodziny i/ lub znajomych Zakupy 16,7% 21,3% Zwiedzanie/ poznawanie zabytków 12,5% Poznanie walorów krajobrazowych i turystycznych miasta 10,4% Cele służbowe 8,8% Pobyt wypoczynkowy 7,9% Rozrywka Inne cele 5,8% 4,6% szkoła2,9%studia1,7% Wizyta u lekarza, szpital 2,5% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% Jak zatem wynika z powyższego wykresu, najważniejszym powodem wizyty w Częstochowie są cele religijne i pielgrzymkowe (72,5% odpowiedzi). Dla 2/3 badanych to właśnie Jasna Góra i obecne na niej obiekty sakralne są najczęściej wskazywanym celem odwiedzin w mieście. Najliczniejszą grupę osób deklarujących cele religijne i pielgrzymkowe stanowią osoby wieku od 25 lat wzwyż. Osoby młodsze znajdują także inne powody odwiedzin w mieście, co jest zrozumiałe, bowiem są to głównie uczniowie i studenci. Ci wskazują również na: rozrywkę (kluby, puby, dyskoteki), zakupy czy odwiedziny rodziny lub znajomych, a także cele edukacyjne (szkoła, uczelnia). Dla ¼ badanych wizyta w Częstochowie to okazja do odwiedzin rodzin i znajomych, zaś dla prawie 17% - do zakupów. Dopiero na czwartym miejscu (12,5%) badani, wśród powodów wizyty w Częstochowie wskazują na cele turystyczne, tzn. zwiedzanie i poznawanie zabytków. Walory krajobrazowe I turystyczne miasta przyciągają niewiele ponad 10% badanych, a niecałe 8% wskazuje również na pobyt wypoczynkowy. Dla niecałych 9% respondentów Częstochowa to także miejsce pracy, spotkań biznesowych, konferencji czy szkoleń, natomiast dla 4,6% badanych to miejsce, w którym zlokalizowana jest ich szkoła bądź uczelnia ( inne, jakie? ). Rozrywka, rozumiana jako imprezy kulturalne, koncerty, kluby czy puby przyciąga do Częstochowy niecałe 6% przyjezdnych. Kolejne pytanie kwestionariusza dotyczyło doprecyzowania charakteru wizyty w mieście i obejmowało tylko tych badanych, którzy wśród powodów odwiedzin Częstochowy wskazali na cele religijne i pielgrzymkowe. Na pytanie Czy przyjechał(a)by P. do Częstochowy jeszcze raz w innym celu niż religijny i pielgrzymkowy aż 56,9% respondentów (z próby N=174) odpowiedziało twierdząco. Biorąc pod uwagę odsetek odpowiedzi osób, które w poprzednim pytaniu wskazały na wizytę w mieście w celach religijnych i pielgrzymkowych, wynik ten wydaje się być raczej pozytywny, bowiem świadczy o tym, że przyjezdni znajdują w mieście także inne powody, dla których warto tu przyjechać. Należy jednak dodać, że aż 36,2% badanych nie potrafiło udzielić jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie ( trudno powiedzieć ), co z kolei wskazuje na brak wśród przyjezdnych wiedzy o pozareligijnych walorach miasta. Mimo to, tylko 6,9% pielgrzymów zadeklarowało, że nie przyjechałoby do Częstochowy w innych celach niż religijne Czas pobytu Kolejne pytanie kwestionariusza dotyczyło długości planowanego pobytu w Częstochowie. Poniższy wykres prezentuje procentowy rozkład uzyskanych odpowiedzi. 38

39 Wykres 7. Czas pobytu w Częstochowie. [Pyt. 8. Na jak długo przybył(a) P. do Częstochowy?] (N=240) Na jeden dzień bez noclegu 66,3% Na nie więcej niż 5 godzin 20,4% Na dwa dni z noclegiem 7,1% Na trzy cztery dni 3,8% Na pięć osiem dni 1,7% Na dziewięć dni i więcej 0,8% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% Ponad 86% przyjezdnych planowało pobyt jednodniowy, w tym tylko 20% miało pozostać na krócej niż 5 godzin. Osoby, które przybyły do Częstochowy w celach pielgrzymkowych w ponad 60% planują pozostać w mieście na jeden dzień bez noclegu, a tylko 10% z nich deklaruje pobyt dłuższy niż jednodniowy. Wśród wszystkich badanych osób niecałe 15% zadeklarowało, że zostanie w mieście powyżej jednego dnia, w tym największa część (7,1% próby) na dwa dni z noclegiem, 3,8% na 3 do 4 dni, nieco dłużej: 1,7% na 5-8 dni, i 0,8% - na 10 dni i dłużej. Wśród osób, które planowały dłuższy niż jednodniowy pobyt w mieście (N=32), aż 81,3% z nich nocowało w Częstochowie, z czego prawie 60% planowało nocleg u rodziny i znajomych, zaś niecałe 30% w domu misyjnym/ domu pielgrzyma. W trzeciej kolejności, osoby pozostające w Częstochowie na dłużej niż jeden dzień nocowały w kwaterach prywatnych (9,4%). Hotele, zajazdy i motele wśród tych badanych nie cieszą się popularnością (tylko po 3,1%). Ze względu na porę roku i chłodny maj pola kempingowe i namiotowe nie uzyskały żadnych wskazań, podobnie pensjonaty i schroniska młodzieżowe (po 0,0%). Poniższa tabela prezentuje rozkład procentowy uzyskanych odpowiedzi. Tabela 6. Korzystanie z bazy noclegowej [Pyt. 10. Z jakiej bazy noclegowej korzysta P. podczas wizyty w Częstochowie?] (N=32) 32 Ogółem 100,0% 10. Z jakiej bazy noclegowej korzysta P. podczas wizyty w Częstochowie? Nocleg u rodziny/ znajomych 56,3% Dom misyjny/ pielgrzyma/ rekolekcyjny 28,1% Kwatera prywatna 9,4% Motel/ zajazd 3,1% Hotel 3,1% brak odpowiedzi 0,0% Inne miejsce 0,0% Kemping/ pole namiotowe 0,0% Schronisko młodzieżowe/ hostel 0,0% Pensjonat 0,0% Korzystanie z usług Wśród osób odwiedzających Częstochowę, najczęstszą formą usługi gastronomicznej wykorzystywaną przez przyjezdnych jest bar szybkiej obsługi (aż 48,3% wskazań). W drugiej kolejności badani odwiedzają kawiarnie i cukiernie (35,8%), w trzeciej zaś restauracje (22,5%). Szczegółowy rozkład odpowiedzi na temat rodzajów wykorzystywanych usług gastronomicznych prezentuje poniższa tabela. 39

40 Tabela 7. Korzystanie z usług gastronomicznych [Pyt. 11. Z jakich usług gastronomicznych korzysta P. podczas wizyty w Częstochowie?] (N=240) 240 Ogółem 100,0% 11. Z jakich usług gastronomicznych korzysta P. podczas wizyty w Częstochowie? Proszę wskazać nie więcej niż 3. [Możliwość wielu odpowiedzi (wyniki nie sumują się do 100%)] Bar szybkiej obsługi 48,3% Kawiarnia/ cukiernia 35,8% Restauracja 22,5% Uliczny punkt gastronomiczny 15,8% Wcale nie korzystam/ mam swój prowiant Usługa gastronomiczna prowadzona przez siostry zakonne 15,4% 8,3% Inne rodzaje 3,8% Wśród innych rodzajów usług gastronomicznych badani wymieniali: pizzerie, puby i wyżywienie u rodziny. Przyjezdni głównie wybierają stosunkowo tani i szybki sposób wyżywienia w postaci barów szybkiej obsługi, niemniej jednak nieco ponad ¼ badanych korzysta z usług restauracji. W grupie tej dominują osoby w wieku od 31 do 40 lat, będące mieszkańcami większych miast, głównie z wykształceniem wyższym, a co za tym idzie o wyższych zarobkach. Osoby niekorzystające z usług gastronomicznych w mieście lub posiadające własny prowiant to najczęściej emeryci i renciści, w wieku powyżej 50 lat, będący mieszkańcami wsi i małych miasteczek. W dalszej części wywiadu badanych zapytaliśmy o rodzaje innych usług, pozagastronomicznych, z których korzystają przyjezdni w Częstochowie. Poniżej przedstawiamy wykres prezentujący procentowy rozkład odpowiedzi. Wykres 8. Korzystanie z usług i oferty miasta. [Pyt. 12. Z jakich usług/oferty miasta korzysta(ł)(a) lub zamierza P. skorzystać podczas pobytu w Częstochowie?] (N=240) Zwiedzanie Jasnej Góry 74,6% Posługa religijna 42,1% Usługi handlowe (sklepy, centra handlowe, itp.) 18,3% Zwiedzanie miasta 14,6% Komunikacja miejska (autobus, tramwaj) 12,9% Uczestnictwo w kulturze (muzeum, kino, teatr, koncert, itp.) 7,9% Zwiedzanie okolic Częstochowy 5,4% Usługi rekreacyjno-sportowe (basen, wycieczki plenerowe, itp.) 2,9% Usługi zdrowotne (lekarz, pielęgnacja zdrowia i urody) Inne rodzaje 2,1% 1,3% pub0,8%klub0,4% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% Jak zatem widać na powyższym wykresie, prawie ¾ badanych będąc w Częstochowie zwiedza Jasną Górę, a niewiele ponad 40% korzysta z posługi religijnej, uczestniczy w mszy świętej i modli się. Ten 40

41 najczęstszy rodzaj aktywności dotyczy każdej z badanych kategorii wiekowej, z tym, że zainteresowanie zwiedzaniem zespołu klasztornego rośnie liniowo wraz z wiekiem. Stosunkowo wysoki odsetek przyjezdnych korzysta z oferty handlowej w mieście (18,3%), która z pewnością w dużej mierze dotyczy także zakupów pamiątek i dewocjonaliów, na co wskazuje wysoki odsetek osób deklarujących zwiedzanie Jasnej Góry. Niecałe 15% przyjezdnych decyduje się na zwiedzanie Częstochowy - tu dominują osoby, które przyjechały do Częstochowy po raz pierwszy i po raz drugi, Z oferty miejskiej komunikacji korzysta już tylko 12,9% przyjezdnych. Miejska oferta kulturalna interesuje niecałe 8% badanych, natomiast zwiedzanie okolic Częstochowy już tylko 5,4% przyjezdnych. Rekreacja i sport zajmuje już tylko 2,9% respondentów, a niewiele ponad 2% przyjezdnych korzysta z usług zdrowotnych, w tym tylko osoby w wieku pow. 50 roku życia. Wśród innych rodzajów usług (1,3%) badani wskazali na ofertę pubów i klubów. Warto dodać, że wśród osób, które odwiedziły Częstochowę po raz dziesiąty i więcej znajduje się aż 57,0% deklarujących zwiedzanie Jasnej Góry. Badanych poproszono także o ocenę elementów oferty turystycznej na skali od 1 do 5, gdzie 1 oznaczało ocenę bardzo negatywną, zaś 5 bardzo pozytywną. Poniższa tabela zawiera procentowy rozkład odpowiedzi wraz ze średnią oceną. W tabeli kolorem szarym zaznaczono wartości procentowe, które odzwierciedlają najczęstsze oceny w ramach skali dla poszczególnego elementu oferty. Tabela 8. Ocena elementów oferty turystycznej miasta [Pyt. 13. Proszę o ocenę każdego z elementów oferty turystycznej miasta Częstochowy na skali od 1 do 5, gdzie 1 oznacza ocenę bardzo negatywną, zaś 5 bardzo pozytywną ] (N=240) Element oferty turystycznej nie średnia ocena 1 ocena 2 ocena 3 ocena 4 ocena 5 miasta dotyczy 31 ocen Atrakcyjność obiektów sakralnych 0,0% 0,8% 4,6% 20,8% 71,3% 2,5% 4,7 Atrakcyjność zabytków świeckich/ niesakralnych 2,1% 4,2% 14,2% 25,8% 22,5% 31,3% 3,9 Baza gastronomiczna 0,0% 1,7% 13,3% 60,8% 10,4% 13,8% 3,9 Usługi handlowe 0,0% 1,7% 17,1% 47,9% 13,3% 20,0% 3,9 Kultura obsługi 0,8% 3,3% 21,3% 58,8% 13,8% 2,1% 3,8 Baza noclegowa 0,0% 1,3% 2,1% 4,2% 2,1% 90,4% 3,7 Oferta rozrywkowa 0,4% 4,6% 6,3% 11,7% 7,5% 69,6% 3,7 Czystość miasta 2,1% 9,2% 32,1% 51,7% 4,6% 0,4% 3,5 Oznakowanie/ kierunkowskazy 0,8% 11,7% 27,9% 41,3% 10,0% 8,3% 3,5 Poczucie bezpieczeństwa 2,9% 8,8% 25,8% 50,4% 5,0% 7,1% 3,5 Oferta kulturalna 0,8% 3,3% 15,0% 16,7% 2,5% 61,7% 3,4 Informacja turystyczna, w tym przewodnicy 0,8% 9,6% 25,0% 23,3% 1,7% 39,6% 3,3 Komunikacja miejska 1,7% 10,4% 22,1% 25,8% 0,8% 39,2% 3,2 Usługi rekreacji na potrzeby spędzenia wolnego czasu 2,9% 6,3% 13,8% 12,5% 1,3% 63,3% 3,1 Parkingi 11,7% 17,1% 18,8% 17,1% 1,3% 34,2% 2,7 Toalety publiczne 17,9% 21,7% 32,9% 16,3% 0,4% 10,8% 2,5 Średnia ocena wszystkich elementów 3,52 Spośród wyżej wymienionych elementów oferty turystycznej miasta najwyżej ocenione zostały obiekty sakralne, ze średnią ocen wynoszącą 4,7 i przy ponad 70% ocen najwyższych (ocena: 5). Tu warto też zaznaczyć, że to jedyny element w ofercie turystycznej Częstochowy, który uzyskał notę powyżej 4. Wszystkie pozostałe uzyskały oceny poniżej 4, w tym dwa (parkingi i toalety publiczne) uzyskały oceny poniżej 3. Średnia ocena wszystkich ocenianych elementów miejskiej oferty turystycznej wyniosła 3, Nie dotyczy obejmuje sytuacje, w których respondent nie potrafił ocenić danego elementu oferty i/lub nie korzystał z danego elementu oferty. 41

42 Nieco słabiej niż obiekty sakralne zostały ocenione zabytkowe obiekty świeckie, tu najczęstszą oceną wystawianą przez przyjezdnych była czwórka (25,8%), natomiast w drugiej kolejności piątka (22,1%). Stosunkowo dobrze badani oceniają również bazę gastronomiczną również na 3,9, z tym że odsetek czwórek jest istotnie wyższy (60,8%) niż w przypadku ocen obiektów świeckich. Usługi handlowe także oferowane na średnim czwórkowym poziomie. Do elementów, które są na dostatecznym poziomie, już w opinii badanych wymagających poprawy należą: baza noclegowa, oferta rozrywkowa, czystość miasta, oznakowanie/ kierunkowskazy, poczucie bezpieczeństwa, oferta kulturalna, informacja turystyczna, w tym przewodnicy, komunikacja miejska, usługi rekreacji na potrzeby spędzenia wolnego czasu. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na te elementy oferty, które z punktu widzenia interesu miasta mogą istotnie wpłynąć na nakłonienie przyjezdnego do dłuższego i szerszego skorzystania z miejskich usług. Do takich usług z pewnością należy oferta kulturalna oraz rekreacja na potrzeby spędzenia wolnego czasu w Częstochowie. Te dwa elementy turystycznej oferty miasta zostały ocenione bardzo nisko (kolejno: 3,4 i 3,2). W opinii przyjezdnych miasto ma bardzo ograniczoną ofertę usług innych niż sakralne. Należy dodać, ze wszystkie elementy, które uzyskały noty poniżej średniej (3,52) zaniżają ogólną ocenę oferty miejskiej. Do tych elementów należą: oferta kulturalna, informacja turystyczna, w tym przewodnicy, komunikacja miejska, usługi rekreacji na potrzeby spędzenia wolnego czasu, parkingi oraz toalety publiczne. Na szczególną uwagę zasługują parkingi, a raczej ich brak lub niedostatek miejsc parkingowych (2,7) oraz jakość i liczba toalet publicznych (2,5). Te elementy uzyskały najniższe noty. Biorąc pod uwagę liczbę turystów i pielgrzymów odwiedzających Częstochowę utrzymanie wysokiej jakości i zagwarantowanie wystarczającej liczby tych dwóch elementów oferty jest z pewnością trudnym zadaniem dla miasta, niemniej jednak koniecznym dla poprawienia satysfakcji przyjezdnych. Oceny tych dwóch elementów istotnie zaniżają średnią ocenę wszystkich elementów oferty miejskiej poddanych ocenie. W opinii przyjezdnych miasto wraz z jego ofertą turystyczną i usługami zasługuje tylko na dobrą trójkę Wydatki przyjezdnych Badanych zapytano również o wysokość wydatków poniesionych lub planowanych podczas pobytu w Częstochowie. Poniższy wykres prezentuje średnie wielkości wydatków przeznaczonych na pięć kategorii. 42

43 Wykres 9. Struktura wydatków. [Pyt. 14. Ile pieniędzy przeznaczy/(ł)a lub zamierza przeznaczyć P. na cały pobyt w Częstochowie (z wyłączeniem kosztów podróży)? Proszę podać wartości w złotych przypadające na jedną osobę.] (N=240) ŁĄCZNIE 444,72 zł Przewodniki i mapy 15,93 zł Pamiątki/ dewocjonalia 58,92 zł Noclegi Wyżywienie 93,23 zł 94,32 zł zakupy6,7%rozrywka2,9%dyskoteki0,4%wizyta lekarska0,4% Inne 182,33 zł 0,00 zł 50,00 zł 100,00 zł 150,00 zł 200,00 zł 250,00 zł 300,00 zł 350,00 zł 400,00 zł 450,00 zł 500,00 zł Wśród innych wydatków znalazły się: zakupy, rozrywka, dyskoteki i wizyta lekarska. Łączna, uśredniona suma wydatków przeznaczona na pobyt w Częstochowie to ok. 440 zł na osobę. Koszt noclegów i koszt wyżywienia waha się w okolicach 100 zł, ok. 60 zł przyjezdni planują przeznaczyć na pamiątki i dewocjonalia, zaś mapy i przewodniki to wydatek o wartości ok. 16 zł. Tu warto zwrócić uwagę, że najwyższe średnie wydatki badanych wiążą się z wyżywieniem i noclegami (94 zł i 93 zł). Wielkość wydatków przeznaczanych na noclegi znajduje się w przedziale od 40 do 300 zł, natomiast wyżywienia od 5 do 400 zł. Wysokie wielkości wydatków charakteryzują osoby z wysokimi zarobkami, a także osoby planujące pobyt dłuższy niż jednodniowy. Osoby przybyłe do Częstochowy w celach pielgrzymkowych i religijnych średnio na pobyt mieście przeznaczają łącznie 406 zł, struktura ich wydatków nie odbiega jednak specjalnie od struktury wydatków wszystkich badanych osób. Strukturę wydatków pielgrzymów (N=174) prezentuje poniższa tabela. Tabela 9. Wydatki pielgrzymów [Pyt. 6. Proszę wskazać trzy najważniejsze powody P. wizyty w Częstochowie i Pyt. 14. Ile pieniędzy przeznaczy/(ł)a lub zamierza przeznaczyć P. na cały pobyt w Częstochowie? (z wyłączeniem kosztów podróży)? Proszę podać wartości w złotych przypadające na jedną osobę.] (N=174) 6. Proszę wskazać trzy najważniejsze powody P. wizyty w Częstochowie (Odp. cele pielgrzymkowe i turystyczne) oraz 14. Ile pieniędzy przeznaczy/(ł)a lub zamierza przeznaczyć P. na cały pobyt w Częstochowie (z wyłączeniem kosztów podróży)? Proszę podać wartości w złotych przypadające na jedną osobę. Pozycja kosztowa Średnia (w zł) Noclegi 73,2 Wyżywienie 99,9 Pamiątki/ dewocjonalia 56,9 Przewodniki i mapy 16,6 Inne 160,0 Łącznie 406,7 W przypadku osób, które przyjeżdżają do Częstochowy często, w celach służbowych średnie wydatki w mieście są niższe od wydatków typowych turystów i pielgrzymów (łącznie ok. 190 zł) Pozytywne strony miasta Jednym z celów badania było uzyskanie odpowiedzi na temat innych, pozasakralnych atrakcji Częstochowy. Poniższy wykres prezentuje procentowy rozkład odpowiedzi. 43

44 Wykres 10. Pozasakralne atrakcje Częstochowy. [Pyt. 17. Proszę powiedzieć co stanowi największą atrakcję turystyczną Częstochowy oprócz Jasnej Góry i Sanktuarium Maryjnego?] (N=240) Aleja Najświętszej Maryi Panny 64,2% Atrakcyjne położenie geograficzne (Jura Krakowsko-Częstochowska) 19,2% Nie wiem/ trudno powiedzieć [nie czytać] 5,4% Oferta kulturalno-sportowa 2,5% Muzea, galerie 2,5% Ratusz Miejski 2,1% Stary Rynek Inne 2,1% 1,7% Park Jasnogórski1,3%basen0,4% Zabytki techniki 0,4% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% W opinii przyjezdnych, zdecydowanie największą atrakcją Częstochowy, oprócz oczywistych związanych z zespołem klasztornym na Jasnej Górze, jest Aleja Najświętszej Maryi Panny - aż 64,2% wskazań. W drugiej kolejności, już tylko w opinii niespełna 20% badanych, Częstochowa może przyciągać turystów ze względu na położenie geograficzne, tj. w Jurze Krakowsko- Częstochowskiej. Co dwudziesty badany nie umiał udzielić odpowiedzi na to pytanie, zaś pozostałe wskazania dotyczą wielkości mniejszych niż 3%. Innymi słowy, w opinii przyjezdnych ani oferta kulturalno-sportowa, ani obiekty wystawiennicze, Ratusz Miejski, Stary Rynek oraz zabytki techniki nie są atrakcyjne i przyciągające. Wśród innych atrakcji miasta badani wskazali na Park Jasnogórski oraz basen. Częstochowa jest miastem wyjątkowym ze względu na Jasną Górę i zlokalizowane tu Sanktuarium Maryjne. Poprosiliśmy przyjezdnych o wskazanie, do jakiego innego miasta w Polsce lub za granicą można porównać Częstochowę. Pytanie to jednak okazało się bardzo trudne. Poniższa tabela prezentuje uzyskane odpowiedzi. Tabela 10. Porównanie Częstochowy do innych miast [Pyt. 18. Do jakiego innego miasta w Polsce lub za granicą można porównać Częstochowę? Można wskazać nie więcej niż trzy miasta.] (N=240) Do jakiego innego miasta w Polsce lub za granicą można porównać Częstochowę? [Można wskazać nie więcej niż 3 miasta] Ogółem 100,0% Do żadnego innego 50,4% Nie wiem/ trudno powiedzieć 39,2% Licheń 3,8% Łódź 1,7% Kraków 1,3% Pozostałe miasta miały wskazania o wielkości 0,4% (N=1), a należą do nich: Kalwaria, Katowice, Kielce, Lincoln, Łańcut, Medjugorie (Bośnia i Hercegowina), Opole, Piekary Śląskie, Piotrków Trybunalski, Poznań, Rzeszów i Wrocław. 44

45 Dla połowy badanych, Częstochowy nie można porównać do innego miasta, w opinii tych przyjezdnych jest miastem nieporównywalnym i innym niż wszystkie. Prawie 40% badanych nie potrafiło udzielić odpowiedzi na to pytanie, co świadczy o tym, że rzeczywiście Częstochowa jest miastem nietypowym i nietuzinkowym. Niecałe 4% respondentów wskazało na Licheń, co ma swoje uzasadnienie w postaci zlokalizowanego tam Sanktuarium Maryjnego. Zastanawiające, w naszej opinii jest porównanie Częstochowy do Łodzi (1,7%) oraz do Krakowa (1,3%). Fakt, że jednostkowo wskazano kilkanaście innych miast uważanych za podobne do Częstochowy świadczy o tym, że w zasadzie nie ma takich. Częstochowa, ze względu na swój charakter jest wyjątkowa. Przyjezdnych zapytaliśmy także o pozytywne wrażenia w Częstochowie oraz na Jasnej Górze. Poniższy wykresy prezentuje rozkład uzyskanych odpowiedzi. Wykres 11. Pozytywne strony Częstochowy. [Pyt. 19. Co zrobiło na P. największe pozytywne wrażenie w Częstochowie? Proszę wskazać nie więcej niż trzy elementy.] (N=240) Przeżycia duchowe i religijne 46,7% Atmosfera Częstochowy 40,0% Architektura, zabytki i inne obiekty 30,0% Zakres usług handlowych 17,5% Mieszkańcy Częstochowy 12,9% Baza gastronomiczna 8,8% Usługi rozrywkowe 5,8% Poczucie bezpieczeństwa 4,6% Porządek i czystość w mieście 3,3% Obsługa turystyczna Coś innego Baza noclegowa 0,8% 2,9% 2,5% III Aleja Najświętszej Maryi Panny1,3%Ilość pielgrzymek0,8%dyskoteki0,4% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% 45,0% 50,0% Wśród innych elementów badani wskazali na III Aleję Najświętszej Maryi Panny, ilość pielgrzymek oraz dyskoteki. Najsilniejsze strony miasta są związane z pielgrzymkowym charakterem Częstochowy, bowiem prawie połowa ankietowanych wskazuje na przeżycia duchowe i religijne, które towarzyszą wizycie w mieście. Dla 40% ankietowanych pozytywną stroną Częstochowy jest jej atmosfera, zaś dla 30% badanych architektura, zabytki i inne obiekty. Tu można przypuszczać, że większość pozytywnych ocen odnosi się raczej do architektury sakralnej. Stosunkowo wysoko oceniony został zakres usług handlowych (17,5%), co już wcześniej zostało ujawnione przy ocenie oferty miejskiej (pyt. 13). Najmniej wskazań pozytywnych dotyczyło bazy noclegowej (0,8%), co jest związane z niskim odsetkiem osób korzystających z noclegów w Częstochowie i okolicach. Zastanawiający jest niski odsetek pozytywnych wskazań dotyczących obsługi turystycznej (tylko 2,9%), co z jednej strony może być spowodowane faktem nieskorzystania z tych usług przez przyjezdnych, z drugiej zaś rzeczywistą niską jakością obsługi. Istnieje także możliwość braku świadomości przyjezdnych o funkcjonowaniu w przestrzeni miejskiej infomatów będących częścią Miejskiego Systemu Informacji Turystycznej. Być może jednak konstrukcja pytania badawczego (możliwość wskazania tylko trzech elementów z listy) jest przyczyną takiej sytuacji. 45

46 Tu warto dodać, że osoby przybyłe do Częstochowy w celach służbowych i nie związanych z Jasną Górą mówiąc o pozytywnych wrażeniach wyniesionych z wizyty w mieście, w głównej mierze wskazują na ofertę usług handlowych oraz oferowaną rozrywkę. Podobne pytanie zadaliśmy przyjezdnym w odniesieniu do Jasnej Góry. Wykres 12. Pozytywne strony Jasnej Góry. [Pyt. 20. Co zrobiło na P. największe pozytywne wrażenie na Jasnej Górze?] (N=240) Sanktuarium i inne obiekty 65,4% Przeżycia duchowe i religijne 25,8% Czystość i porządek 5,4% Obsługa pielgrzymów i turystów 2,5% Nie wiem/ nie byłem/(am) 0,8% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% W przypadku oceny pozytywnych stron Jasnej Góry w zasadzie nie ma zaskoczeń, bowiem tu największe wrażenie na przyjezdnych robi Sanktuarium Maryjne wraz z pozostałymi obiektami (65,4% wskazań). Dla ¼ badanych to przeżycia duchowe i religijne wywarły duże wrażenia. Niewielu badanych wskazało na czystość i porządek panujący na Jasnej Góry (zaledwie co dwudziesty badany wybrał tę odpowiedź) oraz na jakość obsługi turystów i pielgrzymów (2,5%). Jak widać, pielgrzymi zwiedzający Jasną Górą nakierowani się na duchowy aspekt wizyty, mniej zaś na wrażenia estetyczne. Warto zaznaczyć, że przeżycia religijne i duchowe najbardziej doceniane są przez osoby starsze, w wieku 60 lat wzwyż. Obiekty sakralne w tej grupie wiekowej wywołują drugorzędne pozytywne odczucia Negatywne strony miasta Negatywne wrażenia dotyczące Częstochowy i Jasnej Góry są niejako odwróceniem wykresów prezentujących pozytywne strony. Poniższe dwa wykresy przedstawiają procentowy rozkład uzyskanych odpowiedzi. 46

47 Wykres 13. Negatywne strony Częstochowy. [Pyt. 21. Co zrobiło na P. największe negatywne wrażenie w Częstochowie? Proszę wskazać nie więcej niż trzy elementy.] (N=240) Toalety publiczne 42,9% Parkingi 35,8% Komunikacja miejska 13,3% Czystość i zagospodarowanie miasta 10,8% Poczucie bezpieczeństwa 10,4% Oferta rozrywkowa i rekreacyjna 10,0% Jakość obsługi pielgrzymów i turystów 8,3% Oznakowanie dla turystów 3,8% Baza gastronomiczna 3,3% Oferta kulturalna 3,3% Baza noclegowa 0,4% Coś innego 14,6% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% 45,0% 50,0% Toalety publiczne oraz parkingi to elementy miasta, które wywołują największe negatywne wrażenia wśród przyjezdnych (łącznie prawie 80% wszystkich głosów). Przyjezdni wskazują na zbyt małą liczbę parkingów oraz na wysokie opłaty za postój. Badani słabo oceniają również komunikację miejską, porządek w mieście, poczucie bezpieczeństwa oraz ofertę rozrywkowo-rekreacyjną. Z powyższego wykresu wynika, że najpilniejszą sprawą do załatwienia jest odpowiednie zadbanie o wystarczającą ilość i czystość toalet publicznych, a także o dostępność parkingów. Warto jednak zauważyć, że 13,3% badanych uznaje, że w Częstochowie nie ma takiego elementu, który wywołuje w nich negatywne odczucia. Kolejny wykres prezentuje rozkład odpowiedzi na pytanie o negatywne wrażenia związane z wizytą na Jasnej Górze. Tu pierwszym, najbardziej zauważalnym negatywnym obrazem jest tłok i długie kolejki do obiektów zespołu klasztornego (35,4%), a także komercjalizacja Jasnej Góry związana z kiczem dewocjonaliów i pamiątek oraz z wysokimi cenami (17,1%). Stosunkowo wysoki odsetek głosów pojawił się w związku z obecnością na Jasnej Górze osób bezdomnych i żebraków (16,9%), a także na temat niedostosowania obiektów sakralnych do potrzeb osób niepełnosprawnych i poruszających się na wózkach inwalidzkich (9,2%). Dla co dziesiątego gościa Jasnej Góry wizyta w zespole klasztornym nie wiąże się z żadnymi negatywnymi wrażeniami. 47

48 Wykres 14. Negatywne strony Jasnej Góry. [Pyt. 22. Co zrobiło na P. największe negatywne wrażenie na Jasnej Górze?] (N=240) Tłok i kolejki 35,4% Komercjalizacja Jasnej Góry (kicz, wysokie ceny) 17,1% Obecność bezdomnych i żebraków 16,3% Nieprzystosowanie obiektów do osób starszych i niepełnosprawnych 9,2% Brak dużych parkingów 4,2% Brak poczucia bezpieczeństwa 1,7% Niemiła obsługa 1,3% Oznakowanie turystyczne obiektów i kierunków dojść 1,3% Brak informacji turystycznej Coś innego 0,8% 12,9% nie ma takiej rzeczy10,0%kieszonkowcy0,4% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% Głosy dotyczące nieprzystosowania obiektów zlokalizowanych na Jasnej Górze do potrzeb osób starszych i/lub niepełnosprawnych pochodzą głównie od osób najbardziej zainteresowanych, tzn. w wieku powyżej 60 lat. Na uwagę zasługują dodatkowe opinie na temat Częstochowy wyrażone na zakończenie wywiadu w postaci luźnej wypowiedzi (pytanie otwarte). W dużej mierze wypowiedzi te dotyczyły kwestii, które były poruszane w trakcie badania. I tak, respondenci narzekali na brak parkingów i wysokie ceny miejsc postojowych, niską jakość toalet i ich ilość, wygórowane ceny, zły stan dróg dojazdowych i chodników. Kolejna grupa wypowiedzi dotyczyła wizerunku Częstochowy. Poniżej przedstawimy wybrane opinie przyjezdnych: Częstochowa to tylko Jasna Góra, jedyna atrakcja. Nie znam Częstochowy, przyjeżdżam tylko na Jasną Górę. Wizerunek Częstochowy tworzy tylko Jasna Góra reszta miasta jest nieatrakcyjna, choć jeszcze Aleje są bardzo ładne. Jasna Góra to Watykan a nie Częstochowa. Jasna Góra to jedyna atrakcja Częstochowy. Częstochowa nie jest atrakcyjnym miastem dla turystów. Zły wizerunek, miasto jest nieatrakcyjne. Pojawiły się również głosy, że w Częstochowie jest zbyt mało atrakcyjnych imprez rozrywkowych i kulturalnych, w tym również imprez dla dzieci i młodzieży. W opinii niektórych badanych w mieście brakuje obiektów sportowych. 48

49 5.5. Analiza porównawcza wyników badań dotyczących pielgrzymów i turystów w Częstochowie Aspekt porównawczy wyników badań odnosi się do badań przeprowadzonych w 2006 roku Instytut Turystyki na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy w ramach projektu COESIMA będącego częścią programu europejskiego INTERREG IIIC Południe, pt. Badania ruchu pielgrzymkowego i turystycznego w Częstochowie. Należy zwrócić uwagę na fakt metodologiczny uniemożliwiający rzetelną i pełnoprawną statystyczną analizę porównawczą uzyskanych rezultatów badawczych w trakcie dwóch różnych pomiarów. Podstawowe bariery takiej analizy dotyczą: 1. różnicy w wielkościach prób badawczych (N=1083 versus N=240); 2. różnicy w kryteriach prekwalifikujących do badania (w tym m.in. proporcja przyjezdnych z zagranicy do przyjezdnych krajowych 20:80 versus brak takich kryteriów); 3. różnicy w terminach realizacji badań (6 tur badań od maja do września 2006 versus 2 tygodnie maja 2009). Te trzy wyżej wskazane zmienne powodują, że wyniki badań realizowanych w 2009 roku należy traktować bardzo poglądowo. Mogą one tylko w pewnym stopniu ukazywać jakieś zmiany lub nadchodzące tendencje. Struktura społeczno-demograficzna badanych w 2009 roku nieco różni się od struktury badanych w 2006 roku. O ile struktura wieku, wykształcenia, wielkości miejsca zamieszkania i sytuacji pracy jest podobna, o tyle struktura miejsca zamieszkania różni się w proporcji pomiędzy odwiedzającymi krajowymi i zagranicznymi. Różnica ta wynika z przyjętych założeń metodologicznych, w tym doboru próby; w badaniach z 2006 roku przyjęto, że 20% osób w próbie będą stanowić osoby przybyłe z zagranicy. W przypadku badań tegorocznych nie wprowadzono takiego kryterium, i to ze względu na niewielką próbę badawczą (N=240 do N=1803), i to ze względu na okres, w którym były prowadzone badania (maj 2009 do majczerwiec-lipiec-sierpień-wrzesień 2006). Struktura powtarzalności odwiedzin w badaniu z 2009 r. istotnie różni się od wyników badania z 2006 roku. Różnice te dotyczą głównie wizyt w Częstochowie po raz pierwszy (29,6% w 2006 roku versus 2% w 2009 roku) oraz po raz dziesiąty i więcej (19,7% w 2006 roku versus 51,0% w 2009 roku). Podobnie jak w przypadku różnic społeczno-demograficznych przyczyną takich rozbieżności są przyjęte nieco inne założenia metodologiczne, w tym kryteria doboru do próby i jej wielkości oraz okresu, w którym realizowano badania. Pozostałe przedziały wizyt (2-3 dni, 4-9 dni) są zbieżne. W obydwu badaniach najważniejszą przyczyną wizyty w Częstochowie są cele pielgrzymkowe i religijne, w badaniach z 2006 roku było to 64,0% wszystkich głosów, w badaniach tegorocznych 72,5%. Niewielkie różnice pomiędzy tymi wielkościami wynikają z treści pytania o cel wizyty, w 2006 roku respondentów poproszono o wskazanie jednego, głównego celu przyjazdu, w 2009 roku zaś oczekiwano wskazania maksymalnie trzech celów bez ich hierarchizacji. Taki zabieg miał na celu uzyskanie pełnej struktury motywów przyjazdów, nie zaś tylko tych najważniejszych. W badaniach z 2006 roku drugim, najważniejszym celem przyjazdu do Częstochowy były cele wypoczynkowe (8,7%), w badaniu z 2009 r. zaś pobyt wypoczynkowy uzyskał podobny odsetek odpowiedzi (7,9%), niemniej jednak na drugim miejscu w naszym badaniu respondenci wskazali na odwiedziny znajomych i rodziny (21,3%). Różnice te znów wynikają z doboru i wielkości próby, okresu, w którym były realizowane badania, a także ze względu na drobne różnice w konstrukcji pytania o cele przyjazdu do Częstochowy. W tym kontekście trudno jest zatem mówić o zmianach w motywach wizyty w mieście. W tegorocznym badaniu istotnie zwiększył się odsetek przyjezdnych, którzy planują pobyt w Częstochowie do 5 godzin (z 20,5% w 2006 roku do 66,3% w 2009 roku). Przyczyną takiego stanu rzeczy są z pewnością kwestie metodologiczne, o których pisaliśmy wcześniej, z drugiej jednak strony wyniki te mogą wskazywać na pewną tendencję w skracaniu się czasu pobytu w mieście. Tu warto jednak dodać, że wśród badanych w 2009 roku, którzy przybyli do Częstochowy w celach pielgrzymkowych i religijnych już 60% planowało pobyt jednodniowy, 49

50 dłuższy niż 5 godzin. Pozostałe przedziały czasu pobytu są podobne do wielkości procentowych z 2006 roku. W przypadku deklaracji korzystania z noclegu również obserwujemy pewne różnice w odpowiedziach w 2006 i 2009 roku. W poprzednich badaniach pobyt bez noclegu dotyczył niecałych 60% respondentów, w tegorocznym badaniu już 75% badanych. Znów można powiedzieć, że czas wizyty w mieście skraca się. Zwiększa się jednak odsetek osób korzystających z noclegów u rodziny lub znajomych (z 14,5% w 2006 roku do 56,3% w 2009 roku). Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest wysoki odsetek osób badanych w tym roku, które wśród celów wizyty w Częstochowie wskazały na odwiedziny znajomych i rodziny. Z drugiej strony, w przypadku tego pytania istotną rolę odgrywa wielkość próby badanych, korzystających z noclegów w wartościach bezwzględnych (N=731 w 2006 roku versus N=32 w 2009 roku). Sposoby wykorzystywania bazy gastronomicznej w 2009 roku również nieco różnią się od tych, wskazanych przez badanych trzy lata temu. W 2006 roku największy odsetek osób deklarował korzystanie z restauracji (49,5%), podczas gdy w badaniach tegorocznych najwyższy odsetek badanych żywi się w barach szybkiej obsługi (48,3%). Przyczyn w tych różnicach upatrujemy w kilku czynnikach. Przede wszystkim, skraca się czas pobytu w Częstochowie, zwiększa się odsetek przyjezdnych pozostających w mieście nie dłużej niż 5 godzin, a co za tym idzie istnieje konieczność skrócenia czasu potrzebnego na posiłek. Bary szybkiej obsługi gwarantują dostarczenie dania w znacznie krótszym czasie, niż restauracje. Po drugie, jakość posiłków w barach szybkiej obsługi z pewnością uległa poprawie w stosunku do lat ubiegłych (takie są tendencje), poza tym ich liczba z pewnością wzrosła. Po trzecie, ze względu na aktualną sytuację gospodarczą zauważa się większą skłonność ludzi do ograniczania wydatków. Ci rezygnują z droższych restauracji na rzecz tańszych barów szybkiej obsługi. Badania tegoroczne ujawniły też zwiększenie odsetka osób odwiedzających kawiarnie i cukiernie (z 27,6% w 2006 roku do 35,8% w 2009 roku). Nieznaczne różnice obserwuje się w przypadku stopnia korzystania z poszczególnych usług i oferty miejskiej. Zarówno posługa religijna, zwiedzanie Jasnej Góry, jaki i korzystanie z usług oferty handlowej uzyskały podobne odsetki wskazań. Istotnie zmniejszył się jednak odsetek osób korzystających z oferty kulturalnej w mieście (z 19,3% w 2006 roku do 7,9% w 2009). Przyczyną tej różnicy jest z pewnością termin realizacji wywiadów - badania prowadzone 3 lata temu odbywały się głównie w okresie letnim, który zwykle obfituje w imprezy kulturalne, koncerty i przedstawienia. Ocena oferty miejskiej oraz usług spadła w stosunku do pomiaru w 2006 roku, ze średniej oceny wszystkich badanych elementów oferty miejskiej wynoszącej 3,98 w 2006 roku do 3,52 w 2009 roku. Tylko jeden element oferty uzyskał wyższą notę niż w poprzednich badaniach, mianowicie atrakcyjność zabytków sakralnych i świeckich (4,15 w 2006 versus 4,3 w 2009 roku). Wszystkie pozostałe aspekty zostały ocenione niżej niż w badaniu z 2006 roku. Badania ujawniły, że wzrosły średnie wydatki przyjezdnych przeznaczanych na pobyt w Częstochowie, z 215 zł do 414 zł. Fakt ten jest spowodowany kilkoma czynnikami, po pierwsze z roku na rok mamy do czynienia rosnącą zamożnością Polaków, po drugie od poprzedniego pomiaru minęły niecałe 3 lata i mieliśmy do czynienia z inflacją, po trzecie zaś - łączną średnią wysokość wydatków w 2009 roku zawyżyły wydatki w grupie inne, w których znalazły się takie pozycje jak: zakupy, rozrywka, dyskoteki, odzież, wizyty lekarskie. Po wyseparowaniu z próby osób, które w 2009 roku nie przybyły do Częstochowy w celach pielgrzymkowych i religijnych okazało się, że średnia wysokość wydatków pielgrzymów wynosi 406 zł i nie różni się istotnie od wysokości średnich wydatków wszystkich badanych (414 zł). Ostatnie dwa elementy porównawcze w zrealizowanych badaniach dotyczyły pozytywnych i negatywnych wrażeń związanych z Częstochową i Jasną Górą. Konstrukcja pytania w poprzednich badaniach umożliwiała respondentom wskazanie odpowiedzi brak (pozytywnych wrażeń), W pytaniu o pozytywne wrażenia związane z Częstochową takich braków zanotowano prawie 60%, zaś w pytaniu o pozytywne wrażenia związane z Jasną Górą było ich 71,8%. Taki zabieg umożliwia analizę porównawczą wyników z obydwu pomiarów w pytaniu o wrażenia w 2009 roku nie było opcji brak. 50

51 Wzrost pozytywnych wrażeń związanych z Częstochową dotyczy: o przeżyć duchowych i religijnych (z 4,3% w 2006 roku do 46,7% w 2009 roku); o architektury, zabytków i innych obiektów (z 5,6% w 2006 roku do 30,0% w 2009 roku); o bazy gastronomicznej (z 1,8% w 2006 roku do 8,8% w 2009 roku); o usług handlowych (z 1,6% w 2006 roku do 17,5% w 2009 roku); o usług związanych z rozrywką (z 0,9% w 2006 roku do 5,8% w 2009 roku); o bazy noclegowej (z 0,4% w 2006 roku do 0,8% w 2009 roku). Spadek pozytywnych odczuć związanych z Częstochową, w świetle analizy porównawczej dotyczy: o atmosfery Częstochowy (z 50,4% do 40,0%); o mieszkańców Częstochowy (z 13,4% do 12,9%); o poczucia bezpieczeństwa w mieście (z 5,2% do 4,6%); o porządku I czystości w mieście (z 9,9% do 3,3%); o obsługi turystycznej (z 6,0% do 2,9%). Biorąc pod uwagę różnice metodologiczne w wielkościach prób, należy zauważyć, że najistotniejsze zmiany w pozytywnym odbiorze miasta dotyczą tych elementów, w ramach których zaobserwowano największe różnice w odsetkach wskazań. I tak: o wzroście pozytywnych wrażeń związanych z Częstochową możemy mówić w obszarze duchowym i religijnym oraz w obszarze architektonicznym miasta. Jeśli zaś chodzi o spadek pozytywnych wrażeń w stosunku do poprzedniego pomiaru to wskażemy na pogorszenie się atmosfery Częstochowy oraz na pogorszenie się odbioru jej mieszkańców. Sanktuarium oraz inne obiekty zespołu klasztornego na Jasnej Górze aktualnie budzą więcej pozytywnych odczuć niż to miało miejsce w 2006 roku (20,6% do 65,5%). W tegorocznym pomiarze badani jednak rzadziej wskazywali na przeżycia duchowe i religijne towarzyszące wizycie na Jasnej Górze (59,6% do 25,8%), a także na czystość i porządek (8,7% do 5,4%) oraz na obsługę pielgrzymów i turystów (11,0% do 2,5%).. Analizując negatywne strony Częstochowy wskazane przez badanych w tegorocznym pomiarze w odniesieniu do badań z 2006 roku, zauważa się wyraźny spadek odsetka wskazań negatywnych wobec wskazanych w kwestionariuszu elementów poddanych ocenie. W poprzednim pomiarze pytanie o negatywne wrażenia związane z Częstochową zawierało możliwość wyboru odpowiedzi brak, na którą wskazało 80,6% badanych. I znów, aby zapewnić możliwość porównania wyników obydwu pomiarów wyłączono z wyników badań 2006 braki negatywnych wrażeń. Dzięki takiemu zabiegowi zauważono, iż nastąpił wyraźny spadek negatywnych wrażeń związanych z obsługą pielgrzymów i turystów (z 27,9% w 2006 roku do 8,3% w 2009 roku). Istotna poprawa dotyczy także następujących elementów wizerunku miasta: o czystość i zagospodarowanie miasta (z 24,3% do 10,8%); o baza gastronomiczna (z 17,4% do 3,3%). Te trzy elementy uległy wyraźnej poprawie w ciągu ostatnich trzech lat. W przypadku pozostałych elementów związanych z odbiorem Częstochowy przez przyjezdnych nie ma istotnych różnic odsetek negatywnych wskazań jest zbliżony do wartości procentowych z 2006 roku. Niewielką zmianę in minus zauważa się w przypadku oceny komunikacji miejskiej (z 12,6% do 13,3%). Analiza porównawcza negatywnych stron Jasnej Góry, podobnie jak w odniesieniu do negatywnych stron Częstochowy wymagała wyłączenia z próby zrealizowanej w 2006 roku odpowiedzi brak stanowiących 93,3% wszystkich odpowiedzi. W przypadku Jasnej Góry i elementów, które wzbudzają negatywne wrażenia w stosunku do 2006 roku zaważa się, że: o zwiększył się tłok i kolejki (z 24,22% w 2006 roku do 35,4% w 2009 roku); o wzmocnieniu uległy negatywne wrażenia związane z obecnością bezdomnych i żebraków (z 10,2% w 2006 roku do 16,3% w 2009 roku); o wzrósł odsetek negatywnych wskazań dotyczących nieprzystosowania obiektów do osób starszych i niepełnosprawnych (z 2,3% w 2006 roku do 9,2% w 2009 roku). Osłabieniu uległy negatywne wrażenia związane z: o komercjalizacją Jasnej Góry (z 38,3% w 2006 roku do 17,1% w 2009 roku); o jakością obsługi pielgrzymów (z 12,5% w 2006 roku do 1,3% w 2009 roku). Poniżej prezentujemy schematy wskazujące na pozytywne i negatywne zmiany wynikające z analizy wrażeń przyjezdnych dotyczących Częstochowy oraz Jasnej Góry. 51

52 Schemat 2. Zmiany w odbiorze Częstochowy. CZĘSTOCHOWA Pozytywne zmiany Negatywne zmiany przeżycia duchowe i religijne; architektura, zabytki i inne obiekty; obsługa pielgrzymów i turystów; czystość i zagospodarowanie miasta. atmosfera Częstochowy; mieszkańcy Częstochowy; komunikacja miejska. Schemat 3. Zmiany w odbiorze Jasnej Góry. JASNA GÓRA Pozytywne zmiany Negatywne zmiany Sanktuarium i inne obiekty zespołu klasztornego; mniejsza komercjalizacja. przeżycia duchowe i religijne; czystość i porządek; tłok i kolejki; obecność żebraków i bezdomnych; dostępność dla osób starszych i niepełnosprawnych Wnioski pobadawcze Poniższej prezentujemy podsumowanie wyników badań w formie odpowiedzi na określone w badaniu cele główne i szczegółowe. 1. Jaka jest struktura społeczno-demograficzna osób odwiedzających Częstochowę? Osoby przyjeżdżające do Częstochowy to głównie ludzie w wieku od 18 do 40 lat, posiadający zróżnicowane wykształcenie od zawodowego do wyższego. Zasadnicza część przyjezdnych pracuje lub uczy się. Najczęściej Częstochowę odwiedzają mieszkańcy wsi i miasteczek z województwa śląskiego, a także mieszkańcy województw ościennych i z dużych miast Polski, głównie z Polski południowej i centralnej. Przyjezdni dysponują raczej niskim miesięcznym przychodem 52

53 przypadającym na jednego członka gospodarstwa domowego, wahającym się w przedziale od 500 do 1000 zł netto. 2. Jakie są główne i poboczne cele odwiedzin? Najczęściej wskazywanym celem przejazdu do Częstochowy jest wizyta związana ze zlokalizowaną w Częstochowie Jasną Górą i zespołem klasztornym. Cele pielgrzymkowe i religijne są ściśle skorelowane ze sposobem dotarcia do miasta w grupie zorganizowanej. Przyjezdni odwiedzają miasto również ze względów rodzinnych i towarzyskich. Częstochowa staje się miastem, do którego przyjeżdża się także w celach handlowych, jednakże głównie dla mieszkańców wsi i miasteczek zlokalizowanych w jej pobliżu. Miasto jest także miejscem edukacji i kształcenia dla osób z zewnątrz, zarówno na poziomie ponadgimnazjalnym jak i na poziomie wyższym. Częstochowa nie jest celowym kierunkiem wypadów turystycznych i krajoznawczych, choć jej atrakcyjne położenie geograficzne (północny kraniec Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej) jest uświadamiane przez przyjezdnych. Częstochowa rzadko jest jednym z punktów przystankowych na trasie większej podróży, ale w takich przypadkach jest głównie związana z walorami krajoznawczymi Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Ta z kolei ma olbrzymi potencjał turystyczny i historyczny. Oferowana tu rozrywka, kultura czy możliwość wypoczynku nie stanowią magnesu dla osób nie będących mieszkańcami Częstochowy, zaś częstochowskie zabytki mogą stać się elementem zainteresowania niektórych przyjezdnych, jednakże niejako po drodze. 3. W jakich sposób przyjezdni spędzają czas w mieście? Częstochowa dla przyjezdnych jest miastem jednodniowego pobytu. Stosunkowo nieliczni pozostają w mieście na dłużej, w tym głównie na dwa dni z noclegiem. W świetle analizy porównawczej wyników badań zrealizowanych w 2006 roku i w 2009 roku można zauważyć skracanie się czasu pobytu w Częstochowie (istotnie zwiększył się czas pobytu do 5 godzin oraz zwiększył się odsetek osób nie korzystających z noclegów). Z noclegu zatem korzystają nieliczni, a ci w większej mierze sypiają u rodziny lub znajomych. Grupy pielgrzymów najczęściej użytkują noclegownie oferowane przez Jasną Górę (Dom Pielgrzyma). Kwatery prywatne, motele i hotele, pola namiotowe i schroniska młodzieżowe nie są popularne w okresie majowym. Te, jak pokazują badania zrealizowane w 2006 roku w okresie od maja do września, zyskują na zainteresowaniu wśród przyjezdnych w okresie letnim (głównie w sierpniu). Przyjezdni w Częstochowie pozostawiają średnio ok. 440 zł, co z punktu wiedzenia interesu miasta jest z pewnością dosyć pozytywnym efektem odwiedzin. Oczywiście wysokość tej kwoty jest związana z czasem pobytu w mieście, który trwa zwykle tylko jeden dzień. Warto jednak dodać, że w ostatnich latach średnia wysokość wydatków przyjezdnych uległa zwiększeniu (z 215 zł w 2006 roku do 440 zł w 2009 roku) i wydaje się, że będzie to tendencja wzrostowa. 4. Z jakich usług miasta korzystają przyjezdni? Ze względu na jednodniowy charakter wizyty w mieście, a co za tym ograniczoną ilość czasu gros przyjezdnych korzysta z usług barów szybkiej obsługi oraz kawiarni i cukierni, które zwykle oferują szybką i raczej tanią usługę gastronomiczną. Restauracje, być może także ze względów ekonomicznych, są rzadziej odwiedzane przez osoby spoza Częstochowy. Nieliczni korzystają z jadłodajni prowadzonych przez siostry zakonne. Jest to dosyć zaskakujące, ponieważ można było sądzić, że wizyty w celach pielgrzymkowych i religijnych będą skorelowane z korzystaniem z innych, niesakralnych usług, ale związanych z Jasną Górą. W świetle wyników badań z 2006 roku i tegorocznych można zauważyć, że na przestrzeni ostatnich lat odchodzenie od korzystania z usług restauratorów na rzecz barów szybkiej obsługi oraz kawiarni i cukierni. Zwiedzanie Jasnej Góry oraz posługa religijna to dwa najbardziej popularne elementy oferty Częstochowy. Usługi handlowe oraz zwiedzanie miasta stanowią niejako pochodną dwóch pierwszych. Komunikacja miejska nie jest popularna wśród pielgrzymów i jest głównie 53

54 wykorzystywana przez osoby znające miasto i układ sieci komunikacyjnej, a co za tym idzie - wizytujące miasto bardzo często. Nieliczni przybysze korzystają z oferty kulturalnej i rekreacyjno-sportowej dostępnej w mieście. W ich opinii oferta ta nie jest wystarczająco atrakcyjna, a dodatkowo brakuje oferty rozrywkowej skierowanej do przyjezdnych z dziećmi i młodzieży. Ta, w świetle analizy porównawczej wyników badań wykazała, że następuje spadek zainteresowania ofertą kulturalną miasta. Wniosek ten należy traktować jednak z pewną ostrożnością, bowiem dane Statystyki Publicznej GUS wskazują, że w okresie od 2006 do 2007 roku liczba uczestników imprez kulturalnych, wystaw i przedstawień w Częstochowie wzrasta. Okolice Częstochowy, jako miejsce wypadów też nie stanowią zachęty dla przyjezdnych. 5. Jaka jest ocena usług i oferty turystycznej miasta? Ze względu na główny powód wizyty w mieście związany z Sanktuarium Maryjnym na Jasnej Górze najwyższe oceny oferty turystycznej Częstochowy dotyczą właśnie obiektów sakralnych zespołu klasztornego OO. Paulinów. Zabytki zlokalizowane na Jasnej Górze stanowią największą atrakcję turystyczną Częstochowy. Wysoko oceniane są także zabytkowe obiekty niesakralne zlokalizowane w mieście, oferta gastronomiczna i zakres usług handlowych. Najniższe oceny usług i oferty miejskiej dotyczyły komunikacji miejskiej, oferty rekreacyjnej, toalet publicznych i parkingów. Te dwa ostatnie elementy wymagają natychmiastowych działań władz miejskich i innych podmiotów odpowiadających za ich stan w Częstochowie. Usługi i oferta turystyczna miasta została oceniona na dobrą trójkę, co z pewnością nie jest oceną zadowalającą. Analiza porównawcza wyników badań opinii przyjezdnych wykazała, że ocena usług i oferty turystycznej spada, pomimo tego, że atrakcyjność obiektów sakralnych i świeckich w Częstochowie wzrosła. 6. Jaki jest wizerunek miasta? Częstochowa, w opinii przyjezdnych jest miastem pielgrzymkowym, i tylko pielgrzymkowym. Charakter miasta jest zdefiniowany poprzez istnienie Sanktuarium Matki Bożej na Jasnej Górze i w zasadzie trudno jest mówić o innych atrakcjach, bowiem Jasna Góra odgrywa najważniejszą rolę w ruchu turystycznym Częstochowy. Miasto jest ocenianie w perspektywie obsługi pielgrzymów, a zatem cenione jest za usługi gastronomiczne i ofertę handlową, ale już nie za umożliwianie spędzenia w Częstochowie wolnego czasu w postaci atrakcyjnych imprez kulturalnych i rozrywkowych. Przyjezdni właściwie nie znają oferty kulturalnej miasta, w tym oferty instytucji kultury, sportu i rekreacji. Z drugiej strony można sądzić, że cel pielgrzymkowy i religijny, który jest najczęstszym powodem wizyty w mieście determinuje zachowania przyjezdnych - nie są oni zainteresowani poszukiwaniem innych aktywności niż religijne. Częstochowa ma swój wyjątkowy charakter i właściwie nie jest porównywalna z innymi miastami z Polski i zza granicy. 7. Jakie są mocne i słabe strony miasta? Miasto oceniane jest w dwóch perspektywach, w perspektywie organizmu miejskiego, oraz w perspektywie zlokalizowanej w nim Jasnej Góry i zespołu klasztornego OO. Paulinów. Częstochowę ceni się za atrakcyjność obiektów zabytkowych, świeckich i sakralnych, za dobrą obsługę turystów i pielgrzymów z wyjątkiem zabezpieczenia toalet i parkingów, a także za czystość i ład przestrzenny. Dużą atrakcją miasta jest reprezentacyjna ulica Aleja Najświętszej Maryi Panny prowadząca turystów i pielgrzymów na Jasną Górę. Elementy miasta, które nie stanowią o jego sile to atmosfera miasta być może rozumiana jednoznacznie i powiązana tylko z sakralnością. Jasna Góra to Sanktuarium Maryjne wraz z obiektami wchodzącymi w skład zespołu klasztornego OO. Paulinów, to miejsce wyjątkowych przeżyć religijnych i umocnienia wiary. Jasna Góra jednak jest miejscem zatłoczonym, nie radzącym sobie z obecnością osób bezdomnych i żebrzących. Obiekty zespołu nie są też przystosowane dla osób starszych i niepełnosprawnych. W ostatnim czasie przyjezdni obserwują mniejszą niż w ubiegłych latach komercjalizację Jasnej Góry, jednakże do tego wniosku należy podejść z pewną ostrożnością, bowiem ogólne tendencje komercjalizacyjne wydają się nasilać we wszystkich aspektach życia. 54

55 6. PODSUMOWANIE Mając na uwadze wyniki przeprowadzone audytu turystycznego, a także wychodząc od propozycji sformułowanych przez Autorów opracowania Założenia do strategii, zaproponować można nieco zmodyfikowane i inaczej uporządkowane myślenie o celach strategii promocji turystycznej Częstochowy. Po pierwsze, wskazane jest sformułowanie listy mierzalnych celów strategii promocji. Poniżej przedstawiona jest wstępna lista takich łatwo mierzalnych (czysto ilościowych) celów strategicznych: Utrzymanie obecnych wielkości ruchu pielgrzymkowego (+- 4,5 mln. turystów pielgrzymów rocznie). Zwiększenie wśród turystów odwiedzających Częstochowę frakcji turystów laickich przyjeżdżających do miasta odwiedzających z powodów pozareligijnych. Otwarte jest w chwili obecnej pytanie, o ile procent powinna zwiększać się rokrocznie ta kategoria turystów. Przedłużenie pobytu turystów w mieście co najmniej o dobę. Wzrost liczby turystów identyfikujących Częstochowę jako duchową stolicę Polski i jako miasto sanktuarium, którzy przyjeżdżają (jednakże) do miasta nie tyle jako pielgrzymi udający się na Jasną Górę, ile w szeroko rozumianych celach kulturalnych. (Znów otwarta jest na chwilę obecną kwestia skali tego wzrostu). Wzrost liczby turystów powracających, w tym zwłaszcza turystów, którzy pierwszy raz odwiedzili Częstochowę jako pielgrzymi, by następnie powrócić do niej z uwagi na określone atrakcje pozareligijne. Po drugie wskazane jest również sformułowanie listy celów strategicznych, które w istocie traktować można jako cele pośrednie i jako konieczne warunki osiągnięcia wymienionych wyżej celów ilościowych. Wstępnie na listę owych celów pośrednich składają się następujące zadania/ wyzwania: Stworzenie atrakcyjnej oferty turystycznej dla turystów laickich (np. programy turystyki tematycznej, sentymentalnej, rekreacyjno-sportowej itp.). Stopniowe konstruowanie wizerunku turystycznego Częstochowy jako miasta, które nie tylko jest celem pielgrzymowania, ale jest także polską stolicą nowych/ nowoczesnych przejawów kultury chrześcijańskiej (jest miejscem, w którym odbywają się np. festiwale i przeglądy inspirowanej treściami religijnymi muzyki młodzieżowej, działalności teatralnej i parateatralnej itp.). Idąc za wstępnymi propozycjami celów promocyjnych można zarysować wizję Częstochowy na potrzeby strategii promocji turystycznej: Częstochowa jest niekwestionowaną stolicą polskiego katolicyzmu, miastem celem pielgrzymowania. Częstochowa jest (jednak również) polską stolicą duchowości sięgającej po inspiracje religijne (np. nowej i często nawet ryzykownej artystycznie sztuki nawiązującej do chrześcijańskich wartości). Częstochowa jest miastem oferującym z roku na rok coraz większą liczbę laickich atrakcji turystycznych, które czynią miasto jeszcze bardziej interesującym dla pielgrzymów i które przyczyniają się do odkrycia miasta przez osoby podróżujące z pozareligijnych pobudek. 55

56 Część 2 - KONCEPCJA STRATEGII PROMOCJI TURYSTYCZNEJ MIASTA 56

57 1. WPROWADZENIE Częstochowę odwiedza rokrocznie blisko 5 milionów osób. Jednak znakomita ich większość to pielgrzymi, którzy są zorientowani wyłącznie lub prawie wyłącznie na klasztor jasnogórski. Większość osób odwiedzających Częstochowę jako pielgrzymi przebywa w mieście stosunkowo krótko (1-2 dni) i nie korzysta (względnie korzysta w bardzo ograniczonym stopniu) z atrakcji turystycznych oferowanych przez miasto. Biorąc zatem pod uwagę, że ścisła i restrykcyjna definicja turysty mówi, że turystą jest : osoba pozostającą w miejscu-celu odwiedzin przynajmniej na jedną noc, osoba, która udaje się do danego miejsca w celu o regeneracji sił fizycznych i psychicznych, o w sprawach zawodowych, o w innych celach turystycznych (takich jak religijne, hobbystyczne, zakupowe itd.), lepszym być może określeniem na znaczną część owej wspomnianej prawie pięciomilionowej rzeszy odwiedzających Częstochowę byłoby określenie przejezdni. Tym samym, Częstochowa zyskuje na wielomilionowej masie odwiedzających ją turystów (przejezdnych) mniej, niż mogłaby zyskać, gdyby odwiedzający miasto nie redukowali jego obrazu wyłącznie do Jasnej Góry. Częstochowa jest z uwagi na klasztor jasnogórski - dla Polaków i dla wielu katolików spoza Polski miastem-symbolem, stolicą kultu maryjnego. Jednak Częstochowa ma również aspiracje, by postrzegać ją jako miasto atrakcyjne w wielu różnych wymiarach. 1.1 Podstawowe cele Strategii Podstawowym celem strategii promocji turystycznej Częstochowy jest zatem: wskazanie działań, w wyniku których turyści-pielgrzymi przybywający do miasta zdecydują się przedłużyć w nim swój pobyt przynajmniej o 1 dzień, ocena możliwości oraz wskazanie działań, dzięki którym osoby odwiedzające Częstochowę wyłącznie z powodów religijnych zechcą połączyć te powody z innymi motywacjami (zamiast kalkulacji w kategoriach alternatywy: albo religijny albo pozareligijny cel przyjazdu do Częstochowy kalkulacja w kategoriach koniunkcji: zarówno motywy religijne jak i pozareligijne), wskazanie działań, które będą w stanie podnieść turystyczną atrakcyjność Częstochowy jako miasta, przyczyniając się tym samym do wzrostu liczby turystów odwiedzających Częstochowę z powodów pozareligijnych, wskazanie sposobów wykorzystania turystyki do podnoszenia potencjału rozwojowego miasta. 1.2 Dylematy strategiczne W trakcie analizowania możliwości promocji turystycznej Częstochowy napotyka się na kilka zasadniczych dylematów: 1. Czy miasto Częstochowa, z uwagi na swój szczególny wizerunek miasta stolicy kultu maryjnego w ogóle powinno orientować się na turystów laickich? 2. Czy ewentualna próba promocji Częstochowy wskazująca na inne, niż Jasna Góra atuty turystyczne miasta nie będzie koniec końców fundamentalnym błędem strategicznym? Czy zatem inaczej mówiąc właściwszą drogą (lub wręcz jedynym dobrym rozwiązaniem) nie jest koncentracja wszystkich wysiłków na umacnianiu wizerunku Częstochowy jako miasta celu pielgrzymek i dążenie do tego, aby przyciągać do miasta coraz większą liczbę pielgrzymów: oferując im oczywiście coraz lepsze warunki pobytu w mieście, coraz bardziej zróżnicowaną bazę noclegową, coraz sprawniejszą obsługę itd.? 57

58 3. Czy Częstochowa ma wystarczającą liczbę obiektywnych atutów, turystycznych magnesów, by przyciągnąć ku sobie turystów laickich? 4. Czy strategia promocji turystycznej Częstochowy powinna być oparta na założeniu, że dobra dla Częstochowy strategia powinna być realistyczna i wykonalna, czy też na założeniu, że miasto potrzebuje strategii bardziej wizjonerskiej, mobilizującej mieszkańców, integrujących ich wokół śmiałych i odważnych, aczkolwiek trudnych do osiągnięcia nawet w średnioterminowej perspektywie czasowej celów? 5. Czy strategia turystycznej promocji Częstochowy powinna być tożsama (po prostu) ze strategią promocji miasta? W poniżej tabeli wskazujemy na ich rozstrzygnięcia. Tabela 11. Dylematy strategiczne - rozstrzygnięcia Dylemat Rozstrzygniecie 1. Czy miasto Częstochowa, z uwagi na swój szczególny wizerunek miasta stolicy kultu maryjnego, w ogóle powinno orientować się na turystów laickich? Strategia promocji turystycznej Częstochowy powinna opierać się na założeniu (skądinąd oczywistym i trudnym do zakwestionowania), że atrakcyjność turystyczna związana jest przede wszystkim z Jasną Górą Częstochowa była, jest i długo jeszcze pozostanie najważniejszym w Polsce miastem celem turystyki pielgrzymkowej, Częstochowa może i powinna bardziej energicznie zabiegać również o turystów laickich, jednak nie w sposób, który by negował jej obecny wizerunek duchowej stolicy Polski. Innymi słowy mówiąc, możliwa i wręcz wskazana jest promocja Częstochowy jako miasta, które warto odwiedzić z innych powodów niż motywy czysto religijne, promocja ta nie może jednak próbować sprzedawać Częstochowy jako miejsca, które postanowiło być bardziej atrakcyjne turystycznie, uciekając się do prowokacyjnego kwestionowania swojego image. 2. Czy ewentualna próba promocji Częstochowy wskazująca na inne, niż Jasna Góra atuty turystyczne miasta nie będzie koniec końców fundamentalnym błędem strategicznym? Czy zatem inaczej mówiąc właściwszą drogą (lub wręcz jedynym dobrym rozwiązaniem) nie jest koncentracja wszystkich wysiłków na umacnianiu wizerunku Częstochowy jako miasta celu pielgrzymek i dążenie do tego, aby przyciągać do miasta coraz większą liczbę pielgrzymów: oferując im oczywiście coraz lepsze warunki pobytu w mieście, coraz bardziej zróżnicowaną bazę noclegową, coraz sprawniejszą obsługę itd.? 3. Czy Częstochowa ma wystarczającą liczbę obiektywnych atutów, turystycznych magnesów, by przyciągnąć ku sobie turystów laickich? Błędne byłoby raczej zawężenie turystycznego wizerunku Częstochowy do miasta w cieniu Jasnej Góry. Oznaczałoby to bowiem marnotrawienie istniejącego potencjału turystycznego miasta. Dywersyfikacja motywów/celów odwiedzania miasta przez turystów przekłada się na jego atrakcyjniejszy wizerunek wewnętrzny i zewnętrzny (miasta nowoczesnego, rozwijającego się, miasta, które jest w stanie zaspokoić szeroką i zróżnicowaną gamę potrzeb jego mieszkańców). Taki zaś obraz miasta jest zgodny z aspiracjami mieszkańców. Nie wydaje się, aby w dającej się przewidzieć przyszłości znaczenie Częstochowy jako najważniejszego w Polsce miasta celu pielgrzymek znacząco zmalało. Promocja Częstochowy jako miasta wielu atrakcji turystycznych jest zgodna z aspiracjami mieszkańców. Częstochowa może poszczycić się kilkunastoma przynajmniej atutami magnesami turystycznymi (m.in. Muzeum Produkcji Zapałek, stałe ekspozycje malarstwa J. Dudy-Gracza i Z. Beksińskiego, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Sakralnej Gaude Mater, Noc Kulturalna, Festiwal Jazz Spring). Częstochowa jest miastem usytuowanym w atrakcyjnym krajobrazowo regionie (Jura Krakowsko-Częstochowska). 58

59 Dylemat 4. Czy strategia promocji turystycznej Częstochowy powinna być oparta na założeniu, że dobra dla Częstochowy strategia powinna być realistyczna i wykonalna, czy też na założeniu, że miasto potrzebuje strategii bardziej wizjonerskiej, mobilizującej mieszkańców, integrujących ich wokół śmiałych i odważnych, aczkolwiek trudnych do osiągnięcia nawet w średnioterminowej perspektywie czasowej celów? 5. Czy strategia turystycznej promocji Częstochowy powinna być tożsama (po prostu) ze strategią promocji miasta? Rozstrzygniecie Z drugiej strony, część wymienionych atrakcji turystycznych (np. wydarzenia kulturalne) nie ma charakteru atrakcji całorocznych. Większość atrakcji turystycznych Częstochowy adresowana jest do stosunkowo wąskiej, zainteresowanej kulturą wysoką publiczności (np. Festiwal Gaude Mater, stałe ekspozycje malarstwa Beksińskiego i Dudy-Gracza). Wyjąwszy Jasną Górę, wszystkie pozostałe atuty Częstochowy, które mogą być prezentowane jako atrakcje dla turystów i jako cele przyjazdu do miasta sytuują się mimo wszystko niewiele powyżej środka umownej skali atrakcyjności. Innymi słowy mówiąc, wszystkie poza Jasną Górą atrakcje turystyczne miasta ocenić można na czwórkę / czwórkę z plusem, ale nie na piątkę. Częstochowa nie posiada znów oczywiście poza Jasną Górą żadnego wyróżnika, żadnego naj tworzącego wyjątkowość miejsca. Strategia wizjonerska (i przez to atrakcyjna, mogąca liczyć na bardzo dobre przyjęcie ze strony mieszkańców i lokalnych mediów, lecz jednocześnie niemal niemożliwa do urzeczywistnienia) przyniesie Częstochowie i mieszkańcom miasta więcej szkód niż korzyści. Przede wszystkim dlatego, że problemy z jej urzeczywistnieniem (nieuniknione) przyczynią się prędzej czy później do demobilizacji opinii publicznej, pociągną za sobą społeczną frustrację. Istnieje również groźba, że za bardzo oderwana od realiów strategia zostanie odebrana jako zbiór pobożnych życzeń i w rezultacie odrzucona przez opinię publiczną jako niewiarygodna. Z drugiej strony, trzeba mieć świadomość, że odważna i wizjonerska strategia promocji miasta jest oczekiwana przez mieszkańców, że może przyczynić się wyzwolenia pozytywnej energii społecznej. Ostatecznie należy przyjąć, że strategię promocji turystycznej Częstochowy powinien jednak cechować realizm. Jednocześnie znajdą się w niej propozycje niestandardowe, sformułowane w duchu strategii wizjonerskiej. Strategia promocji turystycznej w jej kształcie zaproponowanym w niniejszym materiale powinna być traktowana jako koncepcja cały czas półotwarta, zatem nieprzerwanie rozwijana. Zrealizowanie podstawowych celów strategii promocji turystycznej traktujemy jako punkt wyjścia do drugiego etapu procesu promocji miasta, w którym wizerunek Częstochowy będzie mógł być repozycjonowany odważniej (i z większymi szansami na powodzenie), niż w chwili obecnej. Zasadniczo rzecz biorąc promocja turystyczna miasta powinna być podzbiorem ogólniejszej strategii promocji miasta. Ta ostatnia powinna bowiem uwzględniać nie tylko komunikację nakierowaną na turystów, lecz i na inne grupy docelowe np. krajowych i zagranicznych inwestorów, decydentów mających wpływ na lokalizację ważnych i prestiżowych imprez i wydarzeń (np. sportowych, kulturalnych, gospodarczych itp.), powracających z zagranicy emigrantów, którzy nie chcą wracać do miejscowości urodzenia, lecz chcą osiedlić się w nowym miejscu itd. Zarazem zaś jednak, strategia promocji turystycznej Częstochowy w kształcie i zakresie zaproponowanym w niniejszym materiale ma znamiona ogólniejszej strategii promocji (m.in. proponowane hasło promocyjne i logo miasta może i wręcz powinno być wykorzystywane nie tylko w promocji turystycznej lecz także w celu przebudowy wewnętrznego i zewnętrznego wizerunku Częstochowy jako miasta. Dodatkowo w przypadku Częstochowy (podobnie zresztą, jak w przypadku wielu innych miast polskich) osiągnięcie celów strategii promocji turystycznej uwarunkowane jest tak naprawdę uprzednim sukcesem działań nakierowanych na (1) repozycjonowanie wizerunku miasta, (2) umocnienie jego marki, bądź/i (3) częściową zmianę jej dotychczasowej koncepcji. Tym samym więc, powiedzieć można, że strategia promocji turystycznej Częstochowy musi być w znacznym stopniu również strategią mającą służyć zmianie dotychczasowego 59

60 Dylemat Rozstrzygniecie wizerunku miasta. Ponadto proponowana tu strategia promocji turystycznej uwzględnia szereg takich grup docelowych, które w zasadzie można traktować nie tyle jako turystów, ile raczej jako potencjalnych klientów miasta i nawet jako potencjalnych przyszłych Częstochowian (m.in. mieszkańcy subregionu częstochowskiego, studenci spoza Częstochowy itd.). 1.3 Zagrożenia w kontekście zadania turystycznej promocji miasta Niezwykle trudno jest zbudować przekaz promocyjny, który dążąc do tego, by skierować uwagę potencjalnych turystów na inne niż Jasna Góra atuty i atrakcje Częstochowy nie będzie jednocześnie krytykowany jako próba przekierowania uwagi z Jasnej Góry na laickie miasto i jako próba cichego deprecjonowania Jasnej Góry (zaś przynajmniej turystów-pielgrzymów). Idea wyciągnięcia turystów-pielgrzymów na miasto wydaje się dobrym pomysłem, jednak w praktyce, na przeszkodzie jej realizacji stanąć może fakt, iż znakomita większość turystów -pielgrzymów życzy sobie przeżywać pielgrzymkę w atmosferze skupienia; osoby te jakąkolwiek pozareligijną ofertę (np. kulturalną, nie wspominając już o rozrywkowej) będę najprawdopodobniej spostrzegać jako coś, czego nie da się połączyć, zestroić z podstawowym, religijnym celem pobytu w Częstochowie. Duża część pielgrzymów przebywających w Częstochowie jest serwisowana (wyłącznie i w całości) przez podmioty współpracujące z organizatorami pielgrzymek (domy noclegowe, stołówki, kuchnie, sklepy z dewocjonaliami itd.). Próba nakłonienia tych pielgrzymów do pozostania w mieście na dłużej, do skorzystania z pozareligijnych atrakcji, jakie ma do zaoferowania Częstochowa może być odebrana jako próba przechwycenia ich siły nabywczej. Paradoksalnie więc promocja Częstochowy jako miasta wielu atrakcji może zostać zinterpretowana jako konflikt interesów. Spora część turystów-pielgrzymów to osoby o relatywnie niskiej sile nabywczej uczestniczące w niskobudżetowych pielgrzymkach, których organizatorzy starają się do minimum zredukować wszelkie koszty. Osoby takie, nawet jeśli miałyby ochotę skorzystać np. z oferty kulturalnej miasta nie będą sobie mogły na to pozwolić z przyczyn finansowych. Wielu grup pielgrzymkowych dotyczy zjawisko, które można by określić mianem ciągłego dyscyplinującego nadzoru nad pielgrzymami. Ma to oczywiście zagwarantować odpowiedni porządek w grupach pielgrzymkowych i ułatwić duchowe przeżywanie pielgrzymki. W praktyce oznacza to jednak, że pielgrzymi przebywający w Częstochowie mają stosunkowo mało czasu, którym mogliby dowolnie rozporządzać (przeznaczając go np. na odwiedzenie muzeum lub na zakupy). Nadto zaś, istnieje prawdopodobieństwo, że niektóre, świeckie formy spędzania czasu wolnego (choćby wspomniane udanie się do muzeum lub wyjście na zakupy) będą traktowane przez organizatorów/kierowników pielgrzymek jako sprzeczne z rolą pielgrzyma i synonimy wypadnięcia z roli pielgrzyma. Dystans, jaki pod względem turystycznej (i kulturowo-symbolicznej) atrakcyjności dzieli klasztor jasnogórski od wszystkich pozostałych atrakcji miasta jest na tyle duży, że można się obawiać, iż owe pomniejsze atrakcje wydawać się będą turystom zupełnie niegodne uwagi. Sukces strategii promocji turystycznej Częstochowy wymaga przynajmniej średnioterminowego konsensusu (społecznego, politycznego) obejmującego jej podstawowe cele i jej najważniejsze instrumenty. Niezbędna jest tu także cierpliwość i konsekwencja ze strony Władz Miasta. Spodziewane efekty nie pojawią się bowiem natychmiast. Szybko za to pojawić się może pokusa korygowania założeń strategicznych bądź przemieniania strategii w krótko- lub w najlepszym razie w średnioterminowy plan operacyjny dotyczący przedmiotowo działań promocyjnych. Osiągnięcie zakładanych celów strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa wymaga porozumienia i współpracy wielu środowisk zaangażowanych w promocję miasta i związanych pośrednio lub bezpośrednio - z turystyką (np. Częstochowskiej Organizacji Turystycznej, częstochowskiego oddziału Polskiej Izby Turystyki, Gospodarzy Jasnej Góry, organizacji pozarządowych stawiających sobie za cel kreowanie nowych jakości w życiu miasta, częstochowskiego PTTK, firm turystycznych, instytucji kultury współfinansowanych ze środków miejskich i wojewódzkich, częstochowskich szkół i uczelni kształcących kadry na potrzeby 60

61 przemysłu turystycznego, dysponentów atrakcji turystycznych i kulturalnych, itp.). Wszystkie te instytucje i organizacje łączy dziś oczywista wspólnota interesów (wszystkie one chcą w sumie tego samego: zwiększenia turystycznej atrakcyjności Częstochowy). Nie znajdujemy więc żadnych przesłanek nakazujących sceptycznie oceniać możliwość takiego porozumienia (zaś następnie możliwość efektywnej współpracy wszystkich jego stron). Równocześnie jednak sądzimy, że wskazane jest utworzenie jakiejś platformy, która służyć powinna prezentacji stanowisk, wymianie informacji, wypracowywaniu konsensusów i koordynowaniu podejmowanych inicjatyw promocyjnych. Platforma taka miałaby szansę stać się rzeczywistym miejscem/ forum wymiany poglądów (i negocjowania koniecznych uzgodnień) tylko wówczas, jeśli byłaby ona reprezentatywna. To zaś oznacza - w warunkach częstochowskich że w jej pracach musieliby brać udział Gospodarze Jasnej Góry. 2. USTALENIA STRATEGICZNE 2.1. Cele strategiczne Strategiczne, długofalowe cele działań promocyjnych nakierowanych na promocję turystycznej Częstochowy syntetycznie prezentuje poniższy schemat. Schemat 4. Promocja turystyczna Częstochowa cele strategiczne. CEL NADRZĘDNY I CEL WARUNEK REALIZACJI CELÓW PROMOCJI TURYSTYCZNEJ CZĘSTOCHOWY Repozycjonowanie wizerunku wewnętrznego i zewnętrznego Częstochowy! CELE PROMOCJI TURYSTYCZNEJ CEL 1 Zwiększenie liczby turystów odwiedzających Częstochowę. CEL 2 Wzrost przychodów miasta i mieszkańców z turystyki. Cele strategiczne promocji turystycznej Częstochowy raczej na pewno nie zostaną osiągnięte, jeśli nie uda się - równocześnie zrepozycjonować wizerunku miasta. Innymi słowy mówiąc, społeczno-kulturowy obraz Częstochowy (zarówno w oczach jej mieszkańców jak i w świadomości potencjalnych turystów, na których miasto może i chce liczyć) musi zostać w istotny sposób skorygowany. Generalny kierunek tej korekcji jest nietrudny do odgadnięcia: chodzi o to, by Częstochowa była w dalszym ciągu postrzegana jako niekwestionowana duchowa stolica Polski i miejsce o wyjątkowym znaczeniu dla polskich (i nie tylko polskich) katolików, lecz by jednocześnie zaczęto postrzegać ją jako miasto, które jest warte odwiedzin z wielu pozareligijnych powodów, które rozwija się 61

62 i żyje swoim życiem i które nie musi być w potocznym odbiorze kojarzone jedynie z jasnogórskim sanktuarium. Fakt, że osiągnięcie zakładanych celów strategii promocji turystycznej Częstochowy wymaga jak powiedzieliśmy modyfikacji obecnego wizerunku miasta oznacza, iż strategia promocji turystycznej musi być w przypadku Częstochowy również strategią mającą na celu repozycjonowanie jej wizerunku Cele operacyjne Operacyjne i średnioterminowe cele promocji turystycznej Częstochowy wiążą się przede wszystkim z zabieganiem o lepszy wizerunek turystyczny miasta (w świadomości samych mieszkańców Częstochowy i w świadomości wszystkich Polaków). Cele operacyjne, które mają operacjonalizować osiąganie celów strategicznych przedstawione zostały na poniższym schemacie. Schemat 5. Promocja turystyczna Częstochowa cele operacyjne. 62

63 CEL 1 Zwiększenie liczby turystów odwiedzających Częstochowę. CEL 2 Wzrost przychodów miasta i mieszkańców z turystyki. CELE OPERACYJNE Większa dywersyfikacja/ zróżnicowanie motywów odwiedzania Częstochowy (motywy religijne + motywy pozareligijne, nie zaś wyłącznie motywy religijne). Jeden dzień dłużej w Częstochowie - zatrzymanie w mieście turystów-pielgrzymów na przynajmniej jeszcze jedną dobę. Częstochowa miastem stosunkowo krótkich (2-7 dniowych), ale intensywnych i precyzyjnie zaplanowanych pobytów turystycznych, skierowanych do wybranych grup docelowych: turyści zagraniczni, rodacy mieszkający za granicą, biznes, szkoły. Częstochowa miasto atrakcyjne dla turystów wielokrotnych, Częstochowa miasto, do którego wielokrotnie się powraca. Częstochowa niekwestionowana stolica subregionu: cel przyjazdów (zakupowych, rekreacyjnych, edukacyjnych itd.) dla mieszkańców subregionu. Częstochowa atrakcyjne miasto akademickie: wybierane jako miejsce studiowania przez absolwentów spoza Częstochowy, z których część decyduje się pozostać w mieście na stałe. Częstochowa stolica atrakcyjnego pod względem krajobrazowo-przyrodniczym subregionu; miasto baza wypadowa dla turystów zainteresowanych Jurą Krakowsko-Częstochowską i generalnie: okolicami Częstochowy. 63

64 2.3. Potencjalne bariery mogące utrudnić repozycjonowanie wizerunku Częstochowy w pożądanym kierunku Poniżej zaprezentowana została lista negatywnych stereotypów (i autostereotypów) dotyczących Częstochowy. Lista ta może być również traktowana jako zestawienie cech negatywnego wizerunku miasta (również w tym znaczeniu, że takiego, z którym nie identyfikuje się znaczna część mieszkańców). Nie wnikamy tu w to, które z wskazanych stereotypów/ cech wizerunkowych Częstochowy są prawdziwe, które zaś nie. Istotne jest w tym miejscu co innego. To mianowicie, że wszystkie one konstruują obraz miasta niezgodny z aspiracjami większości jego mieszkańców oraz że na swój sposób stygmatyzują one Częstochowę, przyczyniając się w rezultacie do tego, że miasto jest odbierane jako stosunkowo mało atrakcyjny cel dla turystów laickich. 1. Miasto w cieniu Jasnej Góry, miasto, którego rozwój spowalnia konflikt między interesami Jasnej Góry a interesami większości mieszkańców. 2. Miasto postwojewódzkie, miasto, które utraciwszy status miasta wojewódzkiego utraciło również część impetu modernizacyjnego. 3. Miasto bez spektakularnych sukcesów gospodarczych i społecznych. 4. Miasto mało miejskie (wiele negatywnych skutków częściowej deindustrializacji, których nie zrekompensował w dostatecznym stopniu wystarczająco dynamiczny rozwój sektora usług ani sektora new economy gospodarki opartej na wiedzy, niedostateczna gęstość urbanistyczna w administracyjnych granicach miasta znajduje się wiele obszarów o niskiej gęstości zaludnienia, o mało zwartej zabudowie). 5. Miasto prowincjonalne, miasto, które szybko zasypia. 6. Miasto o stosunkowo niskim poziomie integracji społecznej i ze stosunkowo słabo rozwiniętymi instytucjami społeczeństwa obywatelskiego. 7. Miasto, które z uwagi na swoją społeczno-kulturową specyfikę i swoją historię nie pasuje do województwa śląskiego. 8. Miasto mało atrakcyjne dla ludzi młodych, którzy nie są zainteresowani mieszkaniem w mieście-symbolu lecz w dynamicznie rozwijającym się ośrodku miejskim zwróconym ku przyszłości. 9. Miasto, w którym sfera sacrum dominuje nad sferą profanum. 10. Miasto, które wyjąwszy Jasną Górę nie posiada żadnych innych wyrazistych i powszechnie rozpoznawalnych ikon miejskich współtworzących jego (symboliczną, architektoniczną, przestrzenną itd.) pozytywną specyfikę Niewykorzystany lub nie w pełni wykorzystany potencjał Poniżej prezentujemy listę najważniejszych atutów Częstochowy, które mogą stać się pomocne przy konstrukcji marki miasta, lecz które w chwili obecnej uznać można za niewykorzystany lub nie w pełni wykorzystany potencjał turystyczny miasta. Niewykorzystany potencjał turystyczny związany z Wartą (potencjalne atrakcje: np. skansen upamiętniający historię nadwarciańskiego osadnictwa itd., rozwój spływów kajakowych i sportów wodnych). Tradycje włókiennictwa (osady robotnicze, tereny pofabryczne). Częstochowa dysponuje wieloma obszarami miejskimi, które można zrewitalizować nadając im nowe funkcje (mieszkalne, usługowe, rozrywkowe). Kupiecka i jarmarczna tradycja miasta. Tradycje sportowe miasta oraz obecne znaczenie miasta na mapie sportowej kraju (żużel, siatkówka, lotnictwo sportowe, wspinaczka). 64

65 Duży potencjał środowisk twórczych (sztuki plastyczne, muzyka). Nie w pełni wykorzystane umowy z miastami partnerskimi. Zabytki architektury poprzemysłowej, którym można nadać nowe funkcje i które można wykreować na atrakcje turystyczne. Atrakcyjne turystycznie okolice Częstochowy (w strategii promocji turystycznej uwzględniać trzeba nie tylko atuty miasta, lecz także atuty okolic Częstochowy, przyjmując, że z punktu widzenia wielu potencjalnych turystów Częstochowa może być atrakcyjna nie tyle jako miasto cel przyjazdu, ile jako miasto baza wypadowa). Oprócz tego, na podstawie przeprowadzonej analizy materiałów informacyjno-promocyjnych i medialnych przedstawionej w pierwszej części niniejszego dokumentu można wskazać także na inne potencjały, których ewentualne wykorzystanie można rozważyć. Budowa miejskiej legendy/opowieści opartej na podziale dzielnicowym. Częstochowa jest miastem skonstruowanym na podbudowie dzielnicowej, zaprezentowanej na poniższym schemacie. Każda dzielnica, każda z poszczególnych nazw dzielnic, to odwołanie do historii, legend, opowieści składających się na wizerunek miasta. Warto zwrócić uwagę na nazwy dzielnic miasta, które mogą stać się punktem wyjścia w tworzeniu nowej identyfikacji turystycznej miasta (wykorzystanie gry słów, etymologii nazw dzielnic miasta). Taki sposób jego rozpoznawania może stać się nie tylko zaczątkiem myślenia częstochowian o mieście jako własnym podwórzu czy platformą komunikacji między mieszkańcami, a włodarzami miasta. Kluczową zaletą podjęcia próby uwspólnienia wspomnień i teraźniejszości miasta w wersji oficjalnej (włodarzy) i nieoficjalnej (mieszkańców miasta) jest samoczynne wytworzenie się w czasie zaangażowanej i spersonalizowanej metody promocyjnej dla Częstochowy. Schemat 6. Dzielnice Częstochowy. Warto przywrócić wytworzone w czasie rozumienie poszczególnych miejsc skonstruować swoistą wędrówkę miejską, opartą zarówno na zebraniu motywów dzielnicowych jak i, poprzez zaproszenie do współtworzenia projektu mieszkańców, budowę fantastycznej (fantastycznej o tyle, o ile jest ona taką w wyobraźni częstochowian) historii pozwalającej jednocześnie: stworzyć spójną legendę na podbudowie podziału dzielnicowego Częstochowy - podstawę opracowań promocyjnych miasta; 65

66 zaangażować mieszkańców miasta, stanowiących jego głównych ambasadorów, do zaznaczenia na mapie Częstochowy miejsc, wydarzeń z ich punktu widzenia istotnych, do których chcieliby zaprosić gości miasta; zaproponować, poprzez omawiane działania, redefinicję jego atrakcyjnych turystycznie obszarów dodanie do wiodącej prym Jasnej Góry punktów, które bezpośrednio nie wiążą się z jej charakterem, a stanowią atrakcyjne, z punktu widzenia gości miasta, odkrycie. Równie istotnym wydaje się zwrócenie uwagi na miasta zaprzyjaźnione i bliźniacze Częstochowy. Mogą stać się one drogowskazem nowej turystyki Częstochowy poprzez wykazanie cech wspólnych, budowę turystycznej mapy mentalnej, promocję miasta w niżej wymienionych miastach oraz promowanie Częstochowy jako miasta zaprzyjaźnionego i bliźniaczego w oczach jej gości. Schemat 7. Miasta zaprzyjaźnione Częstochowy. Schemat 8. Miasta bliźniacze Częstochowy Marka i wizja miasta Częstochowy Promocja turystyczna Częstochowy oprzeć się musi na założeniu, że Częstochowa może być/ jest atrakcyjna turystycznie, lecz przede wszystkim dla osób decydujących się na stosunkowo krótkie pobyty (jeden dzień - weekend maksymalnie jeden tydzień). Uważamy, że Częstochowa powinna proponować się turystom jako miasto, w którym co prawda nie ma (poza Jasną Górą) żadnych ewidentnych superatrakcji turystycznych, lecz jednocześnie, te którymi miasto może się pochwalić są przynajmniej średnio atrakcyjne, przede wszystkim zaś jednak Częstochowa jest miastem, w którym owe (różne) średnie atrakcje współwystępują w jednym miejscu, w granicach jednego organizmu miejskiego. Siła Częstochowy polega nie na tym, że miasto ma do zaoferowania turystom coś extra, lecz na tym, że ma do zaoferowania atrakcje wprawdzie tylko na przysłowiową czwórkę, ale za to w dużej liczbie, w dużym zagęszczeniu. Częstochowa powinna na każdym kroku podkreślać w swojej strategii promocji turystycznej - że jest miastem wielu i zróżnicowanych atrakcji mogących znaleźć uznanie i przyciągnąć do miasta także turystów laickich. Kluczowym słowem komunikacji marketingowej - różnorodność. W turystycznej promocji Częstochowy należy nieustannie podkreślać, że miasto się rozwija i co za tym intensywnie zmienia się. Częstochowa może zaintrygować sobą, przedstawiając się jako miasto na ścieżce rozwoju. Wówczas Częstochowa będzie przez wielu postrzegana, jako miasto, z którym 66

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r.

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Kim jesteśmy? Pierwszą w Polsce agencją wyspecjalizowaną w marketingu miejsc, miast i regionów (m.in. marki:

Bardziej szczegółowo

Powierzchnie reklamowe MOSiR w Sochaczewie

Powierzchnie reklamowe MOSiR w Sochaczewie Powierzchnie reklamowe MOSiR w Sochaczewie Pływalnia Orka, Teren przy ul. Olimpijskiej Hala sportowa, ul. Kusocińskiego skiego 2 Stadion przy ul. Warszawskiej Hala lodowiska/kortu tenisowego Integracyjny

Bardziej szczegółowo

Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce. w sezonie 2014/2015

Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce. w sezonie 2014/2015 Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce Kalendarz Ważniejszych Imprez Kulturalnych, Sportowych i Rekreacyjnych w sezonie 2014/2015 IMPREZY KULTURALNE SEZON OD SIERPNIA/WRZEŚNIA

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Sportu i Rekreacji w Zawierciu. Nazwa imprezy sportowej Zasięg Organizator Współorganizator Opis

Ośrodek Sportu i Rekreacji w Zawierciu. Nazwa imprezy sportowej Zasięg Organizator Współorganizator Opis Lp. Termin realizacji KALENDARZ PRZEDSIĘWZIĘĆ KULTURALNYCH, SPORTOWO REKREACYJNYCH I TURYSTYCZNYCH ZAWIERCIE 2015 Ośrodek Sportu i Rekreacji w Zawierciu Nazwa imprezy sportowej Zasięg Organizator Współorganizator

Bardziej szczegółowo

Promocja oferty turystyki religijnej Małopolski na arenie międzynarodowej

Promocja oferty turystyki religijnej Małopolski na arenie międzynarodowej Promocja oferty turystyki religijnej Małopolski na arenie międzynarodowej Elżbieta Kantor Dyrektor Departamentu Turystyki, Sportu i Promocji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego 1 Działania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM XXII KRAJOWEJ WYSTAWY ROLNICZEJ XIV DNI EUROPEJSKIEJ KULTURY LUDOWEJ PODCZAS OGÓLNOPOLSKICH DOŻYNEK JASNOGÓRSKICH CZĘSTOCHOWA 2013

PROGRAM XXII KRAJOWEJ WYSTAWY ROLNICZEJ XIV DNI EUROPEJSKIEJ KULTURY LUDOWEJ PODCZAS OGÓLNOPOLSKICH DOŻYNEK JASNOGÓRSKICH CZĘSTOCHOWA 2013 PROGRAM XXII KRAJOWEJ WYSTAWY ROLNICZEJ XIV DNI EUROPEJSKIEJ KULTURY LUDOWEJ PODCZAS OGÓLNOPOLSKICH DOŻYNEK JASNOGÓRSKICH CZĘSTOCHOWA 2013 I. ORGANIZATOR: Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie

Bardziej szczegółowo

07.03.2015 Cyfrowa Rewia - spektakl premierowy Rewii Dziecięcej Sylaba

07.03.2015 Cyfrowa Rewia - spektakl premierowy Rewii Dziecięcej Sylaba Data Nazwa imprezy MARZEC 07.03.2015 Cyfrowa Rewia - spektakl premierowy Rewii Dziecięcej Sylaba 20.03.2015 KWIECIEŃ V Wiosenne Spotkania z Wojskiem, koncert Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego Wojska

Bardziej szczegółowo

Lp. Nazwa organizacji Nr Mdok Kwota dofinansowania w zł 1. Stowarzyszenie Działań Twórczych i Edukacyjnych im. A. Budzyńskiej

Lp. Nazwa organizacji Nr Mdok Kwota dofinansowania w zł 1. Stowarzyszenie Działań Twórczych i Edukacyjnych im. A. Budzyńskiej Wyniki otwartego konkursu ofert na realizację w roku zadań publicznych z zakresu upowszechniania i wspierania kultury fizycznej Zadania: 1. Aktywny Lublin - realizacja programów promujących aktywność fizyczną

Bardziej szczegółowo

Wyszczególnienie wynagrodzeń osób z tytułu umów cywilno-prawnych brutto. W okresie od 01.01.2012 do 31.12.2012

Wyszczególnienie wynagrodzeń osób z tytułu umów cywilno-prawnych brutto. W okresie od 01.01.2012 do 31.12.2012 Wyszczególnienie wynagrodzeń osób z tytułu umów cywilno-prawnych brutto W okresie od 01.01.2012 do 31.12.2012 1) Zajęcia aerobiku i tańca 7 174,50 zł 2) Zajęcia karate 12 452 zł 3) Język angielski 27 720

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

WROCŁAW, LISTOPAD 2009 PRODUKT TURYSTYCZNY AGLOMERACJI WROCŁAWSKIEJ

WROCŁAW, LISTOPAD 2009 PRODUKT TURYSTYCZNY AGLOMERACJI WROCŁAWSKIEJ WROCŁAW, LISTOPAD 2009 PRODUKT TURYSTYCZNY AGLOMERACJI WROCŁAWSKIEJ PRODUKT TURYSTYCZNY AGLOMERACJI WROCŁAWSKIEJ 1) Wprowadzenie 2) Spostrzeżenia 3) Szanse 4) Cele 5) Narzędzia 6) Propozycje 7) 2011, 2012,

Bardziej szczegółowo

Ognisko TKKF "Dzikusy" Ognisko TKKF Hala Sportowa"

Ognisko TKKF Dzikusy Ognisko TKKF Hala Sportowa Ognisko TKKF "Dzikusy" 2011-04 rekreacja Spartakiada Szkół Podstawowych dla klas III 2011-05 biegi Olechowskie biegi przełajowe 2011-05 piłka nożna Ogólnopolski turniej w piłkę nożną dzieci 2011-06 rekreacja

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate

Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate Szczecin 20 grudnia 2011 r. Bożena Wołowczyk Plan prezentacji 1. Idea europejskich szlaków

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ IMPREZ REKREACYJNO- SPORTOWYCH NA 2015 ROK

KALENDARZ IMPREZ REKREACYJNO- SPORTOWYCH NA 2015 ROK IMPREZA TERMIN MIEJSCE CHARAKTERSYTYKA ZADANIA Styczeń Rozgrywki ligowe dla rozgrywek- soboty, pasjonatów piłki halowej. IV Nidzicka Liga Piłki Ferie z od 27.01.2015 IV Nidzicka Liga Piłki Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

LEGIA WARSZAWA W DRODZE DO EKSTRAKLASY KOSZYKARZY OFERTA WSPÓŁPRACY LEGIA WARSZAWA KOSZYKÓWKA

LEGIA WARSZAWA W DRODZE DO EKSTRAKLASY KOSZYKARZY OFERTA WSPÓŁPRACY LEGIA WARSZAWA KOSZYKÓWKA LEGIA WARSZAWA W DRODZE DO EKSTRAKLASY KOSZYKARZY OFERTA WSPÓŁPRACY ZAPROSZENIE DO WSPÓŁPRACY Szanowni Państwo, Zapraszamy do zapoznania się z ofertą współpracy z sekcją koszykówki Legia Warszawa. Koszykarska

Bardziej szczegółowo

Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce. w sezonie 2013/2014

Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce. w sezonie 2013/2014 Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce Kalendarz Ważniejszych Imprez Kulturalnych, Sportowych i Rekreacyjnych w sezonie 2013/2014 IMPREZY KULTURALNE SEZON OD WRZEŚNIA

Bardziej szczegółowo

STYCZEŃ. 24-26 stycznia 2014 Ogólnopolskie Mistrzostwa Samorządowców w Tenisie Ziemnym o Puchar Prezydenta Miasta Rzeszowa LUTY

STYCZEŃ. 24-26 stycznia 2014 Ogólnopolskie Mistrzostwa Samorządowców w Tenisie Ziemnym o Puchar Prezydenta Miasta Rzeszowa LUTY KALENDARZ IMPREZ PLANOWANYCH W 2014 ROKU URZĄD MIASTA RZESZOWA WYDZIAŁ KULTURY, SPORTU I TURYSTYKI 6 stycznia 2014 Orszak Trzech Króli STYCZEŃ 12 stycznia 2014 XXII Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ IMPREZ GMINA PISZ. Lp. Miesiąc Rodzaj imprezy Data Miejsce Nazwa imprezy Pełna nazwa i dane organizatora

KALENDARZ IMPREZ GMINA PISZ. Lp. Miesiąc Rodzaj imprezy Data Miejsce Nazwa imprezy Pełna nazwa i dane organizatora 1. Styczeń Kulturalna 6.01 Piski Przegląd Grup Kolędniczych HERODY 2. Styczeń Kulturalna 10.01 Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy 3. Styczeń Sportowa 10.01 Pływalnia Miejska Test Coopera w ramach 24 finału

Bardziej szczegółowo

Nazwa wydarzenia Termin Miejsce Organizator. Park im. A.Majkowskiego (mała scena) 8-10.05.2015 Korty tenisowe. WCK - Filharmonia Kaszubska

Nazwa wydarzenia Termin Miejsce Organizator. Park im. A.Majkowskiego (mała scena) 8-10.05.2015 Korty tenisowe. WCK - Filharmonia Kaszubska Nazwa wydarzenia Termin Miejsce Organizator MAJ Spotkanie ewangelizacyjne, Wejherowska Majówka czasem nowej ewangelizacji Turniej otwarcia sezonu 2015 tenisa ziemnego Ogólnopolski Festiwal Pieśni o Morzu

Bardziej szczegółowo

Kalendarz Imprez Kulturalnych, Sportowych i Turystycznych w Powiecie Krośnieńskim planowanych na 2011 rok (wpisane w kalendarz powiatowy)

Kalendarz Imprez Kulturalnych, Sportowych i Turystycznych w Powiecie Krośnieńskim planowanych na 2011 rok (wpisane w kalendarz powiatowy) Kalendarz Imprez Kulturalnych, Sportowych i Turystycznych w Powiecie Krośnieńskim planowanych na 2011 rok (wpisane w kalendarz powiatowy) Imprezy Sportowo - Turystyczne L.p. Nazwa Imprezy Miejsce i termin

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE

WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO POMORSKIE 1 Turystyka Sport i zdrowie Edukacja Produkty lokalne Ekologia Tradycja Lider projektu Partnerzy Obszar Okres realizacji Budżet Lokalna Grupa Działania Zakole Dolnej Wisły

Bardziej szczegółowo

Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2015

Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2015 Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2015 Termin Nazwa imprezy Miejsce Organizator I-III Zajęcia Sportowo-Rekreacyjne na lodowisku dla Dzieci i Młodzieży (nauka jazdy na łyżwach, gry,

Bardziej szczegółowo

STYCZEŃ. IV Otwarty Bożonarodzeniowy Festiwal Tradycji LUTY

STYCZEŃ. IV Otwarty Bożonarodzeniowy Festiwal Tradycji LUTY PROPOZYCJE CYKLICZNYCH IMPREZ na rok 2012 DATA NAZWA ORGANIZATOR MIEJSCE IMPREZY ZASIĘG 15.01.2012 (niedziela) STYCZEŃ IV Otwarty Bożonarodzeniowy Festiwal Tradycji Koncerty kolęd i pastorałek w różnych

Bardziej szczegółowo

SportWin Indicators 2015

SportWin Indicators 2015 SportWin Indicators 2015 R A P O R T Z B A D A N I A W a r s z a w a 1 3. 0 3. 2 0 1 5 1 Badanie SportWin Indicators- 2015 Badanie przeprowadzono techniką CAWI i CATI, w lutym 2015 r. na losowej próbie

Bardziej szczegółowo

Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec

Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec Czy istnieją w Gminie dokumenty kształtujące jej politykę kulturalną? Czy Gmina stworzyła warunki dla rozwoju kultury oraz

Bardziej szczegółowo

1. Umowa - Zlecenie Nr W/UMZL - SPORT/1/EKS/1/UM/4/2013 z dnia 02.01.2013r. na prowadzenie szkolnych

1. Umowa - Zlecenie Nr W/UMZL - SPORT/1/EKS/1/UM/4/2013 z dnia 02.01.2013r. na prowadzenie szkolnych Umowy zawarte w 2013 roku: 1. Umowa - Zlecenie Nr W/UMZL - SPORT/1/EKS/1/UM/4/2013 z dnia 02.01.2013r. na prowadzenie szkolnych rozgrywek i zawodów sportowych zgodnie z harmonogramem i kalendarzem ZM SZS.

Bardziej szczegółowo

Plan działalności Miejsko Gminnego Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji w Sokołowie Młp. od 01.01.2012 r. do 31.12.2012 r.

Plan działalności Miejsko Gminnego Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji w Sokołowie Młp. od 01.01.2012 r. do 31.12.2012 r. Plan działalności Miejsko Gminnego Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji od 01.01.2012 r. do 31.12.2012 r. L.p. Nazwa zadania, zasięg Termin Miejsce 1. 2. 3. 4. 5. 6. Koncert Kolęd Gloria In excelsis Deo!

Bardziej szczegółowo

OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO

OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO Raport z badań przeprowadzonych na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy w ramach projektu COESIMA Dr hab. Felicjan

Bardziej szczegółowo

Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020

Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020 Wnioski z analizy ankiet do aktualizacji Strategii rozwoju turystyki dla miasta Stargard Szczeciński w perspektywie do roku 2020 Biuro Strategii Miasta / Luty 2015 Metryczka Osoba wypełniająca Wiek 1,01

Bardziej szczegółowo

Kwota. przyznana/ Koszt całkowity. zadania (w zł.) Złotowskie Towarzystwo Tenisowe w Złotowie 4 100,00 / 9 700,00

Kwota. przyznana/ Koszt całkowity. zadania (w zł.) Złotowskie Towarzystwo Tenisowe w Złotowie 4 100,00 / 9 700,00 Sprawozdanie z przeprowadzonych imprez sportowych w mieście Złotowie w 2012 r. Dokument powstał w oparciu o zawarte umowy na realizację przedsięwzięć o charakterze sportowym. Kwota Lp. Zadanie Podmiot

Bardziej szczegółowo

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD Rozdział IV.1 OKREŚLENIE WSKAŹNIKÓW REALIZACJI CELÓW ORAZ PRZEDSIĘWZIĘĆ Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej Przedsięwzięcia Produktu Cel

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

PROGRAM JUBILEUSZU 650-LECIA LOKACJI MIASTA KOŁA

PROGRAM JUBILEUSZU 650-LECIA LOKACJI MIASTA KOŁA PROGRAM JUBILEUSZU 650-LECIA LOKACJI MIASTA KOŁA Lp Przedsięwzięcie Opis Planowany termin realizacji Miejsce Jednostka koordynująca 1 Zawody Mistrzostwa Wielkopolski Oyama Karate w Kata 17.03. r. MOSiR

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie systemu zarządzania Strategią Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Sandry Brdy

Funkcjonowanie systemu zarządzania Strategią Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Sandry Brdy Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Funkcjonowanie systemu zarządzania Strategią Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Sandry Brdy 19 czerwca 2013r.

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYNAJMU POWIERZCHNI REKLAMOWYCH NA OBIEKTACH SPORTOWYCH. MOSiR BOCHNIA

OFERTA WYNAJMU POWIERZCHNI REKLAMOWYCH NA OBIEKTACH SPORTOWYCH. MOSiR BOCHNIA OFERTA WYNAJMU POWIERZCHNI REKLAMOWYCH NA OBIEKTACH SPORTOWYCH MOSiR BOCHNIA Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji 32-700 Bochnia, ul. Parkowa 3 Tel./fax. 014/612 25 40 www.mosir.bochnia.pl e-mail: mosir_bochnia@poczta.onet.pl

Bardziej szczegółowo

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry OFERTA NAJMU Ul. Opolska 16 Tarnowskie Góry 1 Szanowni Państwo, Mamy przyjemność przedstawić Państwu ofertę najmu całej powierzchni zabytkowej kamienicy położonej w centrum Tarnowskich Gór. Mając na uwadze

Bardziej szczegółowo

WAKACJE 2014 z Miejskim Ośrodkiem Sportu i Rekreacji

WAKACJE 2014 z Miejskim Ośrodkiem Sportu i Rekreacji - Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji ul. Harcerska 14B Telefon 32 4718614, 32 4719450 www.mosir.jastrzebie.pl, mosir@xm.pl WAKACJE 2014 z Miejskim Ośrodkiem Sportu i Rekreacji 1. Wakacyjna Szkółka Wspinaczki

Bardziej szczegółowo

1. Umowa-zlecenie Nr W/UMZLESPORT/1/EKS/1/UM/7/2012 z dnia 02.01.2012 r. na prowadzenie szkolnych zawodów sportowych w dniach 03.01-20.06.2012r. 2.

1. Umowa-zlecenie Nr W/UMZLESPORT/1/EKS/1/UM/7/2012 z dnia 02.01.2012 r. na prowadzenie szkolnych zawodów sportowych w dniach 03.01-20.06.2012r. 2. 1. Umowa-zlecenie Nr W/UMZLESPORT/1/EKS/1/UM/7/2012 z dnia 02.01.2012 r. na prowadzenie szkolnych zawodów sportowych w dniach 03.01-20.06.2012r. 2. Umowa-zlecenie Nr W/UMZLSPORT/2/EKS/2/UM/9/2012 z dnia

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM IMPREZ SPORTOWYCH W 2014 R.

HARMONOGRAM IMPREZ SPORTOWYCH W 2014 R. HARMONOGRAM IMPREZ SPORTOWYCH W R. Lp. Nazwa zadania określenie organizowanego zadania / do kogo jest adresowana, kto jest 1. IV Mistrzostwa Oldbojów w Piłce Nożnej Halowej (Turniej podczas obchodów WOŚP)

Bardziej szczegółowo

Rodzaje imprez sportoworekreacyjnych

Rodzaje imprez sportoworekreacyjnych Rodzaje imprez sportoworekreacyjnych Organizacjom pozarządowym w ramach swojej działalności zdarza się organizować różne imprezy, np. koncerty, przedstawienia uliczne, festyny, pikniki, kiermasze, marsze,

Bardziej szczegółowo

Ocena oferty (średnia punktów Komisji) 1 2 3 7 8 9

Ocena oferty (średnia punktów Komisji) 1 2 3 7 8 9 Lp. Podmiot składający ofertę Nazwa własna zadania Proponowana przez Komisję kwota dotacji na 2015 r. zaakceptowana przez Prezydenta Miasta Kalisza w dniu 19.01.2015 r. Ocena oferty (średnia punktów Komisji)

Bardziej szczegółowo

Akcja Lato 2015 harmonogram

Akcja Lato 2015 harmonogram Akcja Lato 2015 harmonogram Półkolonie 3 turnusy (zajęcia od godziny 7.30-16.30) Zajęcia bezpłatne na obiektach POSiR Turnieje piłki nożnej Turnieje siatkówki plażowej Spływy kajakowe Jednodniowe wycieczki

Bardziej szczegółowo

OŚRODEK PRZYJAZNY, TWÓRCZY, Z TRADYCJAMI

OŚRODEK PRZYJAZNY, TWÓRCZY, Z TRADYCJAMI MŁODZIEŻOWY DOM KULTURY FABRYCZNA we WROCŁAWIU OŚRODEK PRZYJAZNY, TWÓRCZY, Z TRADYCJAMI Młodzieżowy Dom Kultury FABRYCZNA 54-438 Wrocław ul. Zemska 16 a tel./fax. +48 71 78 50 920/21 www.mdk.wroc.pl SPACER

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI. Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce

SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI. Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce Szlak Zabytków Techniki należy od stycznia 2010 r. do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH) SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI jest tematycznym,

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ WYDZIAŁU KULTURY, SPORTU I WSPÓŁPRACY Z SEKTOREM POZARZĄDOWYM ROK 2015

KALENDARZ WYDZIAŁU KULTURY, SPORTU I WSPÓŁPRACY Z SEKTOREM POZARZĄDOWYM ROK 2015 KALENDARZ WYDZIAŁU KULTURY, SPORTU I WSPÓŁPRACY Z SEKTOREM POZARZĄDOWYM ROK 2015 STYCZEŃ 6 styczeń 11 styczeń 16 styczeń Orszak Trzech Króli. WOŚP. Akcja Krwiodawstwa PCK. LUTY 2,16 luty 3 luty 10 luty

Bardziej szczegółowo

Lista ocenionych wniosków złożonych w siedzibie Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Jurajska Kraina w ramach

Lista ocenionych wniosków złożonych w siedzibie Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Jurajska Kraina w ramach Strona1 Lista ocenionych wniosków złożonych w siedzibie Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Jurajska Kraina w ramach Działania 4.1/413 Wdrażanie Lokalnych Strategii Rozwoju - Małe Projekty uznanych

Bardziej szczegółowo

Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina

Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina Zestawienie ofert w Konkursie z dziedziny kultury AD 2010 wraz z przyznanymi dotacjami Lp nazwa podmiotu tytuł oferty Przyznana dotacja 1. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenie Księży Marianów z Lublina

Bardziej szczegółowo

OFERTA SPONSORSKA RUDZKIEGO KLUBU SPORTOWGO W ŁODZI

OFERTA SPONSORSKA RUDZKIEGO KLUBU SPORTOWGO W ŁODZI OFERTA SPONSORSKA RUDZKIEGO KLUBU SPORTOWGO W ŁODZI WSTĘP Chcielibyśmy Państwa zainteresować naszą ofertą sponsorską, z nadzieją na podjęcie korzystnej dla obu stron współpracy, która pozwoli współtworzyć

Bardziej szczegółowo

Burmistrz Wadowic zarządza, co następuje: Wykonanie zarządzenia powierza się Kierownikowi Wydziału Ogólno-Organizacyjnego.

Burmistrz Wadowic zarządza, co następuje: Wykonanie zarządzenia powierza się Kierownikowi Wydziału Ogólno-Organizacyjnego. ZARZĄDZENIE NR 60/OR/2011 BURMISTRZA WADOWIC Z DNIA 28 STYCZNIA 2011 ROKU, w sprawie: dotacji na realizację zadań z zakresu kultury oraz kultury fizycznej na 2011 rok. Data utworzenia 2011-01-28 Numer

Bardziej szczegółowo

REGIONALNE OBCHODY ŚWIATOWEGO DNIA TURYSTYKI W ZGIERZU

REGIONALNE OBCHODY ŚWIATOWEGO DNIA TURYSTYKI W ZGIERZU REGIONALNE OBCHODY ŚWIATOWEGO DNIA TURYSTYKI W ZGIERZU 1 Zgodnie ze wskazaniami Światowej Organizacji Turystyki hasło przewodnie imprezy brzmieć będzie: Turystyka i woda, ochrona naszej wspólnej przyszłości.

Bardziej szczegółowo

IMPREZY Nazwa imprezy Opis imprezy Miejsce i termin Organizator (dokładny adres i telefon)

IMPREZY Nazwa imprezy Opis imprezy Miejsce i termin Organizator (dokładny adres i telefon) Gmina Szprotawa IMPREZY Nazwa imprezy Opis imprezy Miejsce i termin Organizator (dokładny adres i telefon) Koncert kolęd sekcji SzDK Koncert w wykonaniu zespołów wokalnych Szprotawskiego Domu Kultury 09.01.2015

Bardziej szczegółowo

Kryteria konkursu na Najlepsze Europejskie Destynacje (EDEN) Edycja Polska

Kryteria konkursu na Najlepsze Europejskie Destynacje (EDEN) Edycja Polska Załącznik nr 1 do Regulaminu Kryteria konkursu na Najlepsze Europejskie Destynacje (EDEN) Edycja Polska Kryteria podstawowe (podstawa dopuszczenia): aplikująca destynacja stanowi obszar, który spełnia

Bardziej szczegółowo

Oferta reklamy na terenie obiektów sportowych zarządzanych przez OCSiR

Oferta reklamy na terenie obiektów sportowych zarządzanych przez OCSiR Oferta reklamy na terenie obiektów sportowych zarządzanych przez OCSiR Wyciąg nart wodnych Wyciąg nart wodnych o długości 800 m z wypożyczalnią sprzętu jest jedną z największych atrakcji sportowych regionu.

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KULTURY FIZYCZNEJ KLUB SPORTOWY POZNAŃ. Nad Bogdanką 6a/16 60-862 Poznań tel.: 0 509 416 895 OFERTA MARKETINGOWA

STOWARZYSZENIE KULTURY FIZYCZNEJ KLUB SPORTOWY POZNAŃ. Nad Bogdanką 6a/16 60-862 Poznań tel.: 0 509 416 895 OFERTA MARKETINGOWA OFERTA MARKETINGOWA STOWARZYSZENIA KULTURY FIZYCZNEJ Spis treści: Słowo wstępu str. 3 Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Klub Sportowy Poznań str. 4 Cele i założenia str. 5 Hala str. 6 Szanowni Państwo!

Bardziej szczegółowo

Dodatkowe informacje Centrum Kultury i Sportu w Chęcinach

Dodatkowe informacje Centrum Kultury i Sportu w Chęcinach Dodatkowe informacje Centrum Kultury i Sportu w Chęcinach Centrum Kultury i Sportu jest samorządową instytucją kultury, posiada osobowość prawną i jest wpisana do rejestru instytucji kultury prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu "Radio Merkury" S.A. - rozszczepienie Piła Plany programowe na 2015 r.

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu Radio Merkury S.A. - rozszczepienie Piła Plany programowe na 2015 r. Nr (tak jak w załączniku nr 1) Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu "Radio Merkury" S.A. - rozszczepienie Piła Plany programowe na 2015 r. Roczny czas emisji programu (liczba godzin) 98:40:00

Bardziej szczegółowo

Kalendarium wydarzeń sportowych, turystycznych i rekreacyjnych odbywających się na terenie Miasta i Gminy Grabów nad Prosną zaplanowanych na rok 2015

Kalendarium wydarzeń sportowych, turystycznych i rekreacyjnych odbywających się na terenie Miasta i Gminy Grabów nad Prosną zaplanowanych na rok 2015 Kalendarium wydarzeń sportowych, turystycznych i rekreacyjnych odbywających się na terenie Miasta i Gminy Grabów nad zaplanowanych na rok 2015 Lp. Nazwa wydarzenia Termin Zasięg imprezy* Miejsce wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Kalendarz imprez 2013 rok

Kalendarz imprez 2013 rok Kalendarz imprez 2013 rok Jedlina-Zdrój L.p. Nazwa Imprezy Nazwa organizatora Termin imprezy Miejsce imprezy 1 13.04 2 SPALONA ZIEMIA - Teatr historii, rekonstrukcja wydarzeń I- szej wojny światowej front

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH

CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH Jakie informacje znajdziesz w materiałach szkoleniowych? - Czym jest budżet obywatelski? - Co możesz zrobić by stać się czynnym uczestnikiem budżetu obywatelskiego?

Bardziej szczegółowo

ROZSTRZYGNIĘCIE konkursu ofert dot. realizacji zadań publicznych z zakresu Upowszechniania Kultury Fizycznej i Sportu w 2012 roku

ROZSTRZYGNIĘCIE konkursu ofert dot. realizacji zadań publicznych z zakresu Upowszechniania Kultury Fizycznej i Sportu w 2012 roku Lp. ROZSTRZYGNIĘCIE konkursu ofert dot. realizacji zadań publicznych z zakresu Upowszechniania Kultury Fizycznej i Sportu w 2012 roku Nazwa organizacji oraz nazwa zadania 1. Uczniowski Klub Sportowy OLIMPIA

Bardziej szczegółowo

Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2016

Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2016 Projekt kalendarza imprez sportowo-rekreacyjnych na rok 2016 Termin Nazwa imprezy Miejsce Organizator I-III I-III Zajęcia Sportowo-Rekreacyjne na lodowisku dla Dzieci i Młodzieży (nauka jazdy na łyżwach,

Bardziej szczegółowo

Akcja "Lato w mieście 2003" w Dzielnicy Ursynów. Program oraz dni i godziny prowadzenia zajęć. 01-31 lipca 2003 r.

Akcja Lato w mieście 2003 w Dzielnicy Ursynów. Program oraz dni i godziny prowadzenia zajęć. 01-31 lipca 2003 r. Akcja "Lato w mieście 2003" w Dzielnicy Ursynów Bezpośredni organizator i miejsce zajęć, osoba odpowiedzialna, telefon dni i godziny prowadzenia zajęć Ursynowsko - Natoliński Basket Amatorski ( UNBA ),

Bardziej szczegółowo

Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017

Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017 Załącznik nr 2 do regulaminu konkursu na opracowanie znaku graficznego logo Czechowic-Dziedzic Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017 Celem działań wizerunkowych

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

w sezonie 2015/2016 Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce

w sezonie 2015/2016 Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce Referat Kultury, Sportu i Promocji Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce Kalendarz Ważniejszych Imprez Kulturalnych, Sportowych i Rekreacyjnych w sezonie 2015/2016 Sezon od sierpnia/września 2015 roku

Bardziej szczegółowo

23.05.2015 O ulice miasta Dolsk. 30.05.2015 G Gmina Dolsk. 7.06.2015 W Stacja PKP Wieszczyczyn. 13-14.06.2015 W Jezioro Dolskie Wielkie

23.05.2015 O ulice miasta Dolsk. 30.05.2015 G Gmina Dolsk. 7.06.2015 W Stacja PKP Wieszczyczyn. 13-14.06.2015 W Jezioro Dolskie Wielkie Kalendarz imprez na rok 2015 Lp. Nazwa wydarzenia Termin Zasięg imprezy* Miejsce wydarzenia Organizator (pełna nazwa, adres, telefon) 1. 23. Finał Orkiestry Świątecznej Pomocy 11.01.2015 Sala widowiskowa

Bardziej szczegółowo

Kalendarz Imprez Miejskich 2015

Kalendarz Imprez Miejskich 2015 Kalendarz Imprez Miejskich 2015 m-c Nazwa imprezy Data/Przybliżony termin Główny organizator/partner Miejsce imprezy 1. styczeń XXIII Finał WOŚP 18 stycznia Stowarzyszenie Piechowice POK 2. styczeń Nasze

Bardziej szczegółowo

MAZURY ZA PÓŁ CENY PRZYKŁADEM WSPOŁPRACY SIECI LOKALNEJ

MAZURY ZA PÓŁ CENY PRZYKŁADEM WSPOŁPRACY SIECI LOKALNEJ II Festiwal Promocji Warmii i Mazur 29-30 marca 2012 Elbląg, Ratusz Staromiejski Magdalena Roehrig, Prezes Lokalnej Organizacji Turystycznej Mazury Południowe MAZURY ZA PÓŁ CENY PRZYKŁADEM WSPOŁPRACY SIECI

Bardziej szczegółowo

Aktualności - Urząd Miasta Częstochowy Oficjalny portal miejski

Aktualności - Urząd Miasta Częstochowy Oficjalny portal miejski 3 września 2011 XX KRAJOWA WYSTAWA ROLNICZA, XII DNI EUROPEJSKIEJ KULTURY LUDOWEJ, DOŻYNKI JASNOGÓRSKIE W sobotę przed południem otwarta została w Częstochowie jubileuszowa XX Krajowa Wystawa Rolnicza

Bardziej szczegółowo

KWIECIEŃ Nazwa wydarzenia: Spotkanie autorskie z Dominiką Czarny Charakter wydarzenia, Otwarcie i omówienie wystawy prac malarskich.

KWIECIEŃ Nazwa wydarzenia: Spotkanie autorskie z Dominiką Czarny Charakter wydarzenia, Otwarcie i omówienie wystawy prac malarskich. Wydarzenia w Białowieży w 2013 roku ---------------------------------------------- UWAGA! KALENDARZ JEST W CIĄGŁEJ AKTUALIZACJI, MOGĄ POJAWIĆ SIĘ NOWE IMPREZY MIEJSCA, TERMINY ORAZ GODZINY MOGĄ ULEC ZMIANIE

Bardziej szczegółowo

Zestawienie dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym w 2014 roku

Zestawienie dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym w 2014 roku Zał. Nr 2 Zestawienie dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym w 2014 roku ZADANIA W ZAKRESIE KULTURY I. Wspieranie wydawnictw i wydarzeń związanych z obchodami 150 rocznicy urodzin Stefana Żeromskiego

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 WSTĘP W celu zagwarantowania szerokiego udziału społeczeństwa w procesie

Bardziej szczegółowo

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia Katedra Turystyki i Promocji Zdrowia Główne tematy naukowo-badawcze podejmowane w katedrze: Turystyka kulturowa w Polsce i na świecie. Wpływ walorów turystycznych, historycznych i kulturowych miast na

Bardziej szczegółowo

Cennik opłat za korzystanie z urządzeń i obiektów sportowo - rekreacyjnych Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zielonej Górze

Cennik opłat za korzystanie z urządzeń i obiektów sportowo - rekreacyjnych Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zielonej Górze Cennik opłat za korzystanie z urządzeń i obiektów sportowo - rekreacyjnych Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zielonej Górze I. KOMPLEKS SPORTOWY UL. SULECHOWSKA 37 1) Udostępnienie stadionu na zawody

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ IMPREZ OSIR W SOKÓŁCE NA ROK 2015

KALENDARZ IMPREZ OSIR W SOKÓŁCE NA ROK 2015 KALENDARZ IMPREZ OSIR W SOKÓŁCE NA ROK DATA IMPREZA ORGANIZATO-RZY LOKALIZACJA CZAS TRWANIA 26.01-6.02 luty Mistrzostwa Miasta i Gminy Sokółka w halowej piłce nożnej szkół podstawowych o Puchar Burmistrza

Bardziej szczegółowo

Obiekty wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków

Obiekty wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków Obiekty wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków Lp. Obiekt Adres uwagi 1. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 31 2. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 37 3. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 49

Bardziej szczegółowo

IMPREZY ORGANIZOWANE NA TERENIE MIASTA I GMINY SĘDZISZÓW W 2007r. S T Y C Z E Ń

IMPREZY ORGANIZOWANE NA TERENIE MIASTA I GMINY SĘDZISZÓW W 2007r. S T Y C Z E Ń Powitanie Nowego Roku IMPREZY ORGANIZOWANE NA TERENIE MIASTA I GMINY SĘDZISZÓW W 2007r. S T Y C Z E Ń Plac Targowy Rynek Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy Przegląd Zespołów Jasełkowych Koncert

Bardziej szczegółowo

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r.

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r. Nr audycji (tak jak w załączniku nr 1) Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r. UWAGA: Jeśli dana audycja będzie zbudowana z elementów należących

Bardziej szczegółowo

2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić?

2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić? 2006 KULTURA I TURYSTYKA razem czy oddzielnie? 2008 KULTURA I TURYSTYKA razem ale jak? 2009 KULTURA I TURYSTYKA razem, ale jak na tym zarobić? 2010 KULTURA I TURYSTYKA razem, ku przyszłości 2011 KULTURA

Bardziej szczegółowo

Oferta 2015. marketingowa

Oferta 2015. marketingowa Oferta 2015 marketingowa Mazurski Klub Sportowy Ełk Mamy ogromną przyjemność przedstawić Państwu naszą ofertę współpracy w zakresie promocji i marketingu, zawierającą s z e r e g r o z w i ą z a ń u m

Bardziej szczegółowo

Grupa docelowa: rodzina

Grupa docelowa: rodzina Grupa docelowa: rodzina Źródło zdjęć: http://dziecko-i-prawo.wieszjak.pl/rodzina-zastepcza/271333,galeria,podzial-kompetencji-miedzy-rodzina-zastepcza-a-rodzicami.html Pakiet turystyczny Nazwa pakietu:

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY KOMISJI KULTURY, PROMOCJI I SPORTU RADY MIASTA KATOWICE NA 2015 ROK

PLAN PRACY KOMISJI KULTURY, PROMOCJI I SPORTU RADY MIASTA KATOWICE NA 2015 ROK PLAN PRACY KOMISJI KULTURY, PROMOCJI I SPORTU RADY MIASTA KATOWICE NA 2015 ROK LP. DATA POSIEDZENIA TEMATYKA POSIEDZENIA OSOBY ZAPROSZONE 1 2 3 4 1. 19.01.2015 r. 2. Wypracowanie stanowiska komisji do

Bardziej szczegółowo

Kalendarz imprez organizowanych przez MGOK Sędziszów Młp. w roku 2013

Kalendarz imprez organizowanych przez MGOK Sędziszów Młp. w roku 2013 Kalendarz imprez organizowanych przez MGOK Sędziszów Młp. w roku 2013 Lp. Termin Osoba odpowiedz. Treść zadania Współorganizator Uwagi STYCZEŃ 1. 13.01. P. Płocica Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy 2.

Bardziej szczegółowo

P R O G R A M Współpracy Gminy Miasta Chełm z organizacjami pozarz dowymi i innymi podmiotami prowadz cymi działalno ytku publicznego na 2006 rok.

P R O G R A M Współpracy Gminy Miasta Chełm z organizacjami pozarz dowymi i innymi podmiotami prowadz cymi działalno ytku publicznego na 2006 rok. P R O G R A M Współpracy Gminy Miasta Chełmży z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na 2006 rok. WSTĘP Rozwój Chełmży i poprawa warunków życia mieszkańców

Bardziej szczegółowo

OBCHODY JUBILEUSZU 200-LECIA UW* *stan na dzień 23.09.2015 r.

OBCHODY JUBILEUSZU 200-LECIA UW* *stan na dzień 23.09.2015 r. OBCHODY JUBILEUSZU 200-LECIA UW* *stan na dzień 23.09.2015 r. DWA STULECIA. DOBRY POCZĄTEK 1 października 2015 19 listopada 2016 Założenia Jubileuszu Celem Jubileuszu jest podkreślenie wyjątkowego znaczenia

Bardziej szczegółowo

Wyniki otwartego konkursu ofert na zadania z zakresu kultury fizycznej, sportu i turystyki realizowane w roku 2015.

Wyniki otwartego konkursu ofert na zadania z zakresu kultury fizycznej, sportu i turystyki realizowane w roku 2015. Załącznik do Zarządzenia Nr 48/VII/2015 Prezydenta Miasta Ostrowa ego z dnia 15.01.2015 r. Wyniki otwartego konkursu ofert na zadania z zakresu kultury fizycznej, sportu i turystyki realizowane w roku

Bardziej szczegółowo

Załącznik REGULAMINU REKRUTACJI KANDYDATÓW do klas pierwszych III Liceum Ogólnokształcącego im. św. Jana Kantego w Poznaniu na rok szkolny 2015/2016

Załącznik REGULAMINU REKRUTACJI KANDYDATÓW do klas pierwszych III Liceum Ogólnokształcącego im. św. Jana Kantego w Poznaniu na rok szkolny 2015/2016 Załącznik REGULAMINU REKRUTACJI KANDYDATÓW do klas pierwszych III Liceum Ogólnokształcącego im. św. Jana Kantego na rok szkolny 2015/2016 Wykaz punktowanych osiągnięć kandydata do III LO Na podstawie Komunikatu

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ IMPREZ 2013r

KALENDARZ IMPREZ 2013r KALENDARZ IMPREZ 2013r Data Wydarzenie Organizator Miejsce 6 styczeń Uroczystość opłatkowa styczeń Związek Emerytów i Rencistów 7 styczeń Spotkanie Noworoczne 13 styczeń 14 styczeń 25 styczeń 16 styczeń

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ORGANIZOWANYCH PRZEZ GMINNY OŚRODK KULTURY. w MILANOWIE w 2015 r.

KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ORGANIZOWANYCH PRZEZ GMINNY OŚRODK KULTURY. w MILANOWIE w 2015 r. KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ORGANIZOWANYCH PRZEZ GMINNY OŚRODK KULTURY w MILANOWIE w 2015 r. Lp. Nazwa Planowanych działań Opis Organizator Gminny Ośrodek Kultury w Milanowie. Współorganizator GBP w

Bardziej szczegółowo

18.300 74 pkt. 32.160 80 pkt. Nazwa własna zadania. Podmiot składający ofertę

18.300 74 pkt. 32.160 80 pkt. Nazwa własna zadania. Podmiot składający ofertę Załącznik do komunikatu WYKAZ OFERT złożonych przez kaliskie kluby sportowe na realizację zadań związanych z rozwojem sportu w Kaliszu wraz z ustaloną przez Komisję Konkursową kwotą dotacji z budżetu na

Bardziej szczegółowo

OFERTA Centrum Turystyczno - Sportowe

OFERTA Centrum Turystyczno - Sportowe OFERTA Centrum Turystyczno - Sportowe Najczęściej i najchętniej wybierany ośrodek przez młodych sportowców. Wielokrotny organizator imprez rangi międzynarodowej i ogólnopolskiej. Za sprawa posiadanej bazy

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Plus jest z Polską Siatkówką?

Dlaczego Plus jest z Polską Siatkówką? Dlaczego Plus jest z Polską Siatkówką? Marketing to nie wszystko Marcin Zbrzyzny Biuro Komunikacji Korporacyjnej Polkomtel S.A. Warszawa, 16 lutego 2009 Siatkówka Mężczyzn Liga Światowa 2005 Sponsoring

Bardziej szczegółowo

Piwniczna-Zdrój 19 września 2015r.

Piwniczna-Zdrój 19 września 2015r. Rozwój turystyki sportowej na pograniczu polsko-słowackim na przykładzie zrealizowanego projektu partnerskiego Miasta i Gminy Piwniczna-Zdrój z Miastem Sabinov Piwniczna-Zdrój 19 września 2015r. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE. Lokalna Strategia Rozwoju. Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR

Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE. Lokalna Strategia Rozwoju. Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE Lokalna Strategia Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Gminy Powiatu Świeckiego na lata 2014-2020 Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR 15 Październik 2015 1 Termin 14 wrzesień -

Bardziej szczegółowo

Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza

Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza Na przełomie października i listopada 2014 roku odbyło się badanie preferencji

Bardziej szczegółowo

Nazwa wskaźnika Skala Źródło danych Uwagi. - R-3 Zwiększenie oferty związanej z produktami regionalnymi 10,00% Ankieta - CEL SZCZEGÓŁOWY I.2.

Nazwa wskaźnika Skala Źródło danych Uwagi. - R-3 Zwiększenie oferty związanej z produktami regionalnymi 10,00% Ankieta - CEL SZCZEGÓŁOWY I.2. Wykaz wskaźników Nr wskaźnika Nazwa wskaźnika Skala Źródło danych Uwagi WSKAŹNIKI ODDZIAŁYWANIA CEL OGÓLNY I O1 Wzrost dochodu osób prowadzących działalność gospodarczą na obszarze PBN 5,00% Dane statystyczne

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 PODSUMOWANIE DZIAŁANIA ODNOWA I ROZWÓJ WSI Urząd Marszałkowski w Łodzi Departament Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich Rola Samorządu Samorząd Województwa

Bardziej szczegółowo