Prof. UAM dr hab. Ryszard Kamiński. Prezes Zarządu Poznańskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Prof. UAM dr hab. Ryszard Kamiński. Prezes Zarządu Poznańskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego"

Transkrypt

1

2

3 Prof. UAM dr hab. Ryszard Kamiński Prezes Zarządu Poznańskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Szanowni Czytelnicy! W bieżącym roku minęło 25 lat od wkroczenia przez Polskę na drogę prawdziwej wolności politycznej, obywatelskiej, jak również gospodarczej. Wolność gospodarcza, to swoboda gospodarowania własnością, możliwość jej posiadania i dysponowania nią zgodnie z wolą właściciela. W warunkach wolności gospodarczej ludzie mogą bogacić się dzięki swoim talentom i pracowitości. Na konkurencyjnym rynku wygrywa ten, który najlepiej i najtaniej potrafi zaspokoić potrzeby innych. Z kolei przedsiębiorstwa nieefektywne są eliminowane. To sprawia, że wzrasta innowacyjność gospodarki, zwiększa się opłacalność inwestowania i zdolność przedsiębiorstw do osiągania zysku. W rezultacie wolność gospodarcza przyczynia się do rozwoju i wzrostu dobrobytu całego społeczeństwa. Oczywistym jest, że wolność gospodarcza nie może oznaczać samowoli tak, jak nie może naruszać praw innych uczestników życia społecznego i ekonomicznego. Wolność gospodarcza wymaga zatem istnienia i stosowania prawa gwarantującego prywatną własność oraz pewność umów. Stąd ogromnie ważna rola państwa, którego zadaniem jest stworzenie ram instytucjonalnych niezbędnych do ochrony wolności gospodarczej. Ważne jest również, aby samo państwo bez wyraźniej potrzeby wolności tej nie ograniczało. Opisane w skrócie ramy koncepcyjne wolności gospodarczej są przedmiotem trwających od lat dyskusji w gremiach teoretyków i praktyków gospodarczych. Stawiane jest fundamentalne pytanie: ile wolnego rynku, a ile ingerencji państwa w gospodarkę? Kwestia ta jest szczególnie widoczna w sytuacjach najważniejszych wyzwań, jakie pojawiają się w Polsce dzisiaj i będą pojawiać się w przyszłości (bezpieczeństwo energetyczne, przeciwdziałanie bezrobociu i wykluczeniu, zabezpieczenie emerytalne, ochrona zdrowia). Ćwierć wieku to dostatecznie długi okres, aby potwierdzić, że wolność gospodarcza wywołała wśród milionów Polaków oddolną inicjatywę, rozwinęła ich zaradność i przedsiębiorczość. Efektem tych zjawisk jest niekwestionowany skok cywilizacyjny, jaki stał się udziałem naszego społeczeństwa. Mając niekłamaną satysfakcję z dokonań minionych 25 lat, życzmy sobie, aby decydenci, którzy będą w przyszłości dokonywać wyborów ekonomicznych, mieli w pamięci to, że wolność gospodarcza była najważniejszą determinantą rozwoju polskiej gospodarki w tym okresie. Szanowni Czytelnicy, oddajemy do Waszych rąk wyjątkowo obszerny Przegląd Ekonomiczny. Jest to bowiem numer podwójny. Zatem mamy nadzieję, że będziecie mieli Państwo podwójną satysfakcję z lektury przygotowanych przez naszych autorów tekstów. Szczególnie polecam tekst poświęcony sylwetce naukowej prof. Wacława Jarmołowicza obchodzącego w tym roku jubileusz 70-lecia urodzin. Pragnę dodać, że w ramach współpracy z autorami zagranicznymi publikujemy kolejne dwa artykuły przygotowane tym razem przez naukowców z USA prof. Alberta L. Harrisa oraz dr. Sandry A. Vannoy. Z poważaniem, 3

4 45 lat pracy naukowej profesora Wacława Jarmołowicza Magdalena Knapińska... 5 Miasto. Refleksje o rozwoju Zenon Kiczka... 9 Na marginesie (głównego nurtu): Czym naprawdę jest ukryte zadłużenie? Janusz J. Tomidajewicz Młodzi urzędnicy szanse i perspektywy pracy w administracji samorządowej na przykładzie Urzędu Miasta Poznania Maria Kuśnierz Stabilność i konkurencyjność w UE retrospekcja. Próba oceny zmiany potencjału polskiej gospodarki do konkurowania i współpracy w ramach Unii Marta Götz Ongoing and Emerging Issues in IT Ethics Sandra A. Vannoy Trends in E-commerce Albert L. Harris Czy warto było inwestować w złoto i inne metale szlachetne w okresie kryzysu subprime? Eliza Buszkowska Model 3COMP. Kompleksowe zarządzanie konkurencyjnością przedsiębiorstw Piotr Gawrzyał Miasta jako destynacje turystyczne Stanisław H. Kaj Za co Giełda karze Autoryzowanych Doradców rynku NewConnect? Piotr Zygmanowski Talex SA przykład biznesowego rozwoju polskiego IT Maciej Mikulewicz Sprawied l iwe n ierówn ości zarobków, czyl i o projekcie socjol ogii m od ern izacyjn ej Bartosz Ślosarski Seminarium naukowe Młodzi na rynku pracy Grażyna Teresa Milewska... 63

5 45 lat pracy naukowej prof. Wacława Jarmołowicza Wacław Jarmołowicz urodził się dnia 1 3 lutego r. w miejscowości Zdzięcioł w powiecie nowogródzkim jako syn Wacława i Marii. Szkołę podstawową ukończył w Kosieczynie w woj. zielonogórskim, a szkołę średnią już w Poznaniu, a było to Technikum Kolejowe. Studia wyższe podjął w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Poznaniu i z powodzeniem w roku uzyskał stopień zawodowy magistra ekonomii na Wydziale Ogólnoekonomicznym. Po ukończeniu studiów podjął pracę na Uczelni jako pracownik naukowo-dydaktyczny, tj. najpierw w charakterze stażysty, asystenta i starszego asystenta w Katedrze Ekonomii Politycznej. Wacław Jarmołowicz obronił pracę doktorską pt. Kształtowanie się wydajności i stosunku do pracy młodego pokolenia robotników. Studium socjologicznoekonomiczne na przykładzie ZPM H. Cegielski pod kierunkiem Profesora Wacława Wilczyńskiego w roku Stopień doktora habilitowanego uzyskał natomiast w roku na podstawie pracy habilitacyjnej pt.: Systemowe uwarunkowania i mechanizmy regulacji płac w przedsiębiorstwie. W styczniu r. został profesorem nadzwyczajnym Akademii Ekonomicznej w Poznaniu w Katedrze Makroekonomii. Tytuł profesora nauk ekonomicznych uzyskał w roku 2006, a stanowisko profesora zwyczajnego UEP w roku Wacław Jarmołowicz pełnił wiele funkcji organizacyjnych w Uczelni m.in. zastępcy dyrektora Instytutu Teorii Ekonomicznych, prodziekana Wydziału Ekonomii. Przez dwie kadencje był dziekanem Wydziału Ekonomii w latach Był członkiem Senatu AE w latach oraz Przewodniczącym Senackiej Komisji ds. Nagród i Odznaczeń (w latach ), a także Przewodniczącym Wydziałowej Komisji Kawlifikacyjnej na Studia Doktoranckie na Wydziale Ekonomii. Przez wiele lat prowadził także wykłady na studiach MBA w Poznańskiej Szkole Biznesu UEP. Od października r. jest Kierownikiem Katedry Makroekonomii i Badań nad Gospodarką Narodową. Był także pracownikiem naukowo-dydaktycznym Wyższej Szkoły Oficerskiej im. St. Czarneckiego w Poznaniu (w latach ) zatrudnionym na stanowisku profesora nadzwyczajnego oraz Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości w Poznaniu (od r. do r.), zatrudnionym na stanowisku najpierw wykładowcy, a następnie profesora (nadzwyczajnego i zwyczajnego). Jako dziekan przyczynił się do podniesienia poziomu jakościowego i ilościowego kształcenia studentów, a także do przeprowadzenia szeregu reform programowych i organizacyjnych studiów dziennych, zaocznych, wieczorowych i podyplomowych na Wydziale Ekonomii i na Uczelni. Jako kierownik Katedry wniósł znaczący wkład do rozwoju nauki i dydaktyki, szczególnie w zakresie różnorodnych prac naukowo-badawczych oraz zajęć dydaktycznych własnych, jak i kierowanego zespołu. Odbiciem tego są między innymi liczne i cieszące się uznaniem monografie naukowe i podręczniki dydak- 5

6 tyczne, nagrody oraz pozytywne recenzje. Profesor Wacław Jarmołowicz jest promotorem ponad 800 prac magisterskich, licencjackich i podyplomowych. Jest promotorem 1 1 prac doktorskich. Z kręgu doktorantów i bliskich współpracowników trzy osoby uzyskały stopień doktora habilitowanego, a jedna jest w trakcie procedury habilitacyjnej. Profesor jest ponadto opiekunem naukowym specjalności na kierunku ekonomia pt. Ekonomia globalna i menedżerska, jak również studiów podyplomowych Ekonomia menedżerska. Utrzymuje też rozwinięte i ożywione kontakty z praktyką gospodarczą jako konsultant, mediator i ekspert ekonomiczny przedsiębiorstw i instytucji rządowych oraz samorządowych. Między innymi brał udział w projektowaniu i wdrażaniu wielu układów zbiorowych pracy, uczestniczył na życzenie stron w rozwiązywaniu konfliktów płacowych w przedsiębiorstwach regionu wielkopolskiego, a także brał udział jako ekspert w pracach Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej. W latach kierował pracami zespołu naukowego dotyczącego grantu uzyskanego w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (nr rej. NN nt. Wpływ koncepcji liberalnych na proces transformacji gospodarczej w Polsce ). Obecnie jest natomiast kierownikiem pracy: grant (nr ) uzyskany w Narodowym Centrum Nauki, pt.: Państwo wobec wolności gospodarczej. Teoria i praktyka transformacji. Profesor W. Jarmołowicz jest także autorem i współautorem ponad 300 publikacji, a w tym kilku samodzielnych książek, kilkudziesięciu udziałów w pracach zbiorowych (wydanych m.in. przez PWE, PWN, AE, UEP, Forum Naukowe ) oraz ponad 200 artykułów naukowych zamieszczonych w liczących się czasopismach i periodykach naukowych (m.in. w Poznańskich Rocznikach Ekonomicznych, Ruchu Prawniczym, Ekonomicznym i Socjologicznym, Ekonomiście, Życiu Gospodarczym, Gospodarce Narodowej ). Jest również współredaktorem naukowym (obok J. Orczyka) i współautorem liczącej się pracy zbiorowej Od i do gospodarki rynkowej. Problemy teorii i polityki gospodarczej (AE, PTE, Poznań 1 992) oraz autorem i współautorem, a także redaktorem naukowym takich wydanych prac autorskich, współautorskich i zbiorowych jak: Problemy teorii i polityki ekonomicznej okresu transformacji (AE, Poznań 2001 ), Rynek pracy w warunkach zmian ustrojowych (AE, Poznań 2003), Funkcjonowanie gospodarki rynkowej w Polsce. Aspekty makro i mikroekonomiczne (AE, Poznań 2005), Gospodarka polska w warunkach integracji europejskiej (AE, Poznań 2005), Polityka państwa na rynku pracy w warunkach transformacji i integracji gospodarczej (współautor: M. Knapińska AE, Poznań 2005), Gospodarowanie pracą we współczesnym przedsiębiorstwie (Forum Naukowe, Poznań 2007), Liberalizm we współczesnej gospodarce (współredaktor M. Ratajczak AE, Poznań 2008), Przemiany na współczesnym rynku pracy (Forum Naukowe, Poznań 2008), Ekonomiczne i społeczne determinanty wzrostu gospodarczego (UEP, Poznań 2009), Rynek pracy a koniunktura gospodarcza (Forum Naukowe, Poznań ), Liberalne przesłanki polskiej transformacji gospodarczej (współredaktor K. Szarzec PWE, Warszawa ). Liberalizm ekonomiczny w dobie transformacji, integracji i globalizacji gospodarczej (UEP, Poznań 201 2). Ponadto podręczników akademickich: Ekonomia. Zagadnienia wybrane (autor Forum Naukowe, Poznań 2005, 201 0), Podstawy makroekonomii (redaktor, współautor AE, Poznań 2008; UEP, Poznań 201 0), Podstawy makroekonomii problemy, zadania, rozwiązania (współredaktor A. Baszyński UEP, Poznań 201 0). Brał także udział w licznych (ponad 1 00) konferencjach naukowych krajowych i zagranicznych, w tym także jako autor wielu referatów. Był również organizatorem kilkunastu konferencji i seminariów naukowych o charakterze regionalnym i ogólnokrajowym. Dorobek publikacyjny Profesora skupia się zatem w trzech przede wszystkim obszarach, takich jak: a) funkcjonowanie systemów społeczno-ekonomicznych w postaci gospodarki centralnie zarządzanej i rynkowej; b) działanie rynku pracy w ujęciu funkcjonalnym i instytucjonalnym, a w tym i w odniesieniu do problemów zatrudniania i wynagradzania pracowników oraz menedżerów, jak też bezrobocia; c) polityka społeczno-ustrojowa i gospodarcza państwa, zwłaszcza wobec transformacji i integracji oraz na rynku pracy. Twórczość naukowa Profesora W. Jarmołowicza spotykała się i spotyka nadal z dużym uznaniem regionalnego i krajowego środowiska ekonomistów (teoretyków i praktyków), o czym świadczą m.in. publikowane (1 8) recenzje Jego prac naukowych i podręcznikowych (w takich periodykach jak: Poznańskie Roczniki Ekonomiczne, Ekonomista, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, Gospodarka Narodowa ), jak również propozycje uczestnictwa w pracach organizacji społeczno-zawodowych, przedsiębiorstw oraz instytucji państwowych i naukowych. Aktualnie jest m. in. Członkiem Komitetu Nauk Ekonomicznych PAN oraz Korpusu Ekspertów Narodowego Centrum Nauki. Formą uznania (w ostatnim czasie) było też powierzenie Mu przez Dom Wydawniczy Rebis funkcji redaktora merytorycznego trzeciego (polskiego), a dziewiętnastego (amerykańskiego) wy- 6

7 dania słynnego podręcznika akademickiego Ekonomia, autorstwa P. A. Samuelsona i W. D. Nordhausa (Rebis, Poznań 201 2). W dorobku naukowo-badawczym Profesora, obok prac publikowanych istotną rolę pełnią także liczne i różnorodne (co do formy i treści) oraz wysoko oceniane prace niepublikowane w postaci m.in. 50 opracowań (sprawozdań, raportów, opinii, ekspertyz) związanych z realizacją projektów badawczych wykonywanych na rzecz centralnych i regionalnych organów administracji państwowej, jak też przedsiębiorstw, instytucji finansowych, związków zawodowych i innych podmiotów. Ponadto jest On również autorem kilkudziesięciu recenzji i opinii w pracach i sprawach awansowych (doktoratów 30, habilitacji 1 1, wniosków o tytuł profesora 7); a także projektów badawczych (25) finansowych przez KBN i NCR. W szczególności jednak, wśród prac niepublikowanych, na wyróżnienie zasługuje kilkaset recenzji wydawniczych przygotowanych na zamówienie renomowanych wydawnictw krajowych i regionalnych, a dotyczących monografii naukowych i podręczników akademickich (autorskich i współautorskich ponad 50), jak też artykułów naukowych (około 600). Charakterystyczną cechą działalności Profesora jest również aktywne i znaczące zaangażowanie w publicystykę ekonomiczną w formie artykułów, wywiadów i komentarzy udzielanych zarówno w radio i prasie (centralnej, regionalnej), jak też i przede wszystkim telewizji (o zasięgu krajowym i regionalnym), a w sprawach dotyczących problemów funkcjonowania gospodarki i uprawiania polityki gospodarczej w Polsce i na świecie. Profesor W. Jarmołowicz jest m.in. laureatem jednej indywidualnej (1 976 r.) oraz czterech zespołowych (1 978, 1 985, 1 992, 2004) nagród naukowych Ministra Edukacji Narodowej, nagrody Ministra Pracy i Spraw Socjalnych w konkursie na najlepsze prace doktorskie (1 976) oraz Nagrody Młodych wojewody poznańskiego (1 977 r.). Ponadto jest także laureatem wielu (21 ) Nagród Rektorskich. W roku uzyskał za podręcznik Podstawy makroekonomii II nagrodę w konkursie ZK PTE dla najlepszych podręczników akademickich wydanych w latach Jest również posiadaczem szeregu odznaczeń i wyróżnień państwowych (m.in. Złotego Krzyża Zasługi, Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski i Medalu Komisji Edukacji Narodowej, Medalu za zasługi dla UEP oraz Złotej Honorowej odznaki PTE z Wieńcem). W roku w ogólnokrajowym rankingu Gazety Bankowej pn. Najlepszy Ekonomista (za lata ) zajął 1 0 miejsce, a w roku (za lata ) 1 4 miejsce. Profesor W. Jarmołowicz jest członkiem m.in. Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W PTE pełnił społecznie od roku szereg funkcji organizacyjnych z wyboru (m.in. sekretarza i wiceprezesa Zarządu Oddziału Wojewódzkiego w Poznaniu, członka Zarządu i Prezydium Zarządu Głównego, sekretarza Komisji ZG ds. Reformy i Polityki Gospodarczej). Obecnie jest członkiem Zarządu Wojewódzkiego i Krajowego PTE, a także Rady Naukowej ZK PTE oraz Rady Programowej kwartalnika Ekonomista. Jest On również członkiem Rady Programowej Roczników Ekonomia i Prawo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Rady Naukowej Oeconomia Copernicana PTE i UMK w Toruniu oraz Zeszytów Naukowych Wyższej Szkoły Handlu i Usług w Poznaniu, a także Komitetu Redakcyjnego Przeglądu Zachodniopomorskiego (Uniwersytet w Szczecinie). Ponadto, w latach był członkiem Komitetu Głównego Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej PTE, a wcześniej (przez okres kilkunastu lat) wiceprzewodniczącym Komitetu Okręgowego w Wielkopolsce. Profesor W. Jarmołowicz, wśród przyjaciół, koleżanek i kolegów, jak też uczniów i współpracowników, postrzegany jest jako osoba otwarta, życzliwa, prawa, o wysokiej kulturze osobistej, interesująca się również sprawami innych, wielce oddana sprawom Uczelni, Wydziału i Katedry. Z zakamarków swego serca i umysłu wydobywa też często dla każdego i na każdą okoliczność dobre słowo, anegdotę lub nawet wierszyk. W życiu osobistym jest szczęśliwym mężem (Zdzisławy z d. Kowalskiej), ojcem (Urszuli i Natalii) oraz dziadkiem (Tomasza, Małgorzaty i Bartosza). Jego osobowość wyrażająca się zarówno w osiągnięciach naukowych i dydaktycznych, jak też zdolnościach organizacyjnych, ale też szerokich zainteresowaniach pozazawodowych (literatura, teatr, muzyka, działka, tenis, turystyka) oraz w bliskich relacjach z innymi ludźmi, prowadzą tu nas wręcz do stwierdzenia, że Jubilat w dzisiejszym zróżnicowanym i wyspecjalizowanym społeczeństwie to rzadka już, lecz i autentyczna postać godna miana Człowieka Renesansu. Dr hab. Magdalena Knapińska prof. nadzw. UEP w Katedrze Makroekonomii i Badań nad Gospodarką Narodową Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. 7

8 Profesor Wacław Jarmołowicz w archiwach fotograficznych poznańskiego oddziału PTE 8

9 Miasto Refleksje o rozwoju Zenon Kiczka Kryzys roku 2008 przyniósł ożywioną polemikę nad wieloma fundamentalnymi problemami, także nad kwestiami rozwoju regionalnego i różnie definiowanych terytoriów. Dokonana ocena Polityki Spójności ukazała niedoskonałości w jej realizacji i kruchość osiągniętych rezultatów, których z pewnością nie można zaliczyć do sztandarowych sukcesów. W ogromnym skrócie, paradygmaty mówiące o tym, że biedniejsze regiony mają stać się bogatsze, a bogatsze mają dzielić się z biedniejszymi okazały się po prostu nieprawdziwe. Padają pytania o dalszą drogę, o pryncypia i hasła, które trzeba będzie ponowienie umieścić na sztandarach. Jesteśmy w rzeczywistości, w której trudno wskazać dominujących aktorów. Kto to ma być? Ekonomiści, socjologowie, urbaniści, stratedzy, guru od światowych trendów, wielkie agencje otwierające lub zamykające ścieżki rozwoju dl a całych narodów czy pokryzysowi przegrani z bogactwem gorzkich doświadczeń? Kto ma wyznaczyć nowe pryncypia i zdefiniować prawidłowości, według których terytoria będą rosnąć w siłę. W odniesieniu do regionów i miast sentencją tych wszystkich zawirowań mogą być słowa dr Piotra Żubera: Tradycyjnie rozumiana polityka spójności odchodzi do lamusa historii. To, z czym będziemy mieli do czynienia po roku 201 4, to w założeniu antycykliczna polityka rozwoju wspomagająca potencjały terytorialne, a nie zmniejszanie zróżnicowań. Trudno także mówić o polityce regionalnej adresatem tej nowej polityki nie są już regiony tylko różnego rodzaju terytoria rozumiane funkcjonalnie (makroregiony, miasta, obszarywiejskie, inne obszary) 1. Zapowiedziano i opracowano scenariusze zmian. Paradygmaty zostały odwrócone. Ich credo brzmi: trzeba wesprzeć silnych, aby stali się jeszcze silniejsi, a biedni niech za nimi podążają otrzymując tyle, żeby trwając nie popadali w jeszcze większą biedę, oczekując na to, co od wielkich i możnych mogą otrzymać. W centrum uwagi znalazły się terytoria. Różne terytoria. Do terytoriów odwołuje się prawie każdy unijny dokument. Zdefiniowano rolę miast, postrzegając je nie tylko jako jednostki osadnicze, ale przede wszystkim jako obszary funkcjonalne, na których zachodzą złożone zjawiska społeczne i gospodarcze. Nagle, a może tylko przez nas wcześniej niedostrzegane, jawią się potencjały terytorialne, które trudno będzie zdefiniować i różnego rodzaju terytoria jako obszary o granicach wyznaczanych przez funkcje współzależności, ruchliwość ludzi i przepływ towarów. Dostrzeżono, że miasta mają ogromne znaczenie dla rozwoju regionów. Na ich terenie znajduje się większość miejsc pracy, a także przedsiębiorstw i placówek szkolnictwa wyższego, a ich działanie jest decydujące dla osiągnięcia spójności społecznej. Miasta są ośrodkami zmiany opartej na innowacjach, duchu przedsiębiorczości i wzroście gospodarczym 2. Miasto żyje gospodarką i dla gospodarki, która determinuje jego miejsce w otoczeniu. Gospodarka i walka o własną pozycję powinny być najważniejszymi postulatami skupiającymi siły i środki wszystkich interesariuszy. Można przytaczać argument, że takie podejście jest antyhumanitarne, że niedemokratyczne i odzierające miasto z jego społecznych funkcji. Taki pogląd byłby słuszny, gdyby możliwe było funkcjonowanie miasta jako wyalienowanej struktury. Jednakże 1 Piotr Żuber, Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy, VI konferencja Krakowska, Kraków r. 2 Porównaj: Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego, Polityka spójności i miasta rola miast i aglomeracji w odniesieniu do wzrostu i zatrudnienia w regionach, {SEK(2006)928}, Bruksela, dnia r. 9

10 nie można dzisiaj, w czasach wszechobecnej kultury wirtual nej i rozbudowującego się szybko społeczeństwa sieci, myśleć o fenomenie miasta kategoriami administracyjnych granic. Miasto jako ośrodek wzrostu jest przede wszystkim terytorium, którego granice są rozmyte i niewyraźne, a wyznaczenie obszaru ma dzisiaj już coraz bardziej znaczenie głównie administracyjne. To terytorium jest miejscem różnorodnych procesów ekonomicznych. Ten wątek ekonomiczny jest również obecny w definicji gospodarki miejskiej, którą Komitet postrzega jako zbiór zjawisk, procesów oraz zależności ekonomicznych, finansowych, społecznych i kulturowych, które kreują instytucje, organizacje, przedsiębiorstwa i inni interesariusze działający na obszarze funkcjonalnym miasta jako węzła sieci wymiany towarów, usług i miejsca przemieszczania się ludzi. Miasto jest prawie jak korporacja. Jest w tym porównaniu wiele słuszności. Miasto ma swoje produkty, walczy o wizerunek, o markę, uczestniczy w przedsięwzięciach promocyjnych. To zastrzeżenie: prawie rodzi się z koniecznej społecznej funkcji miasta, ujawniającej się w fakcie, że sędziami jego pomyślności są mieszkańcy zarówno ci, którzy są z nim związani od lat, jak i nowi przybysze. Miasto funkcjonuje w sieci i przestrzeni przepływów 3. Jest elementem sieci, węzłem wśród innych miast. Raz niezwykle silnym, metropolitalnym, widocznym z perspektywy globalnej albo równie dużym w perspektywie europejskiej lub znaczącym jeżeli spojrzeć na jego wielkość przez narodowe okulary. Węzłem tej światowej sieci są także miasta małe, żyjące własnym, cichym życiem, szarością dnia codziennego, ale mimo wszystko w tej szarości wytwarzające swój mały procent PKB przypadający na jednego mieszkańca. N ie wydaje się słusznym podejście, w którym kategoriami węzła definiuje się tylko metropolie, przypisując im przywilej reprezentowania całej miejskiej rzeczywistości. Miasto jest zbiorowością interesariuszy. Kontrowersyjność podejścia, że społeczność lokalna jest tylko interesariuszem miasta może być nie do zaakceptowania dla wyznawców ruchów miejskich zawłaszczających sobie niekiedy prawo do kompleksowej decyzyjności o przestrzeni miasta. Można powiedzieć, przez analogie do gospodarstwa domowego, że najpierw trzeba zapracować na nowe umeblowanie, aby potem wygodnie usiąść w fotelu i czerpać z niego satysfakcję. Trzeba uznać, że rozwój miasta jest wypadkową interesów różnych ścierających się grup, o celach często wykluczających się nawzajem. Zarzuca się spojrzeniu na miasto z perspektywy ekonomicznej, że dąży do dehumanizacji przestrzeni miejskiej, że cofa społeczności lokalne do roli feudalnych wyrobników żyjących w cieniu wielkich korporacji. Odwieczny spór o prawo społeczności lokalnej do swojego miasta trwa. Odrębnych badań wymaga dzisiaj uzyskanie odpowiedzi na pytanie: kto tak naprawdę ma wpływ na rozwój miasta i kierunek, w którym miasto podąża. Szczególnej analizy wymaga z pewnością rola deweloperów zabudowujących coraz skuteczniej przestrzenie publiczne z myślą o uzyskaniu jak największego zysku z każdego metra kwadratowego zakupionej powierzchni. Kto ma wpływ na budowanie enklaw wyłączonych z miejskiego życia, w którym nie rodzi się kapitał społeczny i chęć wspólnego działania? Powstają budowle na wskroś nowoczesne, z tą nowoczesnością skupioną na skuteczności odgradzania od innych mieszkańców, pełne pozornego bogactwa, współczesne getta miejskie, o których Zygmunt Bauman pisze: Strzeżone osiedla, ściśle nadzorowane przestrzenie publiczne o ograniczonej dostępności, uzbrojeni po zęby strażnicy przy bramie i elektronicznie sterowane drzwi wszystko to dzisiaj skierowane jest bardziej przeciwko nieproszonym współobywatelom miasta niż obcym armiom, rozbójnikom, pozbawionym zajęcia najemnikom czy innym, bliżej nie znanym zagrożeniom, czyhającym za bramami miasta 4. Na to nakładają się przemyślenia belgijskiego filozofa Lieven De Cauter o kapsularyzacji 5 życia społecznego, dając w sumie dość przygnębiającą wizję miasta przyszłości. Na to rozwarstwienie społeczności lokalnych nakłada się, ciągle jeszcze bogaty w reperkusje, wspomniany już kryzys roku 2008 z jego gruntownym załamaniem się zaufania społecznego nie tylko do elit finansowych, banków, ale także pośrednio do struktur władzy. Ciągle jeszcze widoczny stan zawieszenia po- 3 Przestrzeń przepływów, według Manuela Castellsa, to sieć powiązań, przez które przepływa: informacja, kapitał, technologie, obrazy, dźwięki i symbole. 4 Zygmunt Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, Biblioteka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa Kapsularyzacja życia polega na ustawicznym przemieszczaniu się człowieka w swoistego rodzaju, umownych kapsułach. Z kapsuły-mieszkania do kapsuły-samochodu i kapsuły pracy, kapsuły galerii, kapsuły cyfrowego kina w cyfrowy świat kapsuły Internetu. Wszystkie te przemieszczenia dzieją się wydzielonymi korytarzami, co zapewnia przemieszczającemu się sterylny indywidualizm i nie skazuje go na obcowania z niepożądanymi osobnikami nienależącymi do skapsułowanej społeczności. 1 0

11 między jednym porządkiem ekonomiczno-społecznym, a innym jeszcze nie narodzonym określano następująco: dysfunkcjonalne pozostałości modelu ekonomicznego opartego na systemie finansowym niezdolnym do autonaprawy; przesunięcie akumulacji kapitału ze starych centrów, które się zwirtualizowały na śmierć do nowych peryferiów posiadających i wytwarzających realną gospodarkę jednak jeszcze bez zdolności do pełnej nad nią kontroli; system polityczny w ruinie w większości krajów powalony przez siły autodestrukcji i brak uprawomocnienia ze strony mas coraz mniej ufających swoim liderom; społeczeństwo obywatelskie w rozsypce, gdy okazało się że stare organizacje społeczne okazały się pustymi skorupami, a nowi aktorzy zmiany społecznej dopiero się rodzą; w końcu najważniejsza cecha owego krajobrazu: stara kultura gospodarcza stabilizująca strukturę społeczną m.in. za sprawą wiary w rynek i zaufania do banków straciła swą moc przekonywania, nowe kultury polegające na tłumaczeniu wartości życia na wartości ekonomiczne ciągle dopiero się tworzą 6. W tym galimatiasie zmian miasto pozostaje ciągle tym czym było. Miejscem, terytorium, obszarem aktywności, którą kiedyś ograniczały warowne mury, niebezpieczne otoczenie, a które obecnie uwolnione z tych ograniczeń, rozpościera się zarówno w przestrzeni fizycznej jak i wirtualnej, na ziemi i w cyfrowej rzeczywistości będącej budulcem dla przestrzeni przepływów. Pojęcie przestrzeni przepływów w dalszych rozważaniach ma duże znaczenie. Pozycja miasta w wielowymiarowych i różnorodnych sieciach, które miasta budują ze swoich relacji, wymiany towarów, usług i informacji oraz w ramach aktywności promocyjnej jest obecnie chyba najważniejszą miarą jego konkurencyjności. Mówimy tu nie tylko o formalnym przynależeniu miasta do struktur sieciowych, w których jest ono reprezentowane przez jego samorząd, ale o sieciach w pojmowaniu Manuela Castellsa, który w swojej trylogii The Information Age pisze: Wewnątrz każdego kraju architektura sieciowa reprodukuje się w centrach regionalnych i lokalnych, tak, że system staje się wzajemnie powiązany na poziomie światowym. Terytoria otaczające te węzły spełniają coraz bardziej podporządkowaną funkcję, niekiedy zostają zmarginalizowane albo nawet stają się dysfunkcjonalne; np. colonias populares Meksyku (początkowo osiedla squatersów), które obejmują ok. 2/3 populacji megapolis, nie odgrywając żadnej rozpoznawalnej roli w funkcjonowaniu tego miasta jako międzynarodowego centrum biznesowego. Co więcej, globalizacja stymuluje regionalizację. [ ] internacjonalizacja działalności gospodarczej w całej Europie uczyniła regiony bardziej zależnymi od tej działalności. Stosownie do tego, pod naciskiem swoich rządów i elit biznesowych, regiony zrestrukturyzowały się, by konkurować w gospodarce globalnej, a także utworzyły sieci współpracy między instytucjami regionalnymi i między przedsiębiorstwami ulokowanymi w tych regionach. Tym samym regiony i społeczności lokalne nie znikają, ale zostają zintegrowane w międzynarodowe sieci, które łączą ich najbardziej dynamiczne sektory. 7 Saskia Sassen 8 określa miejsce miast globalnych w sieci w następujący sposób: Połączenie przestrzennego rozproszenia i globalnej integracji wytworzyło nową strategiczną rolę dużych miast. Niezależnie od ich długiej historii jako centrów międzynarodowego handlu i bankowości miasta te funkcjonują teraz na cztery nowe sposoby: po pierwsze, jako wysoko skoncentrowane dowodzenia w organizacji światowej gospodarki; po drugie, jako kluczowe lokalizacje dla firm finansowych i firm świadczących wyspecjalizowane usługi [...]; po trzecie, jako miejsca produkcji, włączając w to wytwarzanie innowacji w tych wiodących gałęziach przemysłu; i po czwarte, jako rynki dla produktów i wytworzonych innowacji 9. O tym zjawisku pisał także Darin Barney, twierdząc, że: duch naszych czasów jest duchem sieci ( ) podstawowe zasady sieci stały się siłą napędową indywidualnego, społecznego, gospodarczego i politycznego życia, co wyróżnia nasz okres w historii 1 0. Podsumowuje to zjawisko Manuel Castells: Sieci stanowią nową morfologię społeczną naszych społeczeństw, a rozprzestrzenianie się logiki usieciowienia w sposób zasadniczy zmienia funkcjonowanie i wyniki w procesach produkcji, doświadczenia, władzyi kultury 1 1. Na to wszystko nakłada się dominujące pojęcie sieci bez dookreślania ich funkcji. Sieci społecznościowe, informatyczne, gospodarcze, kulturowe i sieci wy- 6 João Caraça, Gustavo Cardoso, Manuel Castells, The Cultures of the Economic Crisis, Oxford University Press, Manuel Castells, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Saskia Sassen amerykańska socjolog i ekonomistka. Twórca pojęcia globalny ośrodek miejski. 9 Saskia Sassen, The Global City: New York, London, Tokyo, Princeton University Press New York D. Barney, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Sic!, Warszawa M. Castells, Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa

12 pełniające przestrzeń przepływów, a w nich społeczeństwo sieciowe będące w opozycji do społeczności lokalnych przywiązanych do miejsca i narodowych wartości. Jak w tym konglomeracie budować gospodarczą pomyślność miasta i jak zdefiniować, zmierzyć, porównać ekonomiczne zwycięstwo? Mierzone jakże niedoskonałym wskaźnikiem PKB per capita na mieszkańca, czy ilością utwardzonych miejskich ulic i wzniesionych budowli, pozornie tylko determinujących jakość życia w społecznościach lokalnych, nie przedstawia pełnego obrazu. Wybór utrudnia fakt, że samo miasto wymyka się jednoznacznemu zdefiniowaniu 1 2 przez swoją różnorodność, będąc z jednej strony miejscem, gdzie osiedliła się społeczność lokalna, z drugiej strony będąc miejscem przechodnim dla różnych nomadów, którzy trwają w jednym miejscu tak długo, jak długo potrafi ono dać im inspirację twórczą, możliwość realizacji własnych celów i marzeń. Potem, owi współcześni nomadzi, wyruszają do innego miejsca, innego miasta, aby trwać w ciągłym ruchu, który staje się ich receptą na ciekawe, jednoznacznie nieumiejscowione życie. I znowu jawi się miasto jak korporacja, które zatrudnia kreatywnych ludzi dla pomnożenia swojej konkurencyjności. Ta zdolność do zatrzymywania twórczych, zmieniających rzeczywistość osób jest miarą wielkości miasta wymykającą się ekonomicznym ocenom. Miasto staje się coraz bardziej uniwersalnym miejscem zamieszkania. Siła przywiązania do miejsca maleje ustępując mobilności ułatwianej otwarciem granic, swobodą poruszania się i dostępem do rynków pracy. To ma swoje konsekwencje ekonomiczne i społeczne. Jak bowiem zaplanować rozwój miasta, kiedy najbardziej twórcza część jego mieszkańców jest płynna, niestała i ruchliwa? Jakie przyjąć kryteria w strategiach rozwoju, aby miasto stało się portem, a nie tylko przystanią? 1 2 Zaciera się także granica pomiędzy miastem a wsią, która przez swoje uprzemysłowienie, styl życia i kulturę zaanektowaną z kultury miejskiej traci swoją wiejskość, stając się w skrajnych przypadkach miastem bez praw miejskich. Jak napisano: Zaciera się granica między miastem a wsią, natomiast obszar miejski i obszar wiejski połączyły się, tworząc nowe warunki wiejsko-miejskie (Żródło: Allingham, Peter i Raahauge, Kirsten Marie, Introduction: Post City Represented [w:] Knowledge, Technology and Policy, tom 21, nr 6, Springer 2008.) Sytuacja ta rodzi niekończącą się polemikę wśród mieszkańców takiego obszaru i ustawicznie zadawane pytania: czego jest więcej w obszarze miejsko-wiejskim? Miasta czy wsi? Z pewnością nie należy dzisiejszego miasta oceniać, modelować, planować, analizować według kryteriów właściwych dla minionej epoki. Coraz częściej miasto musi posiąść sztukę sytuowania się w sieci różnorodnych możliwości. Miasto nie może być już tylko administrowane. Administracja bowiem najczęściej porządkuje, stwarza ramy dla działania, bardzo rzadko tworzy. Należy ustrzec się definiowania sztucznych tworów, które tak naprawdę ułatwiają życie, ale nie zmieniają jego zasobów zdolnych do kreatywnego tworzenia nowych wartości. Zadziwiające, jak szybko zaakceptowany został zwrot: inteligentne miasta w odniesieniu do mniej lub bardziej zaawansowanych rozwiązań opartych o przetwarzanie cyfrowej informacji. Mnożą się zatem: inteligentne systemy zarządzania ruchem, inteligentne rozwiązania komunikacji publicznej, inteligentne budynki z niezwykle inteligentnym monitoringiem, inteligentne składowiska odpadów. Całe to inteligentne wnętrze miasta jest niczym innym jak sprawnym wykorzystaniem możliwości przetwarzania danych. Tymczasem inteligencja miasta jest w jego atutach, mieszkańcach, zdolności do wspólnego tworzenia nowego, ekspansji i biegu po sukces. Inteligencja miasta kryje się w akceptacji obcego, otwartości na innych, bowiem tylko taka otwartość gwarantuje napływ świeżej, twórczej myśli. Jest także w zdolności do działania wspólnego, umiejętności dostrzegania, przechwytywania i wykorzystywania impulsów płynących w różnego rodzaju sieciach: biznesowych, społecznościach, branżowych i kulturalnych. Prawie utopijne miasto nabrzmiałe inteligencją, to terytorium zarządzane przez wizjonera uznającego innowacje za rzeczywisty motor gospodarki, artysty w zarządzaniu, o nadzwyczajnych zdolnościach nie tylko do przekonywania, ale także do łączenia różnych, czasami całkiem różniących się ludzi, środowisk i instytucji. To miasto gdzie nic praktycznie nie jest jednoznaczne i stereotypowe, gdzie królują przyjazne przestrzenie publiczne, na których kreatywni i niespokojni duchem twórcy wymyślają niespotykane nigdzie kształty, dźwięki, w sporach tworząc nowe idee, zaś przedsiębiorcy rozmawiają z nauką wspólnie pochyleni nad nową technologią, a finansiści i ekonomiści szukają zysków w rozwoju, a nie tylko w procentowanych tabelach. Instytucje rządowe i samorządowe współfinansują organizacje pozarządowe, aby te mogły sprawnie zarządzać obszarami społecznych aktywności, wspierać praktyczną mądrością tych, których najważniejszym zadaniem powinno być wytwarzanie produktów i świadczenie usług. Jakże przygnębiający jest fakt, że nasze miasta w większości ciągle funkcjonują w wyobraźni jako ad- 1 2

13 ministracyjne jednostki nadganiające cywilizacyjne opóźnienia, czyniąc z tego jałowego biegu atut dla promowania własnych, zamierzchłych teorii rozwoju. Miasta ciągle są eksploatowane. Jest znacząca różnica pomiędzy miastem współużytkowanym a eksploatowanym. Współużytkowanie oparte jest bardziej na wartościach, a eksploatowanie na sposobie maksymalnego wykorzystania miasta jako nośnika dóbr. Wydaje się, że nowo promowany sposób kreowania polityki rozwoju, w którym królują metropolie, zaplecza, obszary funkcjonalne, jest pewnym ograniczeniem, gdy tak naprawdę chodzi o to, że myślenie dotychczasowymi kategoriami miasto = samorząd staje się przeżytkiem. Miasto jest zróżnicowane, wielowątkowe, nieprzewidywalne i zmienne, a jego mieszkańcy nie są już uległymi odbiorcami usług komunalnych, ale liczącymi się graczami interesariuszami, którzy biorą czynny udział w kształtowaniu terytorium, które zamieszkują. Parafrazując tytuł jednego z najmodniejszych seriali, gra o miasto rozgrywana jest na wielu poziomach i planszach. Trudno zdefiniować formę powyższego tekstu: artykuł, esej, refleksja. Chyba wszystkiego po trochu. Na pewno nie jest to materiał stricte naukowy i wiele zwartych w nim twierdzeń i wniosków jest obarczonych niezrozumieniem sztuki badawczej 1 3. Warto jednak podkreślić, że nadrzędnym zamierzeniem autora jest chęć refleksji, pobudzenia polemiki na temat zmian, jakie mają miejsce w podejściu do problematyki rozwoju regionów i miast. Zwracam się z prośbą do umysłów ścisłych, jako działacz samorządu gospodarczego, o wyrozumiałość dla formy niniejszego artykułu. Chciałem jednakże jako autor przywłaszczyć sobie na chwilę prawo do otarcia się zaledwie, w sposób obrazoburczy, o kwestie niezwykle interesujące, to jest mieszając własne, subiektywne odczucie z namiastką ogromnych zasobów wiedzy o istocie miasta jako fenomenu, jako przestrzeni aktywności, także czysto ekonomicznej. Być może z tego tekstu zrodzi się u czytelników chęć do refleksji nad poruszanymi tutaj zagadnieniami. Zenon Kiczka Przewodniczący Komitetu Gospodarki Miejskiej Krajowej I zby Gospodarczej w Warszawie. Przewodniczący Zespołu Ekspertów zajmującego się problematyką gospodarczego rozwoju miast i regionów. www: Na marginesie (głównego nurtu) Czym naprawdę jest ukryte zadłużenie? Ostatnio karierę zaczyna robić pojęcie ukrytego zadłużenia. Pojawiło się ono w związku ze zmianami wprowadzonymi ostatnio w naszym systemie emerytalnym. Składają się na nie dziś podejmowane zobowiązania (na ogół wobec obecnych pokoleń), których realizacja ma w nastąpić w przyszłości, przez przyszłe pokolenia. W skład ukrytego zadłużenia wchodzą więc zaciągane dziś zobowiązania emerytalne zobowiązujące przyszłe pokolenia do przeznaczenia określonej części wytworzonego przez nie produktu narodowego na realizację tych zobowiązań. Oczywiście w jego skład wchodzą także takie zobowiązania jak przyjęcie systemu świadczeń opieki społecznej, zapewnienie bezpłatnego nauczania, czy opieki zdrowotnej, zasiłków dla bezrobotnych itp. Ukryty dług publiczny to finansowe zobowiązania państwa nieuwzględnione w jego sprawozdawczości budżetowej. Podstawowym jego źródłem są przyszłe zobowiązania państwa, m.in. z tytułu wypłaty emerytur i zasiłków dla bezrobotnych oraz funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej. Ukryty dług publiczny powstaje wtedy, gdy wartość bieżąca przyszłych świadczeń na rzecz obecnie żyjących pokoleń jest większa od wartości bieżącej płatności finansujących działanie tych publicznych systemów. [patrz: Grzegorz Gołębiowski, Łukasz K. Kozłowski, Dług ukrytywpolsce, Studia BAS, Nr 4(28) ] W przytoczonej tu definicji pojęcie ukrytego zadłużenia zostało ograniczone, z jednej strony do sytuacji, gdy wartość przyszłych świadczeń nie znajduje pokrycia w wysokości dochodów finansujących te świadczenia, z drugiej zaś do zadłużenia publicznego. Oba te ograniczenia nasuwają jednak istotne wątpli- JJT 1 3

14 wości. Ograniczenie ukrytego zadłużenia do zobowiązań przekraczających płatności finansujące te świadczenia opiera się na założeniu, że przyszłe świadczenia finansowane będą w oparciu o odrębnie gromadzone na ten cel środki. Tak jednak wcale być nie musi. Wyobraźmy sobie, że system emerytalny ma w całości charakter budżetowy. Oznacza to, że składki emerytalne wpłacane są, jako rodzaj podatku, bezpośrednio do budżetu. Także wypłaty emerytur bezpośrednio obciążają budżet jako jedna z pozycji wydatków budżetowych. W takiej sytuacji, zgodnie z przytoczoną tu definicją, nie wystąpi ukryte zadłużenie z tytułu systemu emerytalnego, i to niezależnie od tego w jakim stopniu wpływy ze składek emerytalnych (o ile będą one w ogóle wyodrębniane) pokryją wydatki budżetowe z tytułu wypłaty emerytur. Źródłem wypłaty świadczeń emerytalnych w tej sytuacji będzie bowiem całość uzyskiwanych przez państwo dochodów budżetowych. Zatem przyjęcie dziś zobowiązań co do wysokości przyszłych emerytur spowoduje w przyszłości jedynie zwiększenie sztywnych wydatków budżetowych i tym samym ograniczy swobodę w dysponowaniu środami budżetowymi, nie wiążąc się jednak z żadnym zadłużeniem czy jego spłatą. Dopiero przy niedostatecznym poziomie przyszłych dochodów budżetowych może to spowodować konieczność finansowania przyszłych wydatków poprzez deficyt budżetowy. Będzie to jednak zależało od wielkości i charakteru wszystkich przyszłych wydatków budżetu. Jeśli np. w przyszłości zdecydujemy się na określony poziom wydatków na obronność, to rozstrzygnięcie, w jakim stopniu przyszły deficyt budżetowy będzie spowodowany zaciągniętymi w przeszłości zobowiązaniami emerytalnymi, a w jakim będzie konsekwencją przyszłych decyzji dotyczących obronności, nie będzie przecież możliwe. Dlatego ewentualna konieczność finansowania przyszłych wydatków budżetu z przyszłego deficytu w żadnym wypadku nie może być traktowane ani jako problem zadłużenia międzypokoleniowego, ani jako problem zadłużenia ukrytego. Będzie to po prostu problem zapewnienia równowagi budżetowej w przyszłości i rozstrzygnięcia, jakich środków będzie należało użyć dla jej osiągnięcia. Przyjęcie, że ukryte zadłużenie finansów publicznych powstaje jedynie w wyniku przyszłego niezrównoważenia wyodrębnionych funduszy publicznych umożliwia poza tym bardzo łatwe manipulowanie wielkością ukrytego zadłużenia, polegające na zmianie zakresu wyodrębnienia i samofinansowania definiowanych dziś sposobów zaspokajania przyszłych potrzeb społecznych. Także założenie, że problem ukrytego zadłużenia (a raczej zadłużenia wobec przyszłych pokoleń) dotyczy wyłącznie finansów publicznych, nie wydaje się w pełni uzasadniony. Przyszłe pokolenia będą przecież zmuszone do rezygnacji z wykorzystania wytworzonego w przyszłości dochodu narodowego na zaspokojenie swoich potrzeb, nie tylko z tytułu finansowania wydatków publicznych, ale także z tytułu zadłużenia prywatnego. Jeśli bowiem dzisiaj dokonujemy prywatnych oszczędności (w dowolnej formie: gotówki, złota czy papierów wartościowych), które będziemy chcieli zrealizować w przyszłości, to oznacza, że zaciągamy dług u przyszłych pokoleń, do których zgłosimy się przecież kiedyś z naszą gotówką, złotem czy papierami wartościowymi i zażądamy za nie udziału w produkcie wytworzonym przez przyszłe pokolenia. Różnica między publicznym a prywatnym zadłużeniem wobec przyszłych pokoleń polega zaś jedynie na egzekwowalności i ryzyku, jakim obciążone są przyszłe zobowiązania. W przypadku zadłużenia publicznego wyegzekwowanie zobowiązań nakładanych na przyszłe pokolenia wsparte jest autorytetem państwa i jego wiarygodnością, w tym w szczególności respektowaniem przez państwo zasady praw nabytych. Natomiast w odniesieniu do prywatnego zadłużenia wobec przyszłych pokoleń, obciążenie, jakie na nie nakładamy, może zostać zredukowane poprzez takie zjawiska, jak inflacja czy spadek cen złota lub papierów wartościowych. Jeśli bowiem przyszłe pokolenia nie będą chciały zamienić naszych oszczędności na część wytworzonego przez siebie produktu, to brak popytu na nasze złoto czy papiery wartościowe lub nadwyżka podaży pieniądza, spowodowana odmrożeniem oszczędności gotówkowych, wywoła odpowiednio spadek cen złota czy papierów wartościowych, lub pojawienie się inflacji powodującej spadek siły nabywczej naszych oszczędności. Będzie to oznaczało, że przyszłe pokolenia nie chcą respektować (spłacić) zaciągniętego u nich długu. Może to zresztą wystąpić także w odniesieniu do publicznego zadłużenia wobec przyszłych pokoleń, gdy pokolenia te uznają, że nie będą realizowały zaciągniętych w przeszłości zobowiązań społecznych i postanowią obniżyć emerytury, ograniczyć zakres świadczeń zdrowotnych czy innych świadczeń społecznych, gdyż wypracowywany przez nie dochód narodowy jest niewystarczający na ich realizację. Jaki w tej sytuacji jest zatem sens posługiwania się pojęciem ukrytego zadłużenia publicznego? Sądzę, że bardzo niewielki. Pojęcie to służy bowiem bardziej mitologizacji przyjmowanych przez państwo zobowiązań socjalnych, niż opisowi rzeczywistych zależności ekonomicznych. 1 4

15 Młodzi urzędnicy szanse i perspektywy pracy w administracji samorządowej na przykładzie Urzędu Miasta Poznania Maria Kuśnierz UWstęp rzędnik, czy to państwowy, czy samorządowy, jako przedstawiciel instytucji państwa, pełni rolę służebną. Funkcja urzędnika nie jest tylko zwykłą pracą. Spełnia on misję służenia prawu. Jest realizatorem organizowanych przez prawo stosunków społecznych i właśnie od jego postępowania zależy rzeczywista praworządność. Jest osobą wysokiego zaufania publicznego, a jego postawa wpływa na zaufanie obywateli do państwa. Powinien cechować się wieloma przymiotami, miedzy innymi być osobą uczciwą, rzetelną i godną zaufania. W poprzednim ustroju etos urzędniczy został całkowicie zapomniany, stąd pytanie czy dla młodych ludzi jest to interesująca profesja? Czy bardziej pociągający jest etos pracy, czy możliwość specjalizacji i rozwoju zawodowego? Urząd Miasta Poznania jest przykładem połączenia obu tych obszarów. Prowadzi intensywne działania wpływające zarówno na kształtowanie etosu pracy, jak i rozwijanie nowoczesnych metod i narzędzi zarządzania, warunkujących efektywną kulturę organizacyjną. Obowiązujący kodeks etyki pomaga kształtować i utrwalać wysokie standardy pracy urzędnika administracji lokalnej. Warto zauważyć, że działania te dotyczą ponad 1 6 tysięcy osób zatrudnionych w strukturach miasta. Najliczniejszą grupę stanowią pracownicy jednostek i placówek oświatowych ponad 1 2 tysięcy. W samym Urzędzie Miasta Poznania pracuje około 1,6 tysiąca osób. Zanim jednak rozpocznie się kariera w administracji, młodzież może zapoznawać się z pracą urzędniczą bez nawiązywania stosunku pracy poprzez udział w praktykach lub stażach. Jak poznać urząd? Praktyki i staże w UMP Z formy współpracy z UMP, jaką są praktyki, korzysta rocznie ponad stu uczniów i studentów. Program praktyk, który najczęściej obejmuje zapoznanie się z zadaniami i merytoryczną działalnością danego wydziału w urzędzie, poznanie struktury i funkcjonowania komórek organizacyjnych, obowiązujących procesów i procedur, a także podstaw prawnych funkcjonowania UMP, organizacji pracy czy obiegu korespondencji. Program staży studenckich to autorski pomysł Urzędu Miasta Poznania, realizowany od października 2003 roku. Corocznie odbywają się cztery edycje staży, z których korzysta około 350 studentów. Do chwili obecnej UMP przyjął łącznie ponad 2,68 tysięcy stażystów. O dużym zainteresowaniu świadczy liczba napływających zgłoszeń, która w tym roku już przekroczyła 26 tysięcy. Na staż przyjmowani są studenci 1, 2 i 3 roku licencjatu lub studiów drugiego stopnia, na podstawie prowadzonej przez UMP rekrutacji. Z wybranymi na staż studentami podpisywana jest umowa zlecenie na okres 3 miesięcy. Studenci zobowiązani są do przepracowania 72 godzin miesięcznie, czyli około 1 8 godzin tygodniowo. Każdy stażysta ma swoje stanowisko pracy, opiekuna merytorycznego oraz z góry określony program zadań. Za przepracowany staż studenci otrzymują skromne wynagrodzenie. Przy realizacji programu UMP współpracuje z poznańskimi uczelniami. Prezydent miasta podpisał stosowne porozumienia z rektorami kilkunastu szkół wyższych w Poznaniu oraz biurami karier, samorządami i organizacjami studenckimi. Program cieszy się też dużą życzliwością poznańskich mediów, które pomagają dotrzeć z informacją do studentów. Dzięki programowi staży studenckich: studenci mogą zdobyć nowe umiejętności i doświadczenia, niezbędne do podjęcia przyszłej pracy zawodowej oraz określić, czy urząd jest dla nich interesującym pracodawcą; Urząd Miasta Poznania może wśród studentów, którzy odbyli staż, wyszukać najlepszych, z którymi warto nawiązać dłuższą współpracę; miasto Poznań oraz UMP promują się jako miejsca otwarte i przyjazne młodym ludziom, w których można pozyskać nowe doświadczenia i umiejętności. Część staży jest finansowana z funduszy unijnych. Urząd Miasta Poznania współpracuje z Powiato- 1 5

16 wym Urzędem Pracy, który kieruje na staże bezrobotnych absolwentów. Staże trwają programowo 6 miesięcy i przez ten czas absolwent świadczy pracę w pełnym wymiarze etatu. Rocznie z tej formy wsparcia korzysta około 20 osób. Również wiele organizacji pozarządowych realizuje programy na rzecz aktywizacji zawodowej, rozwoju pracowników i przedsiębiorstw w regionie. Dzięki nim na staż do UMP trafiają na przykład osoby niepełnosprawne czy z grupy 45+. W anonimowych badaniach ankietowych, prowadzonych wśród uczestników staży studenckich, 83% stażystów z edycji letniej w roku oceniło atmosferę pracy na 5, czyli jako bardzo przyjazną dla siebie w skali 1 5; 70% ankietowanych wymieniło sprzyjającą atmosferę i pomocne podejście pracowników wśród pozytywnych elementów stażu. Jak szukamy najlepszych? Proces naboru pracowników oparty jest na przepisach Ustawy o pracownikach samorządowych z dnia 21 listopada 2008 r., która jednoznacznie nakazuje prowadzenie otwartego i konkurencyjnego naboru na wszystkie wolne stanowiska urzędnicze. Urzędnikiem samorządowym może zostać osoba z wykształceniem co najmniej średnim, która nie była skazana prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo i cieszy się nieposzlakowaną opinią. Celem procesu rekrutacji jest zainteresowanie kandydatów i pozyskanie pracowników o odpowiednich kompetencjach i postawie, a przez to zapewnienie profesjonalizmu działania. Z punktu widzenia skuteczności rekrutacji istotne jest ustalenie i zdefiniowanie kluczowych kompetencji dla danego stanowiska pracy, co z kolei wyznacza sposób przeprowadzania badań, dobór metod i typów zadań symulacyjnych. Dla Urzędu Miasta Poznania w procesie doboru pracowników, oprócz kryteriów dotyczących kompetencji merytorycznych, bardzo istotne są cechy i predyspozycje kandydatów, a zwłaszcza postawa etyczna oraz świadomość tego, czym jest pełnienie służby publicznej. Każde stanowisko opisane jest w karcie stanowiska pracy, która określa szczegółowe wymagania odnośnie wykształcenia, wiedzy i umiejętności, jakie są niezbędne do pracy na danym stanowisku oraz precyzuje zakres zadań, uprawnień i odpowiedzialności. Karta zobowiązuje także pracownika do przestrzegania wartości etycznych określonych w kodeksie etyki pracownika UMP. Ogłoszenie o poszukiwaniu kandydatów przygotowane zostaje w oparciu o kartę stanowiska pracy. Publikowane jest w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP), na tablicach ogłoszeń w siedzibach UMP oraz fakultatywnie w prasie lokalnej i na portalach internetowych przez minimum 1 0 dni. Na stronie są też zamieszczane ogłoszenia o konkursach w innych miejskich instytucjach. Ogłoszenie zawsze zawiera informację o podstawowych zadaniach na stanowisku, wymaganiach niezbędnych i dodatkowych, warunkach pracy, wskaźniku zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz dacie zgłaszania aplikacji. W latach UMP przeprowadził ponad 1 20 postępowań rekrutacyjnych. Najczęściej poszukiwane były osoby z wykształceniem ekonomicznym 32% postępowań, prawniczym 20% i administracyjnym 1 8% postępowań. Około 30% zatrudnionych pracowników stanowią absolwenci. Zgłaszanie aplikacji odbywa się poprzez wypełnienie interaktywnego formularza. Kandydaci spełniający wymagania zapraszani są na testy wiedzy i/lub umiejętności, a następnie na rozmowy kwalifikacyjne. W wyniku prac komisji powstaje protokół, który jest dokumentem publicznym i zawiera informacje o kandydatach, którzy w najwyższym stopniu spełniają wymagania stanowiska pracy, o metodach i technikach naboru oraz uzasadnienie dokonanego wyboru. Informacja o wyniku rekrutacji podawana jest do publicznej wiadomości niezwłocznie po zakończeniu procedury. Liczne zgłoszenia na stanowiska pracy pozwalają na wyciągnięcie wniosku, że Urząd Miasta Poznania jest postrzegany jako atrakcyjny pracodawca. W roku o pracę ubiegało się ponad 2,2 tysiące osób, w roku liczba ta wzrosła do ponad 5 tysięcy osób przy nieznacznie większej liczbie rekrutacji. Od 2008 roku, przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków służbowych, pracownik samorządowy zobowiązany jest złożyć ślubowanie następującej treści: Ślubuję uroczyście, że na zajmowanym stanowisku będę służyć państwu polskiemu i wspólnocie samorządowej, przestrzegać porządku prawnego i wykonywać sumiennie powierzone mi zadania. Cel 1 : Pozyskać. Cel 2: Zatrzymać! Analiza dzisiejszego rynku pracy pokazuje, że pozyskanie pracowników to nie koniec wyzwań. Ważniejsze i zarazem trudniejsze jest zatrzymanie ich w organizacji na dłużej. Kandydaci ubiegający się o pracę w UMP, pytani o motywację podkreślają, że postrzegają UMP jako miejsce, które zapewnia warunki do rozwijania kompetencji zawodowych, daje stabilność zatrudnienia, w którym można pracować na rzecz społeczności lokalnej. Możliwość doskonalenia zawodowego jest zarówno dla potencjalnych, jak i już zatrudnionych pracowników, jednym z ważniejszych 1 6

17 czynników determinujących wybór pracodawcy. Od końca lat dziewięćdziesiątych, zarówno prezydent miasta, jak i pozostali członkowie naczelnego kierownictwa, uznając, że kreowanie i rozwój kapitału ludzkiego jest warunkiem właściwej realizacji celów UMP, wspierali tworzenie odpowiednich procesów kadrowych, jednocześnie przeznaczając środki na podnoszenie kompetencji kadry kierowniczej i tworzenie stanowisk pracy wspomagających zarządzanie zasobami ludzkimi (ZZL). W strategii personalnej przyjęto, że model zarządzania kadrami w UMP i miejskich jednostkach organizacyjnych jest modelem kapitału ludzkiego, w którym człowiek traktowany jest jako unikalny zasób, a inwestycje w jego rozwój uznaje się za celowe i opłacalne. Strategia personalna UMP jest ściśle powiązana ze strategią miasta. Jej celem jest zapewnienie odpowiednio zmotywowanych, efektywnych i reprezentujących właściwy poziom wiedzy merytorycznej pracowników, którzy dzięki swoim kompetencjom zrealizują strategię miasta oraz przyczynią się do wzrostu zaufania i zadowolenia społeczeństwa ze świadczonych usług. Nieustannie doskonalone procesy ZZL, są zgodne z założeniami brytyjskiego standardu Investor in People. Organizacja, która chce spełniać te założenia zobowiązana jest wykazać, że jest aktywnie zaangażowana w rozwój zawodowy pracowników, stwarza im adekwatne do celów firmy i zajmowanych stanowisk możliwości doskonalenia, systematycznie ocenia poziom realizacji celów i zadań na stanowiskach. Praca w takiej organizacji powinna wiązać się z prestiżem i satysfakcją. W UMP działania na rzecz doskonalenia zawodowego są powiązane z innymi procesami kadrowymi, takimi jak rekrutacja i okresowa ocena pracownicza. Działania te uwzględniają: zasadę równych szans rozwoju wszystkich pracowników, która wyraża się w zapewnieniu równego dostępu do szkoleń i innych form rozwoju zawodowego wszystkim pracownikom (w tym zatrudnionym na część etatu); zasady przejrzystości procedur, które są opracowywane i wprowadzane w sposób otwarty, a informacja o nich jest powszechnie dostępna i zrozumiała; zasadę systematycznego planowania, która zakłada tworzenie planów i programów dla całej organizacji, wydziałów i poszczególnych pracowników. Raz w roku UMP tworzy plany rozwoju zawodowego. Oprócz kierowania na szkolenia, uwzględnia się również inne formy rozwoju zawodowego, a w szczególności: rotację na stanowiskach, zwiększanie odpowiedzialności i uprawnień, pełnienie zastępstw, prace w zespołach projektowych, włączanie do kadry rezerwowej, program sesji Action Learning, prowadzenie szkoleń, instruktaży i konsultacji. Zgodnie z obowiązującym w UMP zarządzeniem prezydenta o podnoszeniu kwalifikacji pracowników, mogą oni na określonych warunkach korzystać z dofinansowania do studiów. Z możliwościami rozwoju zawodowego w UMP zapoznawani są również wszyscy nowo zatrudnieni pracownicy. Odbywa się to w ramach procesu wprowadzania do pracy, który przyspieszenia adaptację, buduje poczucie przynależności do zespołu i organizacji. Z doświadczeń UMP wynika, że jakość procesu wdrożenia nowych pracowników w dużym stopniu decyduje o ich pozostaniu w organizacji. Obok szkoleń wstępnych dla nowozatrudnionych pracowników, od 2008 roku w Urzędzie Miasta Poznania przeprowadza się służbę przygotowawczą. Ma ona na celu przygotowanie pracowników podejmujących po raz pierwszy pracę na stanowisku urzędniczym, w tym kierowniczym, do należytego wykonywania obowiązków służbowych w UMP. Służba trwa nie dłużej niż 3 miesiące i kończy się obligatoryjnym egzaminem. Program szkoleń obejmuje następujące zagadnienia: organizacja i funkcjonowanie administracji publicznej; dostęp do informacji publicznej, ochrona danych osobowych, informacje niejawne; kodeks Postępowania Administracyjnego; zasady legislacji; funkcjonowanie Unii Europejskiej/programy unijne; finanse publiczne i budżet zadaniowy/zamówienia publiczne; instrukcja kancelaryjna i zasady archiwizacji; standard obsługi klienta. Niezwłocznie po odbyciu szkoleń pracownik przystępuje do egzaminu przeprowadzanego w formie e-testu. Pozytywny wynik egzaminu jest warunkiem dalszego zatrudnienia pracownika. Motywujący dialog okresowa ocena pracy Każdy pracodawca poszukuje idealnego rozwiązania narzędzia, dzięki któremu możliwe będzie zwiększanie zaangażowania pracowników w realizację celów instytucji, kształtowanie właściwych postaw i zachowań, motywowanie do rozwoju służącego polepszaniu jakości pracyi zwiększanie satysfakcji osobistej pracowników. Urząd Miasta Poznania również poszukiwał takiego narzędzia i już w 2001 roku wprowadził proces systematycznej, corocznej okresowej oceny pracowniczej (OOP), wypracowany wspólnie z kadrą kierowniczą. Narzędzie było w kolejnych latach doskonalone, dopasowywanie maksymalnie do potrzeb UMP i wpi- 1 7

18 sywało się zarówno w standardy zarządzania jakością zgodnie z normą ISO, jak i w standard Investor in People. Z założenia system OOP w UMP nie tylko umożliwia pracownikom poznanie opinii przełożonych na temat efektów ich pracy, ale jest podstawą do planowania szkoleń, planu doskonalenia zawodowego, wyznaczania ścieżek kariery, a także podejmowania trafnych decyzji kadrowych. Ponadto służy on utrwalaniu pożądanego standardu pracy zapewniającego realizację celów organizacji. Ocena pracowników spełnia trzy główne funkcje: ewaluacyjną ocenia się dotychczasowy i obecny poziom pracy, jej jakość, wywiązywanie się z powierzonych obowiązków, stopień przydatności na zajmowanym stanowisku; rozwojową ustala się indywidualne cele do realizacji w przyszłym okresie oraz niezbędne środki (szkolenia, samokształcenie, wsparcie szefa itd.); angażującą cele zawodowe i rozwojowe są rezultatem dialogu, co zwiększa odpowiedzialność pracowników za wyniki indywidualne, zespołu i całej organizacji. W aktualnej wersji OOP z jednej strony dopasowana jest do różnego rodzaju stanowisk i najważniejszych dla nich kompetencji (t.j. obsługa klienta oraz kreatywność i innowacyjność), z drugiej strony zawiera wspólne dla wszystkich istotne aspekty pracy i rozwoju. Na OOP składają się: samoocena; ocena wyników pracy i kluczowych kompetencji (uwzględniająca także ocenę postawy etycznej); analiza wyników związana ze wskazaniami dotyczącymi działań motywacyjnych (awanse, nagrody, kwalifikacja do kadry rezerwowej); opis szczególnych osiągnięć pracownika i realizacji celów z poprzedniej oceny; określenie celów i zadań na kolejny rok w odniesieniu do celów strategicznych zapisanych w Strategii Miasta Poznania ; ustalenie zaleceń doskonalących i rozwojowych; anonimowa opinia dotycząca bezpośredniego przełożonego (ocena oddolna). Raporty z wyników OOP stanowią wyjście do: decyzji kadrowych, decyzji o charakterze motywacyjnym (przyznawanie nagród, awanse, włączanie do kadry rezerwowej, włączanie do zespołów projektowych, korekty zakresów odpowiedzialności), tworzenia indywidualnych i grupowych planów rozwoju zawodowego, decyzji związanych ze współfinansowaniem studiów, doskonalenia systemu ZZL. Elementami OOP są samoocena pracownika i ocena przełożonego przez podwładnych, a cele zawodowe i rozwojowe są wynikiem wspólnych uzgodnień pracownika z jego przełożonym. Z tych powodów Urząd Miasta Poznania uznaje, że proces OOP jest najważniejszym, systematycznym narzędziem dialogu z pracownikiem integrującym pozostałe elementy ZZL. Obecnie okresowa ocena pracownicza nie budzi dużych emocji, jest powtarzalną praktyką, w której każda zainteresowana strona widzi korzyści. Ponad 1 0 lat obowiązywania sytemu OOP w UMP pokazuje, że było to trafne rozwiązanie wpisujące się w, a zarazem kształtujące pożądaną kulturę pracy w naszej organizacji. Czy jesteśmy atrakcyjni dla młodych? Przytoczone przykłady elementów zarządzania z jednej strony przyczyniają się do skuteczności i efektywności instytucji, z drugiej powodują, że środowisko pracy UMP nie odbiega od najlepszych organizacji biznesowych. Świadczą o tym wyniki ocen, jakim podlega UMP jako instytucja i pracodawca w najróżniejszych obszarach działania, są to: wysokie wyniki systematycznych badań satysfakcji klientów; pozytywna ocena postaw etycznych pracowników UMP przez interesantów oraz liczne nagrody i wyróżnienia w branżowych ocenach/konkursach/ratingach, m.in.: Najlepszy Samorząd 201 2; Samorząd Równych Szans 201 2; Najlepiej Zarządzane Miasto ; Złote Godło wkategorii usługi najwyższej jakości ; Ranking Samorządów w latach 2005 oraz ; HR INNOVATOR w konkursie Kongresu Kadry. Urząd Miasta Poznania jest młodym urzędem około 1 5% pracowników to osoby do 30 roku życia, a niemal 40% to osoby w wieku od 31 do 40 lat. W alfabecie generacji funkcjonują igreki z lat 80. oraz podobne do nich, jeszcze młodsze zetki indywidualiści, którzy pracują, aby realizować swoje prywatne cele, a nowe technologie są ich naturalnym środowiskiem funkcjonowania. Czy pokolenia Y i Z stanowią większe wyzwanie dla pracodawcy, niż ich poprzednicy? Jak włączać młodych w urzędowe tryby i motywować jednocześnie? UMP, z ogromną różnorodnością obszarów działalności, z wysokim poziomem procesów i narzędzi zarządzania, z wysoką kulturą pracy i równościowymi zasadami, odnosi sukcesy jako pracodawca. Jednocześnie wciąż doskonali kadrę kierowniczą w kierunku stawiania nowych wyzwań oraz dostosowania stylu zarządzania do potrzeb różnych grup pracowników, w tym także tych najmłodszych. Wszystkie dane pochodzą z analiz i opracowań własnych Urzędu Miasta Poznania. Maria Kuśnierz kierownik Oddziału Rozwoju Kadr, Urząd Miasta Poznania. 1 8

19 Stabilność i konkurencyjność w UE retrospekcja. Próba oceny zmiany potencjału polskiej gospodarki do konkurowania i współpracy w ramach Unii Marta Götz Słowa kluczowe: UE, Polska, koopetycja, stabilność makroekonomiczna, konkurencyjność JEL: A1 0, E01, E60, O57 Streszczenie Celem badania była retrospektywna ocena potencjału polskiej gospodarki do funkcjonowania w Unii Europejskiej (UE), stanowiącej pewien ekosystem kooperencji, który wymusza godzenie współpracy i konkurowania. Na potrzeby analizy przyjęto, że rywalizowanie wiąże się z posiadaniem przewagi konkurencyjnej, zwłaszcza w zakresie generowania wzrostu opartego na wiedzy. O zdolności do współpracy przesądza stabilność i podobieństwo kondycji gospodarczej, którą wyznacza kształtowanie się podstawowych wskaźników makroekonomicznych. Otrzymane rezultaty nasuwają skojarzenia do sytuacji Wschodnich Niemiec po Zjednoczeniu w r. trudno nie doceniać dokonanego postępu, ale skala niezbędnych zmian nadal postaje wyzwaniem. Abstract The aim of this article is the retrospective evaluation of capabilities of Polish economy to function smoothly in the EU, which itself offers an environment of coopetition, i.e. simultaneous cooperation and competition. It has been assumed that the ability to compete requires certain competitive advantages particularly for generating knowledge-based growth. Whereas sound macroeconomic conditions stability and convergence of basic economic indices determine the cooperation. Results obtained with regard to Poland resemble those for Eastern Germany after Reunification progress made cannot be underestimated, though, certain challenges remain. Wprowadzenie Celem badania była retrospektywna ocena potencjału polskiej gospodarki do funkcjonowania w warunkach Unii Europejskiej (UE), które, jak się wydaje i jak przyjęto w artykule, wymuszają godzenie współpracy i konkurowania. UE stanowi pewien ekosystem kooperencji (koopetycji). Jej członkowie zarówno ze sobą współpracują, jak i rywalizują. Podczas gdy przypuszczalnie pewne charakterystyki gospodarek sprzyjają bardziej kooperacji, odmienne czynniki ułatwiają szybszy wzrost i nadrabianie dystansu rozwojowego; umożliwiają wyprzedzenie innych i osiąganie renty konkurencyjnej. Na potrzeby analizy przyjęto, że rywalizowanie wiąże się z posiadaniem przewagi (renty) konkurencyjnej zwłaszcza w zakresie generowania wzrostu opartego na wiedzy. O zdolności do współpracy przesądza stabilność i podobieństwo kondycji gospodarczej, którą wyznacza kształtowanie się podstawowych wskaźników makroekonomicznych. Przedmiot badania Koopetycja Koopetycja (ang. coopetition) w niniejszym artykule traktowana jest jako pewien atrybut funkcjonowania UE. Implikuje ona konieczność równoczesnej współpracy i rywalizacji wśród krajów członkowskich. Jednocześnie można przyjąć, że o ile kooperacja łączona może być ze stabilnością gospodarczą, o tyle konkurowanie wiąże się z posiadaniem odpowiednich przewag konkurencyjnych umożliwiających to rywalizowanie. Koopetycja, czyli konkurencyjna współpraca, nazywana też kooperencją, jest zyskującym coraz większą popularność zagadnieniem ekonomicznospołecznym. Jako koncepcja oksymoroniczna stanowi połączenie wzajemnie sprzecznych relacji kooperacji i konkurencji 1. Z punktu widzenia firmy opisywana jest jako strategia synkretycznego poszukiwania ren- 1 B. Jankowska, Konkurencja czy kooperacja?, Ekonomista, nr 1, 2009, s

20 ty 2 i przyjmuje, że: firmy, wchodząc ze sobą w interakcje, biorą udział w grze o sumie większej od zera acz zmiennej, interakcje te wynikają z faktu posiadania zbieżnych interesów, a udział w grze umożliwia zarówno tworzenie wartości dodanej, jak i jej podział. Choć istnieje już oficjalna definicja zakładająca, że koopetycja to współpraca między konkurentami w nadziei na osiągnięcie wspólnych korzyści 3 ; rozumienie tego zagadnienia jest wciąż dalekie od jednoznaczności. Z perspektywy makroekonomicznej, czyli regionu, kooperencja definiowana może być jako sposób regulacji zachowań firm, czyli porządkowania procesów gospodarczych w celu zapewnienia najlepszej sprawności danego systemu 4. Umiejętność godzenia współpracy i rywalizacji stanowi wyraz dojrzałości rynkowej i jest typowy dla wyżej rozwiniętych gospodarek. Przyjmuje się, że na rozwój koopetycji wpływają między innymi: stopień zróżnicowania jednostek tworzących sieć, złożoności relacji miedzy jej uczestnikami, obszary współpracy, a także intensywność i trwałość relacji. Konkurencyjna współpraca wiązana przede wszystkim ze sferą gospodarczą, nie jest zarezerwowana li tylko dla niej. W literaturze pojawiają się bowiem propozycje rozszerzenia koncepcji koopetycji na relacje między jednostkami niekomercyjnymi, organizacjami pozarządowymi (NGOs), czy administracją publiczną 5. Dogłębne omówienie problemu kooperencji w UE zdecydowanie wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Proponuje się w nim jedynie traktować ją jako tło dla dalszych badań i ramy kształtujące ich charakter. Zdolność do konkurowania i współpracy jest de facto modus operandi i metodą osiągania celów w UE. Od jej członków wymagana jest bowiem, z jednej strony, kooperacja między innymi w zakresie pokonywania wspólnych problemów np. walka z bezrobociem. Z drugiej oczekuje się systematycznej poprawy konkurencyjności, nierzadko kosztem innych 6. Kraje konkurują zatem, zabiegając o napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ), starając się pozyskać najlepszy kapitał ludzki, stymulując przedsiębiorczość, oferując korzystne warunki dla rozwoju biznesu, ale także współpracują i koordynują swoje działania, np. dążąc do redukcji zadłużenia, walcząc z bezrobociem, czy stabilizując rynek pieniężny (inflacja). Stabilność i współpraca Pięciokąt stabilizacji makroekonomicznej (PSM) to koncepcja obejmująca następujące elementy: tempo wzrostu PKB w % będące syntetycznym wyrazem przyrostu poziomu rozwoju gospodarczego danego kraju; stopa bezrobocia mierzona jako stosunek liczby zatrudnionych do zasobów siły roboczej zdolnej do pracy (%); stopa inflacji (wskaźnik poziomu cen konsumpcyjnych) w %; relacja salda budżetu do PKB w %; relacja salda rachunku obrotów bieżących do PKB w % 7. Jak sugeruje nazwa magiczny osiągnięcie w praktyce optymalnego rozwiązania (jednoczesnej poprawy w zakresie wszystkich wskaźników) jest niemożliwe. Tym nie mniej, metoda jest użyteczna, gdyż umożliwia wyodrębnienie istotnych elementów skuteczności realizacji polityki makroekonomicznej, a składowe pięciokąta umożliwiają szybki i prosty wgląd w bieżącą sytuację danej gospodarki. Stabilność Polski w odniesieniu do UE i RFN w okresie "po akcesyjnym" pozwolić ma na przybliżone oszacowanie potencjału współpracy. Im bardziej stabilna gospodarka i im mniej jej kondycja różni się od innych krajów UE, tym przypuszczalnie lepsze są warunki współpracy. Zbieżność wydaje się ułatwiać koordynację polityk makroekonomicznych albo ewentualne prowadzenie wspólnej europejskiej polityki gospodarczej. Konkurencyjność i konkurowanie Umiejętność konkurowania dzięki posiadanym przewagom konkurencyjnym jest niezbędna dla wzrostu gospodarczego. Zgodnie z paradygmatem gospodarki opartej na wiedzy (GOW) oznacza to konieczność dysponowania właściwymi czynnikami sprzyjającymi takiemu wzrostowi. Definicja GOW nie odznacza się ani należytą precyzją, ani trafnością a jednak przyjęła się 8. GOW stanowi zbiór idei akcentujących i lansują- 2 A. Lado, N. Boyd, S. Hanlon, Competition, cooperatioon and the search for economic rents: a syncretic model, Academy Management Review, vol. 22 (1 ), 1 997, s Collaboration between business competitors, in the hope of mutually beneficial results, The Oxford Pocket DictionaryofCurrentEnglish, B. Jankowska, op.cit., s G. B. Dagnino, G. Padula, Coopetition strategy a new kind ofinterfirm dynamics forvalue creation, static/files/coopetition%20strategy.pdf, s Por. A. Bongardt, F. Torres, Forging Sustainable Growth: The Issue of Convergence of Preferences and Institutions of EMU, "Intereconomics, Review of European Economic Policy", vol. 48 (2), March/April J. Misala, Stabilizacja makroekonomiczna w Polsce w okresie transformacji ze szczególnym uwzględnieniem deficytówbliźniaczych, Warszawa Z. Madej, Gospodarka oparta na wiedzy wkracza w świat paradygmatów, [w:] E. Frejtag-Mika (red.), Teoria i praktyka ekonomii a konkurencyjność gospodarowania, Difin, Warszawa 20

21 cych nowoczesne czynniki wzrostu gospodarczego, takie jak innowacje techniczne i organizacyjne, wykształcenie, umiejętność działania w zmieniających się warunkach i inne elementy ludzkiej wiedzy. Pokrewne do niej koncepcje, takie jak nowa gospodarka (New Economy), gospodarka cyfrowa (Digital Economy), czy też gospodarka sieciowa (Network Economy) 9 zwracają uwagę, że o cenności dóbr decyduje ich powszechność, a nie rzadkość, jak to dotychczas przyjmowano w tradycyjnej ekonomii; że turbulencje i niestabilność są normą w biznesie, a wdrażanie innowacji jest podstawowym czynnikiem wzrostu wydajności i wzrostu gospodarczego. Wspieranie tego ostatniego wymaga jednak tworzenia środowiska sprzyjającego wprowadzaniu innowacji i ich absorpcji. Oznacza budowanie infrastruktury wiedzy, cyfryzację gospodarki, a także redukcję biurokracji i przystosowane do nowych wyzwań umiejętne stosowanie narzędzi polityki fiskalnej i monetarnej. Za najważniejszy czynnik wzrostu gospodarczego współczesne koncepcje uznają zatem wiedzę jej tworzenie, rozprzestrzenianie oraz praktyczne zastosowanie. Potwierdza to tzw. nowa teoria wzrostu, w której wiedzę (innowację) uznaje się za czynnik endogeniczny wzrostu 1 0. Mając na uwadze powyższe, w niniejszym opracowaniu do oceny potencjału Wykres 1. Zatrudnienie B+R zmiany 2003/201 1 r. PL DE UE , s E. Frejtag-Mika, Paradygmat Nowej Gospodarki jako wyznacznik konkurencyjności gospodarki krajowej, [w:] E. Frejtag-Mika (red.), op.cit. s M. Weresa, op.cit. [w:] T. Budnikowski (red.), op.cit. s. 69. wzrostu opartego na wiedzy i zdolności konkurencyjnych gospodarki wybrano głównie wskaźniki dotyczące działalności badawczo-rozwojowej i kapitału ludzkiego. -20% 0% 20% 40% 60% 80% 1 00% szkolnictwo wyższe B+R sektor prywatny sektor rządowy B+R ogółem Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. Wyniki Analizą objęto Polskę, Niemcy, oraz UE (w zależności od dostępnych danych zdefiniowaną jako UE1 5 lub UE27 krajów) w okresie r. (lub zbliżonym w zależności od dysponowania materiałem statystycznym). Dane pochodzą z baz Eurostat, pobranych w listopadzie r. Rozważania na temat potencjału koopetycji Polski w stosunku do UE czy RFN, a więc zdolności do konkurowania i utrzymywania wysokiego tempa wzrostu gospodarczego opartego na wiedzy oraz przesłanek do stabilnej współpracy z innymi członkami UE warto rozpocząć od oceny zmian dobrobytu. Jego przybliżeniem może być wartość PKB przypadająca na mieszkańca. Choć poziom 9900 euro p.c. wobec średniego dla starej UE (1 5) euro p.c. czy niemieckiego euro p.c. oznacza nadal dystans dochodowy (polski poziom to 30% niemieckiego i 33% średniego UE1 5), trudno nie docenić postępu, jaki dokonał się w tym zakresie. Na przestrzeni lat polski PKB p.c. wzrósł bowiem z poziomu 5000 euro p.c. o prawie 1 00% (98%), podczas gdy w RFN o 25%, a w UE1 5 o niecałe 20%. Zatem choć sytuacja uległa w ostatnim dziesięcioleciu znacznej poprawie, nadal dystans do poziomu średniej UE czy RFN jest znaczny. O zdolności kraju do wygrywania w globalnej rywalizacji decyduje, w myśl paradygmatu GOW, głównie czynnik ludzki. Ocena kluczowego dla wzrostu opartego na wiedzy polskiego sektora B+R wypada niejednoznacznie, zarówno gdy pod uwagę weźmiemy personel zatrudniony w tej gałęzi gospodarki, jak i fundusze na niego przeznaczane. W przypadku osób zatrudnionych w działalności badawczo-rozwojowej dziwić może trochę skala zmian, jakie zaszły w okresie r. Dostępne dane wskazują, że zatrudnienie w całym tym sektorze 21

22 Wykres 2. Zatrudnienie B+R (%PKB) ogółem w Polsce wzrosło zaledwie o 7%, podczas gdy w RFN o 25%, a w EU1 5 o 33%. Szczególnie w obliczu powszechnie obserwowanego rozwoju prywatnego szkolnictwa wyższego dziwić może spadek o 6% zatrudnionych w obszarze B+R właśnie w szkolnictwie wyższym, wobec 22% wzrostu w RFN i 26% w EU1 5. Zatrudnienie w zakresie działalności badawczo-rozwojowej zwiększyło się 3,5 2,5 1,5 0,5 w okresie r. w polskim sektorze publicznym (rządowym), ale tylko o 6% podczas gdy o 32% w RFN i o 1 8% w UE1 5. Pozytywnie wypada tylko bardzo silny (o 78% od do 2003 r.) i znacznie wyższy niż w Unii (42%), czy u zachodniego sąsiada (23%) Wykres 3. Wydatki na B+R (%PKB) sektor prywatny 2,5 2 1,5 1 0,5 0 wzrost zatrudnienia w sektorze prywatnym (biznes) w zakresie B+R. Jest to szczególnie korzystna zmiana idąca w kierunku pewnej komercjalizacji działalności badawczo-rozwojowej. Wydatki ponoszone na sektor B+R w Polsce są także w ujęciu względnym tj. w relacji do PKB (0,9% UE1 5 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ] UE1 5 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. w r.) znacznie niższe niż w UE1 5 (2,1 5%) i RFN (2,92%). Przyrosty, jakie dokonały się w tym zakresie 66% wobec roku 2003 w porównaniu z 1 5% w RFN i około 1 1 % w UE1 5 można ocenić jako dość zadowalające. Nie należy jednak zapominać o ich wciąż bardzo niskim poziomie i to w ujęciu względnym (% PKB). Największe różnice w zakresie środków przeznaczanych na działalność badawczorozwojową między Polską (0,33% PKB) a N iem cam i (1,95% PKB) czy UE1 5 (1,37% PKB) widoczne są w sektorze prywatnym, gdzie są one około cztery razy niższe. W tym przypadku docenić należy jednak skalę zmian, jakie dokonały się w okresie r., kiedy to nakłady w relacji do PKB wzrosły ponad dwukrotnie, a " tylko" o około % w RFN i UE1 5. Na dość zbliżonym poziomie co średnio w starej UE w relacji do PKB utrzymują sie wydatki na działalność badawczo-rozwojową ponoszone w sektorze rządowym (polskie 0,25% PKB wobec UE1 5 0,26% PKB). Są one jednak prawie o 1 0 punktów procentowych niższe niż w RFN. Sektor szkolnictwa wyższego w Polsce przeznaczał w r. na B+R znacznie więcej niż w 2003 r. 22

23 Wykres 4. Wydatki na B+R (%PKB) sektor rządowy 0,5 0,4 0,3 0,2 0, UE1 5 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. Wykres 5. Wydatki na B+R (%PKB) szkolnictwo wyższe 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0, UE1 5 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. (przyrost o 82%, 1 4 p.p.), ale nadal poziom ten (0,31 % PKB) jest prawie o połowę niższy od unijnego czy niemieckiego (odpowiednio 0,51 % PKB i 0,53% PKB). Podsumowując, wydatki na B+R w relacji do PKB są w Polsce nadal znacząco niższe niż w krajach starej UE czy Niemczech, zwłaszcza w sektorze prywatnym i szkolnictwa wyższego. Względnie zbliżony do unijnego jest jedynie poziom wydatków realizowanych w sektorze rządowym. Nadal słabo wypadają nakłady we wszystkich segmentach gospodarki w relacji do PKB w porównaniu z analogicznymi poziomami w RFN. Nie można jednak nie doceniać systematycznego wzrostu funduszy przeznaczanych na B+R obserwowanego w okresie r., zwłaszcza w sektorze prywatnym. Oceniając zmiany, jakie dokonują się w zakresie działalności badawczo-rozwojowej w Polsce na tle RFN czy średniej w starej UE, trudno nie odnieść wrażenia, że sytuacja ta wykazuje pewne analogie do pozjednoczeniowych N iem iec. Tam postęp dokonany przez wschodnie landy w "doganianiu" Zachodu, biorąc pod uwagę wyjściową kondycją wschodnioniemieckiej gospodarki, uznać można za imponujący. Nadal jednak utrzymuje się wyraźny dystans ekonomiczny wyrażony kształtowaniem się wielu wskaźników (PKB p.c., wysokość emerytur, płac, itp). "Wiele osiągnięto, wiele pozostaje do zrobienia". Podobnie wypada ocena polskich dokonań na przestrzeni ostatniej mniej więcej dekady w nadrabianiu zaległości do reszty UE, w tym wobec zachodniego sąsiada i największej gospodarki strefy euro. Dowodem na konkurencyjność i wiedzointensywny charakter gospodarki może być liczba rejestrowanych w niej patentów. W tej kategorii Niemcy z ponad 272 patentami na milion mieszkańców deklasują resztę EU1 5 (goło 1 07). Niecałe 1 0 patentów na milion osób zgłoszonych w Polsce w r. to ponad 27 razy mniej niż w RFN i 1 0 mniej niż niż w UE1 5. Należy 23

24 Wykres 6. Stopa bezrobocia jednak podkreślić, że w stosunku do roku 2002 zanotowano w tym względzie imponujący ponad 350% wzrost (w UE1 5 1 %, a w RFN 3%). Pozytywn ą tendencję rozwojową i przyrosty o ponad 37% (wobec niemieckich 8% i UE %) odnotowano w obszarze zatrudnienia w nau ce i tech n ice. Te korzystne zmiany nie mogą jednak przesłaniać faktu, że udział tych pracowników w ogóle ludności aktywnej pozostaje w Polsce (37,7%) niższy niż w UE1 5 (43%) czy RFN (45,7%). Uzupełnieniem analizy zdolności gospodarki do konkurowania o element nieco bardziej tradycyjny może być ocena średniego wynagrodzenia w gospodarce i nakładów brutto na środki trwałe w sektorze prywatnym. Choć wynagrodzenie pracownika w Polsce w r. na poziom ie 3600 eu ro było znacznie niższe od niemieckiego czy średniego wue , stanowiąc odpowiednio "zaledwie" ich 21 % i 24% ulegało ono na przestrzeni lat systematycznemu i silnemu wzrostowi o 89% wobec roku 2003, w porównaniu do 21 % wzrostu w RFN i 1 9% w UE1 5. Sugeruje to "doganiane" Zachodu, ale i erozję tradycyjnej przewagi kosztowej. Nakłady brutto na środki trwałe w sektorze prywatnym (1 500 euro na obywatela) były w Polsce w r. nadal ok. 3 4 razy niższe niż w RFN (5000) czy EU 1 5 (4500). W latach wzrosły jednak o ponad 86%, co jest tym bardziej imponujące, biorąc UE1 5 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. Wykres 7. Inflacja 4,5 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0, UE* DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. pod uwagę skalę zmian w Niemczech (1 6%) i UE1 5 (7%). Sektor prywatny systematycznie rozbudowuje bazę kapitałową. Analizując drugi wymiar koopetycji, tj. potencjał współpracy, skorzystano z oceny stabilności makroekonomicznej, która stanowić może przybliżenie warunków kooperacji. Bardzo pozytywną tendencję zanotowano w okresie r. na polskim rynku pracy. Stopa bezrobocia zmalała z prawie 20% do około 1 0%. Coraz korzystniej kształtują się różnice wobec UE (wynik 24

25 spadku polskiego bezrobocia i wzrostu w UE), na nowo zaczyna jednak rosnąć dystans do RFN około 5 p.p. różnicy w poziomie bezrobocia. Ocena sytuacji finansów publicznych wypada niejednoznacznie. Polski deficyt budżetowy naprzemiennie rósł i spadał, jednak, w porównaniu z 2003 r. w r. był o 2,3 p.p. niższy. Choć rozdźwięk wobec salda notowanego średnio przez budżety krajów poszerzonej UE 25 malał (z 3 p.p. w 2003 r. do 0 w r.), pozostawał wysoki wobec prawie zrównoważonego budżetu Niemiec. Wykres 8. Saldo finansów publicznych (%PKB) UE25 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. Wykres 9. Dług publiczny (%PKB) UE25 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. Polski dług publiczny systematycznie rósł (z 47,1 % PKB w 2003 r. do 55,6% PKB w r.) podobnie jak to miało miejsce w RFN i reszcie Europy (EU25). Rosły także, choć nie w sposób ciągły, rozbieżności w jego poziomie w odniesieniu do średniego długu w UE25 czy Niemczech, co wynikało głównie z eksplozji zadłużenia na skutek kryzysu w gospodarkach zachodniej Europy. Podsumowując, deficyt w relacji do PKB spadał i wzrastał, dług rósł, ale wolniej niż w UE, co wiąże się ze wzrostem rozbieżności w porównaniu do RFN czy średniej UE25. Inflacja w badanym okresie naprzemiennie rosła i spadała. W ostatnim roku analizy zanotowano jej o ponad 3 p.p. wyższy poziom niż w pierwszym (2003 r.), co zresztą, choć na mniejszą skalę, było też udziałem RFN (z 1 % do 2,1 %) i całej UE25 (z 2% do 2,6%). Pod względem ogólnego tempa wzrostu cen Polska coraz bardziej różni się w ostatnich latach od RFN. Raczej negatywnie należy ocenić ten fakt, biorąc pod uwagę adekwatność ewentualnej wspólnej polityki monetarnej, jaką Polska musiałaby za- 25

26 akceptować w strefie euro. Duże wahania w latach zanotowano na polskim rachunku obrotów bieżących. Deficyt 3,7% PKB w r. był o 2,3 p.p. niższy niż w 2003 r. Choć sytuacja nieco uległa poprawie, rozdźwięk wobec nadwyżki Niemiec 1 0 p.p. i reszty UE27 około 5 p.p. uznać należy za wysoki. Wnioski W artykule podjęto próbę wstępnej oceny potencjału do współpracy i konkurowania Polski w UE w okresie "poakcesyjnym" w kontekście koopetycji. Arbitralny dobór wskaźników wybranych do tej oceny podyktowany był zarówno przekonaniem, że czynniki te odzwierciedlają dobrze zbadane potencjały, jak i dostępnością danych. Otrzymane rezultaty nasuwają skojarzenia z sytuacją wschodnich Niemiec po zjednoczeniu w r. Trudno nie doceniać dokonanego postępu, ale skala niezbędnych zmian nadal postaje wyzwaniem. Potencjał do współpracy, wyznaczony podobnym stopniem stabilności makroekonomicznej, trudno ocenić jednoznacznie. W okresie członkostwa podlegał on raczej korzystnym zmianom spadało bezrobocie, deficyt finansów publicznych wykazywał tendencję spadkową, wahaniom podlegało saldo na rachunku obrotów bieżących, rósł dług i inflacja, ale wzrosty te nie odbiegały drastycznie od zmian rejestrowanych w UE. Nie pozwoliły one jednak na istotne zbliżenie i wzrost podobieństwa do kondycji gospodarki RFN czy średniej UE. Potencjał do konkurowania wykazuje pozytywną dynamikę rozwojową, ale, zwłaszcza w zakresie czynników przesądzających o rozwoju opartym na wiedzy, tj. działalności badawczo-rozwojowej, w odniesieniu do RFN pozostaje niski. Dr Marta Götz ekonomista, adiunkt w Instytucie Zachodnim, zainteresowania badawcze: bezpośrednie inwestycje zagraniczne, gospodarka Niemiec. Wykres 1 0. Bilans obrotów bieżących (%PKB) UE27 DE PL Opracowanie na podstawie Eurostat, [ ]. 26

27 Ongoing and Emerging Issues in IT Ethics Sandra A. Vannoy Introduction Societies tend to establish rules that will govern what is generally considered acceptable behavior of citizens, or essentially what is ethical. However, the term ethics is somewhat difficult to define. Often individuals believe that their opinions should guide ethics. However, opinions about a particular situation or issue will typically vary greatly between individuals and so are not a good basis for ethics. It is sometimes believed that religion should guide ethics. However, religious beliefs also vary greatly between people and what is deemed ethical in one religion may be considered grossly unethical in another. It is also the case that people will sometimes confuse ethics with legality. However, many practices that are legal are considered unethical by many individuals. Ethics is further complicated by the sheer number of factors that may have an effect upon an individual s view of ethics. For example, age, gender, profession, culture, or one s own economic condition may impact what is considered an ethical behavior or practice. Additionally, ethical issues evolve over time due to changes in the social, economic and political environments, new inventions, and innovations. Perhaps nothing, however, has had quite the impact upon ethics as innovations in information technology. Ethics in IT The question before us now is whether the kind of society being created is the one we want (Mason, 1 986). The era of networked computing devices has fundamentally changed the way people around the world communicate, perform financial transactions, shop, and even socialize. Decades ago, scholars began to consider the impacts that the ability to store, transmit, and share data would have on the world. As computing proliferated, so did the possibilities of both a positive and negative nature. For example, companies are able to store and analyze customer data and track a customer s movements online in order to offer more personalized services and customized products. In parallel, however, hackers continually develop ways to breach the security of databases in order to steal corporate and customer data, and varying forms of malicious software have been unleashed for unsavory purposes. Innovations in digital technology have provided never before imagined quality in music and video. However, increasing numbers of people illegally download music and video files with little regard for copyright laws or the ethical and financial impacts on companies and artists. This article will present some ongoing issues in IT ethics with which society has been struggling for decades. Then, several emerging issues in IT ethics are discussed. Finally, the paper is brought to a close with a conclusion and observations about continuing and emerging ethical issues. Ongoing Issues in IT Ethics Employee Monitoring The monitoring of employees activities while on the job has been an ethical discussion for some time. Compa- 27

28 nies ostensibly monitor employees in order to provide feedback on job performance, to reduce threats to the security of systems, and to ensure the effective utilization of company time and resources. Many monitoring practices such as monitoring have been around for quite some time. It is estimated that roughly half of employers monitor their employees (Posey et al, ). However, technologically-enabled ways to monitor employee activities have grown increasingly sophisticated. For example, companies can now utilize software that will keep track of not only the amount of time an employee is logged in to a system, but will also capture screenshots, windows that have been opened, and even the employee s keystrokes. Some employers have begun to utilize GPS capability to track the physical movement of their employees (Ciocchetti, ). However, when does employee monitoring become excessive, and should employees expect some modicum of privacy even in the workplace and on company time? Additionally, little is known about the real impact of monitoring on employee morale and job satisfaction, which may in turn, impact productivity (Sandoval, 201 4). Plagiarism The Oxford Dictionary defines plagiarism as using someone else s work and claiming it as your own. Plagiarism is not a new phenomenon, but by all accounts is increasing at an alarming rate. Historically, plagiarism was quite onerous, requiring the offender to first locate a physical text, and then hand-copy or retype from a published text into his or her own document. Innovations in information technology, however, have made millions of articles and books available in electronic format that may be stored in databases and a vast amount of information can be found and copied at ease directly from Web pages (Auer & Krupar, 2001 ). The ease at which students can find and copy excerpts or even completed assignments has created much unrest in the academic arena. The free flow of information brought about by the Internet age has called into question whether new methods of instruction and assignment must be developed in response (Etter, Cramer, & Finn, 2006; Gabriel, 201 0). Cookies Cookies, or those small programs that are stored to collect information when a user visits a web site, provide a way for web sites to provide an easier and more pleasant browsing experience. For example, if you visit a shopping site, the site will store information about your movements so that the next time you visit the site will already know some things about you and be able to provide a personalized experience (Laudon & Laudon, 201 0). However, there has long been a debate regarding the ethics of cookies. While they can enhance the browsing experience, cookies can also be used to build profiles of users that could be sold, stolen, or exploited for purposes unknown to the end user of the web site which gives rise to privacy and security issues (Milne, 2000; Palmer, 2005). Malware Many issues around developments in information technology have a positive as well as a negative component. However, malicious software such as viruses, worms, and Trojans fall within the parameters of the darker side of IT. Malware are pieces of malicious software that are executed and spread as end users boot up their computers, open files such as attachments, or download files from Internet servers, performing harmful actions that can interrupt a computer s normal routines or even bring down entire computer networks. Malicious software costs governments, companies, and households around the world billions of dollars per year. According to a recent Microsoft Intelligence Security Report, the estimated cost to U.S. households alone due to malware is over $4.5 billion USD, with the computer virus by far the most serious threat. Malware is a global phenomenon, however, with Brazil, Russia, and France experiencing the most attacks overall (Microsoft Security Intelligence Report, 201 3). Malicious code has become so ingrained in the information technology arena that an entire sub-industry, anti-virus protection and other information security entities, have evolved (Furnell, 201 0; Neubauer & Harris, 2002). While malware appears to be more a security issue than an ethical one, it entered frequently into ethical debates. The victim of malware attacks is left responsible for guarding against infection. If he fails to do so, he exposes those around him to the threat as well, exposing the infected individual to an ethical or even a legal dilemma. However, many argue that software developers and Internet providers should share in the responsibility and liability (Neubauer & Harris, 2002). 28

29 Peer-to-peer File Sharing Most of us would never walk into a store and steal music. Why, then, are so many individuals willing to illegally download and upload digital music files? When a consumer purchases a digital music file, he or she is buying a one-user license to one that song. When music is illegally shared, it robs the music industry as well as the individual artists of that revenue. At the aggregate level the financial impact is tremendous, affecting everyone involved from the music industry executives down to the lowest level employee ( Who Music Theft Hurts, n.d.). While music piracy is certainly a worldwide problem, the RIAA reports that since the emergence of Napster, the founding site for peerto-peer file sharing, music sales in the United States have fallen 47 percent, and studies show that music piracy costs the U.S. government alone over $400 million annually in lost tax revenue (Holt and Morris, 2009). On a worldwide scale, Internet bandwidth consumed by those engaged in copyright infringement of various types of digital products grew 24 percent between and (Price, 201 3). However, studies show that the illegal downloading of music is on the decline in regions where legal streaming services are available. Interestingly, many individuals cite concerns over the presence of malware in many of the illegal download services as being a deterrent. Thus, one of the darker sides of IT is helping to reduce the number of illegal downloads (Knapp, 201 3). Emerging issues in IT Ethics Cybercrime Information and communication technologies have brought about a new era in crime. Contemporary news is increasinly filled with incidents of cyber bullying, cyber espionage, cyber identity theft, cyber stalking, and the list goes on. As information technologies have increased in sophistication, decreased in size and cost, technical skills to engage in cybercrimes have decreased, and much information has been moved to the cloud, new forms of crime in the cyber realm have escalated. Easily downloadable programs place powerful tools in the hands of criminals wishing to steal personal information, impersonate someone else or pose as a company or government, or even engage in extortion. An emerging form of cybercrime is creepware which are programs placed on a user s computer without his knowledge and used to take over and control personal computers and networks. Criminals can even activate a user s web camera and use the video for purposes of blackmail ( International Blackshades Malware Takedown, 201 4). Given societal reliance upon computing today, do law enforcement agencies and governments have an ethical responsibility to protect citizens from cybercrime? The question is a problematic one. The motivations for cybercrimes are often unclear. Those working to combat cybercrime are fighting against an enemy whose weapons can be altered in seconds, and whose location can be likewise modified in the blink ofan eye. Device Hacking One of the most concerning emerging issues is device hacking. At a recent Black Hat conference, information was presented on the vulnerability of implanted medical devices such as pace makers and insulin pumps, which can be hacked and tampered with (Basu, 201 3). Additionally, the Department of Homeland Security in the United States recently warned the medical community of the risk of hacking into medical equipment such as surgical devices and patient monitors (Flanigan, 201 3). Other types of device hacking include the OnStar system, a communication, diagnostics, and security system, available on millions of automobiles today. A recent study suggested that the OnStar system can be hacked for purposes ranging from controlling the windshield washer fluid to deploying airbags to implanting malware that can cause a fatal crash (Howard, 201 3). What are the responsibilities of device manufacturers to ensure that devices are secure from hacking? Do device manufacturers have an ethical responsibility to inform the consumer of the risks? Location tracking Many consumers are unaware that their smartphones often by default track their movements and record the data. For example, the iphone tracks the owner s movements by default and places the movement data on a map, including timestamps and location coordinates. This information is kept in a log. Furthermore, when the iphone is synchronized with another device, all of that data is copied to the other device. If the iphone or other device is stolen or hacked, so is all of the owner s movement data. The tracking capability can be turned off; however, the owner of the iphone must know the seven steps necessary. And the iphone 29

30 isn t alone in this practice. Google also collects a user s location data and stores it remotely, where it can be accessed by any web browser. These practices become ethical considerations when the end user is unaware that the data is being collected. Additionally, it is unclear to most users how this data might be used, and whether it is secure (Silverman, 201 3). Conclusion Information technology continues to make tremendous positive as well as negative impacts upon individuals, businesses and organizations, and societies at large. This article has presented only a few issues that bring about ethical concerns. There are literally hundreds of issues we continue to struggle to solve, with new ones evolving every day. For example, Internet access Political unrest has resulted in countries sometimes bringing Internet access to a halt in order to control communication and information. Is our reliance upon the Internet now such that there is an ethical and fundamental human right to Internet access, and if so, how would this be carried out? Net neutrality The Internet, fundamentally designed to carry simple forms of data is now largely used for complex multimedia data. Should different types of Internet data be handled (and charged for) differently? Should those individuals who use more Internet bandwidth pay more? Digital divide do we have a responsibility to address the lack of equality around the world with regard to information and communication technologies? e-waste Disposal of electronic devices has become a serious problem around the globe, with much of the world s e-waste ending up in developing countries which poses serious environmental and health hazards. Does the developed world have an ethical responsibility with regards to responsibility for e-waste? The list of issues is, of course, endless! It is important, however, that the general user be educated and informed with regard to the potential impacts, both positive and negative, of information technology in their lives. References Auer, N. J., & Krupar, E. M. (2001 ). Mouse click plagiarism: The role of technology in plagiarism and the librarian's role in combating it. "Library Trends", 49(3), Basu, E. (201 3). Hacking Insulin Pumps And Other Medical Devices From Black Hat. "Forbes". Retrieved from 3/08/03/ hacking-insulin-pumps-and-other-medical-devicesreality-not-fiction/. Ciocchetti, C. A. (201 1 ). The Eavesdropping Employer: A Twenty First Century Framework for Employee Monitoring. "American Business Law Journal", 48(2), Etter, S., Cramer, J. J., & Finn, S. (2006). Origins ofacademic dishonesty: Ethical orientations and personality factors associated with attitudes about cheating with information technology. "Journal of Research on Technology in Education", 39(2), Flanigan, K. (201 3). Cause of Death: A Fatal Hack Attack. Bit9.com. Retrieved from https://blog.bit9.com/201 3/06/1 9/cause-of-death-afatal-hack-attack/. Furnell, S. (201 0). Hackers, viruses and malicious software. Handbook ofinternet crime, Gabriel, T. (201 0). Plagiarism Lines Blur for Students in Digital Age. "The New York Times". Retrieved from 0/08/02/education/ 02cheat.html?pagewanted=all&_r=0. Holt, Thomas J., and Robert G. Morris. An exploration of the relationship between MP3 player ownership and digital piracy. "Criminal Justice Studies", 22.4 (2009): Howard, B. (201 3). Conspiracy ofthe week: Can your car be hacked while you re driving?, ExtremeTech. Retrieved from conspiracy-of-the-week-can-your-car-behacked-while-youre-driving. International Blackshades Malware Takedown. (201 4). Federal Bureau of Investigation. Retrieved from 4/may/international-blackshades-malware-takedown/international-blackshades-malware-takedown. Knapp, A. (201 3). Study Finds That Streaming And Spyware Are Killing Music Piracy. "Forbes". Retrieved from 3/02/26/ study-finds-that-streaming-and-spyware-are-killingmusic-piracy/. Laudon, K. & Laudon, J. (201 0). Ethical and Social Issues in Information Systems, In K. Laudon and J. Laudon (Eds.), Management Information Systems: Managing the Digital Firm (pp ). "Upper Saddle River", NJ: Pearson Prentice Hall. Mason, R. O. (1 986). Four ethical issues of the information age. "MIS Quarterly", Microsoft. (201 3). Microsoft security intelligence report. 30

31 Retrieved from sir/default.aspx. Milne, G. R. (2000). Privacy and ethical issues in database/interactive marketing and public policy: a research framework and overview ofthe special issue. "Journal of Public Policy & Marketing", 1 9(1 ), 1 6. Neubauer, B. J., & Harris, J. D. (2002). Protection ofcomputer systems from computer viruses: ethical and practical issues. "Journal of Computing Sciences in Colleges", 1 8(1 ), Palmer, D. E. (2005). Pop-ups, cookies, and spam: toward a deeper analysis of the ethical significance of internet marketing practices. "Journal of business ethics", 58 (1-3), Posey, C., Bennett, R. J., Roberts, T. L., & Lowry, P. B. (201 1 ). When computer monitoring backfires: Privacy invasions and organizational injustice as precursors to computer abuse. "Journal of Information Systems Security", 7(1 ), Price, D. (201 3). Sizing the piracy universe. NetNames, September. Retrieved from 3-netnames-piracy.pdf Sandoval, R. (201 4). Information Technology Security (ITSec): The Effects of SIEM Technology in Monitoring Employee Computer Use. Twentieth Americas Conference on Information Systems, Savannah, GA. August 7 9. Silverman, D. (201 3). Your iphone knows where you ve been, puts it on a map. Chron. Retrieved from 3/1 0/your-iphone-knows-where-youve-been-puts-it-on-a-map/. Who Music Theft Hurts, n.d. Retrieved from Sandra A. Vannoy, Ph.D. Assistant Dean for Graduate Programs and Research, Walker College of Business, Appalachian State University, U.S.A. Phone: (001 ) Trends in E-Commerce and M-Commerce Albert L. Harris Abstract Sales using e-commerce and m-commerce sites are growing at an accelerating rate throughout the world and especially in Eastern Europe, where Poland is the leader in sales growth. As a result it is prudent to look at the latest trends in e-commerce and m-commerce. This article examines fifteen trends in e-commerce and m-commerce using three broad categories trends in reaching and acquiring customers, trends used to keep customers, and trends impacting the e-commerce and m-commerce infrastructure. By recognizing the trends, businesses can react and have a greater opportunity to survive the crowded field of e-commerce and m-commerce. Introduciton Electronic-commerce (e-commerce) and mobilecommerce (m-commerce) have come a long way since the turn of the millennium. As technology continues to advance at a rapid pace, e-commerce has taken on new techniques and facilities to make online selling and online shopping more efficient and fun. There have been many new developments in the technology field since 2000, most notably in the field of mobile devices and m-commerce, social networking, big data, analytics, location-commerce, and personalization. These changes have begun to give rise to new trends in the world of e-commerce and m-commerce. 31

32 This year emarketer forecasted that world-wide e-commerce sales would increase 20.1 % 1. A recent Ecommerce Europe report projected that the e-commerce market in Central Europe to increase 23% and reach 93.3bn for The report went on to say Poland is the growth leader in Eastern Europe with a growth of 24%. Add to that a recent forecast by Mycustomer that in Europe m-commerce spending will go from 6.1 4bn in to 9.89bn in , a 61 % increase in one year. The article went on to say that Poland is expected to lead the m-commerce growth in Europe, growing by 1 1 3%. Given these starting predictions, it would be worthwhile to look at the emerging trends in e-commerce and m-commerce. This paper looks at some of the trends that are most likely to be seen in the field of e-commerce and m-commerce over the next few years. Reaching and Acquiring Customers Reaching and acquiring customers is now the number one objective for e-commerce sites. If you can t reach customers and get them to buy from your e-commerce site, you will not be in business long. What is the growth in e-commerce? Online shopping on Black Friday showed a 1 6% sales growth compared to Black Friday 201 2, with almost 40% of Black Friday sales done on mobile devices 4. The race is on for e-commerce vendors to reach and acquire customers. The following set of trends address how companies are reaching and acquiring customers. Mobile Commerce (M-Commerce) Is the Growth Area Mobile is here old news. A stripped down mobile-specific site that does the basics - old news. M-commerce is becoming more and more important to all e-tailers. Mobile sights are starting to come alive on smartphones and tablets. Optimization is the objective now for every mobile device. Look for better, customized mobile apps, faster response time, streamlined checkout, and ease of use. Gone are long lists, excessive text, and clunky search engines. The downside of the m-commerce growth is that you will see more advertisements on your smartphone, a lot more advertisements. This increase in advertising will take the form of videos and will result in more video mobile advertising. To increase sales at your e-commerce site, focus on the growing number of mobile users. Location Commerce (L-Commerce) Becomes a Factor One characteristic of mobile devices is they have GPS capability. Most smartphone users always have their GPS capability on, for obvious reasons. This opens the flood doors for l-commerce. L-commerce means customers will receive specialized offers based on their preferences, time of day, and/or their specific location. Because your location can be identified using your smartphone, expect to see more time- and locationbased offers sent via smartphone alerts. To be more effective, l-commerce will create a localized user experience. Because the retailer knows your location, web sites optimized for smartphones will be based on design aesthetics using local color preferences, local language, local offers, and locally produced products to market to your tastes and preferences.. Brick & Mortar Companies Join the E-Commerce Market with Vengeance Brick-and-mortar stores have had a problem with showrooming, where a potential purchaser examines merchandise in a traditional retail store, and then buys it online. Smart brick-and-mortar companies are finally recognizing the inevitable rise of online shopping and they are joining the e-commerce market. Online sales are being seen as another valuable sales channel with a huge rise in sales. Smart brick-andmortar companies are learning how to sell an item as cheap or cheaper online as compared to their store prices. The stores have name recognition which will carry over to their e-commerce sites. Global Availability for All Products If an e-commerce site only aims for indigenous customers, its market is limited. E-commerce sites are going global and making products available globally to expand their markets. Customers want the ability to 1 Global B2C Ecommerce Sales to Hit $1.5 Trillion This Year Driven bygrowth in Emerging Markets (201 4), Sales-Hit-1 5-Trillion-This-Year-Driven-by-Growth-Emerging- Markets/ , , Last accessed 8/1 / % E-Commerce growth projectedforcentraleurope (201 4), -growth-projected-for-central-europe-a-region-full-ofdiversity-and-enormous-potential, , Last accessed 8/1 / European mcommerce market to top 20 billion in 2014 (201 4), 4, , Last accessed 8/1 / Daily, Mike, (201 3), Black Friday Becomes Mobile Friday 3/1 2/ black-friday-becomes-mobilefriday/, , Last accessed 8/1 /

33 buy products from foreign sites and have them delivered locally. This means that e-commerce sites must feel local, with local imagery, currency, language, time, and weights/measurements to become global successes. Demand for U.S. products will continue to increase due to a large selection, high quality, availability, and great value. Demand for products from other countries will continue to increase due to lower costs and uniqueness. E-Commerce Sites Will Expand and Many Will Fail It is relatively easy to start an e-commerce site, but it will become harder to make it succeed. Niche e-commerce sites have been increasing, A niche e-commerce site serves a subset of a market for a targeted customer base (e.g. women that use organic makeup or people who like professional basketball). Shoppers use niche e-commerce sites to find the specific things they are looking for. Niche e-commerce sites will have a limited product line and make shopping for a specific item a better experience. More pure players will enter the market. A pure player is an e-commerce provider that has only an Internet (virtual) presence. E-commerce is ripe for new entrants who can spend their energy and money to create pure play e-commerce sites with little of the investment and overhead of a retail chain. Some of the advantages to creating a pure play e-commerce site include: There are few barriers to entry to create an e-commerce site, Pure play e-commerce can eliminate at least one markup layer by selling directly to customers, Third party e-commerce site providers can set up a site quickly and relatively inexpensively, Highly efficient virtual supply chains will link manufacturers and producers directly to customers. The easier it becomes to set up an e-commerce site, the more attractive it will be for entrepreneurs and investors to enter the market. Remember the dotcom bubble of was followed by the dotcom bust of The proliferation of e-commerce sites in the next few years could be followed by the failure ofmany ofthose sites. Keeping Customers While a lot of energy will be expended to reach and acquire customers, even more energy needs to be expended to keep customers. It does your e-commerce site no good when a customer only buys from your site once. The following set of trends address how companies are keeping customers. Social Media Is a Sales Channel Facebook, the most visited site on the web, has proved social media can be a sales channel, but social media is more than just Facebook. E-tailers continue to learn how to really use social media as a sales channel to keep their customers. The trend now is to closely tie e-commerce sites with social media sites to build rating, loyalty and referral systems. Twitter, LinkedIn, and blogs are becoming important sales channels. Look for more ads on social media sites that will boost sales on e-commerce sites. Loyalty for All Online Shoppers Loyalty programs, marketing efforts to encourage loyal buying behavior, such as an airline mileage program, have for many years been a way to attract and keep customers and will become an important part of the e-commerce lifecycle. Building loyalty is becoming crucial to increasing online sales. Amazon Prime is a perfect example of an e-commerce loyalty program. Look for online businesses to embrace loyalty programs to keep shoppers coming back. The average shopper will be drawn to loyalty programs and increase their e-commerce purchases. Free Delivery/Free Returns a Must Shipping costs negate the price savings of online shopping and act as an irritant for shoppers. Free delivery/free return is now a must for online retailers. One study showed that online shoppers that were given free returns increased their spending on the same site by percent in later sales 5. The value of the shopping experience on an e-commerce site decrease when shoppers have to pay for shipping or returns. Subscription Commerce Keeps Product Flowing The recurring subscription revenue model, where shoppers sign up to receive a monthly shipment of a product for a set price ( sell it and forget it commerce) will expand. Small, light items used daily (for example men s razors or women s makeup) are best. One variation of this model is to, for example, send 3 items of clothing to the customer. If consumer likes them, he/she keeps them and pays for them. Unwanted items can be returned to the e-tailer for free. 5 Colao, J.J. (201 2) Five Trends Driving Traditional Retail Towards Extinction, 2/ 1 2/1 3/five-trends-driving-traditional-retail-towards-extinction, , Last accessed 8/1 /

34 Fit Without the Fitting Room A niche is developing for custom ized prod u cts th at fit the shopper. Tailored clothing allows shoppers to buy custom made clothes easily and at a good price. Shoppers provide their measurements and information about their best fitting garments to determine exact clothes matches of sizes. Sizing technology will do a 3D body scan and pattern-making software will make the clothes for a custom fit and an affordable price. Real-time Personalization for Everyone Led by social media, especially Facebook, online retailers are using the data they have about shoppers to personalize everyone s online shopping experience. Based on the user s age, location, geography, life stage, likes, and any other peculiarities they can obtain, e-commerce sites are personalizing and customizing the displays and catering to each specific customer individually. E-commerce sites magically know what the consumer wants and provide personalized content. Increased Online Security and Payment Options E-commerce sites will continue an emphasis on online security and payment options. More customers will switch to online payment mechanisms, including credit cards, debit cards, PayPal, automatic clearing house (ACH), e-check and micro-payments from a variety of financial firms. We will see more 1 page and 1 click checkout. Once shoppers have confidence in an e-commerce site s payments system, they will continue to come back. E-commerce/M-commerce Infrastructure The final set of trends focus on the infrastructure itself. Although not seen by the online shopper, they are impacting the future of e-commerce. The following set of trends address what companies are doing related to the infrastructure. Seamless Experiences across All Devices and Channels Consumers no longer use one device or one channel when accessing e-commerce sites. PCs and laptops rule the office. Tablets are used on the move and at home. Televisions access the Internet at homes. Smart phones are carried everywhere. E-commerce sites will adapt themself to a 55 TV screen, a 24 monitor, a 1 0 tablet, or a mobile phone. E-commerce and m-commerce marketing and promotional offerings will be fully integrated with an on-the-go user in mind. Analytics/Big Data Focuses on the Customer The more data e-commerce companies collect about consumers, the bigger their data sets and the more they need analytics to make sense of the data. Web analytics will drive personalization and localization. Mobile analytics will customize products for specific devices, channels, and people. Analytics can create the full customer picture across ads and videos, websites and social tools, tablets and smartphones. That makes it easier to serve the current customers and win new ones. Mobile app analytics measures key factors in all key stages of the m-commerce cycle: from first discovery and download to in-app purchases. Analytics will give the e-tailer a clear customer view that can be acted on to make users happier and to make m-commerce apps a success. War for E-Commerce and M-Commerce Talent The last trend deals with e-commerce and m-commerce talent. There is a short supply of information technology (IT) talent that can efficiently create the e-commerce and m-commerce sites of the future. Likewise, there is a short supply of e-commerce and m-commerce marketing talent. E-commerce IT and marketing staffs will get bigger. People with resume keywords that include product, data, architect, developer, technical, analytics, project manager, and engineer are in high demand. Add the words mobile, social, video, and content strategy and the hiring war really becomes intense. Internet Retailer recently reported that Wal-Mart is planning on doubling their e-commerce staff by the end of and another large retailer is looking to fill 500 positions in its California technology center to focus on global e-commerce and innovation 6. E-commerce and m-commerce jobs are hard to fill and the cost of hiring key people is rising. Conclusions Global e-commerce and m-commerce is set for an explosive growth. But this growth comes with: More competition in reaching and acquiring customers - Online shopping from Brick and Mortar stores, popularization of m-commerce and l-commerce, niche e-stores, more pure players, and the rush to make all products available on a global basis. As a result, 6 Verity Retail Solutions (201 4), What M-Commerce Means for Candidates, 4/ 06/06/hot-job-m-commerce-retail-tech/, , Last accessed 8/1 /

35 e-commerce sites will expand in number, but many will fail. More emphasis on keeping customers Use of social media, loyalty programs, free delivery/free return, fit without the fitting room, subscription commerce sites, localization, personalization, and increased online security and payment options are all key trends to keep customers coming back. More demands on the infrastructure to support e-commerce and m-commerce - The need for seamless experiences across devices and channels, increased use of video, analytics and big data, and a scarcity of e-commerce and m-commerce talent all have to be addressed. The latter half of the 201 0s will be interesting for companies in the e-commerce business. E-commerce is becoming easier, more convenient, more efficient, and more pervasive. To stay competitive, e-commerce businesses must continue to evolve and change and expand in the m-commerce and l-commerce arenas. It is an exciting time for e-commerce, but look for changes. Bibliography For more information regarding trends in E-Commerce see any ofthe following: Adeshara, Kinjal (201 3), 7 Upcoming Trends that will Drive ecommerce in 201 4, https://ecommerce.org/ blogpost/7-upcoming-trends-that-will-drive-ecommerce-in-201 4/, , Last accessed 8/1 / Adeshara, Kinjal (201 4), 1 0 Powerful Ecommerce Marketing Trends that will Dominate 201 4, 4/03/1 0-powerful- ecommerce-marketing-trends-that-will-dominate /, , Last accessed 8/1 / Beach, Brooke (201 3), 5 Ecommerce Trends You Need to Know for 201 4, /1 2/topecommerce-trends-201 4, , Last accessed 8/1 / Braswell, Ed (201 3), Ecommerce & Marketing Trends: What Retailers Need to Know Now for 201 4, /, , Last accessed 8/1 / Clancy, Heather (201 3), 7 trends that will transform SMB e-commerce in 201 4, /, , Last accessed 8/1 / Delgado, Rick (201 4), 5 Trends Driving E-Commerce, , , Last accessed 8/1 / Fallon, Nichole (201 4), 5 E-Commerce Trends to Look for in 201 4, newsdaily.com/5725-ecomm erce-trends html, , Last accessed 8/1 / Gagliardi, James (201 3), E-Commerce in 201 4: Seven Key Trends, profiles/blogs/e-commerce-in seven-key-trends#axzz38lr1 AwSu, , Last accessed 8/1 / Jtolamn (201 4), The Latest in Ecommerce: 9 Trends to Watch in 201 4, the-latest-in-ecommerce-9-trends-to-watch-in-201 4, , Last accessed 8/1 / Khurana, Ajeet (201 4), Top Ecommerce Trends for and How to Make the Most of Them, com/ecommerce/201 4/01 /1 5/top-ecommerce-trends /, , Last accessed 8/1 / McDonald, Lauren (201 4), 7 Trends Shaping ecommerce, workbench/201 4/ may/7-trends-shaping-ecommerce, , Last accessed 8/1 / Messmer, Peter (201 4), ecommerce Trends: What You Should Expect, Last accessed, 8/1 / ecommerce-trends -what-to-expect, , Last accessed 8/1 / Micrweber Team (201 4), 5 trends that will shape global ecommerce in 201 4, 4, , Last accessed 8/1 / Xu, Annie Jie (201 4), 7 E-commerce Trends Small Businesses Need to Know in 201 4, _b_ html, , Last accessed 8/1 / Dr. Albert L. Harris Department of Computer Information Systems, Walker College of Business, Appalachian State University, Boone, NC U.S.A. 35

36 Czy warto było inwestować w złoto i inne metale szlachetne w okresie kryzysu subprime? Eliza Buszkowska TWstęp ransakcje na rynku metali szlachetnych to transakcje nierzeczywiste, które służą uchronieniu się przed stratami wynikającymi z wahań cen bądź spekulacji oraz transakcje rzeczywiste. Dwoma najważniejszymi rynkami metali szlachetnych są Londyńska Giełda Metali i Nowojorska Giełda Towarowa. W niniejszej pracy sprawdzono, czy kryzys subprime lat przełożył się na wzrost zależności między metalami szlachetnymi oraz, czy istniały powiązania notowań metali szlachetnych ze zmiennością indeksu WIG20. Korelacje metali szlachetnych z indeksem S&P 500 oraz EAFE, a tym samym ich zastosowanie do konstrukcji zdywersyfikowanych portfeli, badano w pracy Drapera, Faffa i Hillier (2006). Sprawdzone szeregi metali mają podobne własności ekonometryczne do większości instrumentów finansowych, tzn., na przykład, są wrażliwe na sygnały zewnętrzne. Następnie zweryfikowano, czy metale w okresie kryzysu bardziej reagowały na impulsy ujemne niż dodatnie, czyli czy istniał efekt dźwigni, co charakteryzuje główne indeksy giełdowe (Vyrost, Baumhol 2009). Ponadto poruszono problem, czy popularne modele zmienności GARCH(1,1 ) są najlepszymi modelami prognostycznymi dla kruszców. Tę właściwość dl a indeksu WI G20, oraz różnych innych szeregów finansowych stwierdzono w pracach (Doman, 2005) oraz (Hansena i Lunde 2004). Najważniejszym problemem tej pracy jest odpowiedź na pytanie, czy w okresach kryzysów finansowych wzrosła zmienność metali w porównaniu do zmienności spółek i czy istniało wysokie prawdopodobieństwo wartości skrajnych, czyli czy inwestycja w metale szlachetne była bardziej bezpieczna od inwestycji w spółki giełdowe. Na końcu sprawdzono, czy złoto na rynku reagowało na ważne wydarzenia związane z kryzysem subprime. Przedmiotem analiz były metale szlachetne: złoto, srebro, platyna i pallad. Uważa się powszechnie, że metale szlachetne są bardziej bezpieczną formą inwestycji. Przekłada się to na mniejszą zmienność ich zwrotów w porównaniu do zwrotów z indeksów giełdowych i mniejsze prawdopodobieństwo zwrotów skrajnych. Są one bowiem traktowane często jako dobra lokata kapitału na niepewne czasy. Artykuł pozwoli bardziej pewnie inwestować w metale szlachetne, przewidywać ich zmienność i wartości ekstremalne, a zatem określać związane z nimi ryzyko rynkowe. Spowoduje lepsze poznanie kryzysu subprime i kryzysu finansowego lat osiemdziesiątych. Zastosowane modele matematyczne: W pracy stosuje się takie narzędzia do pomiaru ryzyka, jak zmienność historyczna oraz kwantyl empiryczny. Zmienność historyczna jest miarą statystyczną, wyliczaną na podstawie notowań z przeszłości. Wyrażana jest w procentach. Można ją wyznaczyć w oparciu o następującą formułę: W t notowanie instrumentu finansowego w chwili t 21 -sesyjne okno jest kompromisem między uwzględnieniem dostatecznej ilości informacji, a obciążeniem wyników historią procesu. Wyliczając zmienność historyczną, możemy zobaczyć, jak bardzo zmienny był badany instrument w przeszłości. (1 ) 36

37 Zastosowano ponadto najbardziej znane, klasyczne, parametryczne modele zmienności warunkowej typu GARCH. Miary ryzyka zastosowano do szeregów zwrotów logarytmicznych. Zastosowano stopy zwrotu ze względu na duże bezwzględne różnice pomiędzy notowaniami. Zwrot logarytmiczny umożliwia analizę wartości z całej osi rzeczywistej. 1. Dane W badaniu empirycznym wykorzystano dzienne obserwacje metali szlachetnych w okresie przed kryzysem od 8 sierpnia 2005 do 7 sierpnia 2007 oraz w okresie kryzysu od 8 sierpnia 2007 do 1 0 marca Początek kryzysu subprime datowany jest na lato 2007 roku, (por. Blackburn 2008, Tudor 2009). Ramy czasowe okresu kryzysu ustalono na podstawie analizy 1 - i 3-miesięcznych spreadów LIBOR-OIS dla dolara amerykańskiego, które reprezentują premię za płynność i ryzyko kontrahenta na rynku międzybankowym (por. Thornton 2009). Są one uważane za miarę strachu przed niewypłacalnością i mogą być wykorzystane do ustalenia okresu kryzysu finansowego. Spready LIBOR-OIS zaczynają rosnąć w drugiej połowie lipca 2007, lecz największy wzrost następuje 9 sierpnia 2007, po tym jak BNP Paribas zaprzestał wypłat z 3 funduszy opartych na obligacjach zabezpieczonych kredytami subprime, gdyż zaburzenia na rynkach finansowych uniemożliwiały wycenę ich aktywów. Wydarzenie to uważane jest za bardzo istotne z punktu widzenia rozwoju kryzysu (por. Konopczak i in., 201 0). Za datę zakończenia kryzysu uznano 1 0 Marca 2009, kiedy to LIBOR-OIS zaczynają maleć szybko i konsekwentnie. Rysunek 1. Poziomy indeksu Dow Jones Industrial (oś główna) oraz 1 - i 3-miesięczne spready LIBOR-OIS dla Stanów Zjednoczonych z okresu od 9 sierpnia 2004 do 9 sierpnia 2009 (oś pomocnicza) Źródło: opracowanie własne. 37

38 2. Wyniki empiryczne Na podstawie porównania parametrycznych modeli prognostycznych zmienności dla metali szlachetnych wnioskuje się, że model GARCH(1,1 ) nie generuje lepszych prognoz niż inne modele z rodziny parametrycznych modeli zmienności. Złoto w okresie kryzysu charakteryzowało się podobną zmiennością do indeksu WIG20. Zatem nie była to bardziej bezpieczna forma inwestycji. Zmienność indeksu WIG20 i złota, obliczoną jako kwadrat zwrotu dziennego w dwóch podokresach przedstawiają poniższe wykresy. Rysunek 2. Zestawienie zmienności obliczonych jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. Rysunek 3. Zestawienie zmienności obliczonych jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. Dla 21 -sesyjnej zmienności historycznej uzyskano: Rysunek 4. Zestawienie zmienności obliczonych jako 21 -sesyjna zmienność historyczna Źródło: opracowanie własne. 38

39 Porównano zmienność złota am w okresie kryzysu lat 80 i współczesnego (w okresach największej zmienności). Rysunek 5. Zmienność złota w okresie kryzysu lat 80, obliczona jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. Rysunek 6. Zmienność złota w okresie kryzysu subprime obliczona jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. Opinia o atrakcyjności inwestycyjnej złota mogła wynikać z jego historii. Zmienność srebra w okresie kryzysu lat ukazano na poniższych wykresach. Rysunek 7. Zestawienie zmienności obliczonych jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. 39

40 Zatem w okresie kryzysu srebro nie było mniej zmienne niż indeks WIG20. Z wykresu 21 -sesyjnej zmienności historycznej wynika, że w okresie kryzysu srebro nie było mniej zmienne niż indeks WIG20. Zestawiono srebro podczas kryzysu lat 80 i współczesnego. Rysunek 8. Zestawienie zmienności obliczonych jako 21 -sesyjna zmienność historyczna Źródło: opracowanie własne. Rysunek 9.1. Zmienność srebra w okresie kryzysu subprime, obliczona jako kwadrat zwrotu dziennego Źródło: opracowanie własne. Rysunek 9.2. Źródło: opracowanie własne. 40

41 Zatem opinia o atrakcyjności inwestycyjnej srebra mogła wynikać z jego historii. Zmienność WIG20 i platyny am w okresie kryzysu lat była następująca: Rysunek 1 0. Zestawienie zmienności obliczonych jako 21 -sesyjna zmienność historyczna Źródło: opracowanie własne. Zmienność indeksu WIG20 i palladu am w okresie kryzysu lat przedstawia poniższy wykres: Rysunek 1 1. Zestawienie zmienności obliczonych jako 21 -sesyjna zmienność historyczna Źródło: opracowanie własne. Tabela 1. Ryzyko mierzone dystrybuantą empiryczną dla prawdopodobieństwa równego 99% Źródło: opracowanie własne. Z tabeli 1 wynika, że z metalami (poza złotem) w okresie kryzysu było związane większe ryzyko niż z indeksem WIG20. Dla tego samego poziomu istotności równego 0,01 otrzymano większe kwantyle empiryczne. 3. Wnioski Złoto, srebro, platyna i pallad charakteryzowały się podobną zmiennością do zmienności indeksu WIG20, a czasem była ona większa. Ryzyko rynkowe związane z metalami szlachetnymi, mierzone kwantylem empirycznym, również nie było mniejsze w okresie kryzysu subprime. Istniało istotne prawdopodobieństwo zwrotów o dużej wartości. Opinia o bezpieczeństwie metali szlachetnych może być spowodowana zachowaniem się kruszców w historii i nie wynika z ich małej zmienności, czy też z niskich kwantyli. Bezpieczeństwo, jakie zapewniają metale szlachetne, jest związane z ich niezależnością od państw i rządów, walut oraz kredytów. Napięcia polityczne, obawy o wyniki na giełdzie, niskie ceny i niepewność pozycji dolara amerykańskiego i innych walut wpływają na wzmocnienie i wzrost ceny kruszców. Złoto jest przydatne podczas zawirowań pol itycznych i gospodarczych. Dl atego anal itycy rynku złota, a także wszyscy ci, którzy przekonali się 41

42 do tego kruszcu, nazywają go lokatą na niepewne czasy. Jak wiadomo metale są ze sobą silnie skorelowane. Nie zauważono wzrostu lub spadku zależności liniowej między metalami szlachetnymi w okresie kryzysu. Zatem na rynku metali szlachetnych nie było efektu zarażania kryzysem finansowym. Istniała natomiast umiarkowana korelacja ujemna metali (za wyjątkiem złota) ze zmiennością indeksu WIG20. Oznacza to, że, gdy wzrasta nerwowość rynku, warto zaryzykować krótkie pozycje w metalach. Porównanie parametrycznych modeli z rodziny GARCH jako modeli prognostycznych doprowadziło do wniosku, że dla metali szlachetnych model GARCH(1,1 ) nie ma przewagi nad pozostałymi. Złoto prognozowały dobrze różne modele. Oznacza to, że złoto różni się pod względem prognoz zmienności od indeksu WIG20 oraz różnych innych szeregów finansowych. Przewagę modelu GARCH(1,1 ) jako modelu prognostycznego udowodniono w pracach M. Domana (2005) oraz P. Hansena i A. Lunde (2004). Parametr odpowiedzialny za asymetrię zwrotów był nieistotny we wszystkich przypadkach poza przypadkiem srebra w okresie przed kryzysem. Zatem nie zaobserwowaliśmy efektu dźwigni nawet w okresie kryzysu. To właśnie różni metale od indeksu WIG20, dla którego najlepszym modelem w okresie kryzysu był model uwzględniający asymetrię (Vyrost, Baumhol 2009). Złoto reagowało różnie na ważne wydarzenia związane z kryzysem finansowym. Na najważniejsze wydarzenie kryzysu, upadek banku Lehman Brothers, zareagowało wzrostem. Z kolei 1 grudnia 2008, po serii złych wiadomości o stanie gospodarki amerykańskiej, nastąpił spadek głównych indeksów giełdowych. Na rynku złota również był spadek. Przekonanie o małej zmienności metali szlachetnych może odrobinę usprawiedliwić firmę Amber Gold, która w czasie kryzysu zdecydowała się inwestować w złoto. Literatura 1. Blackburn R. (2008), The Subprime Crisis, New Left Review, 50, march, april. 2. Draper, P., R.W. Faff and D. Hillier (2006), Do precious metals shine? An investment perspective, Financial Analysts Journal, 62(2), Doman M. (2005), Dopasowanie modeli GARCH w próbie a jakość otrzymywanych prognoz zmienności, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, 55, Hammoudeh S., Malik F., Risk Management ofprecious Metals, www. eprints.ucm.es 5. Hansen P., Lunde A. (2004), Forecast Comparison of Volatility Models: Does Anything Beat a GARCH(1,1)? 6. Vyrost T., Baumhol E. (2009), Asymmetric GARCH and the financial crisis: a preliminary study, MPRA Paper No , posted Konopczak M., Sieradzki R., Wiernicki M. (201 0), Kryzys na światowych rynkach finansowych wpływ na rynek finansowy w Polsce oraz implikacje dla sektora realnego, Bank i Kredyt, 41 (6), Morley C., Is Gold a Safe Haven for Equity Investors?, Var-GARCH analysis. www. editorialexpress.com/cgibin/conference/download.cgi?db_name=mmf201 2 &paper_id= Thornton D. L. (2009), What the Libor-OIS Spread Says, Economic Synopses, 24, Federal Reserve Bank of St. Louis Tudor, C. (2009), Understanding the Roots of the US Subprime Crisis and its Subsequent Effects, The Romanian Economic Journal, Year XII, 31 (1 ). Użyte skróty platyna am platyna notowana na giełdzie w Londynie przed południem platyna pm platyna notowana na giełdzie w Londynie po południu ZH zmienność historyczna wyznaczana zgodnie z podaną formułą r wig20 zwrot logarytmiczny z indeksu WIG20 WH20/21 indeks zmienności implikowanej obliczony jako 21 -sesyjna zmienność historyczna na podstawie notowań indeksu WIG20 Dr Eliza Buszkowska Katedra Nauk Ekonomicznych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 42

43 Model 3COMP Kompleksowe zarządzanie konkurencyjnością przedsiębiorstw Piotr Gawrzyał KWprowadzenie ażdy manager, bez względu na skalę przedsięwzięcia, którym zarządza, stara się działać tak, aby radziło sobie ono na rynku jak najlepiej. W warunkach rzadkości dóbr (czasu, sił, środków) kluczowego znaczenia nabiera taka ich alokacja, aby ich wykorzystanie było optymalne dawało oczekiwany efekt. Aby zwiększyć prawdopodobieństwo sukcesu, każde działanie powinno być poprzedzone prostą sekwencją kroków umożliwiającą wybór najlepszej drogi. Dla biznesu w dowolnej skali realizacja złożonych zadań jest bardziej prawdopodobna, jeśli poprzedzona będzie chwilą refleksji. Model 3COMP służy uporządkowaniu sposobu, w jaki zarządzający podchodzą do postrzegania i kształtowania konkurencyjności przedsiębiorstw. Nazwa wywodzi się z języka angielskiego i można ją przełożyć jako kompleksowy model konkurencyjności (complex competitiveness composition) i oddaje podstawowe założenie modelu bez względu na skalę prowadzonej działalności do kwestii budowania, utrzymania i poprawy konkurencyjności należy podejść w sposób kompleksowy ocenić, co determinuje konkurencyjność, na które z tych czynników da się wpływać i jak, które elementy wpływają najsilniej. Dopiero taka analiza, nawet jeśli przeprowadzona będzie w bardzo uproszczonej formie, pozwala na podjęcie świadomych i skutecznych działań. Niniejsza publikacja ma przybliżyć sekwencję kroków pozwalającą zastosować model 3COMP w praktyce. Ma odpowiedzieć na pytanie, jak taka sekwencja kroków wygląda i jak ją można wykorzystać w konkretnych przypadkach. Do ilustracji zagadnienia wykorzystano kilka przykładów wziętych z życia ilustrujących uniwersalność proponowanego podejścia mikroprzedsiębiorstwo, średniej wielkości firmę rodzinną o zasięgu krajowym i globalnego giganta z rynku ubezpieczeń. W przedsiębiorstwach tych model 3COMP (jeszcze jako model zarządzania determinantami konkurencyjności) był wprowadzany w latach i jest nadal wykorzystywany do optymalizacji decyzji managerskich. Przykłady praktycznego wykorzystania modelu poprzedzono krótkim, subiektywnym przeglądem literatury mającym przybliżyć przedmiotowe zagadnienia w aspekcie teoretycznym oraz ujednolicić portfel pojęć wykorzystywanych w dalszej części tekstu. Konkurencyjność i pozycja konkurencyjna w literaturze A. Herman we wprowadzeniu do opracowania Uwarunkowania konkurencyjności przedsiębiorstw w Polsce wskazuje na istnienie ponad 400 definicji konkurencyjności 1. Z drugiej strony, na co zwraca uwagę M.J. Stankiewicz w pracach takich znakomitości, jak M.E. Porter, J. Kay, E. Penrose czy J.B. Barney, nie przedstawiono jej spójnej definicji 2. Mnogość podejść do zagadnienia oddają próby klasyfikowania konkurencyjności. Można spotkać następujące kryteria: działań lub skutków czynnikowa (potencjał konkurencyjny), wynikowa (pozycja konkurencyjna), zakresu operacyjna (konkretne, techniczne umiejętności istotne na danym rynku) 3, systemowa 1 Szczepaniak K. (red.), Uwarunkowania konkurencyjności przedsiębiorstw w Polsce, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa M.J. Stankiewicz w pozycji Konkurencyjność przedsiębiorstwa, Dom Organizatora, Toruń 2005, wymienia jeszcze takie nazwiska jak G. Hamel, C.K Prahalad, D.A. Aaaker, M.A. Peteraf czy M. Csson. 3 Por. Faulker D., Bowman C., Strategie konkurencji, Gebethner & Ska, Warszawa

44 (w ujęciu mikro, mezo, makro i meta) 4, momentu oceny ex ante (przyszła, potencjalna pozycja konkurencyjna), ex post (pozycja już osiągnięta) 5, obszaru występowania czego dotyczy konkurencyjność (produktu, zasobu, terytorium itp.), stron relacji na wejściu (pozyskiwanie zasobów), na wyjściach (zbywanie produktów), czasu dynamiczna (zmiany konkurencyjności w czasie), statyczna (stan bieżący), poziomu odniesienie oczekiwań grup interesariuszy do faktycznego poziomu konkurencyjności (normalna zgodna z oczekiwaniami, mniej niż normalna poniżej oczekiwań, więcej niż normalna powyżej oczekiwań) 6. Niewątpliwie pojęcie to cechuje się wyjątkową wieloznacznością, jednakże fakt, że to właśnie zagadnienia związane z konkurencyjnością stanowią podstawę modelu 3COMP, niezbędne jest zaproponowanie jednej uniwersalnej definicji adekwatnej do poruszanych treści. Próbę uporządkowania zagadnienia podjął prof. A. Lipowski, wychodząc od pojęcia konkurencja 7. Autor, starając się uniknąć dysonansu związanego z różnym jego rozumieniem konkurencji w mikroekonomii i w zarządzaniu, proponuje pojęcie alternatywne rywalizację. Mechanizm rywalizacji polegać ma na walce o konsumenta zdobywaniu (aktywne podejście) bądź utrzymaniu (podejście pasywne) udziału w rynku. Idąc dalej, konkurencyjność jest zdolnością przedsiębiorstwa do podjęcia i uczestniczenia w rywalizacji. Takie podejście jest zbyt wąskie na potrzeby modelu. Celem przedsiębiorstwa nie musi być udział w rynku, a co za tym idzie, katalog determinant i czynników, które przedsiębiorstwo musi brać pod uwagę jest znacznie szerszy niż proponowany przez A. Lipowskiego. Warto jednak zwrócić uwagę na tę pracę, jako że może być ona przyczynkiem do nowego spojrzenia na problematykę konkurencyjności. 4 Por. Żukrowska K., Konkurencyjność systemowa w procesie transformacji. Przykład Polski, SGH, Warszawa 2000 oraz Gorynia M. (red.), Luka konkurencyjna na poziomie przedsiębiorstwa a przystąpienie Polski do Unii Europejskiej, Wyd. AE w Poznaniu, Poznań Por. Gorynia M. (red.), Luka 6 Kryteria klasyfikacji przedstawiono w oparciu o propozycję M.J. Stankiewicza op. cit. 7 Kowalska K. (red.), Konkurencyjność przedsiębiorstw na rynku krajowym i międzynarodowym, WSB w Dąbrowie Górniczej, Dąbrowa Górnicza 2007, referat Ekonomicznomarketingowymechanizm konkurencji. Próba nowejkoncepcji. 8 The World Competitiveness Report 1994, World Economic Jedną z najogólniejszych definicji konkurencyjności znaleźć można w The World Competitiveness Report Pojęcie to zdefiniowano jako zdolność kraju lub przedsiębiorstwa do tworzenia większego bogactwa niż konkurenci na rynku światowy 8. Takie podejście rodzi jednak niebezpieczeństwo utożsamienia konkurencyjności z pozycją konkurencyjną. Tworzenie większego bogactwa niż konkurenci sugeruje konieczność bycia lepszym od innych podmiotów 9. W tej definicji konkurencyjność jest cechą relatywną można o niej mówić tylko w odniesieniu do innych podmiotów, co uniemożliwia traktowanie konkurencyjności przedsiębiorstwa jako cechy oderwanej od konkurencyjności innych podmiotów działających na rynku. W materiałach OECD konkurencyjność oznacza zarówno zdolność firm, przemysłów, regionów, narodów, jak i ponadnarodowych ugrupowań, do sprostania międzynarodowej konkurencji jak i do zapewnienia relatywnie wysokiej stopy zwrotu od zastosowanych czynników produkcji i relatywnie wysokiego zatrudnienia na trwałych podstawach 1 0. Charakterystyczny jest tutaj szeroki zakres podmiotowy definiowanego pojęcia. Zarówno w definicji OECD, jak i w przytaczanej wcześniej propozycji Światowego Forum Gospodarczego, na równi stawiane są pojedyncze przedsiębiorstwa i całe gospodarki 1 1. Ta cecha konkurencyjności jest obecna również w definicjach polskich autorów. K. Żukrowska w zaproponowanej definicji konkurencyjności odnosi się zarówno do gospodarki jak i podmiotów w niej działających 1 2. Uniwersalność podmiotowa pojęcia konkurencyjności jest jedną z podstaw modelu 3COMP. Spójną i zrozumiałą definicję konkurencyjności proponuje M. Gorynia. Konkurencyjność oznacza umiejętność konkurowania, a więc działania i przetrwania w konkurencyjnym otoczeniu 1 3. Wydaje się jednak, iż niezbędne jest pojmowanie konkurencyjności nieco szerzej konkurencyjność to zdolność podmiotu działającego w warunkach rynkowych do sprawnej realizacji zamierzonych celów 1 4. Forum, Lausanne Por. Gorynia M., Zachowania przedsiębiorstw okresie transformacji. Mikroekonomia przejścia, Wyd. AE w Poznaniu, Poznań Industrial Structure Statistics 1994, OECD, Paris 1 996, cytat za M.J. Stankiewiczem op. cit. 1 1 Por. Gorynia M., Międzynarodowa konkurencyjność gospodarki polskiej a polityka ekonomiczna, Ekonomista, 3/ Żukrowska K., Konkurencyjność Gorynia M. (red.), Luka 1 4 Zbliżoną definicję konkurencyjności proponuje M.J. Stankiewicz. Wskazuje on na prakseologiczne rozumienie 44

45 Co zatem wpływa na konkurencyjność? Zespół czynników łącznie nazwanych determinantami konkurencyjności. Determinanty te będą oczywiście różne dla różnych branż, jednak możliwe jest pogrupowanie ich w kilka kategorii wspólnych dla wszystkich podmiotów. Korzystając ze wspomnianego wcześniej szerokiego zakresu podmiotowego pojęcia konkurencyjności, do definiowania determinant na poziomie przedsiębiorstwa wykorzystać można zbiór czynników wpływających na konkurencyjność całej gospodarki. M.E. Porter proponuje podział determinant na cztery kategorie o kluczowym znaczeniu 1 5. To samo podejście po drobnych modyfikacjach odpowiednie będzie również dla poziomu przedsiębiorstwa. Grupy determinant wskazane przez M.E. Portera to: warunki czynnikowe pozycja podmiotu pod względem jego zasobności w zakresie czynników produkcji i infrastruktury niezbędnych w procesie konkurowania, warunki popytowe popyt na produkty/usługi oferowane przez dany podmiot, branże pokrewne i wspierające stopień rozwoju dostawców i podmiotów pokrewnych, uwarunkowania wewnętrzne strategia i organizacja podmiotu oraz jego immanentne cechy. Graficznie zmodyfikowany zestaw determinant M.E. Portera można przedstawić jak na rysunku 3. zasobów wiedzy, zasobów kapitału, infrastruktury. Choć Porter czynniki te wymienia w kontekście konkurencyjności narodów, to jego dywagacje dają się niemal wprost przenieść na poziom przedsiębiorstwa. Praktyczne zastosowanie modelu 3COMP W Modelu 3COMP wykorzystano dorobek teoretyków ekonomii do zaproponowania alternatywnego, spójnego sposobu porządkowania determinant konkurencyjności. Głównym celem modelu miało być umożliwienie jego praktycznego stosowania. Na poziomie ogólnym czynniki determinujące konkurencyjność przedsiębiorstwa podzielono na: egzogeniczne te, które wpływają na przedsiębiorstwo z zewnątrz. Najczęściej przedsiębiorstwo może na nie wpływać jedynie w bardzo umiarkowany sposób 1 6, endogeniczne wewnętrzne, podlegające w znacznej mierze kontroli przedsiębiorstwa. Taki podział determinant jest zaledwie wstępem do uszczegółowienia mogącego znaleźć zastosowanie w praktyce. Kolejnym krokiem jest stworzenie listy determinant w podziale na kategorie. Na rysunku 2. zaprezentowano przykładową tabelę ilustrującą ten krok na Rysunek 1. Determinanty konkurencyjności Źródło: opracowanie własne na podstawie Porter M.E., Toward a dynamic theory of strategy, Strategic Management Journal, vol Oprócz wskazanych powyżej determinant Porter wskazuje na istnienie czynników wspomagania : zasobów ludzkich, zasobów fizycznych, sprawności jako skuteczności, korzystności i ekonomiczności występujących łącznie. 1 5 Porter M.E., Competitive advantage, creating and sustaining superiorperformance, The Free Press, New York przykładzie towarzystwa funduszy inwestycyjnych. Dla lepszego zrozumienia poszczególnych elementów warto pokusić się o zdefiniowanie zakresu pojęciowego determinant (w tabeli 1.). 1 6 Takie przyjęto założenie oczywiście w praktyce gospodarczej może dojść do sytuacji, w której jedno przedsiębiorstwo będzie miało wpływ na całe otoczenie. 45

46 Rysunek 2. Lista determinant w podziale na kategorie Źródło: opracowanie własne. Tabela 1. Definicja zakresu pojęciowego determinant Źródło: opracowanie własne. 46

47 Na podstawie powyższych informacji można już pokusić się o przygotowanie zindywidualizowanego zestawu determinant odpowiadającemu dowolnemu przypadkowi. Dla przykładu dla firmy rodzinnej zajmującej się produkcją i montażem paneli ściennych przykładowy katalog determinant mógłby wyglądać tak: 1 ) Egzogeniczne (zewnętrzne): a. czynnikowe: i. uwarunkowania prawne i technologiczne, ii. ogólny rozwój rynku, iii. dostęp do wykwalifikowanych pracowników, iv. dostęp do mocy produkcyjnych; b. popytowe: i. wielkość rynku, ii. możliwość ekspansji na nowe rynki, iii. ogólna świadomość klientów; c. branże pokrewne i wspierające: i. rozwój branży budowlanej, ii. doskonalenie metod produkcji. 2) Endogeniczne (wewnętrzne): a. produkcja: i. dostęp do mocy przerobowych, ii. dostęp do kapitału, iii. jakość produktu; b. dystrybucja: i. wykorzystanie istniejących kanałów dystrybucji, ii. rozwój nowych kanałów dystrybucji, iii. ekspansja na nowe rynki; c. promocja: i. marketing bezpośredni, ii. marketing ogólny; d. polityka produktowa: i. istniejące produkty (cena/jakość), ii. nowe produkty. Nasuwa się pytanie, jak w praktyce można zbudować katalog determinant dla konkretnego przypadku. Można wskazać przynajmniej trzy metody, które powinny dać oczekiwany rezultat. Oczywiście mogą one być zastosowane łącznie w celu uzyskania najbardziej kompletnego katalogu determinant. 1 ) Oparcie się na wiedzy istniejącej w firmie wykorzystanie doświadczenia i znajomości realiów biznesowych osób zaangażowanych w przedsięwzięcie do stworzenia listy czynników, które wpływają na biznes. 2) Adaptowanie istniejącego katalogu do własnych potrzeb. 3) Wykorzystanie doświadczenia zewnętrznych ekspertów do stworzenia takiego katalogu. Gotowy katalog determinant sam w sobie już oferuje znaczne wartości poznawcze jasno określa, które czynniki należy monitorować, jakie elementy uwzględniać przy planowaniu wydatków, którym poświęcać dodatkową uwagę. Lista czynników wpływających na biznes jest obecna w każdym przedsiębiorstwie. Prawie zawsze jest ona niesformalizowana, intuicyjna i obecna jedynie w głowach kadry zarządzającej. Przełożenie jej na papier porządkuje sposób myślenia o czynnikach wpływających na sukces, a stąd już tylko krok do zarządzania nimi. Model 3COMP pozwala na uporządkowanie determinant pozwalające na podjęcie próby świadomego wpływania na nie. Punktem wyjścia jest zbudowany wcześniej katalog. Każdej ze zidentyfikowanych determinant należy przypisać wagę wartość liczbową z przedziału określającą siłę wpływu czynnika na konkurencyjność przedsiębiorstwa (wartość 0 odpowiada czynnikom, które nie mają wpływu na konkurencyjność, ale należy je monitorować). Wartości te mogą mieć charakter subiektywny lub mogą być zobiektywizowane przez udział ekspertów niezwiązanych z konkretnym przedsiębiorstwem. Kolejnym krokiem jest określenie stopnia, w jaki na dany czynnik ma wpływ samo przedsiębiorstwo. Stopień wpływu określa liczba z przedziału Po przemnożeniu wartości otrzymujemy współczynnik wskazujący, na których determinantach przedsiębiorstwo powinno skoncentrować działania. Przytoczonemu wcześniej przykładowi, z uwzglednieniem wag, poświęcona jest tabela 2. W kolumnie po prawej stronie tabeli 2. wyraźnie widać, iż zgodnie z modelem 3COMP, przedsiębiorstwo ma największe szanse poprawy konkurencyjności przez skupienie się na marketingu bezpośrednim, utrzymaniu korzystnego stosunku jakości do ceny, oraz optymalnym wykorzystaniu istniejących kanałów dystrybucji i wysokiej jakości produktu do ceny. Te same dane zaprezentowane w formie wykresu (rysunek 3.) stają się jeszcze bardziej czytelne. Studium przypadku Jak wspomniano we wstępie, model 3COMP może być stosowany w przedsiębiorstwach dowolnej wielkości. Przykład firmy rodzinnej ilustrował zastosowanie modelu w przedsiębiorstwie zatrudniającym kilku pracowników, realizującym przychód na poziomie około 1 7 Należy zwrócić uwagę, że możne zaistnieć sytuacja, w której przedsiębiorstwo nie ma żadnego wpływu na dany czynnik (wartość 0). 47

48 Rysunek 3. Tabela 2. Źródło: opracowanie własne. Źródło: opracowanie własne. 48

49 5 mln złotych rocznie. Dwa kolejne przykłady jednoosobowej działalności doradczej i firmy ubezpieczeniowej z listy 1 00 największych firm świata wg Forbes pokażą, jak elastyczny, uniwersalny i wszechstronny jest omawiany model. Jednoosobowa działalność gospodarcza Opis sytuacji: Jan Kowalski, absolwent Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu po studiach zajął się pracą w bankowości korporacyjnej. Jego główne zadane polegało na organizacji dokumentacji kredytowej dla swoich klientów przygotowaniu kompletnych wniosków kredytowych uwzględniających dane finansowe podmiotu, plany rozwoju, analizy zasadności itp. Po zerwaniu współpracy z bankiem postanowił wykorzystać zdobyty know-how do oferowania klientom korporacyjnym usługi polegającej na wstępnym przygotowaniu dokumentacji kredytowej tak, aby zmaksymalizować szanse otrzymania finansowania. Dodatkową wartością wnoszoną przez Jana była szeroka sieć kontaktów i znajomość branży umożliwiająca poszukiwanie finansowania z różnych źródeł. W momencie startu Jan dysponował również gronem klientów, którzy wymagali jego opieki. Z takim pakietem kompetencji i kontaktów Jan założył firmę doradczą. Do optymalizacji ścieżki rozwoju postanowił wykorzystać model 3COMP. W pierwszej kolejności ustalił listę determinant konkurencyjności: 1 ) Egzogeniczne (zewnętrzne): a. zmiany w regulacjach prawnych, b. obecność konkurencji, c. rozwój aktywnej bankowości, d. ogólna kondycja gospodarki, e. poziom skomplikowania procedur. 2) Endogeniczne (wewnętrzne): a. sieć kontaktów wśród inwestorów prywatnych, b. sieć kontaktów wśród banków, c. sieć klientów, d. relacje z klientami, e. poziom kompetencji, f. poziom cen, g. wiarygodność, h. jakość infrastruktury. Następnie przypisał wagi i określił możliwość wpływania na czynniki (tabela 3.). Tabela 3. Źródło: opracowanie własne. 49

50 Zgodnie z interpretacją otrzymanego wyniku, w rozwoju działalności Jan poświęcał najwięcej sił i środków na podtrzymanie dobrych relacji z klientami i ugruntowanie własnej wiarygodności przy jednoczesnej trosce o utrzymanie wysokiego poziomu kompetencji. Z Insurance Company Opis sytuacji: Firma ubezpieczeniowa o globalnym zasięgu oferowała swoje usługi przez różne kanały dystrybucji. Jednym z nich był kanał IFA (independant financial advisor) wykorzystujący sieć niezależnych doradców finansowych. Na czele komórki stał dyrektor pionu IFA dla danego kraju podlegający nadzorowi ze strony dyrektora regionalnego koordynującego wszystkie działania w danym kraju. Matrycowy układ odpowiedzialności powodował, że za konkretny kanał dystrybucji odpowiadał również dyrektor z poziomu centrali, którego działania koncentrowały się na optymalnym wykorzystaniu potencjału kanału IFA na każdym z rynków. Z poziomu centrali problematyczne było ustalenie obiektywnego systemu mierzenia realizacji potencjału sprzedażowego komórek IFA na rynkach zróżnicowanych pod względem kulturowym, potencjału sprzedażowego, fazy rozwoju. Niemierzalność efektów działań (trudność w porównywaniu wyników między komórkami) w praktyce uniemożliwiała wprowadzenie systemu prowizji opartych na przyroście efektów. Brakowało obiektywnego narzędzia pozwalającego na ocenę skutków działań w zakresie realizacji potencjału sprzedażowego w ramach wewnętrznych determinant sukcesu. Wcześniejsze próby uzależniania wynagrodzeń np. od zwiększenia udziału w rynku były słusznie negowane przez dyrektorów regionalnych przyrost o 1 0% jest relatywnie łatwy do osiągnięcia we wczesnej fazie ekspansji na danym rynku (Brazylia) i niemal niewykonalny na rynku dojrzałym (Niemcy). Konieczne było zaproponowanie rozwiązania, które uwzględniałoby różnice między rynkami. Za podstawę posłużył model 3COMP. W pierwszej kolejności przygotowano listę głównych obszarów kluczowych dla efektywności działań sprzedażowych na danym obszarze (skupiono się wyłącznie na czynnikach wewnętrznych, których optymalizacja leżała w gestii szefów komórek). Znalazły się wśród nich: - umiejętności sprzedażowe, - kompetencje managerskie, - system motywacyjny, - wsparcie IT i wyposażenie w narzędzia sprzedażowe, - szkolenia, - zaangażowanie we wspólne inicjatywy marketingowe. Następnie dla każdego z obszarów głównych zdefiniowano listę obszarów szczegółowych, doprecyzowujących poszczególne elementy. Tak zbudowana lista odpowiadała zindywidualizowanemu zestawowi determinant. W kolejnym kroku dla obszarów szczegółowych opracowano opisową skalę umożliwiającą określenie wartości dla danego obszaru (punktacja od 1 do 4). Wartość ta miała odzwierciedlać stan/jakość obszaru. Oczywiście zdefiniowanie skali miało kluczowe znaczenie dla powodzenia projektu. Jej pierwsza wersja została przygotowana przez zespół z centrali firmy wspierany przez zewnętrznego konsultanta. Gotowa propozycja została przedstawiona dyrektorowi pionu IFA z Wielkiej Brytanii, który to rynek uznano za modelowy. Podczas warsztatu przemodelowano skalę tak, aby jeszcze bardziej odpowiadała realiom pracy poszczególnych oddziałów. Kolejnym etapem było nadanie wag poszczególnym obszarom (głównym i szczegółowym). Posłużono się wartościami procentowymi tak, aby suma wag obszarów głównych wynosiła 1 00% i sumy wag obszarów szczegółowych w obrębie danego obszaru głównego również sumowały się do 1 00%. Iloczyn obu wag dawał współczynnik wagi danego obszaru szczegółowego w całym modelu. Wagi zostały przypisane z poziomu centrali. Tak skonstruowana tabela pozwalała już na zaangażowanie konkretnych, lokalnych komórek IFA podlegających ocenie. Ich szefowie w oparciu o przygotowaną wcześniej opisową skalę (od 1 do 4) oceniali poziom kolejnych obszarów szczegółowych. Odbywało się to w porozumieniu z przedstawicielami centrali, którzy wspierali proces i pomagali w interpretowaniu skali. Przemnożenie oceny danego obszaru szczegółowego przez jego współczynnik wagi pozwoliło na ustalenie poziomu kontrybucji. Po zsumowaniu wszystkich wyników pośrednich uzyskano gotowy wynik całościowy będący średnią ważoną ocen obszarów kluczowych. Ze względów praktycznych (wiele miejsc po przecinku) i wizerunkowych (skojarzenia ze skalą szkolną) na podstawie wyniku całościowego 50

51 opracowano indeks ilustrujący poziom danej komórki (pozycję konkurencyjną) w skali Przeprowadzanie oceny kwartalnie pozwalało na śledzenie zmian w czasie. Gotowy schemat zaprezentowano na konferencji w Mediolanie, w której uczestniczyło ponad dwudziestu lokalnych dyrektorów pionów IFA z całego świata. Model wdrożono jednomyślnie i jest stosowany do dziś. Podsumowanie Czym zatem jest model 3COMP? Można potraktować go wąsko i uznać za narzędzie formalizujące myślenie o konkurencyjności dowolnego przedsięwzięcia. I nterpretowany szerzej pozwala na konstruowanie planów strategicznych, ocenę postępów w rozwoju części składowych przedsiębiorstwa, budowanie hierarchii konkurencyjności podmiotów, departamentów, działów, a nawet na wystandaryzowanie wielokryterialnych i złożonych ocen zmian w czasie. Sekwencja kilku prostych kroków (ustalenie listy czynników determinujących sukces, nadanie im wag, ustalenie możliwości wpływania na owe czynniki) stanowi wartościowy punkt wyjścia do sprowadzenia na grunt praktyczny teoretycznych rozważań na temat konkurencyjności, a przytoczone przykłady wzięte z życia stanowią doskonałą ilustrację uniwersalności i elastyczności modelu. Dr Piotr Gawrzyał doktor nauk ekonomicznych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Przez lata związany z sektorem finansowym na poziomie krajowym. Obecnie niezależny konsultant, założyciel i lider eksperckiej grupy doradczej BusinessArtU nit. Miasta jako destynacje turystyczne Drugi przegląd miast portalu TripAdvisor Stanisław H. Kaj Największy światowy portal turystyczny TripAdvisor opublikował w końcu maja r. Second Annual Cities Survey Drugi Doroczny Ranking Miast destynacji turystycznych. Zainteresowanie turystyką miejską, nie tylko związaną z typowymi pobytami biznesowymi, jest stałą tendencją globalnego rynku usług turystycznych. Oferta produktów turystyki miejskiej pozostaje konsekwencją faktu, że ponad połowa ludności świata to mieszkańcy miast i osad miejskich. Produkty turystyki miejskiej odnoszą się zatem do podstawowych funkcji miast. Wśród różnorodnych kryteriów leżących u podstaw przeprowadzonych klasyfikacji produktów miasta, ciekawa jest metodologia przedstawiona przez Małgorzatę Czornik, która wskazuje następujące kryteria oraz wyróżnione z ich zastosowaniem produkty¹: 1 ) zawartość elementów miasta: zasadnicze miasto jako całość i wszystkie podstawowe elementy go tworzące, głównie fizycznie, w tym cechy i składniki zagospodarowania; 1 Małgorzata Czornik, Miasta i jego produkty [w:] Turystyka miejska. Prawidłowości i determinanty rozwoju, wyd. Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katowice

52 wspomagające specyficzne udogodnienia, usługi, właściwości, dostępne w danym mieście, mające charakter uzupełniający i odróżniający; 2) przeznaczenie produktu: na rynek wewnętrzny miasta dla jego mieszkańców, w ramach funkcji endogenicznych miasta, warunkujących byt mieszkańców; na rynek zewnętrzny (ponadlokalny) dla nabywców spoza miasta lub przybywających do niego czasowo, którego realizacja stanowi ważne źródło dochodów miasta i element ekonomicznego uzasadnienia jego istnienia; 3) główne grupy użytkowników miasta wytwarzające produkty: wytwarzane przez mieszkańców miasta; wytwarzane przez podmioty zewnętrzne; 4) finansowy rezultat wytworzenia produktów: przynoszące zysk wszystkie działalności podejmowane przez podmioty gospodarcze oraz te przedsięwzięcia władz, mieszkańców czy instytucji publicznych, które z racji swych cech i celów mogą liczyć na rynkowych nabywców; wymagające dopłat niezbędne dla sprawnego funkcjonowania miasta, obejmujące realizacje nierentownych przedsięwzięć publicznych. Z kolei Andrzej Matczak, prezentując uwarunkowania klasyfikacji atrakcji turystycznych miast, dzieli je na trzy grupy²: podstawowe głównie związane z architekturą, położeniem oraz funkcjami miejskimi w tym: układ urbanistyczny, budynki, budowle, zespoły budynków, dzielnice itp., oraz elementy dekoracji zagospodarowania przestrzennego (również podświetlenia i neony), zarówno zabytkowe, jak i współczesne; elementy kultury miejskiej, np. instytucje (muzea, teatry, galerie), wydarzenia (imprezy, festiwale, happeningi); 2 Andrzej Matczak, Atrakcje turystyczne miast [w:] Turystyka miejska, wyd. Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz obiekty rekreacyjne, np. ogrody zoologiczne, parki wodne, wesołe miasteczka; obiekty rynku konferencyjnego, np. sale konferencyjne, centra zjazdowe, obiekty targowe (wystawowe); drugorzędne hotele, obiekty gastronomiczne, handlowe itp., które nie są celem przyjazdu, ale istotnie przyczyniają się do budowania atrakcyjności turystycznej miasta; warunkowe (dodatkowe) transport, pozostała infrastruktura miejska oraz gościnność mieszkańców. Studia metodologiczne cytowanych autorów nie zostały co prawda wykorzystane przez twórców przeglądu (pracami zespołu kierował James Kay), jednakże występujące w nim kategorie można odnieść również do wyników studiów teoretycznych polskich autorów. Do udziału w ocenie miast zaproszeni zostali m.in. autorzy ocen wybranych obiektów hotelarskich, restauracji lub atrakcji turystycznych, którzy podzielili się swoją opinią z portalem TripAdvisor w przeciągu roku. Każde miasto musiało pojawić się minimum 300 razy w odpowiedziach respondentów we wszystkich kategoriach poddanych ocenie. Punktem wyjściowym przy doborze miast, uwzględnionych w przeglądzie, stały się statystyki Światowej Organizacji Turystyki (UNWTO) wskazujące najwyższą liczbę pobytów turystów zagranicznych. Ranking miast dokonany został w ścisłej współpracy z brytyjską agencją badania opinii publicznej Brainbox Research Annual Cities Survey Portal TripAdvisor cieszy się największym zaufaniem na świecie (strony portalu dostępne są obecnie w 39 krajach świata) głównie ze względu na komplementarność porad, których wyszukanie w innych warunkach zajmuje z reguły dużo czasu, a nierzadko ich treść lub zakres odbiegają od oczekiwań turystów. Do udziału w przeglądzie miast jako destynacji turystycznych zaproszono ponad 54 tysiące respondentów na całym świecie osób dzielących się swoimi opiniami i uwagami nt. jakości oferowanych usług turystycznych, standardu odwiedzanych hoteli i innych obiektów noclegowych, dostępności połączeń komunikacyjnych, adekwatności ceny do świadczonych usług itp. Grono respondentów nie jest zatem grupą przypadkową, w której opinie powstają pod wpływem emocji, jednorazowego zdarzenia czy też zasłyszanych uwag od znajomych. Przegląd, będący równocześnie rankingiem miast, uwzględnia funkcje turystyczne miast oraz sklasyfikowane powyżej atrakcje. Ranking objął 37 miast, które uzyskały największą liczbę ocen wśród respondentów. Ocena miast dokonana została w 1 6 kategoriach z których niektóre tematycznie zazębiały się z pozostałymi (usługi lokalnych firm taxi nasta- 52

53 wienie kierowców taksówek, oferty kulturalne oferty życia nocnego najciekawsze atrakcje). Interesującym wynikiem przeglądu jest zdecydowany brak wielu europejskich ośrodków miejskich, które często odwiedzane są przez turystów (Warszawa, Monachium, Frankfurt n.m. czy też stolice państw bałtyckich)³. Wiele miast poddanych zostało miażdżącej krytyce, stanowiącej ewidentne odreagowanie respondentów na niezadowalający poziom usług, fatalną infrastrukturę oraz niewykorzystanie przestrzeni publicznej. Respondenci zwrócili również uwagę na gościnność mieszkańców, ich przychylność dla turystów, chęć służenia pomocą lub poradą. Niektóre z kategorii ocen wydawać się mogą nieistotne, wręcz marginalne, lecz należy przy tym zwrócić uwagę na kluczowe znaczenie ocenianych zjawisk na rynku usług turystycznych. Zdecydowanym liderami wśród miast destynacji turystycznych pozostają: stolica Japonii Tokio, następnie Nowy Jork oraz Barcelona. Wśród ocenianych miast dominują stolice administracyjne krajów, lecz nie brak również innych ośrodków, których charakter lub historia na trwale umieściły je w czołówce destynacji turystycznych (Marrakesz, Cancun lub Rio de Janeiro). Największymi przegranymi w ocenie respondentów stały się Bombaj (Indie), Punta Cana (Republika Dominikańska) oraz Moskwa. Stolica Federacji Rosyjskiej zebrała zdecydowanie najwięcej ocen negatywnych w 5 kategoriach m. in. jakości usług hotelarskich oraz nieadekwatności cen do standardu świadczonych usług. Z drugiej strony listy Tokio zebrało opinie bardzo wysokie lub wysokie w 1 0 z 1 3 kategorii, w których zostało ocenione pozytywnie. Nowy Jork pozostaje niekwestionowanym liderem gastronomii oraz atrakcji życia nocnego. Ogólna suma doświadczeń związanych z tym miastem pozwoliła umieścić Nowy Jork na drugim miejscu listy ocenianych miast. Respondenci wysoko ocenili również Singapur, Rzym oraz Dubaj. Singapur to z kolei doskonała destynacja dla turysty podróżującego samotnie, turysty niezorganizowanego, który sam decyduje o wyborze hotelu, charakterze pobytu oraz jego programie. Równocześnie miasto to cechują: wysoki standard usług firm taxi, czyste ulice, swoboda i łatwość poruszania się oraz przychylne nastawienie mieszkańców do turystów. Rzym natomiast przoduje w kategorii destynacji o najbogatszej ofercie kulturalnej. Zakupoholicy udać się powinni do Dubaju, który oferuje również wysokiej klasy bazę obiektów hotelarskich. Pomimo bogatej historii i niekwestionowanej roli we współczesnej polityce respondenci negatywnie ocenili ofertę Moskwy. Turyści odwiedzający stolicę Federacji Rosyjskiej muszą liczyć się brakiem życzliwości mieszkańców miasta, hotelami odbiegającymi standardem i nieadekwatnymi do tego cenami, jak również powszechnym zawyżaniem cen na podstawowe usługi i produkty. Za najgorsze miasto uznany został jednak Bombaj, szczególnie za panujący wszechobecny brud i trudności w poruszaniu się po mieście, zarówno przez turystę indywidualnego, jak też grupowego. N egatywne skojarzenia z tym miastem zapadły w pamięci wielu respondentów. Wreszcie dominikański kurort Punta Cana, pomimo swojego idealnego dla wypoczynku położenia, kilometrów plaż, nie ma nic szczególnego do zaoferowania turystom. Planując wypoczynek turyści biorą pod uwagę szereg czynników, które wpływają na późniejszą ich satysfakcję z pobytu w wybranej destynacji. Pomijając ewentualne roszczenia wynikające z częściowego lub wadliwego wywiązania się z umowy przez organizatora turystyki, warto zastanowić się nad pytaniem, które miasto destynacja turystyczna jest w stanie samym swoim charakterem wzbogacić pobyt turysty. Stanisław H. Kaj wykładowca akademicki przedmiotów z zakresu turystyki i rekreacji. Stały biegły sądowy, konsultant rynku usług turystycznych i hotelarskich. Ilustracje do artykułu znajdują się na kolejnych stronach. 3 etn Global Travel Industry News, [wydanie ]. 53

54 Tabela 1. Ranking miast destynacji turystycznych ocena ogólna Miasto Status administracyjny Liczba mieszkańców (obszar metropolitalny) 1. Tokio (Japonia) Stolica kraju 1 3,1 mln 2. Nowy Jork (USA) Miasto w stanie Nowy Jork 8,2 mln (23,1 mln) 3. Barcelona (Hiszpania) Stolica wspólnoty autonomicznej Katalonia 1, 6 mln (3, 8 mln) 4. Stambuł (Turcja) Stolica prowincji Stambuł 1 3, 9 mln 5. Praga (Republika Czeska) Stolica kraju 1,3 mln (1,9 mln) 6. Wiedeń (Austria) Stolica kraju 1,7 mln (2,3 mln) 7. Berlin (Niemcy) Stolica kraju 3, 4 mln (4, 3 mln) 8. Rzym (Włochy) Stolica kraju 2,7 mln (3,8 mln) 9. Paryż (Francja) Stolica kraju 2,2 mln (1 2,1 mln) 1 0. Dubrownik (Chorwacja) Stolica żupanii dubrownicko-neretwiańskiej 0, 05 mln 11. Londyn (W.Brytania) Stolica kraju 7,6 mln (1 4,6 mln) 1 2. Budapeszt (Węgry) Stolica kraju 1,7 mln (2,6 mln) 1 3. Kapsztadt (RPA) Stolica prowincji Przylądkowej Zachodniej 3, 7 mln 1 4. Sztokholm (Szwecja) Stolica kraju 0,8 mln (1,3 mln) 1 5. Lizbona (Portugalia) Stolica kraju 0, 6 mln (2, 6 mln) 1 6. Singapur Stolica kraju 5, 4 mln 1 7. Seul (Korea Płd.) Stolica kraju 1 0,5 mln 1 8. Dublin (Irlandia) Stolica kraju 0,5 ml (1,6 mln) 1 9. Sydney (Australia) Stolica stanu Nowa Południowa Walia 4, 8 mln 20. Hongkong (ChRL) Specjalny region autonomiczny 7, 2 mln 21. Ateny (Grecja) Stolica kraju 0,8 mln (2,2 mln) 22. Cancun (Meksyk) Miasto w stanie Quintana Roo 0, 6 mln 23. Dubaj (ZEA) Stolica emiratu Dubaj 2, 3 mln 24. Bangkok (Tajlandia) Stolica kraju 8, 3 mln 25. Kopenhaga (Dania) Stolica kraju 0,6 mln (1,2 mln) 26. Hanoi (Wietnam) Stolica kraju 6, 5 mln 27. Toronto (Kanada) Stolica prowincji Ontario 2, 7 mln 28. Buenos Aires (Argentyna) Stolica kraju 2, 7 mln 29. Rio de Janeiro (Brazylia) Stolica stanu Rio de Janeiro 6, 3 mln 30. Pekin (ChRL) Stolica kraju 1 9, 7 mln 31. Sharm El Sheikh (Egipt) Miasto w gubernatorstwie Synaju Południowego 0, 04 mln 32. Kuala Lumpur (Malezja) Stolica kraju 1, 7 mln 33. Marrakesz (Maroko) Stolica regionu Marrakesz 1, 1 mln 34. Bruksela (Belgia) Stolica kraju 1, 2 mln 35. Moskwa (Rosja) Stolica kraju 11,9 mln (1 5,6 mln) 36. Punta Cana (Republika Miasto w prowincji Altagracia b. d. Dominikańska) 37. Bombaj (Indie) Stolica stanu Maharasztra 1 2, 5 mln Źródło: dane statystyczne opracowane na podstawie źródeł własnych autora

55 Tabela 2. Najwyżej ocenione miasta wg kategorii Kategoria Miejsce I Miejsce II Miejsce III Gościnność mieszkańców miasta Tokio Kapsztadt Lizbona Najbardziej przyjaźnie nastawieni kierowcy taksówek Dubrownik Tokio Singapur Najwyższa jakość usług taxi Tokio Singapur Dublin Najczystsze ulice Tokio Singapur Berlin Łatwość poruszania się po mieście Wiedeń Singapur Berlin Najlepszy transport publiczny Tokio Wiedeń Berlin Adekwatność cen do jakości usług Budapeszt Lizbona Hanoi Komfort indywidualnego poruszania się po mieście Singapur Tokio Wiedeń Najlepsze miejsce do dokonania zakupów Dubaj Nowy Jork Londyn Najlepsze hotele Dubaj Cancun Bangkok Najlepsze restauracje Nowy Jork Kapsztadt Tokio Najciekawsze atrakcje Rzym Nowy Jork Paryż Przychylne nastawienie mieszkańców do turystów Sztokholm Singapur Kopenhaga Najciekawsze oferty kulturalne Rzym Wiedeń Paryż Najciekawsze oferty życia nocnego Nowy Jork Londyn Tokio Najlepsze wrażenie ogólne Tokio Nowy Jork Barcelona Źródło: dane statystyczne opracowane na podstawie źródeł własnych autora. Tabela 3. Najgorzej ocenione miasta wg kategorii Kategoria Miejsce I Miejsce II Miejsce III Brak gościnności i niechęć mieszkańców Moskwa Pekin Marrakesz w stosunku do turystów Najbardziej nieprzyjaźnie Moskwa Pekin Bruksela nastawieni kierowcy taksówek Najgorsza jakość usług taxi Moskwa Pekin Kuala Lumpur Brudne ulice Bombaj Marrakesz Bangkok Trudności w poruszaniu się po mieście Bombaj Punta Cana Marrakesz Najgorszy transport publiczny Marrakesz Hanoi Sharm el Sheikh Ceny nieadekwatne do jakości usług Moskwa Rio de Janeiro Kopenhaga Brak komfortu w indywidualnym poruszaniu się Punta Cana Sharm el Sheikh Marrakesz po mieście Najgorsze miejsce do dokonywania zakupów Punta Cana Moskwa Rio de Janeiro Najgorsze hotele Moskwa Rio de Janeiro Bruksela Najgorsze restauracje Punta Cana Moskwa Marrakesz Brak atrakcji dodatkowych Punta Cana Sharm el Sheikh Bombaj Nieprzychylne nastawienie mieszkańców do turystów Marrakesz Moskwa Bombaj Brak oferty kulturalnej Sharm el Sheikh Punta Cana Dubaj Brak ofert życia nocnego Marrakesz Punta Cana Hanoi Najgorsze wrażenie ogólne Bombaj Punta Cana Moskwa Źródło: dane statystyczne opracowane na podstawie źródeł własnych autora

56 Za co Giełda karze Autoryzowanych Doradców rynku NewConnect? Piotr Zygmanowski Rynek NewConnect, zwany potocznie małym parkietem, funkcjonuje w ramach struktur polskiego rynku kapitałowego od sierpnia 2007 r. Od tego czasu zadebiutowało na nim ponad 450 spółek, w tym przede wszystkim spółek z sektora mikro, małych i średnich przedsiębiorstw. Organizator rynku, tworząc ramy formalne funkcjonowania alternatywnego systemu obrotu, starał się uczynić go możliwie najbardziej zliberalizowanym, tj. o niskich wymogach dopuszczeniowych oraz z łagodnym katalogiem w zakresie obowiązków informacyjnych. Jednocześnie, aby poszczególni emitenci mogli sprawnie funkcjonować jako spółki publiczne zgodnie z obowiązującymi regulacjami na rynku kapitałowym, organizator alternatywnego systemu obrotu utworzył instytucję Autoryzowanego Doradcy. Przez Autoryzowanego Doradcę należy rozumieć firmę inwestycyjną lub inny podmiot będący spółką prawa handlowego posiadający co najmniej 2-letnie doświadczenie związane z obrotem na rynku kapitałowym, w tym w zakresie doradztwa finansowego, doradztwa prawnego lub audytu finansowego, który jest wpisany na listę Autoryzowanych Doradców prowadzoną przez Organizatora ASO. Rola i zadania Autoryzowanego Doradcy zostały przedstawione w załączniku nr 5 do Regulaminu Alternatywnego Systemu Obrotu pt. Autoryzowany Doradca w alternatywnym systemie obrotu. Zgodnie z zapisami wymienionego załącznika Autoryzowany Doradca zobowiązany jest do: - badania, czy dokument informacyjny został sporządzony zgodnie z wymogami Regulaminu ASO oraz w przypadku zachowania zgodności złożenia w tym zakresie stosownego oświadczenia, przy jednoczesnym wskazaniu, że dokument informacyjny zawiera prawdziwe, rzetelne i zgodne ze stanem faktycznym informacje, a także rzetelnie opisuje czynniki ryzyka związane z udziałem w obrocie danymi instrumentami; - badania, czy spełnione zostały warunki wprowadzenia instrumentów finansowych do obrotu (w tym m.in. minimalna wartość nominalna akcji, brak ograniczenia zbywalności) oraz złożenia w tym zakresie stosownego oświadczenia; - współdziałania z emitentem w zakresie wypełniania obowiązków informacyjnych oraz monitorowania prawidłowości wypełniania tych obowiązków; - bieżącego doradzania emitentowi w zakresie dotyczącym funkcjonowania jego instrumentów finansowych w alternatywnym systemie obrotu, w tym w pomocy w prawidłowej interpretacji obowiązujących zasad ładu korporacyjnego. Ponadto Autoryzowany Doradca zobowiązany jest przygotować emitenta do funkcjonowania w ramach alternatywnego systemu obrotu (chociażby poprzez przeprowadzenie szeregu szkoleń z zakresu obowiązków informacyjnych) oraz wskazania na zasadność opracowania w spółce odpowiednich regulacji i procedur, które umożliwią emitentowi funkcjonowanie na rynku NewConnect. W przypadku gdy dany emitent dokonywał oferty niepublicznej akcji w związku z zamiarem ich wprowadzenia do alternatywnego systemu obrotu Autoryzowany Doradca powinien dodatkowo zapewnić, iż ofercie tej będzie towarzyszył odpowiedni dokument ofertowy, a także już po przeprowadzeniu oferty powinien sporządzić stosowny raport z oferty i dostarczyć go do Organizatora ASO w momencie składania przez emitenta wniosku o wprowadzenie akcji do obrotu na rynku NewConnect. W rzeczywistości rola i zadania Autoryzowanego Doradcy wybiegają daleko poza te wymienione w załączniku nr 5 do Regulaminu ASO. Autoryzowany 56

57 Doradca pełni bowiem funkcję doradczą od pierwszych kroków spółki, które mają w efekcie skierować ją na rynek kapitałowy. Dzieje się tak, bowiem to Autoryzowany Doradca uzgadnia ze spółką moment upublicznienia, doradza jej w zakresie kształtu oferty pierwotnej (w tym jej warunków i wielkości), sugeruje zmiany organizacyjne w danym przedsiębiorstwie, a także pomaga w kształtowaniu strategii rozwoju. Co więcej, podczas trwania oferty pierwotnej, Autoryzowany Doradca najczęściej uczestniczy w rozmowach z potencjalnymi inwestorami, a także przygotowuje dla nich materiały analityczne dotyczące potencjalnego celu inwestycyjnego. Organizator ASO przewidział możliwość nałożenia szeregu sankcji w przypadku niewywiązywania się przez Autoryzowanych Doradców z nałożonych na nich obowiązków wynikających z załącznika nr 5 do Regulaminu ASO. Kary te mogą przybrać formę: - upomnienia, - kary pieniężnej w wysokości do zł, - zawieszenia prawa do działania Autoryzowanego Doradcy w alternatywnym systemie obrotu, - skreślenia Autoryzowanego Doradcy z listy. Katalog wykroczeń przewidziany przez Organizatora ASO jest bardzo szeroki. Organizator ASO może ukarać Autoryzowanego Doradcę m.in. za naruszanie zasad lub przepisów obowiązujących w alternatywnym systemie obrotu, w tym za niewywiązywanie się ze złożonych zobowiązań, czy za podejmowanie działań mogących naruszyć bezpieczeństwo obrotu lub interes uczestników tego obrotu. Ponadto Autoryzowany Doradca może spodziewać się wyciągnięcia przez Organizatora ASO konsekwencji m.in. w przypadku gdy emitent, na rzecz którego Autoryzowany Doradca świadczy swoje usługi, narusza przepisy obowiązujące w alternatywnym systemie obrotu lub gdy doradca narusza dobre imię lub wizerunek Organizatora ASO. Wymienione przypadki nie wyczerpują katalogu zdarzeń mogących doprowadzić do nałożenia kary, pozostałe zawiera załącznik nr 5 do Regulaminu ASO. Z zestawień sankcji nałożonych przez Organizatora ASO i opublikowanych na stronie internetowej rynku NewConnect wynika, iż dotychczas nałożone zostało 28 kar na Autoryzowanych Doradców. Zdecydowania większość z nich przybrała postać upomnienia (aż 1 7 przypadków), które były skutkiem nieprawidłowego wypełniania obowiązków informacyjnych przez spółki dla których doradca świadczył swoje usług (przeważająca część upomnień dotyczyła nieprzekazania w terminie raportu okresowego przez emitentów). W historii funkcjonowania alternatywnego systemu obrotu 2 doradców zostało skreślonych na skutek nieprawidłowego wykonywania obowiązków informacyjnych przez emitentów, natomiast 5 zostało skreślonych za zaniedbania w procesie prac nad dokumentem informacyjnym i wprowadzeniem akcji danej spółki do obrotu w ASO. Dwukrotnie Organizator ASO stosował karę częściowego zawieszenia prawa działania spółki w charakterze Autoryzowanego Doradcy. Tylko raz użyta została kara polegająca na czasowym zawieszeniu prawa do działania podmiotu jako Autoryzowanego Doradcy. Podobnie było w przypadku kary pieniężnej, która została nałożona tylko na jednego doradcę (20 tys. zł). Zważywszy, iż w dotychczasowej historii funkcjonowania ASO status Autoryzowanego Doradcy posiadało ponad 1 50 podmiotów (na koniec kwietnia r. było ich 74 dla rynku NewConnect) wydaje się, iż Organizator ASO stara się nie nadużywać swoich uprawnień. Zdecydowana większość nałożonych sankcji wynikała nie z nieodpowiedniego wykonywania obowiązków przez Autoryzowanych Doradców tylko z niestosowania się do obowiązujących regulacji w zakresie obowiązków informacyjnych przez spółki, którym doradzali. Mała ilość poważnych sankcji skutkujących skreśleniem z listy może świadczyć o starannej selekcji przez Organizatora ASO spośród podmiotów zgłaszających aspiracje do posiadania statusu Autoryzowanego Doradcy, jak i o rzetelności w wykonywaniu powierzonych im zadań przez samych Autoryzowanych Doradców. Piotr Zygmanowski analityk w I nvestments & Consulting SA. 57

58 Talex SA przykład biznesowego rozwoju polskiego IT Maciej Mikulewicz Historia firmy Talex SA liczy sobie już ponad dwadzieścia lat. Przyglądając się historii jej rozwoju, obserwujemy jednocześnie szerszy obraz przemian na polskim rynku usług IT, zaś wnioski które z niej płyną dają pewne wyobrażenie o przyszłości tego segmentu w kraju i Europie. Firmę stworzyli byli studenci Politechniki Poznańskiej, z których część brała kiedyś udział w zajęciach prowadzonych przez jej założyciela Janusza Gocałka. Można powiedzieć, że początkowo firma rozwijała stopniowo dzięki sieci znajomych specjalistów. Przemiany na rynku IT Kluczowa i szczęśliwa dla pierwszych lat jej istnienia okazała się być współpraca z Wielkopolskim Bankiem Kredytowym, który był nie tylko partnerem wiarygodnym pod względem finansowym, ale także wymagającym i inspirującym jeśli chodzi o rozwój informatyki. Firma dostarczała inżynierię, pomysły i rozwiązania techniczne, a bank przedstawiał wymagania od strony biznesowej. W niedługim czasie okazało się, że rynek finansowy stał się jednym z wiodących obszarów działalności przedsiębiorstwa. Transform acja u strojowa n apęd zała zapotrzebowan ie na informatyzację, która, w czasie przejścia do gospodarki kapitalistycznej, zwiększała stopień automatyzacji i poprawiała konkurencyjność. Kamieniem milowym dla Talexu był rok 2000, kiedy wszedł on na Giełdę Papierów Wartościowych. W tamtym momencie był już firmą, która starała się obsługiwać nie tylko rynek finansowy, ale też kilka innych obszarów biznesowych, a jednocześnie rozwijała się inżyniersko, skupiając wokół siebie kilkanaście wiodących technologii zarówno sprzętowych, jak i systemów operacyjnych czy baz danych. Do roku 2000 pracownicy firmy świadczyli usługi głównie u klienta, natomiast po wejściu na giełdę w firmie pojawiły się środki finansowe, które umożliwiły inwestowanie w outsourcing. Wtedy też pojawiło się pojęcie centrum przetwarzania danych. Pod tą nazwą w 2000 roku wielu rozumiało jeszcze własne centrum obliczeniowe, które ewentualnie świadczy usługi na rynek zewnętrzny. Na tamtym etapie wyobrażenie na temat outsourcingu zatrzymywało się na poziomie czystej informatyki. Dla Talexu było to data centre, czyli konkretne pomieszczenie, instalacja zarówno budowlana, jak i techniczna, w której stoją serwery, macierze dyskowe, gdzie wykonywane są komercyjne usługi takie jak backup i przetwarzanie danych. Talex był w tamtym czasie prekursorem, jed n ą z n iewiel u firm w skal i kraju, która zdecydowała się na takie rozwiązanie. Różnica między nimi polegała na tym, że klient, co do idei i zasady, nie był już właścicielem, a tylko użytkownikiem infrastruktury, a na koniec, za pakiet usług, otrzymywał jedną fakturę. Wtedy też w firmie zaczęto myśleć o tym, w jakim kierunku outsourcing, zwany dzisiaj chmurą obliczeniową, będzie ewoluował. Trafną okazała się być ocena, że będzie to ewolucja w kierunku procesów biznesowych. Na rynku poszukiwane są już nie tylko usługi czysto informatyczne choć do dziś takie istnieją, ale rośnie zapotrzebowanie na np. obsługę magazynów, księgowości, logistyki, systemu analitycznego czy nawet HR. Obecnie Talex SA skupia się na oferowaniu tzw. prywatnej chmury obliczenio- 58

59 wej, której wyróżniającą cechą jest to, że początek usługi jest w data centre spółki, zaś jej finał u klienta, na jego urządzeniu dostępowym, z którego loguje się do systemu i obsługuje proces biznesowy. Usługi w chmurze muszą się jednak mierzyć z pokutującym nadal fałszywym przeświadczeniem, że dane są bezpieczniejsze wewnątrz firmy, mimo iż zazwyczaj to właśn ie pracown icy są przyczyn ą wycieku informacji. N iepokój potęguje też nieskuteczność ochrony prawnej, można mieć wrażenie, że umowa wszystkiego nie gwarantuje, a kiedy dojdzie do kradzieży danych, to zanim sąd rozstrzygnie sprawę, szkody będę nie do naprawienia. Profesjonalne zabezpieczenia i procedury dostępu są jednak stal e rozwijan e, sku tku jąc bard zo wysokim, ch oć oczywiście nie 1 00% poziomem bezpieczeństwa. W Polsce niewielu jest producentów technologii IT, zależnych do tego od kilku międzynarodowych korporacji. To one dostarczają narzędzi do pisania oprogramowania, na bazie którego powstają programy użytkowe, np. dotyczące zarządzania towarem w magazynie. Tym między innymi zajmują się firmy, które rozwinęły się w ostatnich latach w Polsce, a które w sferze swojej działalności mają hasło "integrator". Kiedy u klienta pojawia się potrzeba techniczna, dotycząca np. instalacji, uruchomienia i serwisowania tysiąca pecetów z konkretnym oprogramowaniem, to potrzebna jest umiejętność integrowania rozwiązań o wyższym stopniu złożoności, wtedy firma integrator" udostępnia zarówno aplikacje użytkowe jak też buduje środowisko informatyczne. Można powiedzieć, że dzisiaj Talex SA jest integratorem z dużym nastawieniem na obsługę klientów. Oprócz wymienionych pól działalności, Talex SA zajmuje się także outsourcingiem usług technicznych, w związku z czym przejmuje na przykład serwisowanie instytucji bankowych posiadających na dużym obszarze kilkaset oddziałów. Bank zleca wtedy firmie zewnętrznej bezawaryjne utrzymanie środowiska informatycznego z ustalonym czasem reakcji, usunięcia awarii itd. Z tego powodu Talex SA zatrudnia obecnie ok. 350 osób i posiada ponad 1 5 oddziałów w Polsce oraz jeden w czeskiej Pradze. Ideałem stawianym sobie przez firmę za cel jest, aby takie usługi świadczyć bez specjalistów w terenie, czyli tak, żeby klientowi dało się pomóc poprzez łącza teleinformatyczne. Współpraca z sektorem publicznym Talex SA od lat działa też w obsłudze sektora publicznego, który od strony techniczno-informacyjnej nadal wymaga modernizacji i, jak uważa Rafał Szałek członek zarządu Talex SA: Taka firma, jak nasza mogłaby bardzo wiele dobrego w tym obszarze zrobić. Widzimy całą masę n iezreal izowanych potrzeb. Potrzeb n iepol eg ających na dostarczeniu kolejnych setek komputerów, tylko sposobów na to, jak nam, Polakom, ułatwić życie. I nformatyzacja sektora publicznego postrzegana jest bardzo często przez pryzmat sprzętowy. Spółka miała wiele tego rodzaju doświadczeń, co widać na przykładzie informatyzacji szkół. Wiele z nich zakupiło dużą ilość komputerów, tabletów, tablic interaktywnych, rzutników, co można nazwać raczej nasycaniem technologią niż realną informatyzacją. Być może wynika to z faktu, że dużo łatwiej jest rozpisać przetargi na urządzenia, niż stworzyć dobrze zinformatyzowany proces dydaktyczny. Powinien to być system, w którym dane krążą w określony i efektywny sposób, w którym rozmawia się o procesach, a dopiero później o narzędziach informatycznych, służących temu, aby procesy dydaktyczne zautomatyzować. N ietrudno zauważyć, że podobnie dzieje się w administracji publicznej, gdzie wielomilionowe inwestycje w infrastrukturę nie zawsze idą w parze z pomysłem n a jej sku teczn e wykorzystan ie. Są wśród nich również udane inicjatywy softwareowe n p. epuap, m ożl iwość skład an ia el ektron icznych oświadczeń czy pitów. Z perspektywy firmy startującej w przetarg ach pu bl icznych wid ać jed n ak, że prawdziwym utrudnieniem w realizacji dobrej informatyzacji może być strona formalna rozpoczęcia takiej publiczno-prywatnej współpracy. Ustawa o zamówieniach publicznych bardzo mocno wiąże ręce zarówno dostawcom, jak i zamawiającym. Wynika to ze sposobu procedowania. Urzędnik, co do zasady, nie ma możliwości kontaktu z firmami przed złożen iem zam ówien ia, m a za to często d o czyn ien ia z bardzo skomplikowaną, wymagającą eksperckiej wiedzy materią. Jedyną możliwością na zapoznanie się z ofertą rynku jest dialog techniczny, który pozwala na rozmowę w świetle reflektorów, jeszcze 59

60 przed ogłoszeniem przetargu. Problem w tym, że wybierana jest po prostu propozycja najtańsza, nie zaś najskuteczniejsza, podczas gdy samo przygotowanie oferty IT na rynek publiczny potrafi kosztować setki tysięcy złotych. Tak też widzi sytuację Rafał Szałek, zwracając uwagę na fakt, że ryzyko spoczywa w całości po stronie przedsiębiorstwa, a postępowania się przeciągają. Do absurdów doprowadza na dodatek zasada, wedle której nie można w zamówieniu przetargowym preferować żadnej technologii. Nic nie można poradzić na fakt, że na świecie, wśród producentów technologii, kilku jest bezkonkurencyjnych, właściwie o pozycji monopolistów. Do patologii doprowadza więc tworzenie zamówień niebiorących tego pod uwagę, w wyniku których wybiera się rozwiązania z niczym niekompatybilne. Istotne w procesie informatyzacji kraju są także projekty finansowane z budżetów UE, większość z których skupia się jednakże na inwestycjach, nie zaś na utrzymaniu istniejącej infrastruktury czy komercjalizacji usług. W związku z tym, w ocenie Rafała Szałka, obserwuje się kolejną dziwaczną sytuację. Podczas gdy firmy prywatne mają już własną infrastrukturę, własne data centre, to urzędy budują kolejne, ryzykując, że staną się zupełnie nieopłacalne po zakończeniu projektów. N iezrozumiałe jest też, że urzędnicy nie mogą po prostu zamówić tej usługi na rynku. Jeśli chodzi o zmiany w sektorze publicznym przy współpracy sektora prywatnego, to istnieją też dobre przykłady dotyczące np. informatyzacji edukacji, jak pokazała fundacja Melindy i Billa Gatesów Fundacja Rozwoju Społeczeństwa I nformacyjnego, której opiekunem jest Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności. Fundacja przyjęła za cel informatyzację bibliotek gminnych. Na pierwszym, dwuletnim etapie realizacji projektu prowadziła szkolenia z obszarów umiejętności miękkich, niezwiązanych z informatyką, mając na celu wygenerowanie potrzeby i świadomości klienta końcowego. Pracownice i pracownicy bibliotek uczyli się, jak pisać biznesplan, jak być partnerem dla lokalnych władz samorządowych w staraniach o dofinansowania i jak dotrzeć od użytkowników. W krótkim czasie i stosunkowo niedużym kosztem zinformatyzowano i połączono w jeden organizm ok lokalizacji w całym kraju. Mówiąc o integracji środowisk informatycznych coraz częściej myśli się właśnie o zmniejszaniu kosztów, o porządkowaniu IT. Jednym z pomysłów, na który stawia Talex SA, jest przenoszenie kolejnych usług w chmurę obliczeniową. I ntegracja będzie polegała także na wprowadzeniu zasady "płacę za tyle, ile zużyję". Obsługę procesów biznesowych będzie można kupić jako usługę zewnętrzną tylko wtedy, kiedy będzie się jej potrzebować. Plany na przyszłość Spółka, poza wzmacnianiem swojej pozycji na rynku krajowym, widzi potencjał w ekspansji zagranicznej i posiada już swój oddział w czeskiej Pradze. Jest to dopiero pierwszy krok w kierunku zaistnienia na sąsiednich rynkach usług IT, ale nie brakuje przykładów pol skich firm, którym u d ało się zyskać kl ien tów i uznanie za granicą. Duże nadzieje wiązane są z ofertą optymalizacji ekonomicznych, a takie możliwości daje właśnie rozwijana chmura obliczeniowa. Celem firmy jest znalezienie klientów na usługi oferowane zdalnie, gdzie barierą nie będzie lokalizacja, ani łączność, która w skali Europy nieustannie się poprawia. Co ważne, polscy informatycy to od lat dobra marka, a jest tak z kilku powodów: po pierwsze choć niekoniecznie już słusznie uważani są za tańszych; poza tym mają opinię pracowitych i dobrze wykształconych. Potwierdzają to, ciągle poszukujące polskich specjalistów, najbardziej prestiżowe zagraniczne firmy IT. Biorąc to wszystko pod uwagę można żywić przekonanie, że polski sektor IT z roku na rok będzie zdobywał kolejnych klientów, a polscy fachowcy nie będą się wahać stawiać sobie coraz to bardziej ambitne cele. Maciej Mikulewicz "Przegląd Ekonomiczny". 60

61 Sprawiedliwe nierówności zarobków, czyli o projekcie socjologii modernizacyjnej Bartosz Ślosarski Czerwcowe uroczystości dwudziestej piątej rocznicy wyborów do Sejmu kontraktowego były obchodzone w pozytywnych nastrojach. Powtarzano, iż III Rzeczpospolita jest państwem sukcesu, które wybiło się ze swojego peryferyjnego statusu. Cały czas jednak mamy do czynienia ze sporem o to, czy monetarystyczny projekt Leszka Balcerowicza oraz post-solidarnościowej ekipy rządzącej był słuszny (ostatnimi czasy pojawia się coraz więcej krytycznych publikacji naukowych dotyczących kosztów społecznych neoliberalnych reform 1 ). Do powyższych nie należy jednak książka Sprawiedliwe nierówności zarobków w odczuciu społecznym autorstwa socjologa Henryka Domańskiego 2. Można powiedzieć, że jest to swoista kontynuacja jego publikacji o polskiej klasie średniej 3, w których zawarł swoją koncepcję modernizacyjną dla Polski. W najogólniejszym sensie można ją sprowadzić do faktu, iż to klasa średnia jest dyspozytariuszką wartości kapitalistycznych, na których można oprzeć budowę gospodarki wolnorynkowej. Owa koncepcja opiera się na założeniu, iż to nierówności w strukturze stratyfikacji stanowią esencję społeczeństwa prawdziwie kapitalistycznego i jako takie są korzystne dla szeroko pojętego "rozwoju społeczno-gospodarczego". 1 Są to między innymi: Majmurek, Jakub i Szumlewicz, Piotr, Stracone szanse? Bilans transformacji , Warszawa: Wydawnictwo Difin, 2009; Ost, David. Klęska Solidarności Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie, Warszawa: Wydawnictwo Muza SA, 2007; Dunn, Elizabeth, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie irestrukturyzacji pracy, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Domański, Henryk, Sprawiedliwe nierówności zarobków w odczuciu społecznym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Socjologiczny projekt modernizacji Zanim jednak przejdę do analizy wniosków z książki, chciałbym pokrótce odnieść się do metody badawczej przyjętej przez prof. Domańskiego. Skonstruował on bowiem dwa wskaźniki Giniego jeden dotyczył postulowanych, drugi postrzeganych nierówności dochodowych w Polsce. Różnica między dwoma wskaźnikami miała mierzyć subiektywne odczucia wobec hierarchii płac w Polsce czy są one za małe, za duże bądź w sam raz 4. Owy wskaźnik to narzędzie jaknajmniej czułe na wartości skrajne 5. Metoda porównywania najwyższych i najniższych dochodów nie interesuje autora dlatego, że zarobki robotnika oraz właściciela fabryki są wartościami skrajnymi. W zamyśle zatem Domański odrzuca te potencjalnie najbardziej zantagonizowane grupy, czyli najbardziej bogatych i najbiedniejszych. Jak zatem badania Domańskiego prezentują się odnośnie społeczeństwa polskiego? Uzyskane wyniki wskazują, że Polacy nie akceptują nierówności zarobków, uważając, że te są za duże i należy je zmienić, jednakże równocześnie aprobują zasady samej hierarchii zarobkowej. W polskim społeczeństwie najbardziej elitarystyczną grupą są prywatni właściciele środków produkcji, zaś najbardziej egalitarną są pracownicy rolni, co jest jak najbardziej zgodne z powszechnym przeświadczeniem społecznym. Jednakże to interpretacja bad ań bu d zi n ajwiększe kon trowersje. Dom ań ski stwierdza wyraźnie, że dopiero dalsza edukacja i modernizacja rozwiąże kwestię braku akceptacji dla nierówności dochodowych 6. Autor stwierdza, że ludzie akceptują system rynkowy, a zarazem akceptują pewne dysproporcje. Dzięki Scholar, Zob. Domański, Henryk, Polska klasa średnia, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, oraz Tegoż. Społeczeństwa klasy średniej, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Domański, Henryk, Sprawiedliwe nierówności zarobków w odczuciu społecznym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 201 3, s Tamże, s Tamże, s

62 temu następuje " wzrost stopy życiowej", a większe nierówności to możliwość "wykazania się profesjonalizmem, kompetencjami, osiągnięciami zawodowymi oraz materialnymi wyznacznikami sukcesu" 7. Nierówności zdaniem Domańskiego powinny leżeć w interesie bytu społecznego o nazwie klasa średnia, która "dopiero się rodzi". Nastąpi to w momencie, gdy ludzie poddadzą się stanowi rzeczy oraz uwewnętrznią go jako coś niezmiennego gdy nastąpi zejście się subiektywnej opinii z twardą obiektywną rzeczywistością polskiego kapitalizmu 8. Tym samym autor sugeruje, iż polska klasa średnia jest bytem, który musi zostać zaprojektowany teoretycznie, a następnie wyprodukowany w ramach szerszej inżynierii społecznej. Szczególna perspektywa Domańskiego daje swój wyraz we fragmencie, w którym zastanawia się on nad negatywnymi konsekwencjami nierówności. Z jednej strony może to prowadzić do delegitymizacji klasy rządzącej oraz systemu ekonomicznego, z drugiej zaś podkopywać zaufanie między ludźmi. Z wyższym poziomem nierówności postrzeganych w społeczeństwie związany jest mniejszy poziom zaufania jednakże rozwiązaniem dla Domańskiego jest między innymi przekonanie ludzi, iż nierówności wcale nie są wysokie 9. W tym sensie Domański jest przedstawicielem paradygmatu modernizacyjnego. Sprowadza się on do wiary w wyłącznie pozytywną rolę wzrostu gospodarczego oraz innych ideałów myśli neoliberalnej, zaś marksowską analizę klasową zastępuje się zainteresowaniem nad mniej antagonistyczną strukturą społeczną 1 0. To właśnie w tym kontekście możemy wytłumaczyć poszczególne wybory metodologiczne i teoretyczne. Wskazuje to na swoiste polityczne uwikłanie nauk społecznych w konkretne przemianypolityczno-gospodarcze. 7 Tamże, s Tamże, s Tamże, s Pluciński, Przemysław, Dyskurs klasowy polskiej socjologii potransformacyjnej: niedyskretny urok klasy średniej [w:] Podziały klasowe i nierówności społeczne. Refleksje socjologiczne po dwóch dekadach realnego kapitalizmu w Polsce, Warszawa: Oficyna Naukowa, Domański, Henryk, Sprawiedliwe nierówności zarobków w odczuciu społecznym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Legitymizacja a nierówności Domański uznaje, że nierówności społeczne są produktywne to one pchają ludzi do chęci przełamania, utrzymania, polepszenia swojego statusu dochodowego. Uznaje przy tym, że sprawiedliwość struktury dochodowej w przekonaniu ludzi stanowi o stabilności ogólnospołecznej, czyli o tym, że istniejący system będzie posiadał legitymizację do tego by trwać 1 1. Domański jako socjolog modernizacyjny odnosi się do debaty o transformacji gospodarczej i przedstawia statystyczną legitymację nowego porządku. W takim kontekście należy czytać przytoczone dane o społecznym poparciu dla mechanizmu skapywania dobrobytu z klasy najwyżej do klas niższych, ogólnych korzyści ogólnospołecznych, które płyną z rozwoju biznesu oraz nierówności. Najciekawszym wątkiem jest określenie słabości protestów jako wskaźnika wysokiej legitymizacji porządku społeczno-gospodarczego. Autor książki wnioskuje względną akceptację społeczną na podstawie skali uczestnictwa w zarejestrowanych strajkach, nazywanych przez niego legalnymi demonstracjami 1 2. Jednak nie jest to żaden wskaźnik w kontekście uzwiązkowienia, zwłaszcza, gdy uwzględni się, że jedynie 1 2% wszystkich pracowników najemnych zaangażowanych jest w związki zawodowe 1 3. Dodatkowo trudno wyciągać wnioski na podstawie oficjalnych danych w świetle coraz większej liczby osób, które zatrudnione są na umowy tymczasowe, co znacząco zmienia formy oporu. Jak wykazała Beverly Silver, nowe formy zatrudnienia skłaniają do porzucania tradycyjnych modeli organizacji pracowników w miejscu pracy na rzecz nowego modelu zorientowanego na społeczność lokalną 1 4. Podobnie na poziomie przedsiębiorstwa możemy mieć również do czynienia z biernym oporem zindywidualizowanym, o którym może świadczyć porównanie statystyk liczby godzin (które są jednym z największych w Europie) oraz wydajności pracy (jednej z najniższych) 1 5. Podsumowując, książka Sprawiedliwe nierówności zarobków w odczuciu społecznym Henryka Domańskiego jest raczej projektem politycznym, który ma na celu legitymizację pewnego porządku społecznego, stanowiąc formę liberalnej socjologii zaangażowanej, gdzie analiza w większym stopniu, niż poznanie naukowe, podporządkowana jest określonej wizji politycznej. Bartosz Ślosarski student Międzyobszarowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Społecznych na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Publikował m.in. w Bez Dogmatu, Znaku i Praktyce Teoretycznej. Scholar, 201 3, s Tamże, s CBOS, Związki zawodowe i prawa pracownicze 2012, zob. 2/K_052_1 2.PDF 1 4 Silver, Beverly, Globalny proletariat. Ruchy pracownicze i globalizacja po r., Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, 2009, s Zob. praca;w;polsce;malo;efektywna;kto;liderem;w;europie,41,0, html 62

63 Seminarium naukowe Młodzi na rynku pracy Grażyna Teresa Milewska Z inicjatywy nowopowstałego Koła Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dnia 23 stycznia roku na Wydziale Prawa i Administracji UAM odbyło się seminarium naukowe zatytułowane Młodzi na rynku pracy. Celem seminarium było ukazanie wyników najnowszych badań dotyczących rynku pracy, ze szczególnym uwzględnieniem roli ludzi młodych na tym rynku. W seminarium, oprócz ludzi nauki, uczestniczyli praktycy, którzy dzielili się swoimi doświadczeniami ze studentami w takich kwestiach jak: proces rekrutacyjny, doradztwo zawodowe, kształtowanie ścieżki kariery itp. Seminarium otworzył dziekan Wydziału Prawa i Administracji prof. Roman Budzinowski gratulując jego organizatorom trafnego wyboru tematu wiodącego i jednocześnie wyrażając nadzieję, że uczestniczący w seminarium studenci będą lepiej przygotowani do poszukiwania w przyszłości satysfakcjonującej i dobrze opłacanej pracy. W dalszej części seminarium eksperci reprezentujący środowiska naukowe oraz przedstawiciel e władz samorządu terytorialnego i organizacji pracodawców wygłaszali referaty oraz odpowiadali na pytania studentów. Seminarium podziel one zostało na dwa panele prowadzone przez dr. Michała Fliegera oraz dr Annę Scheibe z UAM. Pierwszy referat wygłosił zastępca prezydenta miasta Poznania Tomasz Kayser. Powiedział on między innymi: Miasto Poznań, Starostwo Powiatowe i Urząd Marszałkowski wraz z ich strukturami organizacyjnymi tworzą ogromne możliwości dla osób poszukujących odpowiedzialnej, interesującej pracy. Urząd miasta podejmuje wiele działań dla podnoszenia prestiżu i etosu pracy w strukturach administracyjnych jednocześnie rozwijając nowoczesne metody zarządzania i organizacji pracy. Współpraca z Urzędem może rozpocząć się na studiach poprzez przystąpienie do Programu Staży Studenckich i być kontynuowana po studiach w ramach zatrudnienia na stanowiskach urzędniczych. Objęcie takich stanowisk odbywa się zgodnie z przepisami zawartymi w Ustawie o Pracownikach Samorządowych. Osobom już zatrudnionym, Urząd oferuje szerokie możliwości rozwoju kompetencji i specjalizacji zawodowej. Kolejnym mówcą był przewodniczący Komitetu Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, rektor Wyższej Szkoły Bankowej prof. Józef Orczyk. W swoim referacie poruszył istotne kwestie związane z wadami i zaletami wykształconego społeczeństwa; powiedział miedzy innymi: [ ] wzrost liczby wykształconych ułatwia postęp cywilizacyjny i tworzenie społeczeństwa wiedzy, stwarza lepsze warunki dla inwestycji i modernizacji w gospodarce i administracji, wymusza podnoszenie kwalifikacji osób już pracujących, wymusza zmiany (dywersyfikacje) w szkolnictwie wyższym. Z kolei prezes Polskiego Stowarzyszenie Etyki Biznesu, EBEN Polska, i jednocześnie dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa UAM prof. Jacek Sójka poruszył w swoim referacie istotne problemy związane z młodymi ludźmi na globalnym rynku pracy. Powoływał się na dane Banku Światowego, które wskazują jak stwierdził iż [ ] liczba młodych ludzi poszukujących pracy bliska jest populacji Stanów Zjednoczonych (ok milionów). Wysokie bezrobocie wśród młodych ludzi sprawia, iż zjawisko to ma charakter formacyjny często decyduje o przyszłości tych ludzi. Jeżeli kariera młodych ludzi zaczyna się od bezskutecznego poszukiwania pracy, nie będą oni mieli oka- 63

64 zji nabyć określonych umiejętności zawodowych. Co więcej, nie zdobędą pewności siebie w wieku, w którym kształtuje się ich charakter: tzw. socjalizacja wtórna dokonuje się w znacznej mierze w miejscu pracy. Wyniki badania absolwentów studiów stacjonarnych na kierunku Zarządzanie i Marketing Wydziału Prawa i Administracji UAM z roczników przedstawił dr Maciej Stępiński z Katedry Nauk Ekonomicznych UAM, akcentując długoterminowy charakter inwestycji prywatnej w kształcenie, którą należy postrzegać jako determinantę sukcesu zawodowego w długim okresie. Stwierdził on, iż: Wyniki badań ukazywały m.in.: akceptację pracy poniżej aspiracji, mniejsze znaczenie wiedzy przedmiotowej związanej ściśle z charakterem studiów oraz wiedzy z dziedzin pokrewnych, kluczowe znaczenie kompetencji miękkich, takich jak: zdolność abstrakcyjnego myślenia, elastyczność i otwartość na zmiany oraz umiejętność rozwijania nowych kompetencji. Następnie głos zabrała mgr Grażyna Teresa Milewska, doktorantka na Politechnice Poznańskiej, która powiedziała: Globalizacja i rozwój technologii, turbulentne otoczenie bliższe i dalsze mają wpływ na powstawanie nowych koncepcji zarządzania na rynku, które poprzez interakcję wpływają na transformację (zmianę) rynku pracy. Przedstawiła ona wyniki badań dotyczących bezrobotnych w powiecie ostrowskim. Badania te potwierdziły, iż [ ] gotowość do przekwalifikowania i mobilności pracy, to podstawowe wyróżniki badanych bezrobotnych w roku. Dodała przy tym, że [ ] efektywność i jakość usług rynku pracy, racjonalne gospodarowanie instrumentami na rynku pracy przez jego interesariuszy jest warunkiem dostosowania się rynku pracy w Polsce do całego rynku unijnego. Kierownik Wielkopolskiego Obserwatorium Rynku Pracy Anna Górna-Kubacka przedstawiła analizy Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Poznaniu dotyczące sytuacji bezrobotnych w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem wielkopolskiego rynku pracy, struktury bezrobotnych w różnych kategoriach wiekowych, zapotrzebowania tego rynku na kwalifikacje i kompetencje zawodowe. Dorota Pisula, Kierownik Biura Karier przy UAM, podkreśliła w swoim wystąpieniu istnienie [ ] różnorodnych aspektów zjawiska kariery rozpatrywanego z punku widzenia studenta przygotowującego się do wejścia na rynek pracy. Wielowymiarowy charakter definiowania pojęcia kariery oraz jej atrybutów skłonił ją do przeglądu teoretycznych refleksji nad sposobami rozumienia kariery oraz uwarunkowań i wyznaczników jej kształtowania. Członek Okręgowej Rady Radców Prawnych w Poznaniu, przewodniczący komisji do spraw aplikacji, mecenas Andrzej Pieścik, powołując się na wytyczne ministra sprawiedliwości, przedstawił zasady i warunki naboru na aplikację radcowską w świetle obowiązujących przepisów. Prezes firmy zajmującej się pośrednictwem pracy M-Serwis sp.j. Ewa Bukowian wskazywała na najczęściej popełniane błędy w dokumentach aplikacyjnych, omówiła proces rekrutacji i selekcji w przedsiębiorstwie, wskazała najważniejsze aspekty kontaktów pracodawca pracownik, ukazała najczęstsze błędy w dokumentach aplikacyjnych. Motywacje do działań na rynku pracy przedstawił dr Maciej Michalski; mówił on o działalności gospodarczej, o pracy zespołowej, o konieczności przeprowadzenia analizy swoich kompetencji i celów, wskazywał na zdyscyplinowanie w myśleniu i działaniu. Głos w dyskusji zabrał również student UAM Mateusz Dworek, który wypowiedział się na temat kształtowania tożsamości młodego człowieka poprzez studia oraz wolontariat, staż i praktyki studenckie. Seminarium podsumował i zamknął prezes PTE Oddziału w Poznaniu prof. Ryszard Kamiński, który, przywołując słowa patrona UAM Adama Mickiewicza Młodości ty nad poziomy wylatuj, zaakcentował potrzebę wyróżniania się na rynku pracy przez absolwentów wyjątkowymi umiejętnościami i kompetencjami, co ułatwia zdobycie pracy na miarę oczekiwań. Grażyna Teresa Milewska Przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego seminarium naukowego Młodzi na rynku pracy. 64

65

66

Strategia Wydziału Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Lata 2012-2020

Strategia Wydziału Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Lata 2012-2020 Strategia Wydziału Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Lata 2012-2020 1 Spis treści 1. Misja WNP. 3 2. Cele strategiczne.. 4 3. Operacjonalizacja celów strategicznych..5 4. Cel

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH I. Wprowadzenie Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia Podpisanie przez Polskę w 1999 roku Deklaracji

Bardziej szczegółowo

Preambuła. 1 Podstawa prawna

Preambuła. 1 Podstawa prawna Załącznik do Zarządzenia nr 28/2009 Rektora WSP TWP w Warszawie Preambuła Jednym z głównych warunków właściwej realizacji zadań i wypełniania Misji oraz realizacji strategii Uczelni jest istnienie Wewnętrznego

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU WYŻSZEJ SZKOŁY HANDLOWEJ IM. B. MARKOWSKIEGO W KIELCACH NA LATA 2012-2017 WYDZIAŁ ZAMIEJSCOWY W TARNOBRZEGU

STRATEGIA ROZWOJU WYŻSZEJ SZKOŁY HANDLOWEJ IM. B. MARKOWSKIEGO W KIELCACH NA LATA 2012-2017 WYDZIAŁ ZAMIEJSCOWY W TARNOBRZEGU STRATEGIA ROZWOJU WYŻSZEJ SZKOŁY HANDLOWEJ IM. B. MARKOWSKIEGO W KIELCACH NA LATA 2012-2017 WYDZIAŁ ZAMIEJSCOWY W TARNOBRZEGU 4.1.1. Cel operacyjny: Przygotowanie i wdrożenie programów nauczania opartych

Bardziej szczegółowo

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej jeden z 13 wydziałów Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Od kilkunastu lat główną siedzibą Wydziału oraz Instytutu

Bardziej szczegółowo

MISJA, WIZJA I STRATEGIA NA LATA 2012-2022

MISJA, WIZJA I STRATEGIA NA LATA 2012-2022 MISJA, WIZJA I STRATEGIA NA LATA 2012-2022 WYDZIAŁU ZARZĄDZANIA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE I. MISJA 1. Wydział Zarządzania WSEiZ w Warszawie kieruje ofertę kształcenia do osób, pragnących

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Program Doskonalenia Nauczycieli Akademickich Uniwersytetu Warszawskiego

Program Doskonalenia Nauczycieli Akademickich Uniwersytetu Warszawskiego NOWOCZESNY UNIWERSYTET - kompleksowy program wsparcia dla doktorantów i kadry dydaktycznej Uniwersytetu Warszawskiego Uniwersytet Otwarty Uniwersytetu Warszawskiego Mały Dziedziniec Kampusu Centralnego,

Bardziej szczegółowo

ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM

ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM Załącznik Nr 9 ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM 1. 1. Okresowa ocena pracy nauczyciela akademickiego obejmuje ocenę wykonywania obowiązków

Bardziej szczegółowo

Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY

Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY projektu Wiedza dla gospodarki (POKL.04.01.01-00-250/09) (współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 11/2015. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku

UCHWAŁA NR 11/2015. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku UCHWAŁA NR 11/2015 Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku w sprawie: zmiany Uchwały Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte Nr 26/2014

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wacław Jarmołowicz Dawid Piątek ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wprowadzenie Celem opracowania jest ogólna charakterystyka przemian w tym przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Makroekonomia II 2. Kod modułu : MEKOII (10-MEKOII-z2-s; 10-MEKOII-z2-ns)

Bardziej szczegółowo

Raport WSB 2014 www.wsb.pl

Raport WSB 2014 www.wsb.pl Studenci, Absolwenci, Pracodawcy. Raport WSB 2014 www.wsb.pl WPROWADZENIE prof. dr hab. Marian Noga Dyrektor Instytutu Współpracy z Biznesem WSB we Wrocławiu Z przyjemnością oddaję w Państwa ręce pierwszy

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku

Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku w sprawie: zasad zatrudniania nauczycieli akademickich na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu 1 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYBORCZY. Kandydata na Rektora Prof. dr. hab. Bronisława Marciniaka

PROGRAM WYBORCZY. Kandydata na Rektora Prof. dr. hab. Bronisława Marciniaka PROGRAM WYBORCZY Kandydata na Rektora Prof. dr. hab. Bronisława Marciniaka MIJAJĄCA KADENCJA 2008-2012 2/38 MIJAJĄCA KADENCJA LICZBA STUDENTÓW I DOKTORANTÓW [tys.] STUDENCI RAZEM: 46,8 RAZEM: 48,4 DOKTORANCI

Bardziej szczegółowo

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH.

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. Konferencja naukowa Oddziału Łódzkiego PTE Franciszek Sitkiewicz KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. W dniach 9 i 10 czerwca 2006r. w hotelu MOŚCICKI w Spale odbyła się

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

GOTOWI DO KARIERY. na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej

GOTOWI DO KARIERY. na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej GOTOWI DO KARIERY na Wydziale Gospodarki Międzynarodowej 1. KANDYDACI Masz otwarty umysł? Rynek Polski to dla Ciebie za mało i chcesz swobodnie poruszać się po gospodarce zglobalizowanego świata, odnosząc

Bardziej szczegółowo

Kierunek Ekonomia Rok I Lp. Przedmioty Blok Wymiar

Kierunek Ekonomia Rok I Lp. Przedmioty Blok Wymiar Kierunek Ekonomia Rok I Semestr 1 Semestr 2 Matematyka wstęp 60 1 30 30 1 Matematyka A 60 6 30 30 E 2 Podstawy statystyki A 60 6 30 30 E 3 Podstawy mikroekonomii A 60 6 30 30 E 4 Podstawy makroekonomii

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku

Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku Uczelniany system zapewnienia jakości kształcenia powinien stanowić jeden z elementów kompleksowego systemu zarządzania jakością, obejmującego wszystkie

Bardziej szczegółowo

METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH

METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH PREZENTACJA SEPCJALNOŚCI: METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH WYDZIAŁ INFORMATYKI I KOMUNIKACJI KIERUNEK INFORMATYKA I EKONOMETRIA SEKRETARIAT KATEDRY BADAŃ OPERACYJNYCH Budynek D, pok. 621 e-mail

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 20/2008 KIEROWNIKA URZĘDU MIASTA LEGIONOWO. z dnia 9 lipca 2008 r. w sprawie wprowadzenia Polityki Kadrowej w Urzędzie Miasta Legionowo

ZARZĄDZENIE Nr 20/2008 KIEROWNIKA URZĘDU MIASTA LEGIONOWO. z dnia 9 lipca 2008 r. w sprawie wprowadzenia Polityki Kadrowej w Urzędzie Miasta Legionowo Ro.0152-20/08 ZARZĄDZENIE Nr 20/2008 KIEROWNIKA URZĘDU MIASTA LEGIONOWO z dnia 9 lipca 2008 r. w sprawie wprowadzenia Polityki Kadrowej w Urzędzie Miasta Legionowo Na podstawie art. 33 ust. 1 i ust. 3

Bardziej szczegółowo

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Profil jednostki, specjalizacja, obszary badawcze Niepubliczna szkoła wyższa o szerokim profilu biznesowym, posiadającą pełne uprawnienia akademickie. Założona w 1993

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Uczelniany System Zapewniania Jakości Kształcenia

Uczelniany System Zapewniania Jakości Kształcenia Załącznik do uchwały nr 84 Senatu UZ z dn. 27.02.2013 r. w sprawie przyjęcia Uczelnianego Systemu Zapewniania Jakości Kształcenia Uczelniany System Zapewniania Jakości Kształcenia 1 1. Uczelniany System

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie i doktorzy habilitowani Prof. dr hab. Stanisław

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA KOLEGIUM JĘZYKÓW OBCYCH POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020

STRATEGIA KOLEGIUM JĘZYKÓW OBCYCH POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 1 STRATEGIA KOLEGIUM JĘZYKÓW OBCYCH POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 2 Gliwice, listopad 2012 Wprowadzenie Strategia Kolegium Języków Obcych Politechniki Śląskiej na lata 2012-2020 została opracowana

Bardziej szczegółowo

STUDIA Z GWARANCJĄ SUKCESU

STUDIA Z GWARANCJĄ SUKCESU Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku ul. Ks.Stanisława Suchowolca 6, 15-567 Białystok

Bardziej szczegółowo

WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA WYDZIAŁU FILOLOGICZNEGO UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO W SZCZECINIE.

WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA WYDZIAŁU FILOLOGICZNEGO UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO W SZCZECINIE. Załącznik do Uchwały wewnętrznego systemu zapewniania jakości kształcenia Rady Wydziału Filologicznego US w Szczecinie z dnia: 11.12.2014 r. WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA WYDZIAŁU FILOLOGICZNEGO

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZEPROWADZANIA OKRESOWEJ OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W UNIWERSYTECIE EKONOMICZNYM WE WROCŁAWIU I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE

ZASADY PRZEPROWADZANIA OKRESOWEJ OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W UNIWERSYTECIE EKONOMICZNYM WE WROCŁAWIU I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE Załącznik nr 1 do Zarządzenia Rektora nr 49/2011 z dnia 26 października 2011 r. ZASADY PRZEPROWADZANIA OKRESOWEJ OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W UNIWERSYTECIE EKONOMICZNYM WE WROCŁAWIU I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA na studiach trzeciego stopnia w dyscyplinie architektura i urbanistyka 1. Koncepcja kształcenia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 1/2015. Rektor. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. z dnia 7 stycznia 2015 r.

ZARZĄDZENIE Nr 1/2015. Rektor. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. z dnia 7 stycznia 2015 r. ZARZĄDZENIE Nr 1/2015 Rektora Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie z dnia 7 stycznia 2015 r. w sprawie zakresu kompetencji Rektora i Prorektorów Na podstawie art. 66 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

DR HAB. AGNIESZKA PAWŁOWSKA, PROF. NADZW.

DR HAB. AGNIESZKA PAWŁOWSKA, PROF. NADZW. DR HAB. AGNIESZKA PAWŁOWSKA, PROF. NADZW. AUTOREFERAT O PRZEBIEGU PRACY ZAWODOWEJ, OSIĄGNIĘCIACH NAUKOWO-BADAWCZYCH, DYDAKTYCZNYCH, W ZAKRESIE KSZTAŁCENIA KADR I ORGANIZACYJNYCH Przebieg pracy zawodowej

Bardziej szczegółowo

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy.

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. VI konferencja Krakowska, Kraków 17-18.06.2013 r. Dlaczego trzeba szukać nowej nazwy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

Fragmenty. Załącznik Nr 20 DODATKOWE WYMAGANIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE OSÓB ZATRUDNIANYCH NA STANOWISKACH NAUCZYCIELI AKADEMICKICH

Fragmenty. Załącznik Nr 20 DODATKOWE WYMAGANIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE OSÓB ZATRUDNIANYCH NA STANOWISKACH NAUCZYCIELI AKADEMICKICH Załącznik Nr 4 do Uchwały Nr 18/2015 Senatu WUM z dnia 23 lutego 2015 r. S T A T U T WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO Przyjęty uchwałą Nr 15/2012 Senatu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego z dnia

Bardziej szczegółowo

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Recenzja dorobku naukowego, dydaktycznego i organizacyjnego dr Krzysztofa Wacha w postępowaniu habilitacyjnym w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

Regulamin ustalania wysokości, przyznawania stypendium doktoranckiego

Regulamin ustalania wysokości, przyznawania stypendium doktoranckiego Załącznik do zarządzenia nr R/0210/64/13 Regulamin ustalania wysokości, przyznawania stypendium doktoranckiego Regulamin został opracowany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Postanowienia ogólne 1.

Rozdział I Postanowienia ogólne 1. REGULAMIN NABORU NA WOLNE STANOWISKA URZĘDNICZE, w tym kierownicze stanowiska urzędnicze w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej Nr 1 w Radomiu 26-600, ul. Kolejowa 22 Rozdział I Postanowienia ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

KUL. Lubelski Jana Pawła II. europeistyka

KUL. Lubelski Jana Pawła II. europeistyka KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II europeistyka 2 europeistyka European Studies www.kul.pl/unia Tryby studiów stacjonarne I stopnia licencjackie (limit miejsc: 60); niestacjonarne I stopnia

Bardziej szczegółowo

Strategia Zapewnienia i Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Pedagogicznym UW

Strategia Zapewnienia i Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Pedagogicznym UW Strategia Zapewnienia i Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Pedagogicznym UW Wydziałowa Strategia Zapewnienia i Doskonalenia Jakości Kształcenia jest powiązana z Uczelnianą Strategią ZZJK oraz

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE. Podstawy realizacji projektu

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE. Podstawy realizacji projektu REGULAMIN STAŻY DLA ABSOLWENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY BIZNESU W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM ORGANIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU GOSPODARKA PRZESTRZENNA KIERUNEK Z WIZJĄ I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Podstawy realizacji projektu

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Zarządzenia Nr 47/2014 Rektora UMCS. Postanowienia ogólne

Załącznik do Zarządzenia Nr 47/2014 Rektora UMCS. Postanowienia ogólne Załącznik do Zarządzenia Nr 47/2014 Rektora UMCS Regulamin przyznawania stypendiów doktoranckich oraz zwiększania stypendium doktoranckiego z dotacji podmiotowej na dofinansowanie zadań projakościowych

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Informacje ogólne

Rozdział I Informacje ogólne R E G U L A M I N zasad i trybu przyznawania stypendiów doktorantom i młodym doktorom w ramach projektu Kwalifikacje dla rynku pracy - Politechnika Lubelska przyjazna dla pracodawcy Rozdział I Informacje

Bardziej szczegółowo

FUNKCJONOWANIE WEWNĘTRZNEGO SYSTEMU ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO-FILOZOFICZNYM

FUNKCJONOWANIE WEWNĘTRZNEGO SYSTEMU ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO-FILOZOFICZNYM Badany obszar FUNKCJONOWANIE WEWNĘTRZNEGO SYSTEMU ZAPEWNIANIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO-FILOZOFICZNYM Procedura Metoda i kryteria Częstotliwość badania Dokumentacja monitorujące Załącznik

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE I. Postanowienia ogólne 1 1. Studia doktoranckie, jako studia trzeciego stopnia umożliwiają uzyskanie zaawansowanej

Bardziej szczegółowo

Program studiów dla kierunku

Program studiów dla kierunku Regulamin praktyk i program praktyk dla kierunku inżynieria bezpieczeństwa zatwierdzony Uchwałą Rady Wydziału Nr 5/000/2014 z dnia 17 stycznia 2014 r. PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM

Bardziej szczegółowo

Misja i Strategia Rozwoju Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego

Misja i Strategia Rozwoju Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego 2011 Misja i Strategia Rozwoju Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Dokument zatwierdzony przez Radę Wydziału Fizyki UW w dniu 29 listopada 2011r. Warszawa, 2011-11-29 Misja i Strategia Rozwoju Wydziału

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów

1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów 1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów 1.1. Nazwa kierunku studiów GOSPODARKA PRZESTRZENNA 1.2. Poziom kształcenia Studia II stopnia 1.3. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 1.4. Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

stanu na koniec okresu Bezrobotni według Osoby do 12 miesięcy nauki ogółem od dnia ukończenia

stanu na koniec okresu Bezrobotni według Osoby do 12 miesięcy nauki ogółem od dnia ukończenia INFORMACJA LOKALNA O ZAWODZIE NAUCZYCIEL JĘZYKA NIEMIECKIEGO (KOD 233011) ANALIZA SYTUACJI NA RYNKU PRACY Zawód Nauczyciel języka niemieckiego to jeden z 2360 zawodów ujętych w obowiązującej od 1 lipca

Bardziej szczegółowo

Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu SEMINARIUM BOLOŃSKIE STUDIA DOKTORANCKIE W ŚWIETLE NOWYCH REGULACJI PRAWNYCH

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI

PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI KIERUNKI ZAMAWIANE 2008-2013 1,2 mld zł z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL) na: zmianę struktury kształcenia (wzrost liczby studentów kierunków technicznych i ścisłych);

Bardziej szczegółowo

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2.1. Ogólne informacje o systemie zarządzania jakością kształcenia System zarządzania jakością kształcenia funkcjonujący na Wydziale Zarządzania i

Bardziej szczegółowo

ANALIZA REJESTROWANEJ SYTUACJI W ZAWODZIE NA RYNKU PRACY

ANALIZA REJESTROWANEJ SYTUACJI W ZAWODZIE NA RYNKU PRACY INFORMACJA LOKALNA O ZAWODZIE SOCJOLOG KOD ZAWODU 263204 ANALIZA REJESTROWANEJ SYTUACJI W ZAWODZIE NA RYNKU PRACY Socjolog to jeden z 2360 zawodów ujętych w obowiązującej od 1 lipca 2010 r. klasyfikacji

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny, planowane zmiany.

Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny, planowane zmiany. Ul. Szkolna 3, 77-400 Złotów, tel. (067) 265 01 85, fax.(67) 265 01 90 Małgorzata Chołodowska NKJO w Złotowie Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny,

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Naukowe Koło Młodego Księgowego

Naukowe Koło Młodego Księgowego STATUT STUDENCKIEGO KOŁA NAUKOWEGO Naukowe Koło Młodego Księgowego Rozdział 1 Postanowienia ogólne 1 Studenckie Naukowe Koło Młodego Księgowego jest organizacją studencką zrzeszającą studentów wszystkich

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek Zapisy pok. 309 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

ZASADY I WYTYCZNE OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH WYDZIAŁU ELEKTRYCZNEGO POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ

ZASADY I WYTYCZNE OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH WYDZIAŁU ELEKTRYCZNEGO POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ ZASADY I WYTYCZNE OCENY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH WYDZIAŁU ELEKTRYCZNEGO POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ (zatwierdzone przez Radę Wydziału Elektrycznego w dn. 22.02.2010r.) Oceny nauczycieli akademickich Wydziału

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych

Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych Zwięzły opis Studia są odpowiedzią na zapotrzebowanie istniejące na rynku pracowników sektora administracyjnego na poszerzanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 22/2011. Rada Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie. z dnia 13 grudnia 2011 r.

UCHWAŁA Nr 22/2011. Rada Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie. z dnia 13 grudnia 2011 r. UCHWAŁA Nr 22/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie uchwalenia planu studiów i ramowych programów przedmiotów na studiach

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) obowiązuje od 01.01.2016 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL 14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL Konkluzje Rady na temat architektury: udział kultury w zrównoważonym rozwoju RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. POWOŁUJĄC SIĘ na Traktat ustanawiający Wspólnotę

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE ODDZIAŁ W BYDGOSZCZY Działalność Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Oddział w Bydgoszczy Polskie Towarzystwo Ekonomiczne w Bydgoszczy Obszar działalności Oddział PTE w

Bardziej szczegółowo

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa.

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa. Jest to obowiązek wyboru przez kierownictwo takich wyborów i działań które przyczyniają się zarówno do dbałości o interes własny (pomnażania zysku przedsiębiorstwa), jak i do ochrony i pomnażania dobrobytu

Bardziej szczegółowo

Szkolnictwo zawodowe a rynek pracy wyzwania, potrzeby, możliwości

Szkolnictwo zawodowe a rynek pracy wyzwania, potrzeby, możliwości Panel Edukacja Jak dostosować szkolnictwo zawodowe do oczekiwań i wymagań rynku pracy? Szkolnictwo zawodowe a rynek pracy wyzwania, potrzeby, możliwości Ireneusz Jabłoński Centrum im. Adama Smitha Warszawa,

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020

STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020 STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020 I. CELE STRATEGICZNE W ZAKRESIE NAUKI I WDROŻEŃ Cel strategiczny 1 - Opracowanie i realizacja

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 Gliwice, luty 2012 r. 1 Wprowadzenie Strategia Wydziału Górnictwa i Geologii Politechniki Śląskiej na lata 2012-2020

Bardziej szczegółowo

www.akademiaefc.pl Organizator

www.akademiaefc.pl Organizator 2015 www.akademiaefc.pl Organizator Opis Akademii EFC Inicjatywa Europejskiego Kongresu Finansowego skierowana do studentów i młodych absolwentów. Motywuje i inspiruje do podejmowania wyzwań oraz aktywnego

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z wykonania na Wydziale Anglistyki czynności dotyczących doskonalenia jakości kształcenia rekomendowanych w roku 2012

Sprawozdanie z wykonania na Wydziale Anglistyki czynności dotyczących doskonalenia jakości kształcenia rekomendowanych w roku 2012 Sprawozdanie z wykonania na Wydziale Anglistyki czynności dotyczących doskonalenia jakości kształcenia rekomendowanych w roku 2012 A. Wstęp Ponieważ Wydział Anglistyki UAM działa jako samodzielny wydział

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek pok. 1018 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Strategia CSR. Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Sierpień 2015 r.

Strategia CSR. Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Sierpień 2015 r. Strategia CSR Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie Sierpień 2015 r. Misja i wartości Grupy Kapitałowej GPW Misja Grupy Kapitałowej GPW Naszą misją jest rozwijanie efektywnych mechanizmów

Bardziej szczegółowo

2 Wszczęcie przewodu doktorskiego

2 Wszczęcie przewodu doktorskiego Regulamin przeprowadzania postępowań o nadanie stopnia doktora nauk prawnych w zakresie prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego Na podstawie art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Zastosowanie informatyki w finansach publicznych Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Mgr Edward Czarnecki Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe)

SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe) Przyjdź i przekonaj się, że droga do sukcesu jest krótsza niż Ci się wydaje! SPECJALNOŚĆ Przedsiębiorstwo i dyplomacja gospodarcza w Europie (Business and economic diplomacy in Europe) Bachelor s degree

Bardziej szczegółowo