Padaczka. Tom I. pod redakcj¹ Andrzeja Szczudlika, Joanny Jędrzejczak, Marii Mazurkiewicz-Bełdzińskiej. Copyright by Termedia 2011

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Padaczka. Tom I. pod redakcj¹ Andrzeja Szczudlika, Joanny Jędrzejczak, Marii Mazurkiewicz-Bełdzińskiej. Copyright by Termedia 2011"

Transkrypt

1 Padaczka Tom I

2 Padaczka. Tom I pod redakcj¹ Andrzeja Szczudlika, Joanny Jędrzejczak, Marii Mazurkiewicz-Bełdzińskiej Copyright by Termedia 2011 Wszystkie prawa zastrzeżone aden z fragmentów tej ksi¹ ki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych. Termedia Wydawnictwa Medyczne ul. Kleeberga Poznań tel./faks Termedia Wydawnictwa Medyczne Poznań 2012 Wydanie I projekt ok³adki: sk³ad i ³amanie: studio graficzne TERMEDIA druk: Zak³ad Poligraficzny Moś i uczak sp.j. Ksi¹ ka ukaza³a siê dziêki grantowi edukacyjnemu firmy ISBN: Wydawca do³oży³ wszelkich starań, aby cytowane w podręczniku nazwy leków, ich dawki oraz inne informacje by³y prawid³owe. Wydawca ani autor nie ponosz¹ odpowiedzialności za konsekwencje wykorzystania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Każdy produkt, o którym mowa w ksi¹żce, powinien być stosowany zgodnie z odpowiednimi informacjami podanymi przez producenta. Ostateczn¹ odpowiedzialność ponosi lekarz prowadz¹cy.

3 Padaczka pod redakcją Andrzeja Szczudlika Joanny Jędrzejczak Marii Mazurkiewicz-Bełdzińskiej

4

5 Zespół Autorów Redaktorzy Redaktorzy prof. dr hab. med. Andrzej Szczudlik Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków dr hab. med. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, Warszawa dr med. Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska Klinika Neurologii Rozwojowej, Katedra Neurologii, Gdański Uniwersytet Medyczny Autorzy dr med. Barbara Artemowicz Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku dr hab. med. Barbara Błaszczyk Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jana Kochanowskiego, Kielce lek. med. Magdalena Bosak Oddział Kliniczny Kliniki Neurologii, Szpital Uniwersytecki, Kraków prof. dr hab. med. Jerzy Bidziński Katedra i Klinika Neurochirurgii, Warszawski Uniwersytet Medyczny dr med. Maciej Chamielec Klinika Neurologii, Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki, Łódź dr med. Barbara Chmielewska Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie prof. dr hab. med. Stanisław J. Czuczwar Katedra i Zakład Patofizjologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie dr hab., prof. UW Piotr Durka Zakład Fizyki Biomedycznej, Wydział Fizyki, Uniwersytet Warszawski dr med. Ałbena Grabowska-Grzyb Samodzielny Zespół Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej im. Dzieci Warszawy, Dziekanów Leśny dr med. Wiesława Grajkowska Zakład Patologii, Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa dr med. Iwona Halczuk Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie dr n. biol. Dorota Hoffman-Zacharska Zakład Genetyki Medycznej, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa lek. med. Maciej Jakuciński Zakład Medycyny Nuklearnej i Rezonansu Magnetycznego, Wojewódzki Szpital Bródnowski, Warszawa prof. dr hab. med. Sergiusz Jóźwiak Klinika Neurologii i Epileptologii, Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa dr hab. med. Zofia Kazibutowska Katedra i Klinika Neurologii, Górnośląskie Centrum Medyczne, Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice dr hab. med. Teresa Korwin-Piotrowska Katedra i Klinika Neurologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin dr med. Karolina Korwin-Piotrowska Katedra i Klinika Psychiatrii, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin dr hab. med. Katarzyna Kotulska-Jóźwiak Klinika Neurologii i Epileptologii, Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa prof. dr hab. med. Leszek Królicki Zakład Medycyny Nuklearnej, Warszawski Uniwersytet Medyczny Zakład Medycyny Nuklearnej i Rezonansu Magnetycznego, Wojewódzki Szpital Bródnowski prof. dr hab. med. Hubert Kwieciński Katedra i Klinika Neurologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny prof. dr hab. Władysław Lasoń Instytut Farmakologii, Polska Akademia Nauk, Kraków dr med. Beata Majkowska-Zwolińska Centrum Diagnostyki i Terapii Padaczki, Fundacja Epileptologii, Warszawa

6 Zespół Autorów prof. dr hab. med. Andrzej Marchel Klinika Neurochirurgii, Warszawski Uniwersytet Medyczny prof. dr hab. med. Ewa Matyja Zakład Neuropatologii Doświadczalnej i Klinicznej, Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego, Polska Akademia Nauk, Warszawa dr med. Hanna Mierzewska Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa dr hab. med. Ewa Motta Katedra i Klinika Neurologii, Górnośląskie Centrum Medyczne, Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice dr med. Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, Warszawa dr med. Krystyna Niedzielska Zakład Neurofizjologii, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa dr med. Rafał Nowak Magnetoencephalography Unit, Centro Medico Teknon, Barcelona, Hiszpania prof. dr hab. med. Krzysztof Owczarek Zakład Psychologii Medycznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny prof. dr hab. med. Krystyna Pierzchała Klinika Neurologii, Śląski Uniwersytet Medyczny, Zabrze dr hab. med. Konrad Rejdak Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie dr med. Rafał Rola Klinika Neurologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny prof. dr hab. med. Marcin Roszkowski Klinika Neurochirurgii, Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa dr med. Monika Rudzińska Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków prof. dr hab. med. Danuta Ryglewicz I Klinika Neurologii, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa dr med. Andrzej Rysz Klinika Neurochirurgii, Warszawski Uniwersytet Medyczny dr med. Krzysztof Sendrowski Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku dr hab. med., prof. nadzw. Jarosław Sławek Zakład Pielęgniarstwa Neurologiczno- -Psychiatrycznego Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny mgr Piotr Sobaniec Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku prof. dr hab. med. Wojciech Sobaniec Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku dr hab. med. Barbara Steinborn Katedra i Klinika Neurologii Wieku Rozwojowego, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu dr hab. med. Elżbieta Szczepanik Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa dr med. Krystyna Szymańska Zakład Neuropatologii Doświadczalnej i Klinicznej, Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego, Polska Akademia Nauk, Warszawa mgr psychol. Olga Szymańska Klinika Neurochirurgii, Warszawski Uniwersytet Medyczny lek. med. Iwona Terczyńska Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa prof. dr hab. med. Janusz Wendorff Klinika Neurologii, Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki, Łódź dr med. Piotr Zwoliński Przychodnia NEUROSPHERA, Warszawa

7 Skróty AAN ADLTE ADNFLE ADPEAF AHS AIDS AP AVM BDNF BDZ BFIC BFNC BFNIS BMD BMEI BPP CAE CBZ CLB CLP CYP CZP DNT DRESS DZP EBM EEG EIEE EKG ECoG Amerykańska Akademia Neurologii (American Academy of Neurology) autosomalna dominująca padaczka płata skroniowego (autosomal dominant lateral temporal epilepsy) autosomalna dominująca padaczka nocna płata czołowego (autosomal-dominant nocturnal frontal lobe epilepsy) padaczka częściowa związana z objawami słuchowymi (autosomal dominant partial epilepsy with auditory features) stwardnienie rogu Ammona (Ammon s horn sclerosis) zespół nabytego niedoboru odporności (acquired immunodeficiency syndrome) potencjał czynnościowy (action potential) malformacja tętniczo-żylna (arteriovenous malformation) mózgopochodny czynnik neurotroficzny (brain-derived neurotrophic factor) benzodiazepiny łagodne rodzinne drgawki niemowląt (benign familial infantile convulsion) łagodne rodzinne drgawki noworodków (benign familial neonatal convulsion) łagodne rodzinne drgawki noworodków i niemowląt (benign familial neonatal-infantile seizures) gęstość mineralna kości (bone mineral density) łagodna miokloniczna padaczka niemowląt (benign myoclonic epilepsy of infancy) zespół rodzinnej obustronnej drobnozakrętowości okołosylwialnej (bilateral perisylvian polymicrogyria) dziecięca padaczka z napadami nieświadomości (childchood absence epilepsy) karbamazepina klobazam klonazepam cytochrom P klorazepat dysembrioplastyczny nowotwór neuroepitelialny (dysembryoplastic neuroepithelial tumor) zespół związany z wysypką, eozynofilią i zmianami wielonarządowymi (drug rush with eosinophilia and systematic symptoms) diazepam medycyna oparta na faktach (evidence-based medicine) elektroencefalografia wczesnoniemowlęca encefalopatia padaczkowa (early infantile epileptic encephalopathy) elektrokardiografia elektrokortykografia EPC EPSP ESM EURAP FBM FCD FHM fmri fpht ftcd FS Fs FSH GABA GBP GEFS+ GG GTCS HS Hw IAT IC EEG ICEGTC ILAE IPSP JAE JME LEV LGS LH padaczka częściowa ciągła (epilepsia partialis continua) pobudzający potencjał postsynaptyczny (excitatory postsynaptic potential) etosuksymid Europejski Rejestr Leków Przeciwpadaczkowych i Ciąży felbamat ogniskowa dysplazja kory (focal cortical dysplasia) rodzinna migrena hemiplegiczna (familial hemiplegic migraine) funkcjonalny rezonans magnetyczny (functional magnetic resonance imaging) fosfenytoina funkcjonalna przezczaszkowa ultrasonografia dopplerowska (functional transcranial Doppler-ultrasonography) drgawki gorączkowe (febrile seizures) fotostymulacja hormon stymulujący folikulinę (follicle-stimulating hormone) kwas γ-aminomasłowy (γ-amino butyric acid) gabapentyna padaczka uogólniona z drgawkami gorączkowymi plus (generalized epilepsy with febrile seizures plus) zwojakoglejak (ganglioglioma) padaczka z napadami uogólnionymi toniczno- -klonicznymi (epilepsy with generalized tonicclonic seizures only) stwardnienie hipokampa (hippocampal sclerosis) hiperwentylacja test Wady (intracarotid amobarbital test) wewnątrzczaszkowe monitorowanie EEG (intracranial electroencephalogram) lekooporna dziecięca padaczka z uogólnionymi drgawkami toniczno-klonicznymi (intractable childhood epilepsy with generalized tonic-clonic seizures) Międzynarodowa Liga Przeciwpadaczkowa (International League Against Epilepsy) hamujący potencjał postsynaptyczny (inhibitory postsynaptic potential) młodzieńcza padaczka z napadami nieświadomości (juvenile absence epilepsy) młodzieńcza padaczka miokloniczna (juvenile myoclonic epilepsy) lewetyracetam zespół Lennoxa-Gastauta (Lennox-Gastaut syndrome) hormon luteinizujący (luteinizing hormone)

8 Skróty LPP LTG LTLE MAE MCD MCD MEG MRI MRS MST MTLE MTS lek przeciwpadaczkowy lamotrygina padaczka skroniowa w przebiegu zmian organicznych (lesional temporal lobe epilepsy) padaczka z napadami miokloniczno-astatycznymi (myoclonic-astatic epilepsy) umiarkowana dysplazja/malformacja kory (mild cortical dysplasia/malformation) malformacje rozwojowe kory mózgowej (malformations of cortical development) magnetoencefalografia rezonans magnetyczny (magnetic resonance imaging) spektroskopia rezonansu magnetycznego (magnetic resonance spectroscopy) wielomiejscowe podpajęczynówkowe przecięcia kory mózgu (multiple subpial transection) padaczka przyśrodkowej części płata skroniowego (mesial temporal lobe epilepsy) stwardnienie skroniowe środkowe (mesial temporal sclerosis) SBH SEGA SHBG SMEI SMEB SMR SPECT SREDA STP SUD SUDEP heterotopia podkorowa (subcortical band heterotopia) gwiaździak podwyściółkowy olbrzymiokomórkowy (subependymal giant cell astrocytoma) białko wiążące hormony płciowe (sex hormonebinding globulin) ciężka padaczka miokloniczna u dzieci (severe myoclonic epilepsy in infants) SMEI o nietypowym przebiegu (SMEI-borderland) standaryzowany wskaźnik śmiertelności (standardized mortality ratio) tomografia emisyjna pojedynczego fotonu (single photon emission computed tomography) subkliniczne rytmiczne wyładowania padaczkopodobne u dorosłych (subclinical rhythmic EEG discharge of adults) stiripentol zespół nagłej nieoczekiwanej śmierci (sudden unexpected death) zespół nagłej śmierci w padaczce (sudden unexpected death in epilepsy) NICE Narodowy Instytut do Spraw Doskonalenia Klinicznego (National Institute for Health and Clinical Excellence) NCSE stan padaczkowy niedrgawkowy (noncolvulsice status epilepticus) NF neurofibromatoza typu (neurofibromatosis type ) NMD zaburzenia migracji neuronalnej (neuronal migration disorders) NREM sen wolnofalowy (non-rapid eye movement) OCBZ OUN okskarbazepina ośrodkowy układ nerwowy TEN TGA TGB TIA TK TLE TNF-α TPM TS toksyczna naskórkowa nekroliza (toxic epidermal necrosis) przemijająca całkowita niepamięć (transient global amnesia) tiagabina przemijający napad niedokrwienia mózgu (transient ischemic attack) tomografia komputerowa padaczka płata skroniowego (temporal lobe epilepsy) czynnik martwicy nowotworów α (tumor necrosis factor α) topiramat stwardnienie guzowate (tuberous sclerosis) PB PCO PCOS PET PGB PHT PLEDs PRM PTLE PXA fenobarbital policystyczne jajniki (polycystic ovaries) zespół policystycznych jajników (polycystic ovaries syndrome) pozytonowa emisyjna tomografia komputerowa (positron emission tomography) pregabalina fenytoina periodyczne zlateralizowane wyładowania padaczkopodobne (periodic lateralized epileptiform discharges) prymidon padaczka skroniowa bez zmian organicznych (paradoxical temporal lobe epilepsy) żółtakogwiaździak pleomorficzny (pleomorphic xanthoastrocytoma) UGT USG VGB VNS VPA WS ZSJ ZNS ZPJ urydynoglukuronylotransferazy ultrasonografia wigabatryna stymulacja nerwu błędnego (vagus nerve stimulation) kwas walproinowy/walproinian zespół Westa (West syndrome) zespół Stevensa-Johnsona zonisamid zespół policystycznych jajników REM sen paradoksalny (rapid eye movement)

9 Spis treści Joanna Jędrzejczak 1. Wprowadzenie 13 Ewa Motta, Zofia Kazibutowska 2. Padaczka rys historyczny 15 Danuta Ryglewicz 3. Epidemiologia padaczki 19 Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska 4. Epidemiologia padaczki u dzieci 23 Konrad Rejdak 5. Etiologia padaczki 27 Dorota Hoffman-Zacharska 6. Genetyczne uwarunkowania padaczki 35 Wojciech Sobaniec, Krzysztof Sendrowski, Barbara Artemowicz, Piotr Sobaniec 7. Patofizjologia drgawek i padaczki 45 Rafał Rola, Hubert Kwieciński 8. Receptory i kanały jonowe w patogenezie padaczki 55 Ewa Matyja, Wiesława Grajkowska 9. Zmiany neuropatologiczne w padaczce 73 Krystyna Niedzielska 10. Badania elektroencefalograficzne w padaczce 95 Leszek Królicki, Maciej Jakuciński 11. Strukturalne i czynnościowe badania neuroobrazowe 141 w diagnostyce padaczki Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska, Joanna Jędrzejczak 12. Klasyfikacja padaczek i napadów padaczkowych 151 Teresa Korwin-Piotrowska 13. Zasady rozpoznawania padaczki 155 Joanna Jędrzejczak, Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska 14. Diagnostyka różnicowa napadów padaczkowych 161 Beata Majkowska-Zwolińska 15. Zasady leczenia padaczki 169

10 Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska 16. Leczenie padaczki u dzieci i młodzieży 179 Joanna Jędrzejczak 17. Padaczka u kobiet 185 Barbara Chmielewska 18. Leczenie padaczki w okresie starości 199 Władysław Lasoń, Stanisław J. Czuczwar 19. Podstawowe mechanizmy działania leków przeciwpadaczkowych 211 Stanisław J. Czuczwar, Barbara Błaszczyk, Władysław Lasoń 20. Interakcje z udziałem leków przeciwpadaczkowych 219 Barbara Artemowicz, Wojciech Sobaniec, Krzysztof Sendrowski 21. Leki przeciwpadaczkowe 227 Barbara Steinborn 22. Objawy niepożądane leków przeciwpadaczkowych 249 Jerzy Bidziński, Piotr Durka, Andrzej Marchel, Rafał Nowak, Marcin Roszkowski, Andrzej Rysz, Olga Szymańska, Piotr Zwoliński 23. Operacyjne leczenie padaczki 263 Iwona Halczuk 24. Dieta ketogenna 345 Ałbena Grabowska-Grzyb 25. Zaburzenia psychiczne w padaczce 351 Krzysztof Owczarek 26. Psychospołeczne aspekty padaczki 357 Krzysztof Owczarek 27. Społeczne uwarunkowania padaczki 367 Barbara Błaszczyk 28. Padaczka i prawo jazdy 389 Beata Majkowska-Zwolińska 29. Ekonomiczne aspekty padaczki 393

11 Tom I

12

13 rozdział 1 Wprowadzenie Joanna Jędrzejczak Padaczka jest jedną z najstarszych znanych chorób, której historia sięga tys. lat. Współcześnie używane słowo epilepsia liczy tylko, tys. lat i pochodzi od greckiego słowa επιλαμβανειν, co znaczy atakować, chwycić, zapaść, posiąść. Mówiąc o historii padaczki, zwykło się twierdzić, że jest chorobą towarzyszącą człowiekowi od zawsze. Nie mamy jednak żadnych dowodów potwierdzających tezę, że występowała w czasach prehistorycznych, choć z drugiej strony nie ma powodów, żeby sądzić, że jej wtedy nie było. Najstarszy dokument, w którym został opisany napad padaczkowy, znaleziono w Mezopotamii. Tekst z r. p.n.e. mówi o osobie, u której obserwowano wykręcenie szyi, napięcie rąk i nóg, szeroko otwarte oczy, z ust wypływała ślina ( piana szła mu z ust ) i była utrata przytomności. Opis ten odpowiada najprawdopodobniej napadowi uogólnionemu toniczno- -klonicznemu, ale nie można jednoznacznie stwierdzić, czy był to napad pierwotnie czy wtórnie uogólniony. Inne opisy sugerujące również napad padaczkowy znaleziono w dokumentach perskich i egipskich papirusach ( r. p.n.e.). O padaczce wspomina się w Kodeksie Hammurabiego ( r. p.n.e.). W Nowym Testamencie znajdujemy opisy napadu padaczkowego i cudownego wyleczenia przez Jezusa. Świadectwa problemu, jakim była i jest padaczka, obecne są w żydowskim Talmudzie oraz pracach Hipokratesa i rzymskich myślicieli. Z uwagi na fakt, że napady padaczkowe traktowane były jako wyraz owładnięcia przez demony, przez długi czas padaczkę uważano za świętą chorobę i dopiero od V w. p.n.e. słowa padaczka zaczęto używać w obecnym znaczeniu. Kamieniem milowym w zrozumieniu padaczki było stwierdzenie Hipokratesa z r., że padaczka jest chorobą mózgu, która musi być leczona dietą i lekami, a nie zaklęciami lub czarami. Padaczka nie jest chorobą w klasycznym znaczeniu, a raczej skomplikowanym procesem patofizjologicznym, którego bardzo liczne i złożone objawy są wynikiem różnych zaburzeń funkcji mózgu. Mimo że współczesna nauka dostarcza wielu faktów wzbogacających naszą wiedzę o padaczce, epileptologia pozostaje polem walki pomiędzy ignorancją i wiedzą, przesądami i nauką oraz nowoczesnym myśleniem i zabobonem. Padaczka z całą pewnością należy do chorób, w których olbrzymi postęp diagnostyczny i terapeutyczny nastąpił w niezwykle krótkim czasie. Dotyczy to różnych aspektów, m.in. koncepcji patogenezy, epidemiologii, diagnostyki, leczenia i jego oceny. Postęp ten dokonał się dzięki wielu dziedzinom nauki, takim jak: neurologia, neurofizjologia, neurobiologia, genetyka, neurofarmakologia, neurodiagnostyka, psychologia i neurochirurgia. Praktycznie na naszych oczach wprowadzono na rynek leki nowej generacji, nasze pokolenie obserwuje także skok w rozwoju technik neuroobrazujących i elektrofizjologicznych. Nadal jednak czekamy na wyjaśnienie przyczyn i mechanizmów epileptogenezy. Niewątpliwy rozwój neurobiologii być może doprowadzi do jej pełniejszego poznania. Wypadkową tego rozwoju nauki jest poprawa jakości opieki zdrowotnej w przypadku większości chorych na padaczkę. Obecnie obserwuje się niezwykle powolną, ale prawdopodobnie stałą zmianę na lepsze obrazu chorego na padaczkę w społeczeństwie. Przeobraża się zakorzeniony od wieków negatywny wizerunek chorego jako osoby zawsze upośledzonej umysłowo. To odciśnięte piętno nie pozwala jednak społeczeństwu spojrzeć na padaczkę jako na jedno z najczęstszych schorzeń neurologicznych. Ponadto nie ma takiego emocjonalnego zainteresowania, jakie jest przejawiane w stosunku do innych chorób społecznych. Europejskie badania wskazują, że ok. % osób chorych na padaczkę zdolnych do pracy pozostaje bez zatrudnienia. Trudności w znalezieniu pracy lub jej utrata są jedną z przyczyn występowania depresji. W dziedzinie epileptologii każdy miesiąc przynosi nowe prace, nowe obserwacje, nowe badania. Wpisując w wyszukiwarce PubMed hasło epilepsy, uzyskuje się wykaz ponad, tys. prac opublikowanych w ciągu roku. Dlatego książka ta ma być swego rodzaju przewodnikiem po rozległej i pasjonującej dziedzinie, jaką jest epileptologia. Padaczka jest jedną z najczęstszych chorób neurologicznych, mogących występować w każdym wieku. Szacuje się, że na świecie choruje na nią ok. mln osób. Ustalone przez lekarza rozpoznanie padaczki budzi u wszystkich pacjentów i ich rodzin zaskoczenie, lęk, niepewność, poczucie przegranej i niesprawiedliwości. Rodzice dziecka mogą obawiać się o jego życie, otaczać je więc nadmierną opieką lub przeciwnie odrzucić

14 14 Rozdział 1.1 je. U nastolatków mogą dominować uczucia złości, buntu i osamotnienia, może pojawić się gorsza samoocena i brak akceptacji choroby. Po usłyszeniu diagnozy pacjent staje się niepewny co do swojej przyszłości, edukacji, pracy, kontaktów z przyjaciółmi, możliwości stworzenia rodziny. Trzeba również pamiętać o tym, że może obawiać się o swoje życie. Nawet kilka napadów w roku może wywołać obawę i znacząco zmniejszyć komfort życia. Dodatkowo hermetyczny, niezrozumiały dla pacjenta język, jakim posługują się lekarze, powoduje uczucie wyobcowania, niepewności i niezrozumienia istoty choroby. Większość negatywnych odczuć czy problemów związanych z padaczką wynika właśnie z braku wiedzy o tej chorobie, o jej istocie, przyczynach, objawach, diagnostyce, leczeniu czy wreszcie umiejętności życia z nią. Książka ta została tak pomyślana, aby dając lekarzowi wiedzę na temat padaczki, w efekcie największe korzyści odniósł pacjent. Ujęcie tematów i wybór zagadnień mają charakter zarówno poznawczy, jak i praktyczny i dotyczą codziennych sytuacji, kiedy lekarz staje przed problemem diagnostyki i leczenia padaczki. Definicje W dyskusji na temat padaczki często dochodzi do nieporozumień spowodowanych wymiennym stosowaniem takich pojęć, jak padaczka, padaczkowy, drgawki i napady. Drgawki określenie to odnosi się do epizodu napadowej czynności mięśni, która jest niekontrolowana i nieprzewidywalna. Kiedy napięcie mięśni jest stałe, mówimy o drgawkach tonicznych, jeśli drgawki są przerywane, nazywamy je klonicznymi. Napad epizod napadowej czynności mózgu, która również jest niekontrolowana i nieprzewidywalna. Rozpoczyna się w neuronach, przerywa prawidłowe funkcjonowanie mózgu, dając charakterystyczne objawy kliniczne i elektrofizjologiczne. Napad padaczkowy to przejściowe zaburzenie czynności mózgu wskutek nadmiernych i gwałtownych wyładowań bioelektrycznych w komórkach nerwowych. Padaczkowy termin odnoszący się do napadu. Padaczka przewlekłe zaburzenie mózgowe o różnej etiologii charakteryzujące się nawracającymi napadami wywołanymi nadmiernym wyładowaniem komórek nerwowych mózgu z różnymi klinicznymi i laboratoryjnymi objawami. Termin używany w odniesieniu do osób, u których wystąpiły dwa lub więcej napady padaczkowe. Należy pamiętać, że padaczka nie jest jednostką chorobową, lecz zespołem objawów somatycznych, wegetatywnych i psychicznych, który może występować na podłożu różnych zmian morfologicznych i metabolicznych w mózgu. Definicje zgodne z ILAE Glossary of Descriptive Terminology for Ictal Semiolgy (Słownik Opisowej Terminologii Międzynarodowej Ligi Przeciwpadaczkowej, ): Typ napadu padaczkowego incydent napadowy, który jak się uważa jest wynikiem określonego mechanizmu patofizjologicznego i ma konkretny substrat anatomiczny. Według nowej koncepcji klasyfikacyjnej to nowe określenie miałoby być jednostką diagnostyczną z etiologicznymi, terapeutycznymi i prognostycznymi następstwami. Pojedynczy lub izolowany napad jeden lub więcej napadów padaczkowych występujących w ciągu godzin. Napad częściowy napad, w którym początkowe objawy kliniczne wskazują na aktywację tylko części półkuli mózgowej. Napad częściowy o symptomatologii prostej napad częściowy bez zaburzonej świadomości. Napad częściowy o symptomatologii złożonej napad częściowy z zaburzoną świadomością. Zaburzenie świadomości może być pierwszym objawem klinicznym lub być poprzedzone napadem częściowym prostym. Napad uogólniony napad, którego pierwsze objawy kliniczne wskazują na aktywację obu półkul mózgu. Aura i prodrom pojęcia te nie są synonimami. Prodrom nie jest napadem, ale przednapadowym, subiektywnym lub obiektywnym zjawiskiem u danego pacjenta. Poprzedza wystąpienie napadu, ale nie jest jego częścią. Prodromy mogą występować nawet kilka godzin przed napadem. Często przyjmują formę bólów głowy, zmiany zachowania i nastroju, niepokoju, napięcia, zaburzeń koncentracji, rozdrażnienia oraz zaburzeń snu. Rodzina pacjenta albo sam pacjent na podstawie określonych prodromów może niekiedy przewidzieć wystąpienie napadu padaczkowego. Aura subiektywne zjawisko napadowe, które u danego pacjenta może poprzedzać widoczny napad. Jeśli występuje samodzielnie, jest napadem prostym o symptomatologii czuciowej.

15 rozdział 2 Padaczka rys historyczny Ewa Motta, Zofia Kazibutowska Padaczka, czyli padająca choroba, jest znana od starożytności, jej opisy można znaleźć we wszystkich kulturach. Już w Kodeksie Hammurabiego zaznaczono, że jeśli u niewolnika w ciągu miesiąca od jego zakupu wystąpi bennu, czyli kurczowa choroba, może być on zwrócony poprzedniemu właścicielowi. Grecy nazywali padaczkę świętą chorobą, przypuszczając, że przyczyna napadów jest ponadnaturalna, nadprzyrodzona. Hipokrates w r. p.n.e. pierwszy użył słowa padaczka, czerpiąc z greckiego słowa chwytać. Uważał on, że padaczka nie jest chorobą bardziej boską lub świętą od innych i ma naturalną przyczynę. Jego pogląd nie był jednak szeroko akceptowany i przez wieki choroba ta uważana była za chorobę nadprzyrodzonego pochodzenia [De Villiers ; Lebrun ; Temkin ]. W różnych kulturach panował brak zrozumienia publicznego i często strach przed cierpiącymi na padaczkę, którzy nierzadko uważani byli za opętanych. Sądzono, że padaczka jest chorobą zakaźną i utrzymywano, że jest dziedziczna. To było m.in. przyczyną, że w różnych krajach zabraniano epileptykom zawierać związki małżeńskie. Aż do końca XIX w. uważano, że z padaczką związane są dewiacje seksualne, piromania i przestępczość [Lebrun ]. Zapisy na temat rzucającej choroby znajdują się w Starym i Nowym Testamencie. Jeden z wersetów Księgi Samuela może świadczyć o tym, że pierwszy król Izraela Saul, żyjący w XI w. p.n.e., cierpiał na padaczkę. Opis Saula zrzucającego swe szaty, upadającego i leżącego cały dzień i noc na ziemi przywodzi na myśl stan padaczkowy poprzedzony napadem psychoruchowym. W Księdze Samuela odnajdujemy również opis najpewniej najstarszego udokumentowanego napadu rzekomopadaczkowego w dziejach ludzkości. Jest to historia młodego Dawida uciekającego w obawie przed królem Izraela, Saulem. Aby nie popaść w niewolę, symuluje on napad, który przypomina uogólniony napad toniczno-kloniczny: I zachowywał się przed nimi niepoczytalnie, udawał obłąkanego, gdy chwytali go rękami, bił pięściami w odrzwia bramy i obśliniał swoją brodę. Wywodzone ze Starego Testamentu przepisy talmudyczne zakazywały poślubienia kobiety z rodziny dotkniętej padaczką zgodnie z poglądem o dziedzicznej istocie choroby. Małżeństwo mogło zostać legalnie unieważnione, gdy żona okazała się chora na padaczkę. Mężczyzna chorujący na padaczkę nie mógł zostać kapłanem, rabinem ani sędzią. Kapłanowi i rabinowi nie wolno było leczyć chorych na padaczkę z obawy o zanieczyszczenie [De Villiers ]. W Nowym Testamencie, Ewangelie wg św. Łukasza, św. Marka i św. Mateusza przywołują historię uzdrowienia przez Jezusa chorego na padaczkę. Na cytowane w Ewangelii słowa ojca, którego syn był chory na padaczkę: Nauczycielu, przyprowadziłem do Ciebie mojego syna, który ma ducha niemego. Ten gdziekolwiek go chwyci, rzuca nim, a on wtedy się pieni, zgrzyta zębami i drętwieje, Jezus odpowiedział: Duchu niemy i głuchy rozkazuję ci, wyjdź z niego i nie wchodź więcej do niego. A on krzyknął i wyszedł wśród gwałtownych wstrząsów. Chłopiec zaś pozostawał jak martwy, tak że wielu mówiło: On umarł. Lecz Jezus ujął go za rękę i podniósł, a on wstał [Ewangelia Jezusa ]. Cytaty z Ewangelii św. Łukasza, św. Marka i św. Mateusza były inspiracją do powstania co najmniej trzech dzieł [Schachter ]. Najwcześniejszym z nich jest Przemienienie Pańskie namalowane w r. przez włoskiego malarza i architekta renesansu Raffaello Sanzio (Rafaela), zamówione do katedry we Francji. W górnej części obrazu Rafael przedstawił Chrystusa na górze Tabor, a w dolnej części młodego chłopca chorego na padaczkę i jego ojca. Uważa się, że synchronizując obie sceny, chciał podkreślić niezwykłość obu wydarzeń [Janz ]. Przemienienie Pańskie namalował też flamandzki artysta Piotr Paweł Rubens w r. Obraz przypomina dzieło Rafaela, ale dziecko mające napad jest wierniej sportretowane z sinicą twarzy, zwrotem głowy i gałek oraz pianą na ustach, co sugeruje, że autor miał doświadczenia z padaczką [Schachter ]. W średniowieczu John of Gaddesden ( ) pisał w dziele Rosa Medicinae, że padaczka jest całkowitym i uogólnionym skurczem od uszkodzenia w przedniej komorze mózgu. Tak jak Hipokrates uważał mózg za źródło pochodzenia padaczki, ale jej przyczynę widział w nieodpowiednim wzajemnym

16 16 Rozdział 1.2 oddziaływaniu płynów organicznych. Odnośnie do prognozowania uważał, że jeśli: padaczka przytrafi się kobiecie ciężarnej, będzie od niej wolna po urodzeniu dziecka, napad jest długi i ciężki, a pacjent go nie pamięta i nie wstydzi się go, to znak, że wyleczenie jest trudne, napad jest krótki i łagodny, a pacjent pamięta go, to znak, że może być wyleczony, choć z trudnością, ataki padaczki są częste, szczególnie w starszym wieku, istnieje niebezpieczeństwo śmierci [De Villiers ]. W średniowieczu Bernard Gordon ( ) opisał po raz pierwszy napad inny niż grand mal, odnotowując krótki napad u pacjenta, który oparł się o ścianę, pocierając twarz, widocznie doznając napadu typu absence. W epoce oświecenia uznano szatana i jego fatalne wpływy na człowieka za wytwór wyobraźni ludzi dawnych epok [De Villiers ; Glaser ]. W XVIII w. nastąpił mały postęp w badaniach nad padaczką, ale XIX w. przyniósł pierwsze naukowe próby jej zrozumienia poprzez kliniczne i laboratoryjne badania neurofizjologów. W r. padaczka została uznana za chorobę neurologiczną [Berrios ; De Villiers ; Korczyn ]. W r. John Hughlings Jackson opisał po raz pierwszy napady ogniskowe. Stało się to za sprawą jego żony, która doznała najpewniej zakrzepicy zatok żylnych, w rezultacie czego zaczęły występować u niej napady ogniskowe [De Villiers ; Glaser ; Trimble ]. Gowers, który był uczniem Jacksona, w pracy wydanej w r. zatytułowanej Padaczka i inne przewlekłe schorzenia drgawkowe przedstawił opisy przypadków. Rozróżniał on padaczkę idiopatyczną i organiczną, klinicznie definiując ją w ten sposób: Cechą choroby jest nawracające nagłe krótkie zaburzenie funkcji mózgu różniące się stopniem, rozległością i charakterem, lecz ogólnie przebiegające z utratą przytomności i wystarczające do przerwania kontroli nad mięśniami niezbędnej do utrzymania prawidłowej postawy [Berrios ; De Villiers ; Glaser ; Massey ]. W latach jeden z pierwszych amerykańskich epileptologów William Spratling ( ) zbadał pacjentów chorych na padaczkę i wyróżnił cztery typy napadów: grand mal, petit mal, jacksonowskie i psychiczne [Dasheiff ]. W r. Hans Berger ( ) pierwszy zarejestrował czynność bioelektryczną mózgu ludzkiego, a prace Johna Fultona ( ) stały się podstawą pierwszych czołowych leukotomii (przecięcie szlaków łączących płaty mózgowe) przeprowadzonych przez Egasa Moniza i Pedro Almeida Limę w r. Największy wkład do chirurgii padaczki wniósł Wilder Penfield ( ). W jego instytucie w Montrealu wprowadzono metodę resekcji korowej jako sposób leczenia pewnych typów padaczki [De Villiers ]. Aby wyleczyć się z padaczki, odwoływano się do różnych świętych. Jednym z nich był św. Walenty. Powodem łączenia tego świętego z padaczką było to, że jego imię brzmi tak jak niemieckie słowo fallen (padać). Święty Walenty uważany był za patrona epileptyków, a padaczka była często nazywana chorobą św. Walentego. W państwach niemieckojęzycznych jeszcze inny święty św. Korneliusz był uważany za patrona chorych na padaczkę. W północnej Belgii do dziś dzieci otrzymują imiona po urodzeniu. Pierwszego imienia używa się do nazywania dziecka, drugie i trzecie to imiona rodziców chrzestnych lub dziadków, a czwarte to Korneliusz lub Kornelia. Rodzice uważają, że imię to chroni przed padaczką [Lebrun ; Schachter ]. Oprócz wypędzania złych duchów stosowano różne metody leczenia padaczki. W starożytnym Egipcie radzono epileptykom jeść odchody osła rozpuszczone w winie. Celem było zniechęcenie demonów i zmuszenie ich do opuszczenia cierpiącego ciała. W niektórych miejscach w Indiach przykładano gorące żelazo do czoła chorego, aby wygonić złe duchy [Lebrun ]. Awicenna ( ) zalecał wieszanie amuletów i kwiatów piwonii na szyi chorych, aby zapachy wydzielane przez rośliny zapobiegały napadom. Sugerował, żeby chronić dzieci z padaczką przed intensywnym światłem. Zalecał ograniczanie spożywania świeżych owoców zawierających dużo wody i unikanie selera jako pobudzającego napady. Pisał, że bezsenność osłabia ciało, a po napadzie pacjent powinien zwymiotować, co oczyszcza żołądek (można wtedy pomóc sobie piórkiem umoczonym w olejku konwaliowym). Zalecał również upuszczanie krwi jako skuteczny środek w celu usunięcia szkodliwych substancji [Vanzan ]. W średniowieczu stosowano inhalacje z żółci wilka na gazikach z mchu położonych na nozdrzach. Zażywano żółć lub przegotowany mózg łasicy, stosowano proszek z posiekanej kukułki. Najłagodniejszą z metod było stosowanie jemioły, która rosnąc na wierzchołkach drzew, nigdy nie upada na ziemię. Biblijną metodą leczenia było przyłożenie ust do ucha chorego i trzykrotne powtórzenie następującego wersetu: Kasper przyniósł mirrę, Melchior kadzidło, Baltazar złoto, którego przyniosą z imionami tych trzech królów, będzie uwolniony od padaczki przez świętość Chrystusa. Słowa te uważano za równie skuteczne, jeśli były napisane i noszone na szyi pacjenta [De Villiers ]. Na padaczkę miała cierpieć św. Katarzyna z Genui ( ), św. Teresa z Ávili ( ), św. Katarzyna del Ricci ( ), św. Maria Małgorzata ( ), św. Teresa z Lisieux ( ), a nawet św. Paweł. Sugeruje się, że padaczkę mieli: Budda, Mahomet, Sokrates, Juliusz Cezar, Joanna d Arc, Aleksander Wielki, Piotr Wielki, Napoleon, Kardynał Richelieu, Pius IX, George Gordon Byron, Blaise Pascal, Vincent van Gogh, Moliere, Fiodor Dostojewski, Gustaw Flaubert, Graham Greene, Edgar Allan Poe, Georg Friedrich Händel, Hector Berlioz, George Gerschwin, Alfred Nobel i Włodzimierz Lenin. Mahomet ( ) od. roku życia miał napadowe wizje poruszająca się przed nim postać mówiła mu, aby głosił słowo Boże. Czasami wizje poprzedzone były dźwiękiem dzwonów. Szybki napadowy początek tych incydentów każe odrzucać koncepcję zaburzeń

17 Ewa Motta, Zofia Kazibutowska 17 umysłowych mogących występować po spożyciu roślin zawierających substancje halucynogenne. Nie mogły to być również przemijające napady niedokrwienia mózgu (TIA), bo oprócz objawów umysłowych nie obserwowano objawów neurologicznych. Nie mogły to też być napady hipoglikemii. Brak zawrotów głowy wykluczał chorobę Ménière a, zapalenie błędnika lub inne choroby ucha [Freemon ]. Juliusz Cezar doznawał napadów w ostatnich dwóch latach życia. Skarżył się na bóle głowy. Występowały u niego zaburzenia osobowości. Prawdopodobnie miał oponiaka mózgu lub wolno rosnącego nadnamiotowego glejaka [Gomez ]. Joanna d Arc, która urodziła się w r., od. roku życia zaczęła mieć halucynacje wzrokowe i słuchowe. Słyszała niebiańskie głosy i widziała Archanioła, któremu towarzyszyli inni aniołowie, św. Małgorzata i św. Katarzyna. Objawy te występowały kilka razy dziennie. W r. Joanna d Arc poprowadziła Francuzów, z przyszłym królem Karolem na czele, do decydującego zwycięstwa nad Anglikami i Burgundczykami. Pojmana przez nieprzyjaciół została skazana na śmierć przez spalenie na stosie. Obecni przy jej śmierci twierdzili, że w płomieniach widoczne było imię Jezus, a ze stosu wyleciał biały gołąb. Serce pozostało nietknięte. Nawet kaci byli przekonani, że zabili świętą. Próbuje się tłumaczyć, że Joanna d Arc była chora na gruźlicę. Gruźlicze zapalenie osierdzia mogło powodować odporność serca na płomienie, a gruźliczak mózgu tłumaczyłby napady padaczkowe [Foote-Smith ; Trimble ]. Dokładne opisy napadów Fiodora Dostojewskiego ( ) przedstawili jego lekarze, przyjaciele, rodzina i on sam. Dostojewski często porównywał swoje napady do napadów Mahometa. Napady Dostojewskiego były szczególnie intensywne i częste (od dwóch na dobę do jednego na miesiące średnio raz na miesiąc), występowały od lat młodzieńczych aż do śmierci, nie przeszkadzając w rozwoju jego geniuszu. Wtórnie uogólnione napady Dostojewskiego poprzedzała nadzwyczajna aura składająca się z uczucia błogostanu i ekstazy. Świadkowie słyszeli następnie płacz i widzieli utratę przytomności z upadkiem na ziemię, czasem powodującym urazy. Opisywali skurcze mięśni, zmiany na twarzy, pianę na ustach i nietrzymanie moczu. Po wielu napadach występowała depresja z poczuciem winy trwająca kilka dni lub stan pomroczny z automatyzmami (np. niezgrabne zawijanie papierosa). Po niektórych napadach zdarzały się zaburzenia mowy i pamięci. Prawie wszystkie napady występowały ok. godziny.. Wykorzystując chorobę artystycznie, Dostojewski obdarzał swoich głównych bohaterów padaczką. Taką samą aurę ma Książę Myszkin w Idiocie, a główny bohater Braci Karamazow, ojcobójca Paweł Smierdiakow, ma padaczkę od. roku życia. Symulując napad, zostaje uniewinniony i unika zesłania na Syberię. Wkrótce potem doznaje stanu padaczkowego, po którym popełnia samobójstwo [Freemon ; Gastaut, ; Selten ]. Vincent van Gogh ( ), postimpresjonistyczny malarz, mając lat, zaczął doświadczać epizodów charakterystycznych dla napadów częściowych złożonych. Takie wydłużone epizody, trwające czasami nawet tygodnie, były najpewniej stanem padaczkowym tych napadów. W listach do brata Theo, których napisał, tak opisywał swoje napady: Wiem od innych pacjentów, że podczas napadów oni także słyszą dziwne dźwięki i głosy tak jak ja oraz że w ich oczach także przedmioty wydają się zmieniać. Podczas jednego z napadów van Gogh odciął sobie dolną połowę lewego ucha, a potem ofiarował je prostytutce. Po napadzie, ze względu na całkowitą niepamięć, nie potrafił wytłumaczyć tego epizodu. Jak wyznał swojemu lekarzowi, jedna z sióstr jego matki miała padaczkę, w rodzinie było jeszcze kilka przypadków tej choroby. Van Gogh był leczony jedynym w tym czasie lekiem przeciwpadaczkowym, jakim był bromek potasu, o czym pisał do swojego brata Theo: Nieznośne halucynacje ustąpiły, ograniczając się do pojedynczych nocnych zmór, co jest jak myślę konsekwencją zażywania bromku potasu. Zażywał także naparstnicę, zalecaną również w tym czasie. W r. angielski neurolog Gowers wykazał, że łączenie naparstnicy z bromkami daje efekt synergistyczny w leczeniu padaczki i był to pierwszy przykład racjonalnej terapii. Stosowane leki mogły mieć wpływ na twórczość artystyczną van Gogha. Działaniem niepożądanym naparstnicy jest zniekształcenie widzenia w postaci postrzegania koncentrycznego halo wokół źródeł światła. To mogło przyczyniać się do przesadnego używania przez van Gogha światła w niektórych jego dziełach, takich jak Gwiaździsta noc czy Nocna kawiarnia. Diagnoza padaczki skroniowej u van Gogha postawiona przez leczących go francuskich lekarzy została potwierdzona przez Gastauta [Blumer ; Finkelstein ; Kaufman-Arenberg ; Lanthony ; Lee ; Meissner ; Monroe ; Morrant ; Runyan ; Schachter ]. Wybitny pisarz francuski Gustaw Flaubert ( ) opisywał doznawane przez siebie napady w listach do rodziców i przyjaciół, a pierwszy jego napad, którego doznał w. roku życia, widział jego przyjaciel Maxime du Camp. Flaubert miał trzy rodzaje napadów: częściowe proste wzrokowe (nagle bez powodu podnosił głowę i ramiona w geście desperacji i blady mówił: Widzę płomień w lewym oku, a kilka sekund później: Mam płomień w prawym oku i wszystko wydaje mi się w kolorze złota ), częściowe złożone (złożone halucynacje, przymusowe myśli, gonitwa myśli, lęk i strach z uczuciem zbliżającej się śmierci) i wtórnie uogólnione z drgawkami, po których następował głęboki sen, a potem okres dyskomfortu trwający kilka dni. Napady częściowe proste występowały kilka razy na dobę, a wtórnie uogólnione kilka razy na tydzień, choć zdarzały się nawet kilkumiesięczne przerwy. Napady występowały o różnych porach, bez czynników prowokujących. Flaubert był leczony głównie przez ojca i brata lekarzy. Stosowali oni bromki, upusty krwi, herbatę z kwiatów cytryny i pomarańczy, rycynę, bylicę, indygo, walerianę, korę drzewa chinowego i hydroterapię. Przyczyna napadów była najpewniej wrodzona malformacja naczyniowa okolicy potylicznej, która

18 18 Rozdział 1.2 mogła być również przyczyną śmierci pisarza [Gastaut, ]. Być może nie powstałyby wielkie dzieła wspomnianych geniuszy, gdyby nie mieli oni padaczki. Piśmiennictwo 1. Berrios G.E. (1984). Epilepsy and insanity during the early 19th century. Arch Neurol; 41: Blumer D. (2002). The illness of Vincent Van Gogh. Am J Psychiatry; 159: Dasheiff R.M. (1994). The first American epileptologists: William P. Spratling, MD, and Rosewell Park, MD. Neurology; 44: De Villiers J.C. (1993). A few thoughts on the history of epilepsy. SAMJ; 83: Ewangelia Jezusa (1980). Ėditions du Dialogue. Société d Editions Internationales, Paris; Finkelstein B.A. (1971). Van Gogh s suicide. JAMA 1971; 218: Foote-Smith E., Bayne L. (1991). Joan of Darc. Epilepsia; 32: Freemon F.R. (1976). A differential diagnosis of the inspirational spells of Muhammad the prophet of Islam. Epilepsia; 17: Gastaut H. (1978). Fyodor Mikhailovitch Dostoevsky involuntary contribution to the symptomatology and prognosis of epilepsy. Epilepsia; 19: Gastaut H. (1984). New comments on the epilepsy of Fyodor Dostoyevsky. Epilepsia; 25: Gastaut H., Gastaut Y. (1982). Gustave Flaubert s illness. Rev Neurol (Paris); 138: Gastaut H., Gastaut Y., Braughton R. (1984). Gustave Flaubert s illness: a case report in evidence against the erroneous notion of psychogenic epilepsy. Epilepsia; 25: Glaser G.H. (1978). Epilepsy, hysteria and possession. J Nerv Ment Dis; 166: Gomez J.G., Kotler J.A., Long J.B. (1995). Was Julius Caesar s epilepsy due to a brain tumor? J Fla Med Assoc; 82: Janz D. (1986). Epilepsy viewed metaphysically: an interpretation of the biblical story of the epileptic boy and of Raphael s transfiguration. Epilepsia; 27: Kaufman-Arenberg I., Flieger-Countrymon L.L., Bernstein L.H. i wsp. (1991). Vincent s violent vertigo. Acta Otolaryngol (Stockh); Suppl 485: Korczyn A.D., Neufeld M.Y., Elian M. (1994). Bacillus epilepticus: treatment of epilepsy by colectomy and vaccines. Neurology; 44: Lanthony P. (1989). Van Gogh s xanthopsia. Bull Soc Ophtalmol Fr; 89: LebrunY. (1992). The language of epilepsy. Seizure 1992; 1: Lee T.C. (1981). Van Gogh s vision. Digitalis intoxication? JAMA; 245: Massey E.W., McHenry L.C. (1986). Hysteroepilepsy in the nineteenth century: Charcot and Gowers. Neurology; 36: Meissner W.W. (1994). The artist in the hospital: the Van Gogh case. Bull Menninger Clin; 58: Monroe R.R. (1991). Another diagnosis for Vincent Van Gogh? Letter to the editor. J Nerv Ment Dis; 179: Morrant J.C. (1993). The wing of madness: the illness of Vincent Van Gogh. Can J Psychiatry; 38: Runyan W.M. (1981). Why did Van Gogh cut off his ear? The problem of alternative explanations in psychobiography. J Pers Soc Psychol; 40: Schachter S.C. (1996). Epilepsy and art. Med J Aust; 164: Selten J.P. (1993). Freud and Dostoyevsky. Psychoanalytic Rev; 80: Temkin O. (1971). The falling sickness. Johns Hopkins Press, Baltimore. 29. Trimble M.R. (1991). Women and epilepsy: famous and not so famous. W: Women and Epilepsy. Trimble MR (red.). John Wiley and Sons, Chichester-New York-Brisbane-Toronto-Singapore 1991; Vanzan A., Paladin F. (1992). Epilepsy and Persian culture: an overview. Epilepsia; 33:

19 rozdział 3 Epidemiologia padaczki Danuta Ryglewicz Padaczka powszechnie uważana jest za jeden z najczęstszych poważnych objawów chorobowych dotyczących ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Na podstawie oficjalnych danych statystycznych szacuje się, że na świecie napady padaczkowe występują u mln osób. Należy jednak podkreślić, że możliwości badań epidemiologicznych z zakresu padaczki w wielu aspektach są ograniczone, głównie z powodu braku ścisłego rozgraniczenia pomiędzy wystąpieniem pojedynczego napadu padaczkowego a rozpoznaniem padaczki oraz heterogennej natury tej choroby. Zgodnie z przyjętą definicją podstawą rozpoznania padaczki jest wystąpienie co najmniej dwóch nieprowokowanych napadów padaczkowych w odstępie czasowym powyżej godz. Powyższa definicja wynika z obserwacji klinicznych wskazujących, że nie każdy napad padaczkowy jest spontaniczny i będzie miał tendencje do powtarzania się. Jeżeli jednak w konkretnym przypadku ryzyko wystąpienia ponownych napadów jest wysokie, padaczkę można rozpoznać już po pierwszym napadzie. Dotyczy to głównie padaczek objawowych, np. pojedynczy napad padaczkowy u pacjenta po przebytym udarze mózgu (w okresie powyżej tyg.) może być podstawą rozpoznania padaczki. Dlatego też prowadzone badania epidemiologiczne mają na celu przede wszystkim ocenę częstości występowania napadów padaczkowych w określonej populacji oraz analizę czynników wpływających na naturalny przebieg choroby, w tym ocenę ryzyka pojawienia się ponownych napadów [Jallon i wsp. ; Majkowski ]. Naturalną historię choroby należy rozumieć jako zależność pomiędzy wpływem czynników osobowych, środowiskowych i farmakologicznych a dynamiką narastania objawów chorobowych. Badania epidemiologiczne mogą mieć różny charakter w zależności od celu badania. Wyróżnia się badania: opisowe, analityczne i eksperymentalne. W badaniach opisowych ocenia się częstość występowania chorób w zależności od cech osobowych (np. płeć, wiek) i/lub środowiskowych (np. miejsce zamieszkania: miasto/wieś) oraz przeprowadza porównania zjawisk epidemiologicznych między różnymi populacjami bez analizy przyczynowo-skutkowej. W badaniach analitycznych oceniany jest wpływ uwarunkowań osobowych i środowiskowych na przebieg i częstość występowania choroby w kategoriach przyczynowo-skutkowych. Dobór próby prowadzi się w zdefiniowanej grupie osób dobieranej wedle ściśle określonych kryteriów, np. ekspozycja na czynnik lub czynniki narażenia. Badania eksperymentalne mają na celu określenie skuteczności interwencji poprzez porównanie wyników w grupie poddanej interwencji i w grupie kontrolnej [Jędrychowski ]. W badaniach epidemiologicznych padaczki w celu oceny częstości występowania napadów zasadniczo ocenia się dwa parametry: ) współczynnik zapadalności, tj. częstość nowych zachorowań, które wystąpiły w określonym czasie i określonej populacji, ) wskaźnik chorobowości, tj. częstość występowania napadów padaczkowych pierwszorazowych i powtórnych w określonej populacji i czasie. Współczynnik zapadalności określa się w skali jednego roku zwykle w przeliczeniu na, lub ludności, natomiast wskaźnik chorobowości określa liczbę osób, u których w pewnym punkcie czasowym wystąpiły napady w stosunku do liczby osób w populacji ogólnej, i podawany jest albo w procentach, albo w liczbie przypadków przeliczanych na osób [Jallon i wsp. ; Majkowski ]. Ogółem ryzyko zgonu w badaniach epidemiologicznych ocenia się poprzez: ) współczynniki umieralności określające liczbę zgonów z powodu badanej choroby, która wystąpiła w określonej populacji (K) i w określonym czasie, oraz ) wskaźniki śmiertelności które określają liczbę zgonów w stosunku do liczby chorych. W odniesieniu do padaczki podstawowym parametrem jest standaryzowany wskaźnik śmiertelności (standardized mortality ratio SMR), który określa liczbę zgonów w badanej populacji chorych w stosunku do współczynników umieralności w populacji ogólnej, standaryzowanych dla wieku i płci. W ciągu ostatnich lat przeprowadzono wiele badań, które poszerzyły wiedzę na temat naturalnego przebiegu padaczki. W celu oceny wskaźników rozpowszechnienia oraz przebiegu choroby szczególne znaczenie mają prospektywne, populacyjne badania kohortowe, w których prowadzi się wieloletnią obserwację chorych zarejestrowanych, w ściśle określonym przedziale czasowym, z powodu wystąpienia po raz pierwszy w życiu napadów padaczkowych. Z metodologicz-

20 20 Rozdział 1.3 nego punktu widzenia istotne znaczenie ma różnicowanie napadów spontanicznych oraz drgawek gorączkowych. Tego typu modelowym projektem są badania prowadzone w Rochester w Mayo Clinic [Hauser i wsp. ]. W Europie takie badania prowadzono m.in.: ) w rejonie południowo-zachodniej Francji, w okręgu Gironde (EPIGIR), na populacji mieszkańców w okresie od marca r. do lutego r. zarejestrowano chorych w wieku od miesięcy do lat [Loiseau i wsp. ], ) w obrębie kantonu Genewa, w Szwajcarii (EPIGEN), na populacji mieszkańców w okresie od czerwca r. do maja r. zarejestrowano chorych [Jallon i wsp. ], ) w północnej Szwecji, w rejonie Vasterbotten, na populacji mieszkańców w okresie od listopada r. do czerwca r. zarejestrowano chorych, w tym dzieci [Forsgren ]. W badaniach tych rejestrowano chorych z pierwszymi w życiu napadami z wykluczeniem drgawek gorączkowych. Ze względu na zasięg oraz wieloletni okres obserwacji, istotne znaczenie mają prospektywne badania prowadzone w Anglii, do których w latach włączono chorych z potwierdzonym rozpoznaniem padaczki, chorych z prawdopodobną padaczką i chorych z drgawkami gorączkowymi [Cockerell i wsp. ]. Prospektywnymi badaniami ukierunkowanymi na problemy padaczki występującej w dzieciństwie są badania prowadzone w Nowej Szkocji oraz badania duńskie (The Dutch Study of Epilepsy in Childhood), które rozpoczęto w r. [Jallon i wsp. ; Arts i wsp. ]. Przykładem dobrze zaprojektowanych badań prowadzonych w krajach rozwijających się mogą być prospektywne badania z Ekwadoru [Placencia i wsp. ]. Rozpowszechnienie padaczki w populacji ogólnej szacuje się w granicach,, %. Wskaźnik chorobowości w krajach rozwijających się jest wyższy i wynosi / ludności (, %). Dzieci stanowią grupę o szczególnie wysokim ryzyku wystąpienia padaczki. W badaniach prowadzonych w Newcastle u dzieci poniżej. roku życia jeden lub więcej napadów obserwowano u, % z nich, z tego, % miało napady gorączkowe. Badania Coopera z r. wykazały, że, % dzieci miało jeden lub więcej napadów do. roku życia [Majkowski ]. Ryzyko wystąpienia przynajmniej jednego napadu padaczkowego w życiu, łącznie z napadami gorączkowymi, wynosi w populacji ogólnej ok. % [Sander i wsp. ; Bell i wsp. ]. Znaczną część tego odsetka stanowią napady gorączkowe w badaniach prowadzonych w Oregonie z udziałem dzieci w wieku lat wskaźnik chorobowości w przeliczeniu na osób badanej populacji wynosił dla padaczki,, a dla drgawek gorączkowych, ; podobnie w stanie Maryland, odpowiednio, i,. Ryzyko wystąpienia padaczki u dzieci z drgawkami gorączkowymi nie jest wysokie. Jak wynika z badań prowadzonych w Rochester jedynie, % dzieci z drgawkami gorączkowymi ma w przyszłości nawracające napady padaczkowe [Aird i wsp. ]. Ogółem przyjmuje się, że w krajach uprzemysłowionych roczny współczynnik zapadalności szacowany łącznie dla pierwszych w życiu napadów oraz napadów powtórnych waha się od do / ludności [Sander i wsp. ]. Wyniki prospektywnych badań populacyjnych wskazują, że współczynnik ten jest wyższy, niż wynika to z oficjalnych danych statystycznych. W badaniach w Rochester wynosił,, w EPIGIR,, w EPIGEN,, po standaryzacji do populacji USA,, a w Szwecji / u dzieci i / u dorosłych. Współczynniki zapadalności dla padaczki rozpoznanej zgodnie z przyjętą definicją (powtarzające się napady padaczkowe) wahają się od do / ludności, w EPIGIR wynoszą, / ludności, w badaniach EPIGEN / ludności. Ogółem ryzyko powtórnego wystąpienia napadu w badaniach EPIGEN wynosiło po roku, %, a po latach, %. Zapadalność jest wyższa u mężczyzn niż u kobiet, w badaniach EPIGEN wynosiła ona odpowiednio, i, [Jallon i wsp. ]. U dzieci między. a. rokiem życia współczynniki zapadalności wahają się w granicach /. W badaniach prowadzonych w Nowej Szkocji u dzieci między. miesiącem a. rokiem życia ogółem współczynnik zapadalności wynosił /, w tym u dzieci poniżej. roku życia /, między. a. rokiem życia /, między. a. rokiem życia /, między. a. rokiem życia / [Jallon i wsp. ]. Ogółem krzywa zapadalności na padaczkę ma kształt litery U współczynniki zapadalności są wysokie w pierwszych miesiącach życia, do /, następnie ulegają obniżeniu w wieku dorosłym do ok. / i ponownie, powyżej. roku życia, zaczynają wzrastać aż do / u osób powyżej. roku życia [Stefan i wsp. ]. W krajach rozwijających się zapadalność jest wyższa, waha się od do / [Jallon i wsp. ]. Różnice te mogą być spowodowane brakiem odpowiedniego zaplecza medycznego, co może powodować błędną klasyfikację niektórych przypadków, zwłaszcza ostrych napadów objawowych. Pomimo ewentualnych zastrzeżeń metodologicznych nie ma jednak wątpliwości, że zapadalność na padaczkę jest w krajach rozwijających się wyższa niż w krajach uprzemysłowionych. Powodem są częste urazy, w tym urazy okołoporodowe, oraz zakażenia endemiczne (malaria, wągrzyca OUN, paragonimoza, a także toksokaroza). Współczynnik zapadalności w badaniach prowadzonych w Ekwadorze wynosił / [Jallon i wsp. ; Placencia i wsp. ]. W krajach uprzemysłowionych, w ciągu ostatnich lat, obserwuje się zmniejszenie zapadalności na padaczkę wśród dzieci i jednocześnie zwiększenie zapadalności u starszych osób [Everitt i wsp. ]. We wszystkich obecnie prowadzonych badaniach stwierdza się, że współczynniki zapadalności są niższe u dzieci poniżej. roku życia niż u osób powyżej. roku życia. W badaniach EPIGEN roczny współczynnik zapadalności dla pierwszych w życiu napadów prowokowanych i nieprowokowanych (z wyłączeniem drgawek gorączkowych) wynosił u dzieci poniżej. roku życia,, między. a. rokiem życia,, a między.

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Przyczyny niepowodzenia stosowania monoterapii LPP Niewłaściwe rozpoznanie padaczki (rodzaju

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Zasady leczenia nowo rozpoznanej padaczki

Zasady leczenia nowo rozpoznanej padaczki Zasady leczenia nowo rozpoznanej padaczki Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Zasady ogólne jeden incydent napadowy wait and see diagnostyka: wywiad!!!! EEG, TK + kontrast, MRI, wideo-eeg

Bardziej szczegółowo

RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA dotyczącego profilu klinicznego i terapeutycznego pacjentów leczonych levetiracetamem

RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA dotyczącego profilu klinicznego i terapeutycznego pacjentów leczonych levetiracetamem RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA dotyczącego profilu klinicznego i terapeutycznego pacjentów leczonych Opis badania Przebieg badania Analiza wyników Podsumowanie Cele badania Głównym celem badania była ocena profilu

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 Spis treści Przedmowa 11 Wprowadzenie 12 Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 1. ABC anatomii i fizjologii narządu przedsionkowego jako obwodowego receptora układu równowagi 22 2. Badanie otoneurologiczne

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

PADACZKA. Liliana Araucz kl. III

PADACZKA. Liliana Araucz kl. III PADACZKA CHOROBY UKŁADU NERWOWEGO Liliana Araucz kl. III INFORMACJE OGÓLNE Choroby układu nerwowego możemy podzielić na: Ogniskowe umiejscowione w jednej określonej okolicy np. guz, krwiak Rozsiane atakujące

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI Załącznik nr 3 SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI 1. Określenie: 1) ciężka hipoglikemia oznacza

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania choroby w całej populacji

Bardziej szczegółowo

Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek

Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek Czym jest szkoła? Budynek Miejscem nauki wiedzy norm społecznych norm etycznych Miejscem wcielania w życie idei

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI. Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż

ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI. Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż CHOROBY NEUROLOGICZNE TO WSZYSTKIE SCHORZENIA ZWIĄZANE Z NIEPRAWIDŁOWYM ORGANICZNYM FUNKCJONOWANIEM OŚRODKOWEGO I OBWODOWEGO

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa

Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Omdlenie Objaw a nie choroba Przejściowa i samoograniczająca się utrata przytomności Mechanizm:

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

DYREKTYWA KOMISJI 2009/113/WE z dnia 25 sierpnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2006/126/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw jazdy

DYREKTYWA KOMISJI 2009/113/WE z dnia 25 sierpnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2006/126/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw jazdy 26.8.2009 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 223/31 DYREKTYWA KOMISJI 2009/113/WE z dnia 25 sierpnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2006/126/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw jazdy KOMISJA

Bardziej szczegółowo

Serdecznie Państwa zapraszam. Dr hab. n. med. Joanna Jędrzejczak Przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego Prezes Polskiego Towarzystwa Epieleptologii

Serdecznie Państwa zapraszam. Dr hab. n. med. Joanna Jędrzejczak Przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego Prezes Polskiego Towarzystwa Epieleptologii Szanowni Państwo Kończy się maj, chyba jeden z najpiękniejszych miesięcy, który niesie ze sobą nie tylko zapach bzów i długie dnie, ale również jest czasem tradycyjnych spotkań Polskiego Towarzystwa Epileptologii

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa. smstec@wp.pl

Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa. smstec@wp.pl Sebastian Stec, Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej,Klinika Kardiologii CMKP, Szpital Grochowski, Warszawa smstec@wp.pl Wykładowca, członek grup doradczych i granty naukowe firm: Medtronic, Biotronic,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI Załącznik nr 4 Załącznik nr 4b SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI 1. Padaczka oznacza chorobę

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

Dr n.med Adrianna Wilczek specjalista neurologii dziecięcej

Dr n.med Adrianna Wilczek specjalista neurologii dziecięcej DRGAWKI GORĄCZKOWE U DZIECI -co to są drgawki gorączkowe u dzieci -jakie badania należy wykonać -postępowanie i leczenie drgawek gorączkowych Dr n.med Adrianna Wilczek specjalista neurologii dziecięcej

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie dystonii ogniskowych i połowiczego kurczu twarzy

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie dystonii ogniskowych i połowiczego kurczu twarzy Załącznik nr 13 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE DYSTONII OGNISKOWYCH I POŁOWICZEGO KURCZU TWARZY ICD-10 G24.3 - kręcz karku G24.5 - kurcz

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 96/2013 z dnia 24 czerwca 2013 r. w sprawie zasadności wydawania zgody na refundację produktu leczniczego Ospolot

Bardziej szczegółowo

Dziecko z chorobą układu nerwowego: kiedy szczepić? Kiedy nie szczepić? Pediatria przez przypadki 2015 Katarzyna Kotulska IPCZD

Dziecko z chorobą układu nerwowego: kiedy szczepić? Kiedy nie szczepić? Pediatria przez przypadki 2015 Katarzyna Kotulska IPCZD Dziecko z chorobą układu nerwowego: kiedy szczepić? Kiedy nie szczepić? Pediatria przez przypadki 2015 Katarzyna Kotulska IPCZD Obawy przed szczepieniami Racjonalne: ryzyko znanych powikłań, ryzyko nieskuteczności

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Analiza problemu decyzyjnego. Ewelina Lenarczyk, Dorota Marszałek, Witold Wrona, Maciej Niewada. Warszawa

Analiza problemu decyzyjnego. Ewelina Lenarczyk, Dorota Marszałek, Witold Wrona, Maciej Niewada. Warszawa Lakozamid (Vimpat ) w terapii wspomagającej w leczeniu napadów częściowych i częściowych wtórnie uogólnionych u dorosłych i młodzieży (w wieku od 16 do 18 lat) z padaczką, z brakiem kontroli napadów lub

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Aktualne rekomendacje w leczeniu padaczki i zespołów padaczkowych u dzieci i młodzieży

Aktualne rekomendacje w leczeniu padaczki i zespołów padaczkowych u dzieci i młodzieży Aktualne rekomendacje w leczeniu padaczki i zespołów padaczkowych u dzieci i młodzieży Current recommendations in the treatment of epilepsy and epileptic syndromes in children and adolescents Sergiusz

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 2 Test edukacyjny Szanowni Państwo! Jak zapowiedziano w pierwszym numerze Polskiego Przeglądu Neurologicznego, zamieszczamy kolejny test edukacyjny,. Uczestnictwo

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo...

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo... 9 Spis treści Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE............ 15 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz........ 17 Piśmiennictwo................................ 26 2. Wady rozwojowe

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Ratownictwo medyczne Kod kierunku: 12.9 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 45/2014 z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie oceny leku Botox (toksyna botulinowa typu A 100 jednostek) we wskazaniu

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Wykrywanie, diagnostyka i leczenie chorób rzadkich na przykładzie stwardnienia guzowatego

Wykrywanie, diagnostyka i leczenie chorób rzadkich na przykładzie stwardnienia guzowatego Wykrywanie, diagnostyka i leczenie chorób rzadkich na przykładzie stwardnienia guzowatego Sergiusz Jóźwiak, Klinika Neurologii Dziecięcej Warszawski Uniwersytet Medyczny STWARDNIENIE GUZOWATE częstość:

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w dziedzinie NEUROPATOLOGII za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w dziedzinie NEUROPATOLOGII za rok 2014 Warszawa dn. 12.02.2015 Wiesława Grajkowska Aleja Dzieci Polskich 20 04-730 Warszawa (22) 815 19 60, (22) 815 19 75, w.grajkowska@czd.pl Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w

Bardziej szczegółowo

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Epidemiologia 2010 Przewidywana liczba osób na świecie które

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dydaktyczne mają formę: ü wykładów 15 h dydaktycznych; ü seminarium 15 h dydaktycznych. Forma zaliczenia przedmiotu: zaliczenie bez oceny.

Zajęcia dydaktyczne mają formę: ü wykładów 15 h dydaktycznych; ü seminarium 15 h dydaktycznych. Forma zaliczenia przedmiotu: zaliczenie bez oceny. REGULAMIN ZAJĘĆ TERŚCI Z NEUROLOGII DZIECIĘCEJ DLA STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW NIESTACJONARNYCH DRUGIEGO STOPNIA, KIERUENK PIELĘGNIARSTWO, NA ROK AKADEMICKI 2014-2015. Zajęcia dydaktyczne mają formę: ü wykładów

Bardziej szczegółowo

Genetyka padaczek. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Warszawa

Genetyka padaczek. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Warszawa Genetyka padaczek Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Warszawa Genetyka padaczek Cel Mapa genowa w padaczce Przegląd najnowszych badań związanych z mutacjami genów odpowiedzialnych

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

Padaczka charakterystyka oraz metody leczenia

Padaczka charakterystyka oraz metody leczenia Padaczka charakterystyka oraz metody leczenia Konferencja Warszawskiej Akademii Pediatrii: Padaczka czy można jej zapobiec? O najnowszych osiągnięciach w dziedzinie epileptologii i metodach leczenia, 21.05.2016,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe-fobie: Występuje

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty PREZENTUJE OSTEOPATIA www.przychodniamorska.pl SKRÓT MERYTORYCZNY WYKŁADU SPOTKANIA EDUKACYJNEGO PT. Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty Prowadzący wykład: mgr Tomasz Lewandowski

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Kryterium Dane (jakie) Dane (źródło) Reguła Moduł wiek wiek pacjent/osoba > 18 lat (włączająca) kliniczne

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ZDROWIA Warszawa. JĘ.!: 2013 Podsekretarz Stanu Aleksander Sopliński MZ-MD-P-O734O3 7-2/AT! 13 Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka ul Przemysłowa 30/32 OO-450 Warszawa W nawiązaniu do

Bardziej szczegółowo

Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju

Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju Badanie przeprowadzono w ramach Programu Rządowego Wczesna, wielospecjalistyczna, kompleksowa i ciągła pomoc dziecku zagrożonemu

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

V LECZNICTWO STACJONARNE

V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE W 2004 r. na terenie województwa lubelskiego funkcjonowało 35 szpitali ogólnych, 3 szpitale psychiatryczne, 1 sanatorium przeciwgruźlicze oraz jeden zakład

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Biorytmy, sen i czuwanie

Biorytmy, sen i czuwanie Biorytmy, sen i czuwanie Rytmika zjawisk biologicznych określana jako biorytm przyporządkowuje zmiany stanu organizmu do okresowych zmian otaczającego środowiska. Gdy rytmy biologiczne mają charakter wewnątrzustrojowy

Bardziej szczegółowo

1 Stwardnienie rozsiane. Zrozumieć chorobę Agnieszka Libront

1 Stwardnienie rozsiane. Zrozumieć chorobę Agnieszka Libront 1 2 Spis treści Rozdział I 7 1. Wstęp...7 2. Definicja jakości życia...8 3. Stwardnienie rozsiane...8 3.1 Definicja stwardnienia rozsianego...8 3.2 Rys historyczny...9 3.3 Epidemiologia... 10 3. 4 Przyczyny

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka Ocena ryzyka nieprawidłowego rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i pomoc rodzinie doświadczenia i rekomendacje Warszawa, 10 12 grudnia 2007 Ewa Helwich Klinika Neonatologii

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39 Wioleta Kitowska Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10 zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi Zespół czołowy F00-F09 zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

I ogólnopolska konferencja INNOWACJE W OTOLARYNGOLOGII. Program naukowy

I ogólnopolska konferencja INNOWACJE W OTOLARYNGOLOGII. Program naukowy I ogólnopolska konferencja INNOWACJE W OTOLARYNGOLOGII WYZWANIA MOŻLIWOŚCI PRAKTYCZNE PERSPEKTYWY 17 19.09.2015, KOŁOBRZEG Program naukowy 17 września 2015, Czwartek od 11.00 rejestracja 12.00-13.00 KURS

Bardziej szczegółowo

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna Historia badań nad narkolepsją. Diagnostyka neurofizjologiczna Aleksandra Wierzbicka Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 19 wiek Pierwszy opis objawów Lata 1950 Lata 1930 Sleep Onset Pierwsze REM

Bardziej szczegółowo