Sytuacja dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (ADHD) wiek przedszkolny i szkolny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Sytuacja dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (ADHD) wiek przedszkolny i szkolny"

Transkrypt

1 Sytuacja dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (ADHD) wiek przedszkolny i szkolny

2 2 SPIS TREŚCI a.podstawowe informacje dotyczące dziecka z ADHD i jego rodziny...50 b.funkcjonowanie rodziny z nadpobudliwym dzieckiem...53 c.dziecko z ADHD w kontaktach z rówieśnikami...59 d.grupy wsparcia, terapia i leczenie nadpobudliwego dziecka...62 SPIS WYKRESÓW...71 Ankieta...73 WSTĘP Temat mojej pracy nie był przypadkowym wyborem. Nie wynikał też z długich rozmyślań nad nim w stylu: bo przecież o czymś napisać muszę. Nadpobudliwość psychoruchowa dzieci już od kilku lat zajmuje w moim życiu dość ważne miejsce. Pomimo, że nikt z mojej rodziny ani znajomych nie jest obdarzony tym zaburzeniem, zrodziła się u mnie niczym nie uzasadniona chęć poznawania tego zjawiska i zainteresowanie tym problemem, co po części tłumaczy wybór kierunku który wybrałam na studiach. W przyszłości chciałabym pracować z dziećmi z ADHD (pomagać im w przystosowaniu się do otaczającego ich środowiska, by ich codzienne problemy stawały się mniej uciążliwe), z ich rodzicami, którzy często potrzebują wsparcia w dążeniu do lepszego funkcjonowania rodziny, ułatwiania komunikacji między nimi, ukazywania zalet jakie posiadają ich dzieci oraz pomocy, by sami zauważyli, że to, co posiadają ich pociechy, to nie tylko wieczne problemy, kłopoty i zmartwienia. Uważam, że taka praca byłaby dla mnie bardzo rozwijająca, ciekawa i z pewnością niemonotonna oraz mam nadzieję, że przynosiłaby korzyści dla hiperkinetycznych dzieci i ich bliskich. Niestety bardzo często dochodzi do tzw. zaszufladkowania takich dzieci. Zdarza się, że sąsiedzi, nauczyciele, czy nawet rodzina bez zastanowienia i sprawdzenia obarczają nadpobudliwe dziecko winą za jakąś sytuację. Są zdania, że to na pewno jego sprawka. Nie znają, lub nie potrafią zrozumieć problemów z jakimi boryka się dziecko, a swoim zachowaniem i osądami nie ułatwiają mu życia. Wywołują u dzieci poczucie gorszości, braku akceptacji i niską samoocenę. Cierpią na tym również rodzice, którzy chcą dla swoich dzieci jak najlepszego życia i martwi ich to w jaki sposób są one traktowane, a niejednokrotnie posądzani są o nieumiejętne wychowywanie. Zarówno

3 3 dla dzieci, jak i ich rodziców, kontakty z otoczeniem, rówieśnikami są niezwykle ważne. Szkoła i sama nauka, to słowa które z pewnością dużej większości nadpobudliwych dzieci nie kojarzą się pozytywnie. Brak koncentracji, nieodparta chęć ruchu często nie pozwalają na poprawne wykonanie zadania lub jego dokończenie, na siedzenie w ławce i słuchanie nauczyciela starającego się przekazać tak ważne informacje. Niniejsza praca składa się z czterech rozdziałów. Dwa pierwsze to część teoretyczna, a pozostałe dwa część empiryczna. W rozdziałach teoretycznych poruszyłam sprawy dotyczące charakterystyki i przyczyn nadpobudliwości, typowych problemów dziecka z ADHD, rodzin tych dzieci, sposobów diagnozowania i terapii, kontaktów z rówieśnikami, nauki oraz konsekwencji związanych z tym zaburzeniem. Rozdział trzeci empiryczny przedstawia metodę i technikę jaką posłużyłam się w badaniach. Zawarłam tam również cele badań oraz charakterystykę grupy badawczej. Rozdział czwarty jest uwieńczeniem badań, przedstawieniem i omówieniem wyników które uzyskałam. Badania, które przeprowadziłam, opierały się na metodzie sondażu diagnostycznego, a wykonałam je przy pomocy internetowej ankiety, by móc zapewnić anonimowość, wygodę i niezależność czasową. Osobami wypełniającymi kwestionariusz byli rodzice nadpobudliwych dzieci. To właśnie od nich chciałam uzyskać odpowiedzi na najbardziej nurtujące mnie pytania. Zależało mi na informacjach z ich codziennego życia, jak wyglądają kontakty ich dzieci z otoczeniem, czy korzystają z pomocy specjalistów, grup wsparcia, leczenia farmakologicznego itp. Starałam się, aby moja praca, dla kogoś kto będzie ją czytał, była źródłem podstawowych i najistotniejszych informacji o tym zaburzeniu. Przedstawiłam główne pojęcia związane z nadpobudliwością psychoruchową oraz jej charakterystykę. Problem ten nie jest nowym zjawiskiem ani też wytworem naszej cywilizacji, dlatego też starałam się wyjaśnić przyczyny, które powodują jego występowanie oraz krótką historię.

4 4 ROZDZIAŁ I PODSTAWOWE WIADOMOŚCI NA TEMAT ADHD 1. Pojęcie i charakterystyka zespołu ADHD Zespół ADHD jest znany na świecie od ponad 150 lat. Znaczącą osobą w kwestii tego zaburzenia był George Still, który w 1904 roku, jako pierwszy zajął się badaniem dzieci nadpobudliwych emocjonalnie. Dzieci poddane jego badaniom miały trudności ze skupieniem się, a ich emocjonalność była znacznie podwyższona. Still uważał, że takie niepohamowane zachowania mogą być dziedziczne lub mogą mieć podłoże biologiczne. Dzięki temu badaczowi zaczęto podejmować dalsze analizy, prace i badania poświęcone temu zjawisku 1. Do określenia ADHD stosowano już wielu terminów tj. zespół minimalnego uszkodzenia mózgu, zespół minimalnej dysfunkcji mózgu, zespół nadruchliwości, zespół hiperkinetyczny, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zespół zaburzeń hiperkinetyczno-odruchowych czy zaburzenie z deficytem uwagi i hiperaktywnością 2. Nazwa, która najczęściej stosowana jest przy określaniu ADHD pochodzi od angielskiej nazwy tego zjawiska Attention Deficit Hyperactivity Disorder i oznacza nadpobudliwość psychoruchową z zaburzeniami koncentracji uwagi 3. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej jest ostatnio powszechnym problemem u dzieci w wieku szkolnym. Z mediów, z rozmów prowadzonych z rodzicami i nauczycielami wynika, że w XXI w. znacznie wzrosła liczba dzieci z zaburzeniami 1 K. Herda; O dzieciach Indygo, czyli ADHD bez tajemnic. Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 2007, s J. Arcelus, A. Munden; ADHD nadpobudliwość ruchowa. Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2006, s J. Tylżanowska-Kisiel; ADHD. Wydawnictwo Helion, Gliwice 2008, s. 14.

5 5 nadpobudliwości psychoruchowej. Zastanawiano się, czy nie jest to efekt rozwoju cywilizacji, czy dzieci nie stają się bardziej nerwowe, a przez to nadpobudliwe. Przeprowadzone pod kątem wzrostu liczebności dzieci z ADHD badania wykazały, że nie doszło do istotnego przyrostu liczby osób dotkniętych tym zaburzeniem 4. Prawdą jest jednak to, że w szkołach występuje coraz więcej dzieci, które mają problemy z zachowaniem. Jednak nie każdy przejaw nadpobudliwości jest objawem ADHD, a złego, czy niegrzecznego zachowania nie można tłumaczyć nadpobudliwością. Dzieci reagują bardzo różnie na sytuacje zewnętrzne i niestety bardziej emocjonalnie niż dorośli, podatne są na stres. Zachowania osób dorosłych uznają za pewien wzór, model postępowania, co powoduje, że tryb ich życia staje się szybszy, działania są bardziej chaotyczne, zdarza im się podnosić głos czyli upodabniają się przy wszystkich możliwych okazjach i czynnościach do osób dorosłych. Objawy nadpobudliwości nie są zależne od woli dziecka, czy też oddziaływań zewnętrznych nie jest to więc wynik złego charakteru, ani też braku lub nieumiejętnego wychowania. Jest to zaburzenie o podłożu biologicznym 5. Według ekspertów ADHD rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie, a jego objawy ukazują się przed 7 rokiem życia. Pojawiają się one głównie przed ukończeniem 5 lat, a czasem widoczne są już około 2 roku życia. W wieku przedszkolnym dość ciężko jest ostatecznie ocenić, czy dziecko ma ADHD. Przedszkolaki na ogół są żywiołowe, ruchliwe, szczególnie na początku przebywania w placówce przedszkolnej, gdzie wszystko jest dla nich nowe, wszystko chciałyby poznać, zobaczyć i dotknąć. Zaburzeń związanych z koncentracją niestety w wieku przedszkolnym raczej nie można ocenić, ponieważ w tym wieku nie wymaga się jeszcze od dzieci dłuższej, monotonnej pracy. Jednak im szybciej zespół hiperkinetyczny zostanie poprawnie zdiagnozowany, tym łatwiej i skuteczniej można pomóc dziecku. Z badań i obserwacji przedszkolaków z ADHD wynika, iż najbardziej zaburzony w tym wieku jest rozwój kontaktów z rówieśnikami. Pomimo, że ciężko jest ocenić w wieku przedszkolnym na podstawie obserwacji, czy dane dziecko jest nadpobudliwe, czy też nie, bardzo dużo czasu poświęca się dzieciom podejrzewanym o występowanie u nich zespołu ADHD. Takie działania doprowadzają do zmniejszenie ilości i nasilenia mogących wystąpić w 4 A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007, s J. Arcelus, A. Munden; ADHD, op. cit., s. 9.

6 6 przyszłości powikłań związanych z zaburzeniem, m.in.: złego funkcjonowania w szkole i w życiu dorosłym, czy niskiej samooceny. Czasem twierdzi się, że pierwsze objawy ADHD można zaobserwować krótko po narodzinach dziecka, np. mniejsze zapotrzebowanie na sen, płaczliwość, zaburzenie łaknienia. Jednak tak samo, jak nadmierna ruchliwość u dziecka, które rozpoczyna naukę chodzenia, a później doskonali tę sztukę, tak i takie zachowania nie muszą mieć żadnego związku z nadpobudliwością i mogą ustąpić nie pozostawiając po sobie śladu 6. Do objawów ADHD zaliczmy: kłopoty z kontrolą własnej impulsywności, nadmierną aktywność ruchową, zaburzenia koncentracji uwagi. To, że dziecko jest niespokojne, bojaźliwe, obdarzone żywym temperamentem, agresywne, ma problemy w porozumiewaniu się, nie potrafi samodzielnie się bawić, łamie normy i zakazy, nie oznacza od razu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Cechy te nie są wyznacznikiem, czy objawem tego zaburzenia. U dzieci z zespołem ADHD, zachowania tego typu są bardziej nasilone niż u innych osób w tym samym wieku i na tym samym poziomie rozwojowym, jednak zawsze należy pamiętać o tym, że istnieje wiele problemów zdrowotnych i psychologicznych, które mogą powodować, iż dzieci są niespokojne, słabo się koncentrują, nie słuchają sygnałów z otoczenia. Objawy tego typu mogą być związane także m.in. z: nadczynnością tarczycy, alergiami, lękami, depresjami, czy też zespołem dziecka maltretowanego. O ADHD nie możemy mówić również w sytuacji, gdy dziecko jest bardzo żywe, nieuważne i impulsywne, ale nie przeszkadza to jemu samemu oraz bliskiemu otoczeniu, jego wyniki w nauce i zachowanie są zadowalające. Objawami możemy nazwać dopiero te cechy, które powodują, że dana osoba wyraźnie różni się od innych, utrudniają one funkcjonowanie jej samej i otoczeniu w którym przebywa. To właśnie nasilenie takich cech, powoduje różnice między dziećmi z ADHD, a spokojnym, normalnym dzieckiem 7. W zależności od objawów, ADHD możemy podzielić na typy: Typ nieuważny dzieci z oznakami nadaktywności umysłowej, dodatkowo mogą być nadmiernie impulsywne. Typ nadaktywny-impulsywny cechuje się niespożytą energią, ich działania mogą doprowadzać do problemów edukacyjnych i towarzyskich. 6 A. Bryńska, A. Pisula, M. Skotnicka, A. Kołakowski, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s Ibidem, s

7 7 Typ połączony dzieci o cechach dwóch powyższych grup 8. Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo mają te same cele co ich rówieśnicy, jednak realizują je inaczej, nie potrafią przemyśleć reakcji jakie mogą wystąpić, ani przewidzieć konsekwencji swojego działania. Do rozwiązania celu obierają tę drogę, która najszybciej przyjdzie im na myśl, działając głównie pod wpływem impulsu. Dzieci z ADHD wiedzą co powinny zrobić, ale często nie potrafią zapanować nad swoimi reakcjami i emocjami. Pomysł powoduje natychmiastowe działanie, a znajomość ogólnie przyjętych normy, czy reguł, nie eliminuje kłopotów z zastosowaniem się do nich. Nadpobudliwe dzieci często, zupełnie nieumyślnie, wtrącają się do prowadzonych przez innych rozmów, niszczą zabawki, robią rzeczy, które już kilkakrotnie były im zabronione. Jest to spowodowane brakiem umiejętności przewidywania własnych czynności. Natychmiastowa ocena, pochwała lub nagana jest niezbędnym elementem. Jeśli zachowanie dziecka nie zostanie poddane ocenie w krótkim odstępstwie czasowym nie będzie potrafiło ono połączyć kary, czy nagrody ze swoim zachowaniem, co nie da mu możliwości wyciągnięcia wniosków ze swojego postępowania, a co za tym idzie poprawienia zachowania. Bardzo ważne jest dla rodzica i nauczyciela by potrafili rozpoznawać, kiedy dziecko robi coś specjalnie, a kiedy po prostu nie zadziałały jego instynkty. Planowanie pracy, jej samodzielne wykonanie, to dla nich ogromny kłopot. Dzieci mają problem z przypomnieniem sobie co mają zrobić, co już zrobiły, gdzie znajduje się rzecz, której potrzebują do wykonania zadania, czy polecenia itp. Aby ich zamierzenia mogły zostać odpowiednio wykonane, a wyznaczony cel osiągnięty (nie ważne, czy jest to zabawa, czy odrabianie pracy domowej), muszą potrafić wykonywać pewne czynności. Bardzo ważne jest by dziecko umiało cofać się w myślach (po to by pamiętało i przypominało sobie jaki jest jego cel), wybiegać w myślach do przodu (by móc przewidzieć pewne sytuacje i podpowiedzieć sobie drogę postępowania), powstrzymać swoje emocje i motywować samego siebie do działania. Dzieci nadpobudliwe mają z tym ogromne problemy. Gdy karze im się coś przerwać i zająć inną czynnością, robią to z trudnościami, gdy same czegoś chcą, działania ich są natychmiastowe. W sytuacji, gdy są czymś bardzo zaabsorbowane, gdy robią coś, co sprawia im dużą przyjemność (np. gra komputerowa, oglądanie telewizji), 8 F. J. O Regan; Jak pracować z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Wydawnictwo Liber, Warszawa 2005, s. 13.

8 8 potrafią się nad tym długo skupiać, czyli zupełnie inaczej, niż gdy są do czegoś nakłaniane, gdy wykonują coś nudnego, czy mało przyjemnego 9. W porównaniu z innymi dziećmi w tym samym wieku i na podobnym etapie rozwojowym u dzieci z ADHD występuje nieuzasadniona, nadmierna aktywność ruchowa, najczęściej nazywana nadruchliwością. Dziecko nadpobudliwe nie może przez dłuższy czas usiedzieć w jednym miejscu, np. w trakcie lekcji chodzi po sali w momencie gdy nauczyciel tłumaczy zadanie, podczas wizyty znajomych rodziców w domu, biega bez opamiętania potrącając przedmioty czy też samych gości. Nawet, gdy siedzi na miejscu, nie potrafi skupić swojej uwagi np. na wspomnianym wcześniej nauczycielu. Macha nogami, bawi się rzeczami, które znajdują się w zasięgu jego rąk. W odróżnieniu od innych dzieci, nie potrafi ono oprzeć się pewnym zachowaniom, robiąc to właściwie nieświadomie. Uwaga, która powinna być skupiona na określonej osobie, czynności, czy też rzeczy, jest zaburzona. Powodem tego jest niewystarczająco wykształcona wybiórczość uwagi u dziecka, które skupia się na przypadkowym bodźcu przeważnie na tym, który jest nowy, bardziej widoczny, głośny. W trakcie odrabiania lekcji takim bodźcem może stać się przejeżdżający samochód, szczekający pies, leżąca na biurku zabawka lub zeszyt z innego przedmiotu. Zachowania tego typu są zupełnie niezależne od dziecka. Dzieci z ADHD rozpraszają się dużo szybciej i łatwiej od pozostałych, bodziec może być dużo słabszy, mniej widoczny, by skutecznie i na długo przeszkodzić w wykonywaniu zadania. Klasyfikacja bodźców jest dla nich niezwykle trudna. Każdy z nich, w odczuciu nadpobudliwego dziecka może okazać się równie ważny i ciekawy. Pojawia się wtedy problem, by z otaczających sygnałów wybrać tylko ten, który powinien być w tym momencie najistotniejszym, ten na którym powinno skupić uwagę 10. Stopień, w jakim występujące objawy przeszkadzają, utrudniają życie dziecku i jego otoczeniu (dorosłym i rówieśnikom), zależy głównie od wymagań i tolerancji tego właśnie otoczenia. Bardzo często pojawiają się różnice w relacjach rodziców dzieci z ADHD i np. nauczycieli mających z nimi kontakt. Rodzice, to osoby które codziennie stykają się z tym młodym, niespokojnym człowiekiem. Są właściwie przyzwyczajeni do pewnego rodzaju zachowań nauczyli się z tym żyć. Kontakt nauczyciela z 9 A. Kołakowski, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci. Wydawnictwo Bifolium, Lublin 1999, s A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s

9 9 nadpobudliwym uczniem jest w pewien sposób ograniczony. Spotykania odbywają się w określonym miejscu i czasie. Nauczyciel nie jest w stanie poświęcić dziecku tyle czasu co rodzic, nie jest z nim tak emocjonalnie związany, więc w jego odczuciach i relacjach zachowanie dziecka może być odbierane zupełnie inaczej. Zdarza się również tak, że objawy nadpobudliwości występują tylko w określonym miejscu (szkoła, dom itp.). Z pewnością nie jest to ADHD. Podobnie jest, gdy dziecko, które wcześniej było umiarkowanie spokojne, nagle zaczyna przejawiać zachowania nadpobudliwości. Wówczas należałoby zastanowić się nad czynnikiem, który może wywoływać w dziecku pewien rodzaj zachowania. Taka nagła zmiana w zachowaniu, może być wynikiem reakcji na jakieś trudne wydarzenia, lub sygnałem, że dziecko cierpi na jakąś chorobę somatyczną, neurologiczną czy psychiczną 11. Problem ADHD można również rozpatrywać w rozróżnieniu na płeć. Kiedyś uznawano, że zespół nadpobudliwości psychoruchowej bardzo rzadko występuje u dziewcząt oraz, że nie stanowi on wyraźnego problemu klinicznego. Obecnie wiadomo, że jest to błędna teoria. Faktem jest, że ADHD jest zjawiskiem i połowę rzadszym u dziewcząt, niżu chłopców w tym samym wieku, jednak w obu przypadkach stanowi równie poważny problem kliniczny. Pierwsze objawy ADHD u dziewcząt widoczne są później (średnio o rok) niż u chłopców. Dziewczęta z ADHD przejawiają większe zaburzenia koncentracji uwagi, mają mniej objawów nadruchliwości i nadmiernej impulsywności oraz rzadziej zachowują się agresywnie w porównaniu z chłopcami, dlatego w takiej sytuacji zaburzenie to często nazywane jest ADD, czyli zaburzenie koncentracji uwagi bez nadruchliwości. ADD i ADHD to bardzo podobne stany różniące się jedynie występowaniem lub brakiem nadruchliwości 12. Dziewczynki bardzo często odbierane są jako osoby nieuporządkowane, nieodpowiedzialne, które źle radzą sobie w trudniejszych sytuacjach. Dziewczęta mają stosunkowo mniej kłopotów z nauką i konfliktów w szkole niż chłopcy. Jednak niestety niewiele im to pomaga. Stereotyp grzecznej dziewczynki powoduje, że przez nauczycieli i innych dorosłych postrzegane są często dużo gorzej niż nadpobudliwi chłopcy, co wywołuje u nich stres oraz problemy psychologiczne, które nie mijają wraz z objawami ADHD. U nadpobudliwych dziewcząt, tak samo jak i u chłopców, istnieje większe ryzyko występowania np. zachowań opozycyjno buntowniczych, zaburzonych zachowań (np. 11 A. Kołakowski, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; Nadpobudliwość, op. cit., s J. Arcelus, A. Munden; ADHD, op. cit., s. 8.

10 10 kradzieże), depresji, czy uzależnień. Dziewczęta z ADHD, bardziej od swoich rówieśniczek narażone są na stres i pojawienie się zaburzeń lękowych, gorzej radzą sobie w kontaktach społecznych, częściej są agresywne w stosunku o innych. Jako kobiety są dużo gorszymi kierowcami, wymuszającymi pierwszeństwo i nie stosującymi się do bezpiecznej prędkości. Bardzo niepokojący jest fakt, że 50% dziewczyn z nadpobudliwością miewa myśli samobójcze, a 25% z nich doprowadzało już u siebie do samouszkodzeń. Dużo częściej niż chłopcy narażone są na pojawienie się zaburzeń lękowych, uzależnianie od alkoholu, czy narkotyków 13. Wśród lekarzy i psychologów od lat toczy się spór, czy ADHD jest chorobą, czy zaburzeniem. W momencie, gdy nadpobudliwość rozpatrywana jest w charakterze choroby, istnieje nazwa jednostki chorobowej, określony sposób leczenia i postępowania. Jest jednak wiele osób, m.in. autorzy książki ADHD zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców, które są przeciwne, by myślano o ludziach z ADHD jako o chorych. Osoby te prawidłowo odbierają świat, jednak robią to szybciej i bardziej chaotycznie często pomijając istotne dla innych ludzi szczegóły. Obowiązujących norm uczą się wolniej i wybiórczo, ale za swoje czyny odpowiadają tak samo jak inni. Ich mózg pracuje inaczej, co właśnie uniemożliwia, lub utrudnia im kontrolowanie własnych zachowań (uwagi, emocji, ruchów). Kłopoty z którymi sobie nie radzą to nadmierna ruchliwość, nadmierna impulsywność i problemy z koncentracją. Takie dzieci nie mają za dużo czegoś (emocji, czy energii), przeciwnie, mają za mało zdolności do wewnętrznej samokontroli 14. Bardzo ciężko jest im powstrzymać swoje odruchy, a czasem w ogóle tego nie potrafią. Najczęściej nieodpowiednio reagują na konkretne sytuacje (szybko i bezmyślnie), co niejednokrotnie wpędza je w tarapaty. Osobom dotkniętym ADHD zdecydowanie żyje się trudniej. Jednak dzięki pomocy ze strony otoczenia (rodziców, dalszej rodziny, sąsiadów, nauczycieli, rówieśników), mogą dojść w życiu do takich samych wyników, co osoby zdrowe lub dotknięte innymi zaburzeniami, np. krótkowzrocznością Przyczyny występowania zaburzenia nadpobudliwości psychoruchowej 13 A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s Ibidem, s K. Herda; O dzieciach, op. cit., s. 7-8.

11 11 Większość z badaczy zakłada, że główną przyczyną występowania ADHD jest nieprawidłowa praca połączeń między komórkami nerwowymi (tzw. połączeń neuronalnych), między korą mózgu (zwłaszcza płatami czołowymi), a jądrami podkorowymi. W efekcie prowadzi to do nieprawidłowych przekazów informacji za pomocą substancji dopaminy i noradrenaliny, które u dzieci nadpobudliwych mają wyraźnie obniżony poziom. Badania prowadzone nad budową mózgu ukazały widoczną różnicę między zdrowymi dziećmi, a tymi, które borykają się z nadpobudliwością. Objętość mózgu i móżdżku u dzieci z ADHD jest o około 3-4% mniejsza. Z badań dokonanych przez Johna Hilla, dotyczących trwałości zespołu nadpobudliwości wynika, że częstość pełnoobjawowego ADHD zmniejsza się o 50% w ciągu każdych 5 lat, wynika z tego, że każdego roku, jedno z 10 nadpobudliwych dzieci wyrasta z objawów, z zachowań, które do tej pory przejawiało 16. Badając przyczyny nadpobudliwości psychoruchowej naukowcy biorą pod uwagę czynniki genetyczne i środowiskowe. Badacze donoszą, że 70 90% przypadków ADHD ma właśnie charakter genetyczny. Uważają, że jest to zaburzenie dziedziczone wielogenowo, gdzie kilka genów odpowiada za to zjawisko. Nieprawidłowo funkcjonujące geny osłabiają działanie substancji (dopaminy i noradrenaliny), które jak już wspomniałam uczestniczą w przekazywaniu impulsów w układzie nerwowym. Prawidłowo działająca dopomina pomaga selekcjonować i przetwarzać informacje oraz skupić się na wybranym bodźcu. Noradrenalina natomiast kontroluje ludzkie zachowania, pomaga w ocenie zagrożenia, a w razie potrzeby pobudza (lub hamuje) organizm do działania. Ekspozycja dziecka na szkodliwe czynniki w czasie ciąży, oglądanie telewizji przez dzieci w wieku 1 3, to przykłady czynników środowiskowych, które zdaniem badaczy również mogą wiązać się z nadpobudliwością, ale nie są czynnikami wywołującymi to zjawisko 17. Na temat przyczyn ADHD, najważniejszych informacji dostarczyły badania skupiające się na rodzinie. Dzięki nim, zauważono, że nadpobudliwość psychoruchowa jest zaburzeniem bardzo mocno uwarunkowanym genetycznie. U wszystkich dzieci ryzyko wystąpienia zaburzenia wynosi 3-5%. Natomiast jeżeli w rodzinie (bliższej lub dalszej) stwierdzono lub stwierdza się występowanie zespołu ADHD, ryzyko 16 A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s J. Tylżanowska-Kisiel, ADHD. op. cit., s

12 12 wystąpienia tego zaburzenia dziecka jest od 2 do 8 razy większe. W sytuacji, gdy jedno z rodziców cierpiało lub cierpi obecnie na tego typu zaburzenie, istnieje 50% możliwości, że dziecko również będzie nim dotknięte 18. W badaniach nad bliźniętami dowiedziono, że jeśli u jednego z dwujajowych bliźniąt występują zaburzenia koncentracji uwagi, to prawdopodobieństwo, że zaburzenie to dotyczy drugiego dziecka wynosi 19%. U bliźniąt jednojajowych takie prawdopodobieństwo bliskie jest 100%. To kolejny dowód na silne uwarunkowanie genetyczne tego zaburzenia. Według Sorfentein a dziedziczenie zaburzenia nadpobudliwości odbywa się przede wszystkim w linii męskiej. U dziewczynek ryzyko wystąpienia ADHD jest dużo mniejsze, są one jednak nosicielkami materiału genetycznego odpowiedzialnego za powstawanie zaburzeń tego typu 19. Odchodząc od genetyki, dowiadujemy się, że czynnikiem, który może spowodować lub nasilić objawy nadpobudliwości jest narażenie płodu na działanie nikotyny, która prawdopodobnie toksycznie działa na rozwijający się mózg, ponieważ zwiększa uwalnianie się dopaminy substancji, której jak już wspomniałam, u dzieci z ADHD jest wyraźnie mniej. Zwiększeniem objawów, czy też samym wystąpieniem zaburzenia u dziecka może być również spożywanie alkoholu przez kobietę będącą w ciąży, lub zatrucie ołowiem. Najnowsze wyniki badań obalają błędną teorię, że nadpobudliwość jest skutkiem nieprawidłowej sytuacji domowej i popełnianych przez rodziców błędów wychowawczych. Czynniki te mogą jedynie nasilać objawy zespołu hiperkinetycznego, czyli ADHD, jednak nie mogą decydować o występowaniu tego zaburzenia 20. Hanna Nartowska wymienia podstawowe czynniki, które jej zdaniem wpływają na prawidłowy rozwój dziecka: zadatki anatomiczno-fizjologiczne, aktywność dziecka, środowisko otaczające dziecko, wychowanie rodzinne i szkolne. 18 A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s G. Serfontein; Twoje nadpobudliwe dziecko. Poradnik dla rodziców. Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, s A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s

13 13 Uważa, że wzajemne połączenie tych czynników wpływa na ogólny rozwój psychoruchowy dziecka 21. Dzięki przeprowadzonym i prowadzonym nadal badaniom, wiemy dziś, że styl i metody wychowawcze oraz środowisko szkolne, nie odgrywają decydującej roli w kwestii występowania ADHD. Mogą natomiast pogłębiać skutki tego syndromu Typowe problemy i mocne strony dziecka nadpobudliwego O Regan dzieli problemy dziecka na trzy kategorie: 1. Problemy z nauką 2. Problemy z zachowaniem 3. Problemy w kontaktach międzyludzkich 23. Problemy, kłopoty nadpobudliwego dziecka najczęściej powiązane są z poczuciem własnej wartości, które zaczyna się rozwijać w człowieku od pierwszych chwil życia i zazwyczaj opiera się ono na przywiązaniu do ważnej osoby, którą najczęściej jest matka. Głównie od niej zależy rozwój dziecka i zaspokajanie jego potrzeb. Samoocena u nadpobudliwych dzieci najczęściej jest bardzo niska. Czują się gorsze od innych, mniej zaradne, głupsze, są uzależnione od opinii innych osób, przeważnie rówieśników. Na wszelkie możliwe sposoby zabiegają by ktoś je polubił, chciał z nimi przebywać i tak przyłączają się do najgorszych uczniów w klasie czy sekt różnego rodzaju. Samych siebie postrzegają jako osoby, które nie potrafią sprawnie działać i ponosić konsekwencji swoich czynów. Trudno jest im wziąć odpowiedzialność za swoje postępowanie, więc obwiniają innych za porażki jakie ponoszą 24. Dzieje się tak dlatego, że informacje które zdobywają z otoczenia (rodziców, rodziny, sąsiadów, nauczycieli, rówieśników) na swój temat są negatywne. Wpływają na to również niepowodzenia w szkole i grupie rówieśniczej oraz nadmierne karcenie ze strony dorosłych H. Nartowska; Wychowanie dziecka nadpobudliwego. Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa 1982, s L. J. Pfiffner; Wszystko o ADHD. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2004, s F. J. O Regan; ADHD, op. cit., s K. Herda; O dzieciach, op. cit., s E. Jaskółowska; Nadpobudliwość psychoruchowa opis i analiza przypadku. Nowa Szkoła 2003, nr 10, s

14 14 Wpływ na budowanie własnej wartości ma szereg czynników tj.: chwalenie, wspieranie, poczucie bycia wysłuchanym, możliwość podejmowania niektórych decyzji, respektowanie odczuć ze strony innych, odnoszenie sukcesów, grono przyjaciół. Większość tych elementów są w stanie zaspokoić rodzice, którzy od najmłodszych lat powinni pielęgnować u dziecka dobry obraz samego siebie. Bardzo ważne jest to szczególnie w przypadku dzieci nadpobudliwych, u których taki obraz może być często zaburzany przez otoczenie. Umacnianie ze strony rodziców ogromnie wpływa na rozwój, myślenie na swój temat oraz walkę ze stwierdzeniami innych osób. Dziecko wie, że każdy może się mylić i nie tylko jemu zdarzają się błędy, uczy się znosić sytuacje z którymi nie daje sobie rady, rozumie, że aby coś mu się udało musi próbować, wierzy w siebie i w to, że może się zmieniać na lepsze. Nadpobudliwe dziecko, które nie jest właśnie w taki sposób wzmacniane przez rodziców, tylko utwierdza się w przekonaniu, że skoro i w domu i w szkole i na podwórku uważa się je za niegrzecznego, niezdolnego itp., to tak właśnie jest i nie warto się starać tego zmieniać, bo to i tak nie przyniesie żadnego rezultatu 26. Dzieci z hiperaktywnością nie są w stanie uważać na lekcji, okazują mało wytrwałości, ciężko im skoncentrować się. Czasem wiercą się, huśtają na krześle, wciągają kolegów do rozmowy lub grają rolę klasowego błazna. Zdarzają się też dzieci, które są bardziej nieobecne, nie biorą udziału w życiu szkoły, często pogrążone we własnych myślach. Przez takie zachowania dzieci nadpobudliwe nie są w stanie dorównać osiągnięciom rówieśników. Szkolne wymagania stają się coraz trudniejsze poprzez nawarstwiające się zaległości 27. Zachowanie dzieci z ADHD bardzo często jest nieadekwatne do sytuacji. Reagują przekornie i z wściekłością w sytuacjach, gdy coś dzieje się nie po ich myśli. Na każdym kroku okazują wówczas swoje niezadowolenie. Utrudnia im to ogromnie zawieranie przyjaźni oraz zwykłe kontakty z rówieśnikami. Wykluczane są ze społeczności przedszkolnych i szkolnych, a duża część dzieci po prostu unika z nimi jakichkolwiek kontaktów K. Herda: O dzieciach, op. cit., s B. Kaltenthaler; Moje ADHD. Wydawnictwo Jedność, Kielce 2008, s B. Kaltenthaler: Moje, op. cit., s

15 15 Kłopoty związane z nauką i kontaktami z rówieśnikami oraz innymi otaczającymi ludźmi, to nie jedyne zmartwienie nadpobudliwego dziecka, nastolatka czy dorosłego. Sytuacje zwyczajnego dnia, które dla innych ludzi nie są nawet powodem do zastanowienia u osób z ADHD budzą ogromne problemy. Mycie się, ubieranie, pakowanie tornistra, to czynności wykonywane codziennie i codziennie mogą sprawiać ten sam uporczywy problem. Nadpobudliwe dziecko, nastolatek, czy nawet osoba dorosła nie radzi sobie z zaplanowaniem własnego czasu. Ciężko pamiętać im o zobowiązaniach, choć sami się ich podjęli, o ważnych terminach itp. Dlatego potrzebne są im (szczególnie dzieciom) stałe i sztywne ramy dnia, które przypominają o pewnych czynnościach i jednocześnie ułatwią ich wykonanie w całości. Oczywiście musi to być plan, który pozostawi trochę wolnego czasu i weźmie pod uwagę, że pewne czynności mogą potrwać znacznie dłużej niż powinny. Taki plan powinien dawać poczucie bezpieczeństwa oraz świadomość iż pomiędzy zadaniami, które należy wypełnić jest też sporo wolnego czasu. Tak jak przy odrabianiu zadań domowych, tak przy realizowaniu planu dużą pomocą jest przypomnienie dziecku, że zbliża się termin któregoś z punktów (np. wyjścia do szkoły) oraz nagradzanie i karanie za przestrzeganie (bądź nie) założeń wynikających z planu 29. Na samym początku, planowanie i nadzorowanie realizacji poszczególnych elementów spoczywa na rodzicach, ponieważ nadpobudliwa osoba sama nie daje sobie z tym w ogóle rady. Plany te muszą być dla dziecka pomocą, wskazówką jak ma postępować, a nie kolejnym problemem któremu powinno stawić czoła. Plan wiszący w widocznym miejscu, gdzie dziecko zawsze może na niego zerknąć, daje poczucie pewnego rodzaju bezpieczeństwa i świadomości tego co dzieje się z nim i w około niego. Plany, które tworzone są wspólnie przez rodziców i dziecko, uczą powoli samodzielności i budowania własnych schematów. Dobrze jest ułatwić dziecku choćby sam poranek. Skoro nie potrafiło się samodzielnie ubrać, dlaczego miałoby dać sobie radę z innymi czynnościami w ciągu całego dnia? Porażka, którą rozpoczyna się dzień może zepsuć jego dalszą część niosąc ze sobą kolejne niepowodzenia. Natomiast każda, nawet najdrobniejsza dobrze wykonana rzecz, w oczach nadpobudliwego dziecka staje się nie lada wyczynem i daje motywację na wykonanie kolejnych, może już bardziej skomplikowanych rzeczy. Samo wywieszenie planu i przypominanie o jego punktach 29 A. Kołakowski, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; Nadpobudliwość, op. cit., s

16 16 nie gwarantuje skuteczności. Niektóre jego elementy (a może i nawet większość z nich) będą wymagały dokładniejszych instrukcji, pomocy przy ich realizacji. Tworzenie listy zadań przez dzieci wspólnie z rodzicami z których wieczorem wykreślane są czynności już wykonane, dają dziecku namacalny dowód ile rzeczy zrobiło. Nie można zakładać, że dziecko sobie z czymś nie poradzi, pomoc powinna nadejść wtedy gdy widzimy, że wykonanie przekracza możliwości dziecka 30. W pracy rodzica, opiekuna z nadpobudliwym dzieckiem, ogromne znaczenie ma jego spokój. Zdenerwowanie i krzyk rodzica powodują zupełnie odmienne zachowanie od oczekiwanego. Dla dziecka jest to kolejny rozpraszający je bodziec, który uniemożliwia podjęcie lub dokończenie czynności. Do nadpobudliwego dziecka nie można powiedzieć umyj się, bo zaraz wychodzisz do szkoły, ponieważ polecenie to składa się z kilku ważnych elementów. Łatwiej mu będzie, gdy polecenie będzie wyglądało np. tak: idź do łazienki. Weź szczoteczkę do zębów. Nałóż pastę do zębów na szczoteczkę.. Im bardziej szczegółowo są konstruowane polecenia dla takiego dziecka, tym większa jest szansa na to, że odpowiednio je zrozumie i dobrze wykona. Przy dziecku, które potrafi już czytać, dobrym pomysłem jest rozwieszenie, przyklejenie takich instrukcji w miejscach gdzie codziennie wykonuje pewne czynności, na szafce przy której się ubiera, na drzwiach do łazienki gdzie codziennie się myje, na wieszaku przy którym się rozbiera itp. Opatrzenie się z tymi instrukcjami, tak samo jak z planem dnia daje poczucie pewności i spokoju. Uczy wykonywania tych rzeczy. Powoli mogą one stawać się coraz mniej szczegółowe, aż staną się zupełnie niepotrzebne, ponieważ dziecko samo, bez potrzeby rodzica czy kartki będzie wiedziało co np. trzeba po kolei założyć na siebie, aby być kompletnie ubranym. Tak jak już wcześniej pisałam, nadpobudliwe dzieci uwagę skupiają na przypadkowym bodźcu, który w danym momencie jest dla nich najbardziej interesujący, najbliższy i nasilony. Polecenia wydawane przez rodzica, nauczyciela czy inną osobę najczęściej nie są tym najsilniejszym bodźcem. Komunikat wydawany dziecku powinien być poprzedzony zwróceniem jego uwagi na osobę mówiącą przez kontakt wzrokowy, zwrócenie, że będzie się do niego mówiło, znalezienie się w jego pobliżu. Dzieci z ADHD u których zaburzenia są bardzo mocno nasilone, mogą się skupić tylko na pierwszych słowach komunikatu, dlatego ich treść powinna być zwięzła i krótka. Polecenie przybiera wtedy formę jednoznaczną, nie zawiera zbędnych informacji które mogą u dziecka 30 Ibidem

17 17 wywoływać poczucie winy i beznadziejności. Polecenie, aby było wykonane, najczęściej musi zostać kilkakrotnie powtórzone. Wydane polecenie rodzic zawsze musi egzekwować, inaczej uczy dziecko, że to co do niego mówi nie warte jest uwagi, ponieważ i tak nic się nie stanie jak tego nie zrobi 31. Dzieci z ADHD to nie tylko jedno pasmo problemów i kłopotów. Posiadają bardzo niezwykłe cechy i szczególne mocne strony, co prawdopodobnie uwarunkowane jest sposobem w jaki przetwarzają informacje oraz przyjmowania i reagowania na bodźce z otoczenia. Należą do nich: Ogromna kreatywność wyobraźnia i kopalnia pomysłów. Dzieci nadpobudliwe odznaczają się wynalazczością, twórczością, innowacyjnością i nierzadko są wszechstronnie uzdolnione. Niespotykana spontaniczność która jest pozytywną stroną impulsywności. Otwarte wyrażanie uczuć, reagowanie i działanie przed zastanowieniem to charakterystyczne cechy. Dzięki temu sposób ich działania nie jest sztywny, nieelastyczny i z góry zaplanowany. Ta spontaniczność przynosi wiele pozytywnych emocji innym ludziom. Wielka siła wyrażania Niektóre dzieci posiadają zdolność do dobrego prezentowania się przez mimikę i gesty. Z dużym poczuciem humoru wynajdują nowe dowcipy, które wzbudzają śmiech u ludzi z otoczenia. Naturalna elastyczność dopasowywanie do nowych zdarzeń albo zadań to nie problem dla nadpobudliwego dziecka. Niepowtarzalne niedopasowanie wyobraźnia ADHD-owców odbiega od norm i jest zupełnie inna niż u ich rówieśników powodując niekonwencjonalne myślenie. Nie podporządkowują się łatwo, nie uznają autorytetu dorosłych, jednocześnie dają bardzo silny wyraz swojej indywidualności. Wielka wrażliwość która tworzy się przez napotykanie na rozmaite problemy, odrzucanie. Przed dziećmi otwiera się inny świat uczuć, który jest bardziej wyostrzony niż u innych ludzi. Wszystko odczuwają silniej, są subtelniejsze i często mają dobrą intuicję. Wysoka gotowość do ponoszenia ryzyka nieprzestrzeganie reguł, śmiałość, brawura, często naraża na podwyższone ryzyko wypadków i zranień. Pozytywną kwestią jest tworzona dzięki temu odwaga, wyższa niż u rówieśników. Momenty zagrożenia, 31 A. Kołakowski, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; Nadpobudliwość, op. cit., s

18 18 sytuacje, gdy ktoś oczekuje pomocy, to czas kiedy dzieci z ADHD mogą stać się prawdziwymi bohaterami. Mogą pokazać, że ich dzika strona jest też czasem przydatna. Ogromna radość z ruchu duża wytrwałość, dobra kondycja składają się na dobre wyniki w sporcie. A akurat tych cech dzieciom hiperaktywnym nie brakuje. Sport bardzo często okazuje się wspaniałym rozwiązaniem. Dzięki zdobywanym osiągnięciom zdobywają również tak ważne dla nich uznanie. Dla dzieci staje się nie tylko przyjemnością, ale też możliwością bezkarnego wyszalenia się Nauka sukcesy czy porażki? W klasach początkowych, gdzie dzieci dopiero przyzwyczajają się do szkoły, do panujących w niej zasad, do tego w jaki sposób ona funkcjonuje, dzieciom z ADHD jest bardzo ciężko. Wymaga się od nich zbyt wiele rzeczy jednocześnie: staranne pisanie, czytanie, liczenie itp.. Nauczyciel nie zawsze jest w stanie poświęcić nadpobudliwemu dziecku tyle czasu, by odpowiednio zrozumiało polecenie, by ono w ogóle do niego dotarło, bez szkody dla pozostałych uczniów. Dlatego dzieci hiperkinetyczne tak często, pomimo swoich możliwości, nie są w stanie przyswoić materiału podawanego przez nauczyciela i w związku z tym otrzymują złe stopnie, zniechęcając się do dalszej nauki 33. Szkoła staje się źródłem frustracji, niepowodzeń, utraty wiary w siebie i swoje możliwości oraz poszanowania własnej wartości 34. A przecież wcale tak być nie musi. Szkoła powinna być miejscem, gdzie dziecko będzie dobrze się czuło, którego nie będzie się bało. Nauczyciel powinien natomiast do każdego dziecka podchodzić indywidualnie, poznawać i rozumieć jego potrzeby, możliwości, oceniać sprawiedliwie i stosownie do możliwości dziecka oraz zapewniać opiekę na odpowiednim poziomie 35. Wiek, w którym dzieci rozpoczynają swoją edukację, dla większości z nich jest momentem, gdy zmienia się zdolność skupienia uwagi, wykonywania poleceń, potrafią zrobić zadanie do końca, usiedzieć w ławce około 45 minut, zapamiętać i stosować zasady panujące w klasie, poczekać na swoją kolej, stłumić niepożądane impulsy itp. 32 B. Kaltenthaler; Moje..., op. cit., s A. Janiec, M. Wojna; Okiełznać chaos. ADHD w szkole. Wyd.: Polskie Towarzystwo ADHD, Kraków 2006, s G. Serfontein; Twoje, op. cit., s C. Neuhaus; Dziecko nadaktywne. Niedobór uwagi i nadpobudliwość ruchowa u dzieci. Jak pomóc? Wydawnictwo Klub dla Ciebie, Warszawa 2003, s. 203.

19 19 Takie umiejętności dzieci posiadają przychodząc do szkoły lub właśnie tam szybko się ich uczą. Nie dotyczy to jednak ich nadpobudliwych kolegów, dla których te wymagania są niemal nie do spełnienia, a każda część ciała protestuje przed bezczynnym siedzeniem na miejscu i wsłuchiwaniem się w słowa nauczyciela. Początkowo wszystko może wydawać się zupełnie normalne, ponieważ jest to nowa, interesująca i stresująca dla dziecka sytuacja. Dlatego na samym początku potrafi się ono skupić i nie odróżnia się zbytnio na tle klasy. Problemy pojawiają się po kilku pierwszych tygodniach lub dniach chodzenia do szkoły, gdy dziecko już się do tego przyzwyczai. To, co wcześniej było ciekawe i nowe (pani, tablica, ławka, koledzy w klasie itp.) przestaje interesować nadpobudliwego ucznia. Nie stosuje się on do wskazówek nauczyciela, nie skupia się na zadaniu, zaczyna bez celu chodzić po klasie, zaczepia i rozprasza pozostałe dzieci. Na lekcjach w sytuacji, gdy nadpobudliwe dziecko poczuło się urażone, jest zdolne trzasnąć ręką w ławkę i wyjść z impetem. Uwagi w dzienniczku, czy zeszycie to niemal codzienność, a i tak nie powodują one u dziecka lepszego zachowania, czy refleksji z jego strony. Umacnia się w nim tylko przekonanie, jak bardzo jest bezwartościowe. Rodzice czytający je nie mogą wpłynąć na zachowanie pociechy, ponieważ z objawami ADHD trzeba walczyć w tej sytuacji i w tym czasie w którym się uwidaczniają. Pogadanka w domu nie uzmysłowi dziecku, że robi źle ani też nie spowoduje, że pewne zachowania przestaną występować. Informacje zapisane przez nauczyciela w zeszycie lub dzienniczku, które ułatwią pracę rodzica z dzieckiem w domu oraz pomogą by dziecko było lepiej przygotowane do zajęć, to informacja jakie nietypowe rzeczy będą potrzebne na kolejne zajęcia (blok, klej itd.), data zebrania, wycieczki, klasówki i in. 36 Bardzo często nauczyciele szufladkują takich uczniów, jako wiecznie przeszkadzających, zaburzających pracę całej klasy, a co najgorsze czasem określają mianem głupich. A tego już z pewnością nie można przypisać dzieciom z ADHD. Dzieci nadpobudliwe nie rzadko mają dużo gorsze stopnie od pozostałych osób z klasy, które są niejednokrotnie obniżane za zachowanie, choć takie sytuacje nie powinny mieć miejsca w szkole 37. Niestety istnieją szkoły w których nauczyciele czy dyrekcja odpowiedzialnością za zachowanie nadpobudliwych dzieci na zajęciach obarczają 36 A. Bryńska, A. Kołakowski, A. Pisula, M. Skotnicka, T. Wolańczyk; ADHD, op. cit., s S. Harland; Dziecko nadpobudliwe czy genialne. Wydawnictwo Amber, Warszawa 2004; s. 56.

20 20 rodziców. A przecież to właśnie rolą pedagoga jest nauczanie, wychowywanie i wspieranie rodziców w tym trudnym procesie 38. Uczeń z ADHD nie potrafi podzielić zdobywanych informacji na mniej i bardziej ważne (tak samo jak wspomnianych wcześniej bodźców). Utrudnia mu selekcję materiału który powinien przyswoić, dlatego stara się uczyć na pamięć, a nie rozumieć. Długi tekst może spowodować u niego panikę i przerażenie oraz natychmiastowe zniechęcenie do podjęcia choćby próby zrobienia zadania. W trakcie egzaminu, sprawdzianu, nie sprawdza, czy wykonał poprawnie wszystkie zadania, czy nie ominął któregoś z nich. Jego wypowiedź jest bełkotem. Mówi bez planowania, szybko, często przerywając, a przez to jest nie rozumiany przez swoich słuchaczy 39. Aranżacja klasy w której odbywają się zajęcia może poprawić, ale też pogorszyć warunki do nauki i zachowanie uczniów, przez co wpływa na efekty zdobywania wiedzy. W przypadku nadpobudliwych dzieci, bardzo ważne jest by pamiętać o: posadzeniu ucznia hiperaktywnego z dala od miejsc, które mogą powodować rozproszenie i jednocześnie są blisko nauczyciela, dzieci powinny siedzieć tak, aby mogły stworzyć wyraźne granice między obszarami w których pracują, dobrze zorganizowana klasa (materiały potrzebne na wierzchu, te które są zbędne schowane), widocznym umieszczeniu interesujących pomocy wizualnych, miejscu na wywieszenie reguł i zasad zachowania wypracowanych wspólnie przez dzieci i nauczyciela 40. Odrabianie lekcji, to problem trudny zarówno dla nadpobudliwego dziecka jak i jego rodziców, którzy kierują jego wychowaniem i rozwojem. Powinni oni umiejętnie nakłonić dziecko by usiadło i odrobiło zadanie oraz pomóc przy tej czynności i sprawić by zajmowało się właśnie nią. Skutecznym pomysłem jest wyznaczenie stałej pory odrabiania zadania (np. 15 minut po obiedzie) oraz czasu jaki ma ono zajmować. Stałe 38 I. Turbiarz; Dziecko nadpobudliwe w szkole. Remedium 2004, nr 9, s E. Szewczuk, Jak pomóc dziecku nadpobudliwemu? Wychowanie w przedszkolu 2004, nr 4, s L. J. Pfiffner; Wszystko, op. cit., s

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Jak rozpoznać zaburzenia rozwojowe u dzieci? Dorota Kalinowska - psycholog

Jak rozpoznać zaburzenia rozwojowe u dzieci? Dorota Kalinowska - psycholog Jak rozpoznać zaburzenia rozwojowe u dzieci? Dorota Kalinowska - psycholog ADHD - nazewnictwo Wg DSM - IV TR: ADHD Attention Deficit Hyperactiviti Disorder /zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami

Bardziej szczegółowo

ADHD ZESPÓŁ NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ. /opracowanie: mgr Danuta Piątkowska/

ADHD ZESPÓŁ NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ. /opracowanie: mgr Danuta Piątkowska/ ADHD ZESPÓŁ NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ /opracowanie: mgr Danuta Piątkowska/ Coraz częściej rodzice, którzy nie dają sobie rady z niespokojnym, łatwo rozpraszającym się dzieckiem, do którego nic nie

Bardziej szczegółowo

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze.

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Plan: Co to jest ADHD? Objawy ADHD Jak odróżnić ADHD od innych problemów zachowania

Bardziej szczegółowo

Pokochaj i przytul dziecko z ADHD. ADHD to zespół zaburzeń polegający na występowaniu wzmożonej pobudliwości i problemów z koncentracją uwagi.

Pokochaj i przytul dziecko z ADHD. ADHD to zespół zaburzeń polegający na występowaniu wzmożonej pobudliwości i problemów z koncentracją uwagi. Pokochaj i przytul dziecko z ADHD ADHD to zespół zaburzeń polegający na występowaniu wzmożonej pobudliwości i problemów z koncentracją uwagi. TYPOWE ZACHOWANIA DZIECI Z ADHD: stale wierci się na krześle,

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

Czym się różni ADHD od ADD? Przy ADD istnieją dwa symptomy: nieuwaga; impulsywność. Przy ADHD stwierdzamy: nieuwagę; impulsywność; hiperaktywność.

Czym się różni ADHD od ADD? Przy ADD istnieją dwa symptomy: nieuwaga; impulsywność. Przy ADHD stwierdzamy: nieuwagę; impulsywność; hiperaktywność. Mity, fakty, diagnoza i terapia ADHD, to tylko część informacji, z którymi możesz się zapoznać czytając niniejszy artykuł. Sprawdź jak zachowuje się dziecko dotknięte ADHD i co robić, aby pomóc mu odnaleźć

Bardziej szczegółowo

Projekt pt.: Nauczyciel przedmiotów zawodowych współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt pt.: Nauczyciel przedmiotów zawodowych współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia realizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Unii nr WND- POKL.03.03.02-00-022/08 pt. Nauczyciel przedmiotów zawodowych, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

systematyczne nauczanie

systematyczne nauczanie dojrzałość Osiągnięcie przez dziecko takiego poziomu rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego, który czyni je wrażliwym i podatnym na systematyczne nauczanie i wychowanie; harmonijne współgranie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

ANALIZA OPINII RODZICÓW W ZAKRESIE EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ W NIEPUBLICZNYM PRZEDSZKOLU INTEGRACYJNYM CHATKA MAŁEGO SKRZATKA W PRZYSZOWEJ W ROKU SZKOLNYM

ANALIZA OPINII RODZICÓW W ZAKRESIE EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ W NIEPUBLICZNYM PRZEDSZKOLU INTEGRACYJNYM CHATKA MAŁEGO SKRZATKA W PRZYSZOWEJ W ROKU SZKOLNYM ANALIZA OPINII RODZICÓW W ZAKRESIE EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ W NIEPUBLICZNYM PRZEDSZKOLU INTEGRACYJNYM CHATKA MAŁEGO SKRZATKA W PRZYSZOWEJ W ROKU SZKOLNYM 2016/2017 TEMAT EWALUACJI: Złagodzenie trudności adaptacyjnych

Bardziej szczegółowo

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców.

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców. Wstęp RAPORT EWALUACYJNY Z ANKIET DOTYCZĄCY DŁUGOFALOWEGO WPŁYWU PROJEKTU Uczyć się, ale jak? współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Ankieta została przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

INNE W DOMU, INNE W PRZEDSZKOLU

INNE W DOMU, INNE W PRZEDSZKOLU INNE W DOMU, INNE W PRZEDSZKOLU Bywa, że w czasie rozmów indywidualnych nauczycielki z rodzicami wychodzi na jaw, że dziecko zupełnie inaczej zachowuje się w domu a inaczej w grupie przedszkolnej. Rodzice

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

- Jak pomóc dziecku by lepiej się uczyło?

- Jak pomóc dziecku by lepiej się uczyło? - Jak pomóc dziecku by lepiej się uczyło? Możliwości uczenia się Pracy nauczyciela Świadomości ucznia Środowiska rodzinnego i sytuacji materialnej ucznia Wykształcenia rodziców Atmosfery klasy Grupy rówieśniczej

Bardziej szczegółowo

PRACA Z DZIECKIEM NADPOBUDLIWYM PSYCHORUCHOWO

PRACA Z DZIECKIEM NADPOBUDLIWYM PSYCHORUCHOWO PRACA Z DZIECKIEM NADPOBUDLIWYM PSYCHORUCHOWO ZALECENIA DLA NAUCZYCIELI Wiele informacji napisano już na temat dzieci nadpobudliwych psychoruchowo. Postępowanie z nimi wciąż jednak stanowi ogromny problem

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych

Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych Trudności wychowawcze mają tak naprawdę najlżejszy ciężar gatunkowy, poważniejsze od nich są zaburzenia emocjonalne, a jeszcze cięższe jest

Bardziej szczegółowo

UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI

UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI Próbujmy przyzwyczaić dziecko do samodzielnego odrabiania lekcji, ograniczając naszą pomoc do tych zadań, przez które dziecko nie będzie mogło przebrnąć samodzielnie. Pomoc

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO. W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE

INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO. W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE 2011-2012 OPRACOWAŁA Stanisława Gilewicz strona 1 /10 I. Cele główne: 1. Wspieranie

Bardziej szczegółowo

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej.

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Gotowość szkolna- sylwetka dziecka dojrzałego i niedojrzałego do rozpoczęcia nauki w szkole Edukacja szkolna jest

Bardziej szczegółowo

Program Samodzielny Uczeń skierowany do uczniów klas I- III SP

Program Samodzielny Uczeń skierowany do uczniów klas I- III SP Program Samodzielny Uczeń skierowany do uczniów klas I- III SP Zespołu Szkół Samorządowych w Łagiewnikach Szkoły Podstawowej im. Jana Pawła II i Gimnazjum im. Piastów Śląskich w Łagiewnikach WSTĘP Samodzielność

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty.

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty. www.pracowniaterapeutyczna.pl kontakt telefoniczny 501 640 703 OGÓLNE WARUNKI SZKOLEŃ Organizujemy szkolenia z naboru indywidualnego oraz przyjmujemy zamówienia dla grup. Realizacja szkoleń następuje po

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

Opinia nauczyciela o uczniu zagrożonym niedostosowaniem społecznym/niedostosowanym społecznie *

Opinia nauczyciela o uczniu zagrożonym niedostosowaniem społecznym/niedostosowanym społecznie * Opinia nauczyciela o uczniu zagrożonym niedostosowaniem społecznym/niedostosowanym społecznie * Imię i nazwisko ucznia:. Szkoła/klasa..... Środowisko rodzinne dziecka: Sytuacja społeczno-ekonomiczna dziecka:

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

PRZEKRACZANIE PROGU EDUKACYJNEGO Z KLASY TRZECIEJ DO CZWARTEJ

PRZEKRACZANIE PROGU EDUKACYJNEGO Z KLASY TRZECIEJ DO CZWARTEJ PRZEKRACZANIE PROGU EDUKACYJNEGO Z KLASY TRZECIEJ DO CZWARTEJ Właściwości rozwojowe typowe dla tego wieku: dojrzałość poznawczo intelektualna - wzbogacenie mowy i zasobu słownictwa - wzrost aktywności

Bardziej szczegółowo

Jak wspierać dziecko w II etapie edukacyjnym?

Jak wspierać dziecko w II etapie edukacyjnym? Jak wspierać dziecko w II etapie edukacyjnym? Cały cykl nauczania to przekraczanie kolejnych progów, granic wyznaczających poszczególne etapy kształcenia. Często są one dodatkowo podkreślone np. sprawdzianem

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI Klasy 4-6 1. Na lekcję uczeń zawsze powinien przynieść podręcznik, zeszyt ćwiczeń i zeszyt do języka angielskiego oraz pomoce wskazane przez nauczyciela. 2.

Bardziej szczegółowo

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej...

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej... Zespół nadpobudliwości psychoruchowej..... Jak pracować z dzieckiem z ADHD? opracowała Beata Osial Zespół nadpobudliwości psychoruchowej ( ADHD ) to schorzenie w większości przypadków przekazywane dziedzicznie.

Bardziej szczegółowo

pozytywnych zachowań dziecka i chwalenie za nie oraz rygorystyczne przestrzeganie norm i zasad.

pozytywnych zachowań dziecka i chwalenie za nie oraz rygorystyczne przestrzeganie norm i zasad. ADHD ADHD czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji występuje u około 3-10 % dzieci w młodszym wieku szkolnym, z tego tylko 1/5 poddawana jest leczeniu. ADHD może przejawiać

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY GIMNAZJUM IM. STEFANA ŻECHOWSKIEGO W KSIĄŻU WIELKIM W LATACH 2014/ /19

PROGRAM PROFILAKTYCZNY GIMNAZJUM IM. STEFANA ŻECHOWSKIEGO W KSIĄŻU WIELKIM W LATACH 2014/ /19 PROGRAM PROFILAKTYCZNY GIMNAZJUM IM. STEFANA ŻECHOWSKIEGO W KSIĄŻU WIELKIM W LATACH 2014/15 2018/19 1 Proponowany Program Profilaktyczny wynika z Programu Wychowawczego szkoły, którego głównym celem jest

Bardziej szczegółowo

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej Zespół nadpobudliwości psychoruchowej 1. Charakterystyka objawów Zespół nadpobudliwości psychoruchowej w terminologii medycznej określany jest jako zespół hiperkinetyczny lub zespół ADHD (od angielskiej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH Zadaniem PSO jest zapewnienie trafnego, rzetelnego, jawnego i obiektywnego oceniania wspierającego

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Radzenie sobie ze stresem. moduł 4 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Radzenie sobie ze stresem. moduł 4 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych moduł 4 Temat 1, Poziom 2 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 4 Temat 1 Poziom 2 Budowanie wytrwałości Podręcznik prowadzącego Cele szkolenia Każdy może czasem odczuwać stres lub być w słabszej

Bardziej szczegółowo

Jak zapobiegać przemocy domowej wobec dzieci i młodzieży.

Jak zapobiegać przemocy domowej wobec dzieci i młodzieży. Jak zapobiegać przemocy domowej wobec dzieci i młodzieży. (Terapia Krótkoterminowa Skoncentrowana na Rozwiązaniu) Kontakt tel.: +48 600779294 e-mail: iwona@gabinetterapeutyczny.eu Iwona Czerwoniuk psychoterapeuta

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Ewa Sowińska Kinga Szyca

Ewa Sowińska Kinga Szyca Ewa Sowińska Kinga Szyca Nadruchliwość Zaburzenia koncentracji Nadmierna impulsywność ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (Attention Deficit Hyperactivity Disorder ADHD) jest zaburzeniem

Bardziej szczegółowo

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Nowe przepisy prawa kładą duży nacisk na wzmocnienie współpracy przedszkola, szkoły i rodziców oraz zapewniają rodzicom możliwość większego wpływu na edukację

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III)

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) opracowały: mgr Agnieszka Kicman mgr Danuta Wiatr 2 Spis treści : 1.Wstęp... 3 2.Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania.

Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania. Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania. Do przyczyn nadpobudliwości można zaliczyć problemy w fazie rozwoju mózgu, uszkodzenia w

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz stylu komunikacji

Kwestionariusz stylu komunikacji Kwestionariusz stylu komunikacji Z każdego stwierdzenia wybierz jedno, które uważasz, że lepiej pasuje do twojej osobowości i zaznacz jego numer. Stwierdzenia w parach nie są przeciwstawne, przy wyborze

Bardziej szczegółowo

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH UWZGLĘDNIANIE OPINII PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH WSKAZÓWKI DLA NAUCZYCIELI Rozporządzenie MEN z dn. 30.04.2007 Nauczyciel jest obowiązany, na podstawie opinii poradni

Bardziej szczegółowo

Jestem rodzicem dziecka z dysleksją Uczeń, od którego nigdy nie wymaga się nic takiego, czego nie może zrobić, nigdy nie zrobi wszystkiego, co może

Jestem rodzicem dziecka z dysleksją Uczeń, od którego nigdy nie wymaga się nic takiego, czego nie może zrobić, nigdy nie zrobi wszystkiego, co może Jestem rodzicem dziecka z dysleksją Uczeń, od którego nigdy nie wymaga się nic takiego, czego nie może zrobić, nigdy nie zrobi wszystkiego, co może John Stuart Mill 1 Wskazówki dla rodziców dziecka z dysleksją

Bardziej szczegółowo

Uczniowie z nadpobudliwością psychoruchową

Uczniowie z nadpobudliwością psychoruchową Szkoła Podstawowa nr 9 im. Bohaterów Westerplatte w Koninie Uczniowie z nadpobudliwością psychoruchową Opracowała: Nauczyciel wspierający - Iwona Żak Wstęp Uczniowie z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej

Bardziej szczegółowo

CZY NASZE DZIECKO MOŻE

CZY NASZE DZIECKO MOŻE CZY NASZE DZIECKO MOŻE JUŻ IŚĆ DO SZKOŁY? Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 2 im. ks. dra S. Wilczewskiego w Katowicach OBOWIĄZEK SZKOLNY W KRAJACH EUROPEJSKICH GOTOWOŚĆ SZKOLNA Osiągnięcie przez

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. WŁ. RDZANOWSKIEGO W RADZIEJOWICACH W KLASACH IV-VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. WŁ. RDZANOWSKIEGO W RADZIEJOWICACH W KLASACH IV-VI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. WŁ. RDZANOWSKIEGO W RADZIEJOWICACH W KLASACH IV-VI Celem Przedmiotowego Systemu Oceniania z języka angielskiego jest jasne określenie

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

1. Budowanie właściwych relacji z innymi ludźmi:

1. Budowanie właściwych relacji z innymi ludźmi: DZIAŁANIA PROFILAKTYCZNE: 1. Budowanie właściwych relacji z innymi ludźmi: 1. Integracja zespołu klasowego 2. Poznawanie prawidłowych zasad współżycia społecznego -uświadomienie uczniom, co to znaczy być

Bardziej szczegółowo

Co to jest ADHD i jak je rozpoznać?

Co to jest ADHD i jak je rozpoznać? Co to jest ADHD i jak je rozpoznać? Opracowanie: Anna Kropiewnicka Nadpobudliwość psychoruchowa ma swój początek zwykle w ciągu pierwszych 5 lat życia dziecka. W tym okresie trudno ją jednak rozpoznać.

Bardziej szczegółowo

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF Biuro i gabinety psychoterapii: ul. Zygmuntowska 12/5, 35-025 Rzeszów Moje dziecko idzie do szkoły Dobry start szkolny ma zasadnicze znaczenie dla dalszej edukacji.

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania ogólne klasa I, II, III gimnazjum język angielski

Kryteria oceniania ogólne klasa I, II, III gimnazjum język angielski Kryteria oceniania ogólne klasa I, II, III gimnazjum język angielski Wiadomości: środki językowe, fonetyka, ortografia, Umiejętności NIEDOSTATECZNA Uczeń nie spełnia większości kryteriów, by otrzymać ocenę

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna.

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna. Czym jest ADHD ADHD jest sformułowaniem, które coraz częściej słyszymy w szkołach. Stwierdzenie, że dziecko cierpi na ADHD jest często negatywnie odbierane przez rodziców i otoczenie. Zdarza się również,

Bardziej szczegółowo

Kategorie trudnych zachowań

Kategorie trudnych zachowań Kategorie trudnych zachowań Przyczyny trudnych zachowań 1. czynniki fizjologiczne/biologiczne: -choroby, -ból, -somatyczne, -zespół PMS, -popęd seksualny; 2. czynniki psychiczne: -strach, -obniżone poczucie

Bardziej szczegółowo

Na końcu dokumentu znajdziesz wyjaśnienie dotyczące korzystania z arkusza.

Na końcu dokumentu znajdziesz wyjaśnienie dotyczące korzystania z arkusza. Na końcu dokumentu znajdziesz wyjaśnienie dotyczące korzystania z arkusza. SKALA ZACHOWANIA DZIECKA 4-5-LETNIEGO ROZWÓJ POZNAWCZY KOMPETENCJE JĘZYKOWE I. Zdolność do koncentrowania uwagi 1. Nie skupia

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ EDUKACYJNYCH Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I-III

SPOSOBY SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ EDUKACYJNYCH Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I-III SPOSOBY SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ EDUKACYJNYCH Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I-III I. Sposób oceniania Uczniowie oceniani są na podstawie obserwacji nauczyciela prowadzonych cały rok szkolny w następujących

Bardziej szczegółowo

ADHD. objawów: nadruchliwości, impulsywności orazzaburzeń uwagi. Objawy zespołu mogą być

ADHD. objawów: nadruchliwości, impulsywności orazzaburzeń uwagi. Objawy zespołu mogą być ADHD Jak pomóc dziecku z zespołem hiperkinetycznym (ADHD) w domu? Na ogół cieszymy się, kiedy nasze dzieci mają dużo energii, tysiąc pomysłów na sekundę i wiele z nich wprowadzają od razu w życie. Wydaje

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO kl. I-III ROK SZKOLNY 2016/2017

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO kl. I-III ROK SZKOLNY 2016/2017 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO kl. I-III ROK SZKOLNY 2016/2017 1) Ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE

EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE Edukacja 6 latka w szkole Każde dziecko rozwija się inaczej, ma swoją dynamikę, tempo i rytm rozwoju. Dzieci różnią się między sobą zdolnościami do nauki, sprawnością

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Monika Haligowska

Opracowała: Monika Haligowska Kwalifikacja i orzekanie odnośnie dzieci niezdolnych do nauki w szkołach masowych. Podstawy prawne, rola psychologa, rola poradni w kwalifikowaniu do szkół specjalnych. Opracowała: Monika Haligowska Podstawy

Bardziej szczegółowo

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Przyczyny, diagnoza, zasady terapii.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Przyczyny, diagnoza, zasady terapii. Literka.pl Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Przyczyny, diagnoza, zasady terapii. Data dodania: 2012-04-17 22:43:53 W referacie przedstawiłam, w oparciu o fachową literaturę przedmiotu, definicję

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Polskich Olimpijczyków w Opolu PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I - III

Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Polskich Olimpijczyków w Opolu PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I - III Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Polskich Olimpijczyków w Opolu PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS I - III I. CELE OCENIANIA NA LEKCJACH JĘZYKA ANGIELSKIEGO: poinformowanie ucznia o osiągnięciach

Bardziej szczegółowo

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Co tydzień w naszej Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży Pani Małgorzata Jarocka prowadzi zajęcia

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców Przedszkolak u progu szkoły Informacja dla rodziców Dobry start w szkole jest niezwykle ważny dla rozwoju dziecka. Jeśli jest ono psychicznie i fizycznie gotowe do podjęcia nauki, bez trudu i z radością

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3 PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3 KLASA I W klasach I na 6 punktów uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, - wykazywać

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Nagrody i upomnienia w przedszkolu

Nagrody i upomnienia w przedszkolu Nagrody i upomnienia w przedszkolu Rozpatrując problem upomnień i nagród w przedszkolu trzeba na wstępie podkreślić, iż największą wartością w wychowaniu dziecka mają oddziaływania pozytywne, takie jak

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE I SZKOŁY PODSTAWOWEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE I SZKOŁY PODSTAWOWEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE I SZKOŁY PODSTAWOWEJ Podręcznik: Sarah M Howell i Lisa Kester-DodgsonTreetops 1, Oxford Univeristy Press. Nr dopuszczenia MEN:

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania wiadomości i umiejętności z języka angielskiego klasy IV-VI

Kryteria oceniania wiadomości i umiejętności z języka angielskiego klasy IV-VI Kryteria oceniania wiadomości i umiejętności z języka angielskiego klasy IV-VI Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który spełnia wszystkie wymagania na ocenę bardzo dobrą a ponadto: - posiada wiedzę i umiejętności

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI ROK SZKOLNY 2012/2013

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI ROK SZKOLNY 2012/2013 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI ROK SZKOLNY 2012/2013 1. Oceniane będą przede wszystkim następujące formy aktywności: sprawdziany kartkówki odpowiedzi ustne zadania domowe praca na lekcji

Bardziej szczegółowo

Referat wygłoszony na zebraniu z rodzicami uczniów klasy II d dnia 28 01. 2004r.

Referat wygłoszony na zebraniu z rodzicami uczniów klasy II d dnia 28 01. 2004r. Referat wygłoszony na zebraniu z rodzicami uczniów klasy II d dnia 28 01. 2004r. Temat: Jak pomóc dziecku w odrabianiu pracy domowej? Referat opracowała i wygłosiła: mgr Teresa Jabłońska Jak pomóc dziecku

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA W KACZOROWIE. Przedmiotowy System Oceniania EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA klasa III

SZKOŁA PODSTAWOWA W KACZOROWIE. Przedmiotowy System Oceniania EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA klasa III SZKOŁA PODSTAWOWA W KACZOROWIE Przedmiotowy System Oceniania EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA klasa III Ocenianie osiągnięć edukacyjnych uczniów odbywa się w oparciu o standardy edukacyjne w kształceniu zintegrowanym

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

KODEKS DOBREGO PRZEDSZKOLAKA

KODEKS DOBREGO PRZEDSZKOLAKA KODEKS DOBREGO PRZEDSZKOLAKA Jednym z ważnych zadań przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dziecka, pozwalających mu w przyszłości na aktywne uczestnictwo w życiu społecznym. To w przedszkolu dziecko

Bardziej szczegółowo

POZNAJ SIEBIE POZNAJ ŚWIAT

POZNAJ SIEBIE POZNAJ ŚWIAT PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W MIELCU POZNAJ SIEBIE POZNAJ ŚWIAT WSPIERANIE ROZWOJU DZIECKA przygotowanie i realizacja zajęć Gerta Fijołek pedagog Katarzyna Juras - psycholog CEL WARSZTATÓW W trakcie

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0. Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0. Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0 Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7 ZAŁOŻENIA WEWNĄTRZSZKOLNEGO SYSTEMU OCENIANIA 1. Ocenianie w klasie zero - roczne przygotowanie

Bardziej szczegółowo

WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA Nr 337

WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA Nr 337 PLAN WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA Nr 337 JESTEM W GRUPIE, ROZUMIEM SIEBIE I INNYCH, DOSTRZEGAM SIEBIE I SWOJE MOCNE STRONY Cele główne: CELE PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO zapoznanie dzieci z regułami życia w grupie,

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 8

WEWNĄTRZSZKOLNY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 8 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA KLAS I-III SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 8 W ZIELONEJ GÓRZE ZAŁOŻENIA OGÓLNE: 1. Ocenianiu podlegają: a) Osiągnięcia edukacyjne. b) Zachowanie ucznia. KLASYFIKACJA: 1. Rok szkolny

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA SZUKAJ POROZUMIENIA Z DZIECKIEM

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA SZUKAJ POROZUMIENIA Z DZIECKIEM KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA SZUKAJ POROZUMIENIA Z DZIECKIEM Dlaczego trudno być rodzicami nastolatka? W okresie wczesnej dorosłości następuje: budowanie własnego systemu wartości (uwalnianie się od wpływu

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback to skuteczna metoda terapeutyczna zwiększająca skuteczność funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM 5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 kod ucznia Drodzy Pierwszoklasiści! Niedawno rozpoczęliście naukę

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA OCENĘ

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA OCENĘ WYMAGANIA EDUKACYJNE NA OCENĘ PRZEDMIOT: język angielski KLASA: I TYGODNIOWY WYMIAR GODZIN: 2h ROK SZKOLNY: 2015 / 2016 PROGRAM NAUCZANIA: data dopuszczenia 2010-03-04 numer dopuszczenia 30/2/2010 Tytuł:

Bardziej szczegółowo

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania : Strategie dobrego nauczania Strategie dobrego nauczania Strategie oceniania kształtującego I. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu. II. Organizowanie w klasie dyskusji,

Bardziej szczegółowo