Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii psychiatrycznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii psychiatrycznej"

Transkrypt

1 PRACE POGLĄDOWE Tomasz ZYSS 1 Wojciech RACHEL 1,2 Wojciech DATKA 1,2 Dominika DUDEK 1,2 Andrzej ZIĘBA 1,2 Piotr GORCZYCA 3 Robert T. HESE 3 Krzysztof SZWAJCA 1,2 Wojciech PIEKOSZEWSKI 4 1 Klinika Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży, Szpital Uniwersytecki, Kraków Dr med. Maciej Pilecki 2 Klinika Psychiatrii Dorosłych, Collegium Medicum UJ, Kraków Prof. dr hab. med. Andrzej Zięba 3 Katedra i Oddział Kliniczny Psychiatrii, Śląski Uniwersytet Medyczny, Tarnowskie Góry Prof. dr hab. med. Piotr Gorczyca 4 Pracownia Wysokorozdzielczej Spektrometrii Masowej, Zakład Chemii Analitycznej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków Prof. dr hab. med. Wojciech Piekoszewski Dodatkowe słowa kluczowe: przezczaszkowa stymulacja magnetyczna psychiatria terapia Additional key words: transcranial magnetic stimulation psychiatry treatment Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii psychiatrycznej Transcranial magnetic stimulation in psychiatric therapy Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS) jest jedną z najnowszych technik fizykalnego leczenia w psychiatrii. Jej zaletą jest bezbolesność, bezinwazyjność oraz brak wywoływania efektu drgawkowego. Do praktyki klinicznej technika TMS została wprowadzona w 1985 r. - pierwotnie jako metoda diagnostyczna w neurologii. W okresie późniejszym TMS stała się cennym narzędziem w podstawowych badaniach neurofizjologicznych, neuropsychologicznych oraz klinicznych. W 1994 r. pojawiły się pierwsze publikacje nad wykorzystaniem TMS w terapii depresji i schizofrenii. Badania nad skutecznością terapeutyczną TMS natrafiają na pewne trudności i ograniczenia: trudne do określenia miejsce stymulacji, brak możliwości doboru optymalnych parametrów stymulacji, trudność w zapewnieniu warunków podwójnie ślepej próby, itd. Przez dwie dekady TMS stosowana była w terapii zaburzeń nastroju oraz psychoz bardziej na zasadzie uzusu, niż potwierdzenia ewidentnej skuteczności. Ostatnio jednak grupa ekspertów europejskich przedstawiła opracowanie, w którym uznali TMS za metodę skuteczną w terapii depresji oraz schizofrenii - podając warunki optymalnej stymulacji. Transcranial magnetic stimulation (TMS) is one of new techniques of the physical treatment in psychiatry. Its advantage is painlessness, so as lack of invasiveness and evoking a convulsive effect. The technique of TMS was introduced into the clinical practice in originally as a diagnostic method in neurology. Later TMS became a valuable tool in the basic research in neurophysiology and neuropsychology, so as in clinical examinations. In 1994 the first papers on TMS application in therapy of depression and schizophrenia were published. The research on the therapeutic TMS effectiveness encounters certain problems and restrictions: difficulties in determining a place of the stimulation, lack of the possibility of the selection of optimal parameters for the stimulation, problem in guarantying optimal conditions for the double-blind study, etc. During the last two decades TMS was applied in therapy of mood disorders and psychoses more on the principle of consuetude, than confirmations of the evident effectiveness. However recently a group of European experts presented the study, in which they regarded TMS as the effective method in therapy of depression and schizophrenia - presenting conditions to the optimal stimulation. Adres do korespondencji: Dr n. med. Tomasz Zyss Klinika Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży, Szpital Uniwersytecki ul. Kopernika 21a, Kraków Wstęp W dwóch tekstach [1,2] zaprezentowaliśmy aktualny stan wiedzy i praktykę kliniczną dotyczącą jednej z najstarszych metod terapii biologicznych stosowanych z powodzeniem w psychiatrii jakimi są elektrowstrząsy EW. Mimo swej wysokiej skuteczności i bezpieczeństwa - zabiegi elektrowstrząsowe mają nienajlepszy odbiór społeczny (źle się kojarzą) i wymagają posiłkowania się technikami anestezjologicznymi - co istotnie ogranicza możliwość ich bardziej powszechnego zastosowania. Mimo początkowego entuzjazmu co do potencjalnych możliwości farmakoterapia nie jest w stanie pomóc wszystkim pacjentom z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi. Stąd też - co jest zgodne z naturą postępu w medycynie - trwały i trwają nadal poszukiwania nowych metod o potencjalnym działaniu leczniczym możliwym do wykorzystania w psychiatrii. Pierwszą z tych metod była przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS - transcanial magnetic stimulation), której poświęcona jest niniejsza praca [3]. TMS - informacje ogólne Podobnie jak to było z elektrowstrząsami - historia wykorzystania stymulacji człowieka przy pomocy pola magnetycznego w celach terapeutycznych jest długa. Przez całe tysiąclecia wykorzystywano naturalne źródła pola magnetycznego jakim jest magnetyt (magnes), a od kilku stuleci próbuje się wykorzystywać aparaty generujące sztuczne pole magnetyczne (elektromagnesy) [4]. Najnowsza epoka w magnetycznej stymulacji układu nerwowego wiąże się z badaniami grupy naukowców z Uniwersytetu w Sheffield. W 1985 r. Barkerowi, Jalinousowi i Freestonowi - udało się dokonać efektywnej stymulacji komórek nerwowych mózgu człowieka [5]. Zastosowane parametry stymulacji okazały się być efektywne do przeprowadzania fizjologicznego pobudzenia neuronu. Zaletą 371

2 metody stymulacji magnetycznej była/jest jej nieinwazyjność, pozostawanie osoby/ pacjenta poza układem elektrycznym stymulatora i duże bezpieczeństwo metody. Impuls magnetyczny jest na tyle silny, że był w stanie dotrzeć na głębokość przynajmniej kory mózgowej (położonej na głębokości około 1,5-2 cm od powierzchni głowy) oraz pobudzić - już na drodze tzw. wtórnie indukowanych prądów wirowych określone obszary powierzchni mózgu [6]. Zasadniczo TMS nie wywołuje czynności napadowej - jej wyzwolenie jest uznawane za najpoważniejszy objaw niepożądany, czyli powikłanie stymulacji TMS [7]. Stworzona przez Barkera i in. technika TMS była początkowo (i jest do nadal) wykorzystywana jako metoda diagnostyczna w neurologii - do badania szybkości przewodzenia w drogach (badanie tzw. ruchowych/ motorycznych potencjałów wywołanych / MEP - motor evoked potentials/) [8]. Ze względu na swoje liczne zalety metoda TMS stała się cennym narzędziem rozmaitych badań klinicznych i eksperymentalnych, gdzie dokonywano stymulacji innych niż okolica ruchowa obszarów mózgowia - ośrodków słuchowych, mowy, wzroku, czuciowych i innych [9-11]. Nazwa TMS wskazuje, iż technika stymulacji magnetycznej służy do stymulacji mózgu. W rzeczywistości można ją stosować do drażnienia korzeni nerwowych czy nerwów obwodowych [12]. Badania ujawniły, iż częstotliwość stymulacji magnetycznej TMS (=częstotliwość generowania impulsów magnetycznych) odpowiedzialna jest za wywoływanie odmiennych efektów biologicznych - za pobudzenie (excitatory effect) lub hamowanie (inhibitory effect) stymulowanych struktur mózgowia [13]. Rodzaj efektu zależy od okolicy stymulacji (przewagi stymulujących lub hamujących układów neuroprzekaźnikowych w okolicy stymulacji), a przede wszystkim od częstotliwości stymulacji. Ogólnie przyjmuje się, iż stymulacja niskoczęstotliwa (do 1 Hz) powoduje zmniejszenie pobudliwości (efekty hamowania), a stymulacja wysokoczęstotliwa - powyżej 1 (5) Hz skutkuje efektami pobudzenia i torowania [14,15]. Pojawienie się stymulatorów magnetycznych pozwalających na tzw. wysokoczęstotliwą stymulację (rtms - repetitive rapie rate TMS) datuje się na około 1990 r. [16]. Mimo względnie dużych wymiarów geometrycznych cewki - aktywny obszar pobudzenia pod nią jest stosunkowo mały - co pozwala na przeprowadzanie stymulacji niemal ogniskowych [17]. Podana właściwość znalazła zastosowanie w procedurach precyzyjnego mapowania położenia rozmaitych funkcji na powierzchni kory mózgu człowieka. Wspomniana powyżej technika badania MEP znalazła zastosowanie w diagnostyce neurologicznej w przypadku całego szeregu schorzeń ośrodkowych dróg ruchowych, a zwłaszcza w stwardnieniu rozsianym (MS), stwardnieniem zanikowym bocznym (SLA), a także w różnego typu ataksjach, chorobie Parkinsona i pląsawicy Huntingtona, spondylopatiach, mielopatiach, guzach rdzenia i kanału kręgowego, syringomielii, niedoborach witaminy B12, uszkodzeniach rdzenia, korzeni nerwowych, splotów nerwowych i nerwów rdzeniowych, jak również nerwów czaszkowych, schorzeniach jąder podstawnych, guzach mózgu, udarach. Podejmowane były próby stymulacji móżdżku i pnia mózgu. Za pomocą stymulacji TMS możliwe jest również badanie funkcji ciała modzelowatego oraz funkcji neuronów lustrzanych [18-20]. Liczne badania podnoszą, iż stymulacja TMS (głównie szybko-częstotliwa rtms) stymuluje i/lub nasila zjawiska plastyczności w obrębie kory mózgowej - szczególnie te warunkowane mechanizmem długotrwałego wzmocnienia synaptycznego (LTP - long term potentiation) [21]. Badania nad modyfikacją plastyczności w obrębie ośrodkowego układu nerwowego stały się przesłanką do podjęcia prób terapeutycznego wykorzystania TMS w rehabilitacji po udarach mózgu, po porażeniu wczesnodziecięcym, w przebiegu choroby Parkinsona - dla zmniejszenia spastyczności. Podjęte zostały próby wykorzystania stymulacji TMS w terapii szeregu schorzeń somatycznych, np. migreny, szumów usznych, choroby Parkinsona, dystonii, skurczu pisarskiego i innych schorzeń układu ruchowego, różnorodnych zespołów bólowych, zespołu pomijania stronnego neglect, jak również jąkania i zespołu tików, a nawet padaczki [22,23]. Zalety TMS (nieinwazyjność, bezbolesność, zasadniczo brak wywoływania czynności napadowej) spowodowały, iż techniką TMS zainteresowali się również psychiatrzy. TMS w terapii zaburzeń psychiatrycznych - technikalia Psychiatrzy, podobnie jak i wcześniej neurolodzy, mając do dyspozycji technikę TMS podjęli się oceny skuteczności TMS w przypadku schorzeń psychicznych. W 1992 r. pierwszy autor niniejszego opracowania postawił hipotezę badawczą o możliwości zastosowania stymulacji TMS jako metody alternatywnej (bezpiecznej, nie wywołującej czynności napadowej, nie wymagającej zastosowania technik anestezjologicznych) do terapii elektrowstrząsowej [24]. W kolejnych latach zaczęły pojawiać się pierwsze publikacje dotyczące zastosowania TMS w dwóch najpoważniejszych grupach zaburzeń psychicznych (depresja, schizofrenia) [25,26]. W ostatnich dwóch dekadach latach opublikowano wyniki bardzo licznych badań klinicznych potwierdzających, iż stymulacja TMS cechuje się pewnym potencjałem terapeutycznym różnych zaburzeniach psychicznych. Siła działania terapeutycznego czynnej stymulacji była wyższa niż stymulacji rzekomej. Efekt ten jest jednak oceniany jako umiarkowany - zwykle nie przekracza siły działania terapeutycznego klasycznych metod stosowanych w danej jednostce chorobowej, a ponadto krótkotrwały. Badania przeprowadzane były na różnie dużych liczebnie oraz różnie homogennych (tak pod względem stosowanej farmakoterapii, jak i rozmaitych parametrów biologicznych oraz parametrów biograficznych) grupach pacjentów. Przeprowadzono również badania nad przewlekłym stosowaniem TMS (follow-up) [27-30]. Badania nad wykorzystaniem stymulacji TMS w psychiatrii natrafiły na szereg okoliczności, które utrudniają stosowanie tej metody w praktyce. Należy do nich: 1. wybór miejsca stymulacji, 2. określenie optymalnych parametrów stymulacji, 3. zapewnienie warunków podwójnie ślepej próby, itd. Ad 1. W przypadku badań MEP czy innych badań neuropsychologicznych - stymulacji magnetycznej poddawane są dokładnie zdefiniowane okolice korowe, o których od dawna wiadomo jakie pełnią funkcje (pierwszo czy drugorzędowa kora ruchowa lub sensoryczna). Tymczasem nadal do końca nie wiadomo, jakie okolice mózgowia pełnią kluczową rolę w etiopatogenezie określonych zaburzeń psychicznych [31]. Z wczesnych badań pochodzących jeszcze z okresu lat 90 ubiegłego wieku badaczom udało się uzyskać pewne efekty przeciwdepresyjne przy stymulacji okolicy lewego czoła (a dokładnie lewej grzbietowo-bocznej okolicy przedczołowej) [32,33]. Badania te zdeterminowały większość późniejszych badań klinicznych nad skutecznością TMS w terapii depresji. Jednakże niezależnie prowadzone badania wykorzystujące techniki czynnościowego neurooobrazowania wykazały, iż istnieją rozliczne okolice, których metaboliczna dysfunkcja jest identyfikowana w rozmaitych subpopulacjach pacjentów chorujących na depresję. Kolejnym problemem jest to, iż wiele z tych okolic nie należy do struktur powierzchownych, lecz głębokich okolic mózgu, które nie są już dostępne stymulacji TMS. Przykładem może być podkolanowa okolica zakrętu obręczy (pole Brodmanna C25), które stało się celem zastosowania kolejnej techniki fizykalnego leczenia w psychiatrii jaką jest głęboka stymulacja mózgu (BDS- deep brain stimulation) [34]. Tym samym wybieranie na sztywno okolicy lewego czoła jako miejsca stymulacji TMS u pacjenta z depresją mija się niejako z celem - istnieje bowiem spore prawdopodobieństwo, iż stymulację taką będzie się przeprowadzało u osoby, u której depresja nie jest wywołana metaboliczną dysfunkcją tej okolicy. Praktycznie więc zastosowanie techniki TMS u pacjentów z depresją powinno wymagać wcześniejszego przeprowadzenia badań wykorzystujących czynnościowe neuroobrazowanie w celu identyfikacji okolicy mającej być celem późniejszej stymulacji magnetycznej. Jak do tej pory przeprowadzono niewiele badań wykorzystujących łączone zastosowanie obu technik - więc trudno jest się wypowiadać o efekcie dodanym proponowanej strategii postępowania [35,36]. W przypadku schizofrenii część badaczy wyszła z czysto neurofizjologicznego schematu funkcjonowania mózgu. Za najlepszy cel do opanowywania omamów słuchowych została uznana lewa skroń (okolica ośrodka czuciowego mowy Wernickego), omamów wzrokowych - okolica potyliczna (pierwszorzędowa kora wzrokowa) czy symptomatyki negatywnej - okolice czołowe (struktury uczestniczące w procesach motywacji, aktywacji, kontrolujące osobowość, relacje interpersonalne, itp.). Są jednak badania, 372 T. Zyss i wsp.

3 iż to inne okolice mogłyby być wybierane przy opanowywaniu wymienionych powyżej objawów klinicznych [37,38]. Z topografią stymulacji magnetycznej TMS wiąże się jeszcze jeden problem. Powyżej stwierdzono, iż TMS prowadzi do niemal punktowej stymulacji powierzchni mózgu. Wykonywanie stymulacji z tzw. ręki (cewka trzymana w ręce lekarza) wydaje się być mało precyzyjna. Są różne techniki, które pozwalają na zwiększenie tej precyzji, a należy do nich np. neuronawigacja [39,40]. Wykorzystanie wszystkich możliwych i potencjalnie pomocnych technik dodatkowych czyni stymulację TMS zarówno drogą jaki trudną do rutynowego zastosowania. Na rycinie 1 znaleźć można zaznaczone okolice, których stymulacja najczęściej prowadziła do wywołania określonych efektów klinicznych. Ad. 2 Zgodnie z powyżej podniesioną informacją o odmiennych biologicznych efektach stymulacji TMS prowadzonej z niskimi i wyższymi częstotliwościami - ponownie należałoby wrócić do konieczności wstępnego wykonywania badań czynnościowych badań neuroobrazowych. Dopiero one byłyby w stanie dostarczyć danych o metabolicznej naturze dysfunkcji okolic korowych dostępnych stymulacji TMS. I tak hypermetaboliczna okolica lewego czoła powinna być poddana stymulacji niskoczęstotliwej w celu zmniejszenia aktywności tej okolicy; z kolei w przypadku tzw. hypofrontalności zasadne byłoby stosowanie pobudzającej stymulacji wysokoczęstotliwej [31]. Amplitudę stymulacji TMS próbuje się dobierać odnosząc się do wcześniej wyznaczanego tzw. progu motorycznego (100% lub nieco powyżej) - uzyskiwanego w trakcie stymulacji okolic motorycznych. Procedura ta ma na celu zapobieżenie nadmiernemu pobudzenia mózgowia z niepożądanym wyzwoleniem czynności napadowej. Niektóry badacze uważają, iż stosowanej tej procedury jest mało co zasadne jako że prób pobudzenia okolicy kory ruchowej jest najniższy a samą symulację TMS stosowaną w psychiatrii przeprowadza się w okolicach odległych od kory motorycznej. Według tych badaczy możliwe jest stymulowanie z niemal maksymalnymi amplitudami dostępnymi dla danego stymulatora [41]. Zasada ta wydaje się być o tyle ważna, iż częstokroć trudno jest uzyskać warunki optymalnej stymulacji w przypadku przeprowadzania stymulacji z ręki czy nawet statywu. Stymulacja magnetyczna nie jest wprawdzie bolesna, ale bywa mało przyjemna - szczególnie w przypadku przeprowadzani stymulacji z wyższymi częstotliwościami i przez dłuższy czas. Z własnych obserwacji wynika, iż pacjent zdradza dość często pewne reakcje, które można by nazwać ucieczkowymi, a polegają one na odsuwaniu głowy od cewki stymulującej [42]. Z wyliczeń matematycznych wynika, iż tzw. indukcja pola magnetycznego (miara amplitudy bodźca) szybko maleje wraz z oddalaniem się od powierzchni cewki [43]. Stąd też oddalanie się głowy od cewki - choćby niewielkie - nie gwarantuje uzyskania w Rycina 1 Preferowane okolice mózgu do uzyskiwania różnorodnych efektów klinicznych w trakcie badań nad TMS [na podstawie różnych badań]. Prefered brain sites for evoking of different clinical effects during TMS studies (based on different publications). odpowiednich parametrów stymulacji, które umożliwiłyby uzyskanie odpowiedniego efektu fizjologicznego, a wtórnie - i klinicznego. W niektórych badaniach opisaną powyżej niedogodność można obejść stosując technikę tzw. sztywnej/ramowej stereotaksji (głowa unieruchomiona jest w specjalnym metalowym stelażu - nie pozwalającym na wykonywanie nią ruchów, w tym odsuwania od cewki stymulującej), której zastosowanie w przypadku pacjentów z zaburzeniami psychiatrycznymi byłby trudne. Ponadto rosnący poziom niedogodności danej terapii dla pacjenta grozi wycofaniem jego zgody na tego rodzaju badane/terapię [3]. Czas pojedynczej serii stymulacyjnej zdaje się być pochodną zasadny proporcjonalności efektu biologicznego do działającej dawki, czyli możliwie długi. W sytuacji gdy kilkusekundowa stymulacja elektryczna stosowana w zabiegach EW powoduje kilkadziesiąt sekund trwającą czynność napadową (forma autostymulacji) - niedrgawkowa stymulacja magnetyczna TMS powinna trwać odpowiednio długo [24]. Zapewnienie wysokiej amplitudy stymulacji, dużej częstotliwości generowania impulsów magnetycznych oraz dłuższego czasu stymulacji ograniczana jest parametrami technicznymi komercyjnych stymulatorów magnetycznych. Czasem zaleca się wykonywanie kilku krótszych serii stymulacji w ciągu dnia. Zalecenie długiego czasu stymulacji dotyczy się również całkowitej ilości przeprowadzanych zabiegów, tj. w różnych badaniach wynosiło od 2 do 4 tygodni. Ad. 3. Podstawową trudnością badań klinicznych nad skutecznością terapeutyczną TMS jest zagadnienie dotyczące możliwości zapewnienia zaślepienia badania klinicznego. Zasada podwójnie ślepej próby jest podstawowym wymogiem prawidłowo przeprowadzanych badań nad nowymi substancjami farmakologicznymi. Wprawdzie opracowano rozmaite techniki pomocnicze pomagające zaślepić badania nad TMS (generatory dźwięku imitujące hałas powstający w czasie samej stymulacji, stymulatory elektryczne skóry symulujące powstające w trakcie TSM wrażenie sensoryczne, cewki do stymulacji rzekomej) - według autorów niniejszej pracy nie ma możliwości uzyskania prawdziwe ślepej próby. Pacjent dość łatwo może zorientować się czy jest poddawany stymulacji magnetycznej czy też nie. Ponadto dodatkowe okoliczności stymulacji (procedura zabiegu, wrażenia sensoryczne, doznania akustyczne, itp.) wydają się być przyczyną powstania możliwego i silnego efektu placebo [44]. TMS w terapii depresji - aspekty kliniczne Historycznie pierwszą publikacją opisującą wyniki zastosowania stymulacji TMS u pacjentów z depresją była praca Höflicha i in. z 1993 r. W badaniu wzięły udział dwie pacjentki z lekooporną depresją. Po 2 tygodniach stymulacji u jednej z pacjenet zaobserwowano poprawę kliniczną pod postacią zmniejszenia się całkowitej punktacji w skali HDRS o 21%. Natomiast u drugiej pacjentki nie doszło do znaczących zmian w stanie klinicznym [25]. W następnym roku pojawiła się kolejna praca nad zastosowaniem stymulacji TMS w terapii depresji. Do badania Grisaru i in. [26] zakwalifikowano 10 pacjentów. Wyniki stymulacji brzmiały następująco: pogorszenie - 1 pacjent, bez efektu - 5 pacjentów, nieznaczna poprawa - 0 pacjentów, umiarkowana poprawa - 4 chorych. Z zestawienia wynika, iż obserwowano pewien niewielki efekt (poprawę) u mniej niż połowy poddanych stymulacji magnetycznej pacjentów. Wkrótce zaczęły pojawiać się badania kontrolowane. Pierwszym znanym badaniem tego typu była praca Pascuala-Leone i in. [33]. W badaniu uczestniczyło 17 pacjentów z rozpoznaniem lekoopornej depresji z objawami psychotycznymi. 5-dniowa stymulacja TMS została przeprowadzona 373

4 również nad lewą okolicą grzbietowo-boczną kory przedczołowej. Kontrolę stanowiła stymulacja rzekoma oraz przeprowadzanie zabiegu stymulacyjnego nad innymi okolicami głowy niż powyżej podana. Autorom udało się uzyskać istotną statystycznie redukcję objawów depresji. Z roku na rok zwiększała się liczba publikacji, przy czym efekty działania TMS u pacjentów z depresją były prezentowany tak w pracach kazuistycznych, jak i tych mających charakter badań otwartych oraz kontrolowanych. Odsetki odpowiedzi wahały się w różnych badaniach w szerokich granicach - od niemal 100% w niektórych badaniach otwartych do kilku procent z badaniach kontrolowanych. Gershon i wsp. [45] wykazali, iż poprawę skuteczności stymulacji TMS można uzyskać przez zastosowanie intensywnego reżimu trwającego dłużej niż 10 dni (10 zabiegów), amplitudy bodźca równej lub większej od wartości motorycznego progu pobudzenia (MT) oraz ponad 1000 impulsów w jednej serii stymulacyjnej (np. > 50 s x 20 Hz). Podobne zalecenia podnieśli ostatnio Galletly i wsp. [46], Hadley i wsp. [47], czy McDonald i wsp. [48]. Znamienita część publikacji klinicznych kończona jest konkluzją o konieczności kontynuowania badań na większych grupach pacjentów oraz ich systematyzacji. Mimo publikacji zapytujących kiedy to stymulacja TMS stanie się w pełni akceptowaną techniką zalecaną i włączoną do schematów terapeutycznych wybranych zaburzeń psychicznych [49,50]- przez dwie dekady TMS stosowana była w leczeniu depresji oraz schizofrenii bardziej na zasadzie uzusu, niż potwierdzenia ewidentnej skuteczności. Sytuacja zmieniła się dopiero w 2014 r., kiedy to ukazała się publikacja zawierająca wytyczne terapeutyczne opracowane przez grupę ekspertów europejskich a dotyczące klinicznego zastosowania stymulacji TMS. Wytyczne zostały opracowane na podstawie wszystkich badań klinicznych opublikowanych do marca 2014 r. Pomimo nieuniknionych niejednorodności w zakresie grup pacjentów poddanych badaniom, stwierdzono istnienie wystarczającej ilość dowodów, które pozwoliły przyjąć istnienie potwierdzonej skuteczności w przypadku działania przeciwdepresyjnego wysokoczęstotliwej stymulacji TMS okolicy lewej grzbietowo-bocznej kory przedczołowej. Podniesiono istnienie prawdopodobnej skuteczności w przypadku działania przeciwdepresyjnego nisko-częstotliwej stymulacji TMS okolicy prawego czoła - działanie przeciwdepresyjne, oraz wysoko-częstotliwej stymulacji lewego czoła - pozytywny wpływ na w przypadku negatywnych objawów schizofrenii. Z kolei nisko-częstotliwą stymulację TMS wykonywaną nad lewą okolicą skroniowo-ciemieniową uznano za potencjalnie skuteczną w opanowywaniu omamów słuchowych. Autorzy opracowania podnieśli konieczność kontynuowania badań nad opracowaniem najbardziej optymalnych protokołów stymulacji TMS, aby mogły być one wdrożone w rutynowej praktyce klinicznej. Wobec powyższego można oczekiwać, iż wykorzystanie TMS w terapii depresji oraz schizofrenii powinno zwiększać się w najbliższych latach, a sama technika przestanie mieć charakter eksperymentalny. Pismiennictwo 1. Zyss T, Datka W, Rachel W, Hese RT, Gorczyca P. et al: Obecne miejsce terapii elektrowstrząsowej. Część 1. kontekst historyczny i podstawy biologiczne. Przegl Lek. 2014; 71: xxx-xxx. 2. Zyss T, Rachel W, Datka W, Hese RT, Gorczyca P. et al: Obecne miejsce terapii elektrowstrząsowej 2 - aspekt kliniczny. Przegl Lek. 2015; zaakceptowane do druku. 3. Zyss T (red.): Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna: w poszukiwaniu nowej metody leczenia depresji. Wydawnictwo Medyczne ɑ-medica press. Bielsko Biała, Häfeli U: The history of magnetism in medicine. W: Anreä W, Nowak H (red.); Magnetism in medicine. A handbook. Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA. Weinheim, 2007: Barker AT, Jalinous R, Freeston IL: Non-invasive magnetic stimulation of human motor cortex. Lancet 1985; 1: Epstein CM, Schwartzberg DG, Davey KR, Sudderth DB: Localizing the site of magnetic brain stimulation in humans. Neurology 1990; 40: Machii K, Cohen D, Ramos-Estebanez C, Pascual- Leone A: Safety of rtms to non-motor cortical areas in healthy participants and patients. Clin Neurophysiol. 2006; 117: Lissens MA, Mc Kay B: Value of motor evoked potentials elicited by magnetic transcranial motor cortex stimulation in the prognosis and follow-up during rehabilitaion of stroke patientents. W: Lissens MA. (red.); Clinical applications of magnetic transcranial stimulation. Peeters Press. Leuven, 1992; Jennum P, Friberg L, Fuglsang-Frederiksen A, Dam M: Speech localization using repetitive transcranial magnetic stimulation. Neurology 1994; 44: Merabet LB, Kobayashi M, Barton J, Pascual-Leone A: Suppression of complex visual hallucinatory experiences by occipital transcranial magnetic stimulation: a case report. Neurocase 2003; 9: Ziemann U: Transcranial magnetic stimulation at the interface with other techniques: a powerful tool for studying the human cortex. Neuroscientist 2011; 17: Weber M, Eisen AA: Magnetic stimulation of the central and peripheral nervous systems. Muscle Nerve. 2002; 25: Bolognini N, Ro T: Transcranial magnetic stimulation: disrupting neural activity to alter and assess brain function. J Neurosci. 2010; 30: Galinowski A: Excitabilité corticale. W: Brunelin J, A., Januel D, Poulet E. (red.); Stimulation magnétique transcrânienne. Principes et applications en psychiatrie. Collection Psychopathologie. Solal Editeur. Marseille 2009 : Chen R, Currà A: Measures of cortical inhibition in health and disease. W: Hallett M, Phillips II LH, Schomer DL, Massey JM. (red.); Advences in clinical Neurophysiology. Electroencephalogr Clin Neurophysiol. 2004; 57: Mäkelä J: A brief history of magnetic stimulation. BioMag Laboratory, HUSLAB, Helsinki University Central Hospital. Helsinki Hernandez-Garcia L, Hall T, Gomez L, Michielssen E: A numerically optimized active shield for improved transcranial magnetic stimulation targeting. Brain Stimul. 2010; 3: Eichhammer P, Langguth B, Landgrebe M, Canavero S, Hajak G: Invasive and non-invasive stimulation for psychiatric conditions. W: Canavero S. (red.); Textbook of therapeutic cortical stimulation. Nova Biomedical Books. New York, 2009: Epstein CM: TMS in epilepsy. W: George MS, Belmaker RH. (red.); Transcranial magnetic stimulation in neuropsychiatry. American Psychiatric Press, Inc. Washington, London 2000: George MS, Nahas Z, Kozel FA, Li X, Yamanaka K. et al: Potential therapeutic uses of transcranial magnetic stimulation in psychiatric disorders. W: Hallett M, Chokroverty S. (red.); Magnetic stimulation in clinical neurophysiology. Elsevier. Butterworth Heinemann. Philadelphia 2005: Boniface S, Ziemann U. (red.): Plasticity in the human nervous system. Investigations with transcranial magnetic stimulation. Cambridge University Press. Cambridge 2003: Lefaucheur JP: Repetitive transcranial magnetic stimulation (rtms): insights into the treatment of Parkinson s disease by cortical stimulation. Neurophysiol Clin. 2006; 36: Cantello R, Rossi S, Varrasi C, Ulivelli M, Civardi C. et al: Slow repetitive TMS for drug-resistant epilepsy: clinical and EEG findings of a placebo-controlled trial. Epilepsia 2007; 48: Zyss T: Czy terapia elektrowstrząsowa musi być wstrząsowa - hipoteza stymulacji magnetycznej mózgu jako nowej terapii psychiatrycznej. Psychiatr Pol. 1992; 26: Höflich G, Kasper S, Hufnagel A, Ruhrmann S, Möller H-J: Application of transcranial magnetic stimulation in treatment of drug-resistant major depression - a report o two cases. Hum Psychopharmacol. 1993; 8: Grisaru N, Yaroslavsky U, Abarbanel J, Lamberg T, Belmaker RH: Transcranial magnetic stimulation in depression and schizofrenia. Eur Neuropsychopharmacol. 1994; 4 (Suppl. 3), 297: P Gaynes BN, Lloyd SW, Lux L, Gartlehner G, Hansen RA. et al: Repetitive transcranial magnetic stimulation for treatment-resistant depression: a systematic review and meta-analysis. J Clin Psychiatry 2014; 75: Lepping P, Schönfeldt-Lecuona C, Sambhi RS, Lanka SV, Lane S. et al: A systematic review of the clinical relevance of repetitive transcranial magnetic stimulation. Acta Psychiatr Scand. 2014; 130: Otani VH, Shiozawa P, Cordeiro Q, Uchida RR: A systematic review and meta-analysis of the use of repetitive transcranial magnetic stimulation for auditory hallucinations treatment in refractory schizophrenic patients. Int J Psychiatry Clin Pract. 2014; 20: Zhang Y, Liang W, Yang S, Dai P, Shen L, Wang C: Repetitive transcranial magnetic stimulation for hallucination in schizophrenia spectrum disorders: A meta-analysis. Neural Regen Res. 2013; 8: Zyss T: Stymulacja TMS w terapii depresji - problem miejsca stymulacji czyli kilka słów o anatomii zaburzeń depresyjnych. Psychiatr Pol. 2013; 47: George MS, Wassermann EM, Williams WA, Steppel J, Pascual-Leone A. et al: Changes in mood and hormone levels after rapid-rate transcranial magnetic stimulation (rtms) of the prefrontal cortex. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1996; 8: Pascual-Leone A, Rubio B, Pallardo F, Catala MD: Rapid-rate transcranial magnetic stimulation of left dorsolateral prefrontal cortex in drug-resistant depression. Lancet 1996; 348: Mayberg HS, Lozano AM, Voon V, McNeely HE, Seminowicz D. et al: Deep brain stimulation for treatment-resistant depression. Neuron 2005: 45: Fitzgerald PB, Oxley TJ, Laird AR, Kulkarni J, Egan GF. et al: An analysis of functional neuroimaging studies of dorsolateral prefrontal cortical activity in depression. Psychiatry Res. 2006; 148: Hajak G, Marienhagen J, Langguth B, Werner S, Binder H. et al: High-frequency repetitive transcranial magnetic stimulation in schizophrenia: a combined treatment and neuroimaging study. Psychol Med. 2004; 34: Martín JL: Review: slow repetitive transcranial magnetic stimulation reduces auditory hallucinations in people with schizophrenia. Evid Based Ment Health. 2007; 10: Cordes J, Falkai P, Guse B, Hasan A, Schneider- Axmann T. et al: Repetitive transcranial magnetic stimulation for the treatment of negative symptoms in residual schizophrenia: rationale and design of a sham-controlled, randomized multicenter study. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2009; 259 (Suppl. 2): Nauczyciel C, Hellier P, Morandi X, Blestel S, Drapier D. et al: Assessment of standard coil positioning in transcranial magnetic stimulation in depression. Psychiatry Res. 2011; 186: Schönfeldt-Lecuona C, Lefaucheur JP, Cardenas- 374 T. Zyss i wsp.

5 Morales L, Wolf RC, Kammer T. et al: The value of neuronavigated rtms for the treatment of depression. Neurophysiol Clin. 2010; 40: Lefaucheur JP, André-Obadia N, Poulet E, Devanne H, Haffen E. et al: French guidelines on the use of repetitive transcranial magnetic stimulation (rtms): safety and therapeutic indications. Neurophysiol Clin. 2011; 41: Zyss T, Zięba A, Dudek D, Datka W, Siwek M. et al: Skuteczność przezczaszkowej stymulacji magnetycznej w leczeniu depresji. Przegl Lek. 2010; 67: Zyss T. (red.): Technika przezczaszkowej stymulacji magnetycznej: zagadnienia aparaturowe. Wydawnictwo Medyczne. Kraków Zyss T: Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna TMS w terapii depresji - zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne. Psychiatr Pol. 2011; 45: Gershon AA, Dannon PN, Grunhaus L: Transcranial magnetic stimulation in the treatment of depression. Am J Psychiatry 2003; 160: Galletly C, Fitzgerald P, Clarke P, Gill S, Burton C. et al: A practical guide to setting up a repetitive transcranial magnetic stimulation (rtms) service. Australas Psychiatry 2010; 18: Hadley D, Anderson BS, Borckardt JJ, Arana A, Li X. et al: Safety, tolerability, and effectiveness of high doses of adjunctive daily left prefrontal repetitive transcranial magnetic stimulation for treatment-resistant depression in a clinical setting. J ECT. 2011; 27: McDonald WM, Durkalski V, Ball ER, Holtzheimer PE, Pavlicova M. et al: Improving the antidepressant efficacy of transcranial magnetic stimulation: maximizing the number of stimulations and treatment location in treatment-resistant depression. Depress Anxiety. 2011; 28: Fitzgerald P: Is it time to introduce repetitive transcranial magnetic stimulation into standard clinical practice for the treatment of depressive disorders? Aust N Z J Psychiatry. 2003; 37: Foucher JR, Luck D, Chassagnon S, Offerlin-Meyer I, Pham BT: What is needed for rtms to become a treatment? Encephale 2007; 33: Lefaucheur JP, André-Obadia N, Antal A, Ayache SS, Baeken C. et al: Evidence-based guidelines on the therapeutic use of repetitive transcranial magnetic stimulation (rtms). Clin Neurophysiol. 2014; 125:

Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej

Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej Bartosz Sawicki, Robert Szmurło, Jacek Starzyński, Stanisław Wincenciak, Instytut Elektrotechniki

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII Dominik Bień ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH BADANIA WYKONANO W KLINICE OTORYNOLARYNGOLOGII

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie przezczaszkowej stymulacji magnetycznej w psychiatrii Applications of transcranial magnetic stimulation in psychiatry

Zastosowanie przezczaszkowej stymulacji magnetycznej w psychiatrii Applications of transcranial magnetic stimulation in psychiatry Rados³aw Magierski, Iwona K³oszewska Aktualn Neurol 2007, 7 (1), p. 32-39 Received: 12.03.2007 Accepted: 16.03.2007 Published: 31.03.2007 Zastosowanie przezczaszkowej stymulacji magnetycznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

O możliwości zastosowania stymulacji magnetycznej TMS w terapii schizofrenii

O możliwości zastosowania stymulacji magnetycznej TMS w terapii schizofrenii REVIEW PAPER O możliwości zastosowania stymulacji magnetycznej TMS w terapii schizofrenii About the possibility of applying of transranial magnetic stimulation TMS in the therapy of schizophrenia Tomasz

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG Alicja Kędzia Katedra i Zakład Anatomii Prawidłowej Akademii Medycznej we Wrocławiu Wojciech Derkowski Poradnia Neurologiczna i Pracownia EEG w Kluczborku Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii depresji zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii depresji zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne Psychiatria Polska 2011, tom XLV, numer 1 strony 117 134 Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii depresji zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Stymulacja przezczaszkowa rtms. w redukcji szumu usznego powstałego na skutek plastyczności. Wzmocnionej synchronizacji

Stymulacja przezczaszkowa rtms. w redukcji szumu usznego powstałego na skutek plastyczności. Wzmocnionej synchronizacji Stymulacja przezczaszkowa rtms w redukcji szumu usznego powstałego na skutek plastyczności Wzmocnionej synchronizacji Stymulacja przezczaszkowa rtms stała się dobrze rozpoznawalną technologią w środowisku

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340.

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. WL Układ nerwowy Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. Klasyfikuj: pielęgniarstwo neurologiczne w WY 160.5. WL 1-102 Wydawnictwa informacyjne

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

Potencjały wywołane w diagnostyce stwardnienia rozsianego

Potencjały wywołane w diagnostyce stwardnienia rozsianego Copyright 2005 Via Medica ISSN 1734 5251 Potencjały wywołane w diagnostyce stwardnienia rozsianego Małgorzata Zielińska Klinika Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi STRESZCZENIE Potencjały wywołane

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL Mateusz Nikodem > WP 2 To provide different possible options of designs for preauthorization studies to assess Relative Effectiveness

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

Sesja inauguracyjna Przewodniczący: prof. dr hab. n. med. Marek Masiak

Sesja inauguracyjna Przewodniczący: prof. dr hab. n. med. Marek Masiak Program XVI Lubelskich Spotkań Naukowych Czwartek Sala A Sala B Sala C 10.05.2012 15.00 16.30 Sesja inauguracyjna Przewodniczący: Marek Masiak Eva Czeskova (Brno, Czechy): Compliance in schizophrenia Marek

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu".

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu. Projekt UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu". Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin określa procedurę i zasady kwalifikacji oraz uczestnictwa w programie Projekt PABLO - Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Czucie proprioceptywne (głębokie) to drugi, poza czuciem powierzchownym,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH Student w ramach realizacji praktyki klinicznej w danej specjalizacji dostępnej w wybranej placówce medycznej, powinien odbywać ją w

Bardziej szczegółowo

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia:

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia: Kwalifikacja do leczenia osteoporozy i kosztoefektywność leczenia osteoporozy w Polsce, polska wersja FRAX konferencja okrągłego stołu podczas IV Środkowo Europejskiego Kongresu Osteoporozy i Osteoartrozy

Bardziej szczegółowo

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum.

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum. Klinika Psychiatrii Dorosłych Akademii Medycznej w Poznaniu, Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK Collegium Medicum w Bydgoszczy, Sekcja Psychofarmakologii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY 1.Kryteria kwalifikacji 1.1 Leczenia interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska Standardy postępowania w chorobach otępiennych Maria Barcikowska Rozwój wiedzy od 1984 1. Przestało obowiązywać rozpoznanie AD przez wykluczenie - fenotyp został ostatecznie zdefiniowany 2. Rozwój metod

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Aktualne możliwości i perspektywy terapii schorzeń neurologicznych i zaburzeń psychicznych przezczaszkową stymulacją magnetyczną serią bodźców

Aktualne możliwości i perspektywy terapii schorzeń neurologicznych i zaburzeń psychicznych przezczaszkową stymulacją magnetyczną serią bodźców : 267 273 doi: 10.5114/fmpcr/60356 PRAE POGLĄDOWE REVIEWS opyright by Wydawnictwo ontinuo Aktualne możliwości i perspektywy terapii schorzeń neurologicznych i zaburzeń psychicznych przezczaszkową stymulacją

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Ratownictwo medyczne Kod kierunku: 12.9 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Hanna Misiołek. Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny

Hanna Misiołek. Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny PCEA-czy wpływa na czas pobytu chorego w szpitalu? Hanna Misiołek Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny ZALECENIA DOTYCZĄCE POSTĘPOWANIA Z BÓLEM POOPERACYJYM

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski

Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski FARMAKOTERAPIA W PSYCIDATRII I NEUROLOOll, 98, 2, 82-87 Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski WPŁYW IMIPRAMINY, DOKSEPlNY I MIANSERYNY NA UKŁAD KRĄŻENIA U CHORYCH NA DEPRESJĘ W STARSZYM

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. Załącznik nr 4 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Przyczyny niepowodzenia stosowania monoterapii LPP Niewłaściwe rozpoznanie padaczki (rodzaju

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego

Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego Lek. Szymon Wałejko, dr hab. med. Tomasz Mazurek, lek. Andrzej Klapkowski Katedra i Klinika Ortopedii i Traumatologii

Bardziej szczegółowo

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną Michał Dwornik 1, Jarosław Oborzyński 2, Małgorzata Tyślerowicz 2, Jolanta Kujawa 3, Anna Słupik 1, Emilia Zych 4, Dariusz Białoszewski 1, Andrzej Klimek 5 Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia

Bardziej szczegółowo

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Zastosowanie neuromobilizacji rdzenia kręgowego i korzeni rdzeniowych w leczeniu niedowładów spastycznych u pacjentów po udarach

Bardziej szczegółowo

Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a

Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a Studia Medyczne Akademii Œwiêtokrzyskiej tom 3 Kielce 2006 Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a Zak³ad Profilaktyki Chorób Uk³adu Nerwowego

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa. smstec@wp.pl

Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa. smstec@wp.pl Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa smstec@wp.pl Wykładowca, członek grup doradczych i granty naukowe firm: Medtronic, Biotronic,

Bardziej szczegółowo

Analiza retrospektywna skuteczności terapii elektrowstrząsami w depresji lekoopornej

Analiza retrospektywna skuteczności terapii elektrowstrząsami w depresji lekoopornej FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 2013, 1, 51 56 Praca oryginalna Original paper MIŁOSZ KRZYWOTULSKI, MARIA CHŁOPOCKA-WOŹNIAK, MARIA ABRAMOWICZ, MACIEJ RÓŻAŃSKI, JANUSZ RYBAKOWSKI Analiza retrospektywna

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

błędnego w terapii depresji

błędnego w terapii depresji Artykuł poglądowy/review article Kilka uwag na temat stosowania techniki stymulacji nerwu błędnego w terapii depresji Some remarks about application of the technique of vagus nerve stimulation in therapy

Bardziej szczegółowo

STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ

STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ PROPOZYCJE ROZWIĄZAŃ PROBLEMÓW Warszawa, 26 kwietnia 2016 r. Projekt badawczy STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ Projekt jest kontynuacją prac badawczych

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 2, s. 215-225. 1,Aleksandra Rutkowska 2. Katedra Neuropsychologii

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 2, s. 215-225. 1,Aleksandra Rutkowska 2. Katedra Neuropsychologii Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 2, s. 215225 1,Aleksandra Rutkowska 2 1 Katedra Neuropsychologii Uniwersytet Warszawski University of Warsaw 2 Instytut Psychologii University of Lodz

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia w zaburzeniach afektywnych

Psychoterapia w zaburzeniach afektywnych FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 2004, l, 125-129 Ewa Habrat-Praglowska Aneks 4 Psychoterapia w zaburzeniach afektywnych II Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność:- Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 195godzin Wykłady: 45godzin,

Bardziej szczegółowo

Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010

Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010 Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010 Podstawową funkcją Pracowni Neurofizjologii Klinicznej, istniejącej przy Katedrze Fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ FIZJOTERAPII NEURO OGICZ K M i l l J l EDWAI TSGHiitCO TERAPEUTYCZNE W FIZJOTERAPII NEUROLOGICZNEJ SUZANNE TBNIC MARTIN MARY KESSLER Redakcja wydania I polskiego Edward Sauiicz E L S E V IE R URBAN&PARTNER

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 Spis treści Przedmowa 11 Wprowadzenie 12 Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 1. ABC anatomii i fizjologii narządu przedsionkowego jako obwodowego receptora układu równowagi 22 2. Badanie otoneurologiczne

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy klinicznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja i pielęgnowanie niepełnosprawnych. Dr hab. n. med. Ireneusz M. Kowalski, prof. UWM

Rehabilitacja i pielęgnowanie niepełnosprawnych. Dr hab. n. med. Ireneusz M. Kowalski, prof. UWM Kierunek: PIELĘGNIARSTWO STUDIA STACJONARNE Jednostka dydaktyczna prowadząca zajęcia: Wydział Nauk Medycznych, Katedra i Klinika Rehabilitacji z Przykliniczną Poradnią Rehabilitacyjną, Wojewódzki Szpital

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Czym jest dyskopatia? Jest to szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości

Bardziej szczegółowo

rening strategii lotorycznych i PNF

rening strategii lotorycznych i PNF Fizjoterapia specjalistyczna rening strategii lotorycznych i PNF Renata Horst li ---- TO P----- SCHOOL Trening strategii motorycznych i PNF Renata Horst We współpracy z Stefanem Hesse Przełożyła Agnieszka

Bardziej szczegółowo

e-mail: marcinjablonski@interia.pl; www.psychiatrakrakow.org Affiliation: University Ignatianum in Cracow Philosophical Faculty

e-mail: marcinjablonski@interia.pl; www.psychiatrakrakow.org Affiliation: University Ignatianum in Cracow Philosophical Faculty CV MARCIN JACEK JABŁOŃSKI M.D., Ph.D. Assistant professor University Ignatianum in Cracow, ul. M. Kopernika 26, 31-501 Krakow, małopolskie, Polska CONTACT DETAILS: e-mail: marcinjablonski@interia.pl; www.psychiatrakrakow.org

Bardziej szczegółowo

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym?

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Piotr Potemski Klinika Chemioterapii Nowotworów Katedry Onkologii Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

TOTALNA ALOPLASTYKA STAWU BIODROWEGO Physiotherapy & Medicine www.pandm.org MŁODA POPULACJA PACJENTÓW POCZĄTEK ZMIAN WIEKU - 36 LAT (JBJS, 77A; 459-64, 1995) ŚREDNIA OKOŁO POŁOWA PACJENTÓW Z AVN WYMAGAJĄCA

Bardziej szczegółowo

Wskazania do elektrostymulacji u chorych z omdleniami w świetle ostatnich wytycznych ESC. Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa

Wskazania do elektrostymulacji u chorych z omdleniami w świetle ostatnich wytycznych ESC. Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Wskazania do elektrostymulacji u chorych z omdleniami w świetle ostatnich wytycznych ESC Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Deklaracja potencjalnego konfliktu interesów (w stosunku do

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTACI FARMACEUTYCZNYCH, MOCY PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DRÓG PODANIA, WNIOSKODAWCÓW, POSIADACZY POZWOLEŃ NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH Państwo członkowskie Podmiot

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych www.aotm.gov.pl Rekomendacja nr 112/2013 z dnia 26 sierpnia 2013 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych w sprawie zasadności wydawania zgód na refundację produktu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Michał Dwornik. Badanie przezskórne EMG

Michał Dwornik. Badanie przezskórne EMG Michał Dwornik Badanie przezskórne EMG Elektromiografia J.V. Basmajian; C.J. De Luca Muscles Alive Their Function Revealed by Electromyogr Williams Wilkins, Baltimore 1985 Powstawanie potencjału elektrycznego

Bardziej szczegółowo

Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny. dziecięcym

Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny. dziecięcym Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny górnej u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym Dr n. med. Anna Czernuszenko Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży w Zagórzu

Bardziej szczegółowo

WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA

WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA Załącznik nr do Zarządzenia Rektora UR Nr 4/0 z dnia 0.0.0r. WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w neurologii i neurologii dziecięcej Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Bardziej szczegółowo

NAUKI W ZAKRESIE OPIEKI SPECJALISTYCZNEJ Neurologia i pielęgniarstwo neurologiczne

NAUKI W ZAKRESIE OPIEKI SPECJALISTYCZNEJ Neurologia i pielęgniarstwo neurologiczne Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo