PIOTR PAWLAK DZIECI. i ich. rodzeństwo

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PIOTR PAWLAK DZIECI. i ich. rodzeństwo"

Transkrypt

1 PIOTR PAWLAK DZIECI z i ich rodzeństwo

2 Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2013 Recenzent: dr hab. Stanisław Lipiński, prof. WSEZiNS Adiustacja: Aleksandra Kalinowska Opracowanie typograficzne: Anna Bugaj-Janczarska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel./fax: (12) , , Wydanie I, Kraków 2013

3 Spis treści Streszczenie... 7 Summary... 8 Wstęp... 9 Rozdział 1 Wybrane zagadnienia dotyczące ADHD 1.1. Syndrom ADHD w kontekście problemu definiowania zaburzeń psychicznych Przedstawienie wybranych definicji i istoty psychologicznej zaburzenia Przegląd koncepcji etiologii ADHD Wpływ czynników środowiskowych na nasilenie objawów ADHD Przyczyny ADHD w świetle najnowszych badań biomedycznych Symptomy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi Objawy osiowe występujące w ADHD Funkcjonowanie dziecka z ADHD Wtórne problemy osób z ADHD Syndrom ADHD a specyficzne trudności w uczeniu się Obraz ADHD w zależności od wieku Różnicowanie i proces diagnozy Formy terapii stosowane wobec dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi Terapie medyczne Pedagogiczne formy pomocy dziecku z ADHD Psychoterapia dzieci z ADHD Rozdział 2 Dziecko z ADHD w systemie rodzinnym 2.1. Rodzina jako grupa, instytucja społeczna i proces Dziecko z dysfunkcją w systemie rodzinnym Sytuacja rodzeństwa w rodzinie z dzieckiem z dysfunkcją

4 6 Spis treści Rozdział 3 Metodologia badań własnych 3.1. Cel badań, problemy i hipotezy badawcze Metody, techniki, narzędzia badawcze oraz zastosowane statystyki Dobór próby i teren badań Organizacja badań Opis struktury badanych rodzin Rozdział 4 Wyniki badań własnych 4.1. Przebieg rozwoju i funkcjonowanie społeczno-emocjonalne dzieci z ADHD Opis wybranych przypadków Rozwój wczesnodziecięcy dzieci z ADHD Osiągnięcia edukacyjne dzieci z ADHD w okresie nauczania początkowego Zachowanie dzieci z ADHD w szkole Postawy rodzicielskie i umiejętności wychowawcze rodziców dzieci z ADHD Cechy charakterystyczne funkcjonowania psychospołecznego rodzeństwa dzieci z ADHD Poczucie sensu życia rodzeństwa dzieci z ADHD Poziom poczucia bezpieczeństwa rodzeństwa dzieci z ADHD Percepcja własnej przyszłości rodzeństwa dzieci z ADHD System wartości rodzeństwa dzieci z ADHD Relacje interpersonalne w rodzinie Atmosfera życia rodzinnego Relacje małżeńskie Relacje między rodzeństwem dzieci z ADHD a rodzicami Relacje między dziećmi z ADHD a ich rodzeństwem Podsumowanie Zakończenie Spis literatury Spis rysunków, tabel i wykresów Aneksy Aneks 1. Kwestionariusz wywiadu dla rodzeństwa dzieci z ADHD Aneks 2. Kwestionariusz wywiadu dla rodziców dzieci z ADHD

5 Streszczenie Publikacja poświęcona jest problematyce funkcjonowania dzieci z ADHD oraz ich rodzin. Przedstawiono w niej interdyscyplinarne spojrzenie na istotę zaburzenia w odniesieniu do najnowszych koncepcji biologicznych, psychologicznych i pedagogicznych. Poruszono najważniejsze zagadnienia dotyczące etiologii, symptomatologii, a także wsparcia i terapii dziecka z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej. Rozważania na temat rodziny podjęto w ujęciu systemowym, zakładającym wzajemność wpływów wszystkich członków stanowiących system rodzinny. Na podstawie przeprowadzonych badań nakreślono warunki wychowawcze typowe dla rodzin z dziećmi nadpobudliwymi psychoruchowo. Wyodrębniono charakterystyczne cechy funkcjonowania społecznego, edukacyjnego oraz emocjonalnego dzieci z ADHD, a także podjęto próbę zdiagnozowania sytuacji psychospołecznej ich rodzeństwa. Zebrany materiał umożliwił także przybliżenie czynników wpływających na relacje między rodzeństwem. Dzięki przyjęciu takiej perspektywy badawczej podkreślono znaczenie problemów każdego członka rodziny, w której wychowywane jest dziecko z dysfunkcją.

6 Summary The aim of this dissertation is to discuss the issue of the functioning of children suffering from ADHD and their families. The paper presents an interdisciplinary view on the substance of the said disorder with respect to the latest biological, psychological and pedagogical concepts. It discusses the most significant questions from the field of etiology, symptomatology as well as support and therapy in the case of children with the psychomotor hyperexcitability syndrome. Considerations concerning the notion of family have been made in systemic grasp which assumes reciprocity of the influence that all members who constitute a family system have on each other. On the basis of the studies performed, educational conditions characteristic of families with children suffering from psychomotor hyperexcitability have been established. Distinguishing features of social, educational and emotional functioning of children with ADHD have been differentiated as well. Moreover, an attempt has been made to perform diagnosis of the psychosocial situation of siblings of the said children. The material gathered has also enabled approximation of the factors that influence relations between such siblings. Owing to the application of such research perspective, the significance of problems experienced by each member of the family in which a child suffering from the dysfunction is brought up has been emphasized.

7 Wstęp Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie neurorozwojowe, którym zainteresowani są specjaliści z wielu dziedzin nauk humanistycznych i medycznych. Dotychczas prowadzone badania w tym zakresie koncentrowały się wokół etiologii zaburzenia i wyodrębnienia specyficznych symptomów. Ważnym wkładem w rozwój wiedzy na temat zespołu nadpobudliwości psychoruchowej były prowadzone na gruncie polskim badania z dziedziny neuropsychologii, oceniające stan ośrodkowego układu nerwowego, zwłaszcza funkcji uwagi i hamowania reakcji. W świetle dzisiejszej wiedzy przyjęto, że powstanie syndromu ADHD warunkują czynniki genetyczne i biologiczne (model biologiczny psychopatologii), zaś wpływ środowiska ma duże znaczenie dla przebiegu terapii zaburzenia. Intensywność objawów osiowych oraz zakres wtórnych symptomów zależne są od czynników behawioralnych, poznawczych, a także od systemu rodzinnego i społecznego, w którym wychowywane jest dziecko nadpobudliwe. Prezentowane analizy sytuują się w nurcie badań pedagogiki specjalnej i szeroko rozumianych studiów nad rodziną z dzieckiem z dysfunkcją. Szczególną uwagę zwrócono na funkcjonowanie psychospołeczne dziecka z ADHD i jego rodzeństwa oraz relacje między nimi. Założono, że rodzina stanowi swoisty system, oparty na wzajemnych oddziaływaniach i zależnościach. Podstawową cechą wyróżniającą podejście systemowe od innych modeli jest badanie zaburzeń jednostki w kontekście jej współzależności z systemem społecznym. Jednostka jest jednym z elementów różnych układów rodzinnych, szkolnych, zawodowych, towarzyskich. Będąc podmiotem interakcji, aktywnie oddziałuje na inne osoby, a także sama podlega oddziaływaniom ze strony tych osób. Zgodnie z omawianym podejściem, jednostkę można zrozumieć jedynie przez znajomość systemów, w których funkcjonuje. Zgodnie z ujęciem systemowym, dla dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej i deficytem uwagi rodzina stanowi ważne środowisko terapeutyczne, zajmujące kluczowe miejsce w procesie diagnozy i wspomagania rozwoju. Rodzina, ze względu na swoją naturę, ma wyjątkową pozycję w systemie społecznym.

8 10 Wstęp W kulturze europejskiej, nierozerwalnie związanej z tradycją chrześcijańską, jest podstawową komórką życia społecznego. Stanowi grupę, w której człowiek pozostaje najdłużej, bo od momentu narodzin, do osiągnięcia dorosłości i jest z nią związany w sposób bezpośredni lub pośredni przez całe życie. W rodzinie ma miejsce naturalny proces wychowania, przekazywania wartości i tradycji. W niej rozwijane są pierwsze więzi oraz zaspokajane najważniejsze potrzeby. To ona wyposaża dziecko w podstawowe wzory zachowań, niezbędne do transmisji między wspólnotą rodzinną a makrospołeczeństwem, pobudza i ukierunkowuje działanie. Współcześnie rodzina podlega wielostronnym wpływom i przechodzi szereg przemian. W swoim rozwoju musi nadążyć za postępem cywilizacyjno-kulturowym, a także opierać się próbom dewaluacji jej znaczenia. Fenomen tematu rodziny jest jednak niezmiennie aktualny i ważny. Wiele miejsca poświęca się mu w opracowaniach naukowych oraz w artykułach zamieszczanych w popularnych czasopismach. W ostatnich latach w Polsce coraz szerzej opisywane są także problemy rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym. Publikacje te mogą przyczynić się do zwiększenia akceptacji i integracji społecznej tej grupy osób. Ważnym kierunkiem działań naukowych oraz popularyzatorskich w zakresie poszerzania i propagowania wiedzy o niepełnosprawności jest przybliżanie jej specyficznych wymiarów, takich jak: niepełnosprawność intelektualna, autyzm, schizofrenia, głuchota czy syndrom ADHD. Eksploracja przestrzeni społecznej, wychowawczej i emocjonalnej rodzin z dzieckiem z ADHD daje szansę poznania dominujących w nich mechanizmów, przejawianych postaw, potrzeb, trudności, ale także potencjału terapeutycznego. Prezentowane w literaturze przedmiotu informacje z tego zakresu często mają charakter spekulacyjny i nie odnoszą się do badań naukowych. Dlatego celem tej publikacji jest lepsze rozpoznanie i zrozumienie problemu, czego wynikiem może być tworzenie adekwatnych programów pomocy rodzinom z dzieckiem z ADHD. Niniejsza publikacja składa się z trzech części: krytycznej analizy literatury tematu, metodologii podjętych działań badawczych oraz części empirycznej. W części teoretycznej uwzględniono dwa rozdziały. W pierwszym z nich nakreślono problem ujęcia syndromu ADHD w kontekście definiowania zaburzeń psychicznych, zaprezentowano przyjętą definicję zaburzenia i przedstawiono jego neuropsychologiczną istotę, a także prześledzono koncepcje etiologii. Ponadto scharakteryzowano objawy ADHD oraz omówiono ich wpływ na funkcjonowanie poznawcze, ruchowe, emocjonalne i społeczne dziecka. Zwrócono także uwagę na kontrowersje związane z diagnozą i różnicowaniem zaburzenia oraz zaprezentowano stosowane sposoby postępowania terapeutycznego. Rozdział drugi poświęcono zagadnieniu rodziny. Scharakteryzowano ją jako grupę, instytucję społeczną i jako proces. Wyjaśniono przesłanki, które przemawiają za systemowym ujęciem rodziny oraz przybliżono wpływ dziecka z dysfunkcją na

9 Wstęp 11 system rodzinny. Zasygnalizowano także specyficzną sytuację psychospołeczną zdrowego rodzeństwa. Druga część książki dotyczy metodologii badań. Ustalono w niej cele i problemy badawcze, sformułowano hipotezy oraz zmienne niezależne, zależne i wskaźniki badawcze, opisano metody, techniki i narzędzia oraz scharakteryzowano teren badań i grupę badawczą. Ustalenia te ukierunkowują proces badawczy oraz spełniają ważną rolę w realizowanej analizie i syntezie uzyskanych materiałów badawczych. W części trzeciej empirycznej, zaprezentowano uzyskane wyniki badań, które dotyczą trzech pozostających w ścisłej zależności podmiotów: dzieci z ADHD, ich rodziców i rodzeństwa. W przedstawionej charakterystyce dzieci z ADHD uwzględniono: ich rozwój wczesnodziecięcy, dotychczasowy przebieg edukacji, posiadane wiadomości i umiejętności z zakresu wiedzy szkolnej, motywację do nauki, przejawiane zachowania w szkole oraz poziom uspołecznienia. Zaprezentowano także postawy rodzicielskie wobec dzieci z ADHD oraz preferowane przez rodziców środki wychowawcze. Informacje te korespondują z wynikami badań dotyczącymi rodzeństwa dzieci z ADHD. Umożliwiają lepsze zrozumienie warunków ich rozwoju, kształtowania się celów, postaw i wartości. Za ważne wskaźniki funkcjonowania psychospołecznego rodzeństwa dzieci z ADHD uznano: poczucie sensu życia, poczucie bezpieczeństwa, percepcję własnej przyszłości oraz przyjęty system wartości. Ostatnią sferą, która została poddana analizie, są relacje interpersonalne w rodzinie. Rozpatrzono je w trzech wymiarach: rodzic rodzic, rodzic dziecko oraz dziecko dziecko. Prezentowane Państwu opracowanie jest wynikiem siedmioletniej obserwacji rodzin wychowujących dzieci z ADHD, która zaowocowała napisaniem rozprawy doktorskiej, zatytułowanej Dzieci z nadpobudliwością psychoruchową i deficytem uwagi, a ich rodzeństwo. Na jej podstawie powstała niniejsza publikacja. Uwzględniając potrzeby czytelników zmodyfikowano rozprawę, przez co prezentowane treści przyjęły bardziej przejrzystą i przystępną formę. Mam nadzieję, że niniejsza publikacja wzbogaci wiedzę osób zaangażowanych w pomoc rodzinom dotkniętym problemem ADHD oraz stanie się impulsem do dalszych poszukiwań badawczych. Rodzicom, rodzeństwu i samym dzieciom z ADHD pokaże natomiast, że nie są odosobnieni w swoich trudach i mogą liczyć na profesjonalną pomoc. Pragnę serdecznie podziękować wszystkim rodzinom, które wyraziły zgodę na udział w badaniach.

10

11 Podsumowanie Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest rozpoznaniem medycznym, wiążącym się z określonymi zmianami w budowie i fizjologii mózgu. Konsekwencją tych zmian jest specyficzny obraz dziecka, który objawia się zaburzeniami w sferze emocjonalnej, ruchowej i poznawczej. Szerokie spektrum dokuczliwych objawów stanowiących oś zaburzenia przekłada się również na społeczną sferę funkcjonowania dziecka i niesie ze sobą niebezpieczeństwo wtórnych objawów. Ryzyko powikłań może dotyczyć zaniżonej samooceny, niepowodzeń szkolnych, zachowań antyspołecznych, uzależnień, depresji czy podejmowania prób samobójczych. W tym zakresie istotna jest profilaktyka, której początek powinien zaczynać się w domu rodzinnym. Odpowiedzialne działania wychowawcze oraz psychologiczne i pedagogiczne formy pomocy są istotnym elementem korekcji większości zaburzeń psychicznych wieku dziecięcego. W przypadku zespołu hiperkinetycznego pełnią one szczególną rolę, oferowana farmakoterapia nie powoduje bowiem ustąpienia zaburzenia, a jedynie zmniejsza intensywność objawów. Efektywna pomoc dziecku z ADHD jest możliwa w przypadku ścisłej współpracy interdyscyplinarnego zespołu specjalistów z rodziną dziecka. Rodzina jest najważniejszym obszarem wychowawczym, w którym zachodzi wiele procesów zasadniczo wpływających na życie jej członków. Pojawienie się w niej dziecka z ADHD wiąże się z wieloma następstwami w różnych sferach jej funkcjonowania. Złożoność zjawiska wymaga szczegółowego rozpoznania, które daje podstawę do budowania sieci wsparcia, obejmującego pomoc dziecku z dysfunkcją, jego rodzicom oraz rodzeństwu. Zgodnie z ujęciem systemowym rodziny zmiana w zachowaniu jednego z jej członków wywołuje zmiany u pozostałych. Przyjęcie tego modelu wiąże się z uznaniem założenia, że nie można zajmować się problemem dziecka, u którego występuje dane zaburzenie, bez odniesienia się do wzajemnych zależności rodzinnych. W związku tym rozpoznaniu poddano trzy podmioty: dzieci z ADHD, ich rodzeństwo i rodziców, przy czym szczególną uwagę zwrócono na dzieci z ADHD i ich rodzeństwo.

12 Podsumowanie W przeprowadzonych badaniach pierwszym krokiem było zdiagnozowanie statusu materialno-bytowego poznawanych rodzin. Charakterystyka tego aspektu umożliwia m.in. określenie często niedocenianych w naukach pedagogicznych możliwości ekonomicznych rodziny, które są bardzo istotne przy planowaniu realnych działań terapeutycznych. Następnie rozpoznaniu poddano cechy charakterystyczne funkcjonowania dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, co pozwoliło nakreślić klimat życia rodzin, w których występuje problem ADHD. Zwrócono uwagę na przebieg rozwoju dzieci z ADHD, ich osiągnięcia szkolne oraz cechy funkcjonowania emocjonalnego i społecznego. Ponadto przeanalizowano postawy rodzicielskie przejawiane w stosunku do dzieci z omawianym zaburzeniem oraz przyjrzano się preferowanym przez rodziców formom oddziaływań wychowawczych. Kluczowym elementem badań było także rozpoznanie sytuacji rodzeństwa dzieci z ADHD. Podjęto próbę bliższego poznania ich funkcjonowania psychospołecznego oraz relacji z nadpobudliwym bratem lub siostrą. Analiza zebranego materiału badawczego pozwoliła się odnieść do postawionych w niniejszym opracowaniu problemów badawczych i odpowiadających im założeń. Status społeczno-bytowy rodzin z dzieckiem z ADHD jest zazwyczaj na niskim poziomie. Badane rodziny przeważnie były niepełne lub zrekonstruowane. Zjawisko to charakterystyczne jest zarówno dla rodzin, w których rodzice mają wyższe wykształcenie, jak i tych, gdzie rodzice legitymują się wykształceniem zawodowym lub średnim. Rozkład liczebności rodziców pod względem wykształcenia jest nierówny, gdyż zdecydowanie najwięcej badanych rodziców ma wykształcenie zasadnicze zawodowe. W badanej próbie wyższy poziom wykształcenia cechuje matki. Struktura społeczna i niskie wykształcenie przekładają się na sytuację materialną i mieszkaniową. Zauważalne są różnice w ocenie sytuacji materialnej rodziny wśród matek i nastoletniego rodzeństwa. Młodzież ocenia sytuację materialną rodziny lepiej niż jej rodzice. Matki niskie poczucie bezpieczeństwa materialnego wiążą z brakiem stałego miejsca zatrudnienia, z własnym niskim wykształceniem oraz z odczuwaniem dysproporcji między osiąganymi dochodami a potrzebami rodziny, w tym także tymi, które wiążą się z zaburzeniem dziecka. Ważne miejsce w ocenie sytuacji materialnej mają także warunki mieszkaniowe, które w przypadku 28% badanych rodzin są złe lub bardzo złe. Mieszkania, które zostały tak ocenione, mają małą powierzchnię użytkową, pozbawione są podstawowych udogodnień, takich jak łazienka czy toaleta. Warunki mieszkaniowe są naturalnym ograniczeniem możliwości stymulacji rozwoju i zaspokojenia potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych dzieci z ADHD. Dzieci te potrzebują przestrzeni do zabaw ruchowych oraz wyizolowanego od nadmiaru bodźców miejsca do nauki. Posiadanie własnej przestrzeni potrzebne jest również zdrowemu rodzeństwu. Zwiększa ono poczucie przywiązania, stabilności i bezpie-

13 Podsumowanie czeństwa. Potrzeba ta jest jednak zaspokojona jedynie wśród 30% badanych rodzin. Świadczy to o stosowaniu przez rodziców różnych standardów podziału dóbr między rodzeństwem. Powielanie tego rodzaju zachowań przez rodziców może wpływać na stosunek starszego rodzeństwa do brata lub siostry z ADHD. Przedstawione czynniki edukacyjne i materialne są jedną z głównych przyczyn wąskiego udziału rodzin z dzieckiem z ADHD w życiu społeczno-kulturalnym. Do innych przyczyn izolowania się od społeczeństwa można zaliczyć: brak czasu, zmęczenie psychofizyczne, niechęć otoczenia w stosunku do rodziny. Na sytuację rodziny i rodzeństwa znaczący wpływ mają cechy charakterystyczne dzieci z ADHD i przebieg ich rozwoju. Analiza danych wykazała, że dzieci z zespołem hiperkinetycznym rodzą się bez uchwytnych w ocenie lekarskiej, patologicznych cech, mogących świadczyć o nieprawidłowej akcji porodowej lub złym stanie noworodka bezpośrednio po porodzie. Dowodzi tego liczba punktów w skali Apgar, jaką uzyskują dzieci z ADHD w okresie natalnym. Podobnie u większości badanych dzieci we wczesnym dzieciństwie prawidłowo przebiega rozwój psychomotoryczny. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku rozwoju mowy w okresie niemowlęcym zauważalne są opóźnienia wśród 36% badanych dzieci z ADHD, a w kolejnym okresie rozwojowym liczba ta wzrasta do 58%. Wzrost ten można wiązać z charakterystycznym dla dzieci z ADHD deficytem uwagi i impulsywnością, które utrudniają koncentrację na bodźcach słuchowych, przez co upośledzają rozwój percepcji słuchowej. Na przebieg rozwoju każdego dziecka silny wpływ mają przebyte przez nie choroby somatyczne i odniesione urazy. Wyniki analiz potwierdziły stawiane w innych pracach hipotezy, dotyczące częstszego niż u ich rówieśników występowania u dzieci z ADHD dodatkowych problemów zdrowotnych. Ustalono, że najczęściej występującymi wśród nich chorobami somatycznymi są kolejno: powtarzające się infekcje dróg oddechowych, urazy głowy, zatrucia pokarmowe z wysoką temperaturą, złamania, zapalenie ucha środkowego oraz, rzadziej, zapalenie opon mózgowych. Wystąpienie u dzieci z ADHD dodatkowej choroby wymaga od rodziców jeszcze większego skupienia na nich uwagi. Kosztem tego jest mniejsza ilość czasu poświęcanego rodzeństwu, co może być powodem wzrostu u niego poziomu frustracji i niezadowolenia. Rodzice muszą poświęcać więcej czasu i uwagi dziecku z ADHD także ze względu na jego trudności szkolne. Z badań wynika, że uczniowie z zespołem hiperkinetycznym zazwyczaj kończą 1 klasę ze znajomością wszystkich liter, większość z nich jednak nieprawidłowo odtwarza ich graficzny kształt. Po ukończeniu 2 klasy problem ten jest znacznie mniejszy i dotyczy tylko ok. 17% uczniów. Uczniowie z klas 1 i 2 mają problem z kształtnym pismem i mieszczeniem się w liniaturze. Pismo takie nie jest jednak charakterystyczne dla wszystkich uczniów z ADHD w tym wieku. Ponad 26% uczniów z klas 1 i ponad 33% uczniów z klas 2 zapisuje litery kształtne i staranne, mieszcząc się w liniaturze. Niskie umiejętności grafomotoryczne można także zauważyć, analizując prace

14 Podsumowanie plastyczne i techniczne tych dzieci. Ponadto uczniowie z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej mają trudności z poprawnym przepisywaniem tekstów. Jeszcze gorsze wyniki uzyskują w pisaniu tekstów ze słuchu i z pamięci. Wyniki przeprowadzonych badań świadczą również o dużych trudnościach badanych dzieci w nauce czytania. Mniej kłopotów sprawia im przyswojenie umiejętności matematycznych związanych z wykonywaniem działań dodawania i odejmowania oraz mnożenia i dzielenia. Znacznie niższy stopień umiejętności odnotowano w zakresie rozwiązywania zadań tekstowych. Złe wyniki w ich rozwiązywaniu często spowodowane są niskimi umiejętnościami czytelniczymi i związaną z tym rezygnacją z odczytywania całej treści zadania. Gdy treść zadania zostaje odczytana przez nauczyciela, dzieci te zazwyczaj nie mają trudności w poprawnym rozwiązaniu zadań. Wyniki osiągnięte w zakresie orientacji w środowisku społeczno-przyrodniczym potwierdzają opinię, że dzieci z ADHD wykazują duże zainteresowanie otaczającym je światem i zazwyczaj prawidłowo interpretują zachodzące w nim procesy oraz zjawiska. Na tej podstawie można wnioskować, że uczniowie z ADHD w większości przypadków zdolni są do rozumienia zasad obowiązujących w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym, jednak ze względu na specyfikę zaburzenia nie potrafią ich respektować. Czasami przebieg edukacji uczniów z ADHD łączy się z odroczeniem obowiązku szkolnego (24% badanych) lub powtarzaniem roku szkolnego w tej samej klasie (54% badanych). Często wiąże się to z niewystarczającym poziomem osiągnięcia przez uczniów dojrzałości szkolnej. Należy zastrzec, że wyniki te mogą odbiegać od ogólnego obrazu kariery edukacyjnej dzieci z ADHD, gdyż wszystkie badane przypadki były pod opieką poradni psychologiczno-pedagogicznych, nie objęły zatem dzieci z nadpobudliwością, które nie zetknęły się ze specjalistycznymi poradniami i nie mogą mieć postawionej w tym zakresie formalnej diagnozy. Ważne jest, by objąć wsparciem dziecko z ADHD i jego rodzinę możliwie jak najwcześniej. Pierwsze niepokojące objawy, często będące wynikiem niezrozumienia problemu przez otoczenie, widoczne są już na początku procesu edukacji. Niepowodzenia w kontaktach interpersonalnych i brak sukcesów osobistych powodują, że dzieci z nadpobudliwością mają obniżone poczucie własnej wartości i czują się pozbawione oparcia i pomocy osób znaczących. Są często karane za objawy, na które mają ograniczony wpływ. Dlatego bardzo szybko spada ich motywacja do nauki szkolnej. Przedstawione badania wykazują, że jest ona istotnie statystycznie niższa niż u ich rówieśników. Dzieci z ADHD, ze względu na swoje deficyty rozwojowe, mają mniejsze szanse na pozytywne osiągnięcia. W tych warunkach łatwo jest im stworzyć przekonanie o własnej odmienności i niższej wartości od innych dzieci. Konsekwencją może być wypracowanie mechanizmów unikania aktywności przekraczających ich realne możliwości, co powoduje większe braki w wiedzy i umiejętnościach.

15 Podsumowanie Wielu badaczy podkreśla, że długotrwałe niepowodzenia szkolne i związana z nimi frustracja przyczyniają się do wzrostu zachowań antyspołecznych. Również w tym zakresie odnotowano istotne różnice między dziećmi z ADHD a ich rówieśnikami wśród dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej zauważono znacznie wyższy poziom zachowań antyspołecznych. W wyniku analizy zebranego materiału wyodrębniono zachowania charakterystyczne dla dzieci nadpobudliwych, a także ustalono, które z czynników składających się na zachowania antyspołeczne dotyczą ich w mniejszym stopniu. Do najczęściej występujących u dzieci z ADHD zachowań, uznawanych za niezgodne z przyjętymi oczekiwaniami społecznymi, należą kolejno: zachowania ekspansywne, brak opanowania, krzykliwość, drażliwość, agresja fizyczna, upór i przeciwstawianie się, agresja słowna oraz niestałość w przyjaźni. Znacznie rzadziej występują u dzieci nadpobudliwych: zarozumiałość, podejrzliwość i zazdrość. Mniejsze różnice między dziećmi z ADHD a ich rówieśnikami, jednak występujące na poziomie istotnym statystycznie, odnotowano w poziomie uspołecznienia. Badane dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej charakteryzuje mała umiejętność dbania o relacje i ich rozwijania oraz niska zdolność do bezkonfliktowych kontaktów. Ze względu na swoje zachowanie są często odrzucane przez kolegów i nie zyskują akceptacji w grupie. Ważne miejsce w kształtowaniu osobowości młodego człowieka mają postawy rodzicielskie. W świetle prezentowanych badań rodzice wykazują w stosunku do dzieci z zespołem hiperkinetycznym niepożądane lub umiarkowanie niepożądane wychowawczo postawy rodzicielskie. Rodzice czują się bezradni wobec zachowań typowych dla ADHD, przy czym są przeświadczeni o konieczności bezwzględnego podporządkowania sobie dziecka, bez liczenia się z jego odczuciami i pragnieniami. Stąd bardzo silne natężenie postawy górowania i bezradności. Wśród rodziców dzieci z zespołem hiperkinetycznym można zauważyć wzmożone napięcie, które jest wynikiem przeżywania w związku z relacjami z dzieckiem trudnych emocji, takich jak: lęk, poczucie wstydu, poczucie winy, złość i osamotnienie. Z drugiej strony dzieci te obdarzane są miłością, wykazywana jest w stosunku do nich troska i zaangażowanie. W konsekwencji dochodzi do wykształcenia przeciwstawnych postaw wobec dzieci, związanych z koncentracją i dystansem uczuciowym. Przejawianie przez matki niepożądanych wychowawczo postaw wiąże się również z niskimi umiejętnościami wychowawczymi. Zauważono, że matki z wykształceniem wyższym magisterskim i średnim ogólnokształcącym bardziej cenią w procesie wychowania nagrody niż kary. W pozostałych przypadkach wskazano kary jako środki bardziej skuteczne w wychowaniu dzieci. Specyficzne funkcjonowanie dzieci z ADHD, przebieg ich rozwoju oraz trudności edukacyjne wymagają od rodziny wzmożonej aktywności, ukierunkowanej na udzielanie im pomocy. Niesie to ze sobą konsekwencje dla pozostałych członków rodziny, ponieważ działania te są czasochłonne i wymagają dużego

16 Podsumowanie zaangażowania. Trudności związane z wychowaniem dziecka z zespołem hiperkinetycznym przekładają się na postawy rodzicielskie i na atmosferę domową, czego konsekwencje ponosi również zdrowe rodzeństwo. Zauważono, że ogólny poziom poczucia sensu życia u rodzeństwa dzieci z ADHD jest istotnie statystycznie niższy niż u ich rówieśników. Między tymi grupami młodzieży istnieją różnice w postrzeganiu celu życia, w ocenie siebie samych i własnego istnienia, w postawach wobec wolności i odpowiedzialności oraz w stosunku do śmierci i samobójstwa. W tych kategoriach młodzież mająca rodzeństwo z ADHD uzyskała istotnie niższe wyniki. Nie odnotowano natomiast różnic między obydwiema grupami w kategoriach sens życia i afirmacja życia. Badania wykazały, że młodzież mająca rodzeństwo z ADHD ma zachwiane poczucie bezpieczeństwa. Istotnie różni się od swoich rówieśników we wszystkich przyjętych w tym zakresie wskaźnikach: poczuciu bliskości, poczuciu stabilności i poczuciu zaufania do siebie. Najmniejsze różnice odnotowano w poczuciu bliskości, będącej wyrazem więzi wewnątrzrodzinnych. Badana młodzież odczuwała zdecydowanie mniejszą stabilność. Może to wynikać z niezaspokojenia przez środowisko rodzinne potrzeby ładu, uporządkowania i przewidywalności zdarzeń. Niskie poczucie bezpieczeństwa koresponduje z niskimi wynikami w skali Odpowiedzialność i wolność Testu Poczucia Sensu Życia. Zgodnie z teorią A. Maslowa osoby z niezaspokojoną potrzebą bezpieczeństwa charakteryzuje lęk przed podejmowaniem ryzyka, a także przed niezależnością i wolnością. Można więc przypuszczać, że badana młodzież będzie przyjmować postawę zachowawczą w działaniach i relacjach. Postawa taka wiąże się również z niskim poczuciem zaufania do siebie, wyniki te jednak nie mają bezpośredniego przełożenia na poziom oczekiwań wobec własnej przyszłości młodzieży mającej rodzeństwo z ADHD, który jest podobny do poziomu oczekiwań ich rówieśników. Podstawę oczekiwań wobec własnej przyszłości stanowią aspiracje życzeniowe i działaniowe. W przypadku rodzeństwa dzieci z ADHD mogą one pełnić funkcję kompensacyjną wobec odczuwanych braków. Ponadto, zgodnie z koncepcją generacyjną ujęcia systemowego rodziny, starsze rodzeństwo może podlegać wpływom przekazów rodzinnych i może być na nie wywierana presja osiągnięcia sukcesu. Oczekiwania wobec własnej przyszłości są nierozerwalnie związane z przyjętą hierarchią wartości. Badana młodzież mająca rodzeństwo z ADHD istotnie wyżej ceni: wartości moralne, prawdy, świętości religijne, świętości świeckie i hedonistyczne niż witalne; wartości moralne, prawdy i świętości religijne niż estetyczne; wartości moralne i prawdy niż wartości hedonistyczne; wartości moralne niż świętości świeckie. Nie odnotowano istotnych różnic między:

17 Podsumowanie świętościami świeckimi, wartościami hedonistycznymi i estetycznymi; między świętościami religijnymi, świętościami świeckimi i wartościami hedonistycznymi oraz między wartościami prawdy, wartościami należącymi do świętości religijnych i świętości świeckich. Występują wyraźne różnice między wartościami uznawanymi przez rodzeństwo dzieci z ADHD i młodzieży z rodzin, w których problem ten nie występuje. Różnice te widoczne są w hierarchii wartości oraz w średnim poziomie uznawanych wartości. Ważnym elementem omawianych badań są relacje interpersonalne panujące w rodzinach z dzieckiem z ADHD. Analizie poddano relacje małżeńskie, relacje między rodzicami a dziećmi oraz relacje między rodzeństwem. Badając relacje małżeńskie, skupiono się na źródłach konfliktów między małżonkami. Najczęstszymi ogniskami konfliktów są kolejno: stosunki intymne między rodzicami, nałogi partnera, sprawy finansowe, odmienne podejście do wychowania dzieci, relacje z osobami spoza rodziny, zainteresowania oraz praca i formy spędzania wolnego czasu. Wyniki badań potwierdzają tezę o braku umiejętności prowadzenia dialogu przez partnerów. Konsekwencją jest zaburzona komunikacja dotycząca wzajemnych potrzeb i oczekiwań. Nie sprzyja to budowaniu ścisłej więzi i intymności relacji. Analizując relacje między rodzicami a dziećmi, zwrócono uwagę na akceptację dzieci przez rodziców, zaspokojenie potrzeby uwagi rodzicielskiej, równość traktowania dzieci oraz spełnianie przez dzieci oczekiwań rodziców. Młodzież mająca rodzeństwo z ADHD w zdecydowanej większości badanych przypadków czuje się akceptowana przez swoich rodziców. Z psychopedagogicznego punktu widzenia zdecydowanie gorsze wyniki uzyskano w zakresie zaspokojenia potrzeby uwagi rodzicielskiej. Badana młodzież odczuwa, że rodzice nie poświęcają jej odpowiednio dużo czasu i uwagi, jednak rozumie konieczność kierowania jej przez rodziców na rodzeństwo z ADHD. Świadczą o tym wyniki badań nad poczuciem równości traktowania przez rodziców. Zdaniem większości badanej młodzieży rodzice starają się jednakowo traktować wszystkie dzieci, nie zauważa ona także różnic w poziomie spełniania oczekiwań rodziców przez siebie samych i swoje rodzeństwo. W większości badanych przypadków osoby te mają poczucie, że częściowo spełniają pokładane w nich oczekiwania rodziców. Ważną płaszczyzną analizowanych badań są relacje między rodzeństwem. Stanowią one wynik specyficznego funkcjonowania dzieci z ADHD, oddziaływań rodziców, atmosfery domowej oraz indywidualnych cech starszego rodzeństwa. Stwierdzono, że starsze rodzeństwo dobrze ocenia swój poziom wiedzy na temat zaburzenia brata lub siostry. Stan tej wiedzy ma istotne znaczenie w akceptacji rodzeństwa. Ważne są również rozmowy na temat zaburzenia z rodzicami dla badanej młodzieży jest to podstawowe źródło wiedzy o ADHD. Rodzeństwo

18 Podsumowanie czerpie informacje o zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi również z rozmów z psychologami i pedagogami ze specjalistycznych poradni oraz z gronem pedagogicznym szkół, do których uczęszcza. Pomimo trudnych zachowań dzieci z ADHD, związanych między innymi z zakłócaniem spokoju przy odrabianiu lekcji, naruszaniem własności czy prywatności, starsze rodzeństwo z reguły ma do nich pozytywny stosunek. Badana młodzież aktywnie angażuje się w opiekę nad swoim rodzeństwem poprzez wspólną zabawę, pomoc przy odrabianiu lekcji, wspólne spacery, odprowadzanie i przyprowadzanie ze szkoły oraz przygotowanie dla nich mniejszych posiłków. Często jednak okazywana pomoc traktowana jest przez badaną młodzież jako obowiązek nałożony przez rodziców lub też jest wyrazem chęci spełnienia oczekiwań rodziców. Ważnym wskaźnikiem stosunku badanej młodzieży do rodzeństwa z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest również uwzględnianie jego akceptacji przy wyborze znajomych. Ma ona znaczenie dla blisko połowy badanej młodzieży. Posiadanie rodzeństwa z ADHD nie wpływa negatywnie na nawiązywanie bliskich znajomości i przyjaźni. Jest to istotne ze względu na szeroki kontekst trudnych doświadczeń wynikających z zaburzenia rodzeństwa oraz ze względu na silną potrzebę więzi z osobami spoza rodziny, charakterystyczną dla okresu dorastania. Podsumowując przyjętą orientację badawczą, warto podkreślić, że jest ona wynikiem inspiracji płynącej ze współczesnych tendencji występujących w pedagogice specjalnej, wyrażających się w globalnym podejściu do problemów rodzin dotkniętych różnego rodzaju niepełnosprawnością. Istotne jest rozpoznanie potrzeb, deficytów oraz potencjałów każdego członka rodziny. Daje to możliwość wykorzystania zasobów terapeutycznych rodzin, a także umożliwia efektywne udzielanie im wielokierunkowego wsparcia. Od pewnego czasu zainteresowaniem pedagogów i psychologów objęte jest również rodzeństwo dzieci z dysfunkcjami. Fakt ten nabiera szczególnego znaczenia w świetle prezentowanych w niniejszym opracowaniu badań. Coraz częściej zauważane są problemy rodzeństwa, co pozwala przypuszczać, że będzie ono bardziej uwzględniane w systemie pomocy rodzinom.

19 Zakończenie Wiele trudnych zachowań związanych ze specyfiką funkcjonowania dziecka z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi wpływa na charakter komunikacji i konflikty w rodzinie, postawy, przeżycia emocjonalne, kontakty z otoczeniem oraz modyfikację hierarchii uznawanych wartości. W obliczu pojawiających się problemów, które przekraczają ramy typowego funkcjonowania rodzin, istotne jest przywrócenie im naturalnej równowagi. Osiągnięcie homeostazy wymaga wprowadzenia do ich życia wielu zmian, polegających na wypracowaniu nowych wzorów interakcji, określających granice dopuszczalnych zachowań i definiowaniu ról poszczególnych członków rodziny oraz reguł radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Przystosowanie się rodziny do warunków życia z dzieckiem z ADHD jest zatem uzależnione od zdolności adaptacyjnych, ale także od właściwości otoczenia społecznego. Funkcjonowanie dzieci z ADHD często nie jest adekwatne do wymogów otoczenia, przez co spotykają się one z brakiem akceptacji i odrzuceniem ze strony danej społeczności. Bywa, że taka postawa generalizowana jest na całą rodzinę, powodując jej izolację. Wzajemne oddziaływania rodziny i środowiska odbywają się na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Rzadkie kontakty społeczne rodzin z dzieckiem przejawiającym dysfunkcję pogłębiają ich izolację i wzmacniają stereotypy. Unikanie kontaktów powoduje usztywnienie przejawianych przez nie zachowań i przekonań oraz utrwalenie postaw unikających, co z kolei uniemożliwia społeczeństwu poznanie problemu. Odrzucenie stereotypów i uprzedzeń nie jest jedynie postulatem humanistycznego ideału postrzegania drugiego człowieka, lecz ma również wymiar pragmatyczny, wyrażający się w bardziej przemyślanych i wyważonych rozwiązaniach w odniesieniu do grup zagrożonych stygmatyzacją czy wykluczeniem. Kształtowanie pożądanych postaw wobec osób z dysfunkcją oraz ich rodzin jest możliwe dzięki prowadzeniu w tym zakresie wielokierunkowych badań i działalności edukacyjnej w wymiarze mikro- i makrospołecznym. Ważne jest podejmowanie prób zrozumienia dynamiki rodzin, schematów, przekazów i delegacji rodzinnych oraz stosowanych wzorów komunikacji. Rezultatem tych

20 Zakończenie działań może być wyposażenie rodzin w podstawowe instrumenty potrzebne do samodzielnego pokonywania sytuacji kryzysowych. Efektywnym narzędziem wsparcia wewnątrzrodzinnego jest prowadzenie przez członków rodziny dialogu, który musi dotyczyć wszystkich podsystemów, obejmujących relacje między mężem i żoną, między rodzicami i dziećmi oraz płaszczyznę stosunków między rodzeństwem. Zdaniem N. Ackermana, uznawanego za ojca psychiatrii rodziny, dzieci są słabym ogniwem systemu rodzinnego i dlatego w sytuacjach trudnych potrzebują największego wsparcia. Dziecko z ADHD wymaga pomocy w organizacji świata zewnętrznego, stałego systemu norm i zasad, stymulowania rozwoju zdolności do samokontroli i usprawniania procesów poznawczych. Konieczna jest też praca nad jego samooceną, której prowadzenie jest podstawowym elementem profilaktyki wtórnych objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Równolegle należy zwracać uwagę na potrzeby i problemy rodzeństwa. W świetle prezentowanych badań szczególnie istotne dla rodzeństwa dzieci z ADHD jest zaspokojenie naturalnej potrzeby uwagi rodzicielskiej oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa i stabilności. Zaspokojenie tych potrzeb daje podstawę do prawidłowego kształtowania się postaw wobec życia, stosunku do siebie samego i wyznaczania realnych celów.

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Kurs dokształcający z zakresu Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Szczegółowy plan szkolenia: I. Rodzina jako środowisko

Bardziej szczegółowo

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni:

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Diagnozowanie poziomu rozwoju, potrzeb i możliwości oraz zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych dzieci młodzieży: Badanie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Deficyty rozwojowe u dzieci (11-R2N-14-r2_5) 1. Informacje ogólne koordynator modułu rok akademicki

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wybrane zaburzenia: agresja, ADHD, zachowanie wycofujące i submisyjne - rozpoznawanie objawów, analiza mechanizmów. Moduł 188: Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów III azwa ogólna bloku przedmiotów Obszar zastosowań psychologii kliniczno wychowawczej dzieci i młodzieży Semestr studiów

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Monika Haligowska

Opracowała: Monika Haligowska Kwalifikacja i orzekanie odnośnie dzieci niezdolnych do nauki w szkołach masowych. Podstawy prawne, rola psychologa, rola poradni w kwalifikowaniu do szkół specjalnych. Opracowała: Monika Haligowska Podstawy

Bardziej szczegółowo

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni O F E R T A PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni Niniejsza oferta zawiera propozycje działań z jakimi Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Teoretyczne i metodyczne podstawy pedagogiki wczesnoszkolnej Kod przedmiotu: Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno - Społeczny

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością ruchową i zaburzeniami sprzężonymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

Załącznik nr 1 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Część 1. Szkolenie z zakresu wczesnej profilaktyki dziecka i wczesnej interwencji terapeutycznej, szkolnie z zakresu wczesnej interwencji logopedycznej kurs z zakresu wczesnej interwencji logopedycznej

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Małego Dziecka

Akademia Rozwoju Małego Dziecka Aktualnie zbieram grupy na następujące zajęcia: Akademia Rozwoju Małego Dziecka 1. Maluszkowo - zajęcia dla dzieci do 2 roku życia - czas trwania zajęć: 45 minut / dziecko+dorosły opiekun zajęcia stymulujące

Bardziej szczegółowo

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO 1. Dla dzieci: Propozycje do zrealizowania na terenie przedszkoli: A. Badania przesiewowe logopedyczne 3-6-latków oraz 3 i 4-latków.

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Promocja zdrowia psychicznego Kod

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 015/016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Podstawy wczesnego wspomagania rozwoju dziecka (WWRD) 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Fundamentals

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biologia z przyrodą. Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Biologia z przyrodą. Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Biologia z przyrodą Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching 1 Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Grażyna Rudkowska

Bardziej szczegółowo

Syllabus. /odpowiada standardom kształcenia nauczycieli wynikającym z Rozporządzenia MNiSW z 17.01.2012 r./ Studium Pedagogiczne UJ

Syllabus. /odpowiada standardom kształcenia nauczycieli wynikającym z Rozporządzenia MNiSW z 17.01.2012 r./ Studium Pedagogiczne UJ Syllabus Psychologia dla II etapu edukacyjnego (kl. IV-VI szkoły podstawowej) /odpowiada standardom kształcenia nauczycieli wynikającym z Rozporządzenia MNiSW z 17.01.2012 r./ Nazwa przedmiotu Psychologia

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Rehabilitacja dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością: teoria i możliwości praktyczne. Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

Oferta placówki w roku szkolnym 2011/2012

Oferta placówki w roku szkolnym 2011/2012 Oferta placówki w roku szkolnym 2011/2012 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNA 77 300 Człuchów, ul. Szczecińska 20 tel./fax 59 83 411 33, email: poradnia@ppp.czluchow.org.pl http://www.ppp.czluchow.org.pl

Bardziej szczegółowo

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Kształcenie uczniów niepełnosprawnych w szkołach ogólnodostępnych Autyzm Zespół Aspergera Ewa Pisula: Autyzm - przyczyny, symptomy,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Metodyka terapii dzieci ze specyficznymi trudnościami w obszarze emocjonalno-społecznym 2. Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017

KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017 KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017 Jesteśmy po to, by rozumieć, wspierać i pomagać. Podstawa prawna: Koncepcja pracy poradni oparta jest na celach i zadaniach

Bardziej szczegółowo

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka 1. 1.Banaszek G., Rozwój niemowląt i jego zaburzenia a rehabilitacja metodą Vojty, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2004. 2. Bobkowicz-Lewartowska

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

ODBIORCY OFERTY. dzieci w wieku przedszkolnym OSOBA PROWADZĄCA TERMIN PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W TRZEBNICY

ODBIORCY OFERTY. dzieci w wieku przedszkolnym OSOBA PROWADZĄCA TERMIN PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W TRZEBNICY dzieci w wieku przedszkolnym ODBIORCY OFERTY PORADNIA PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNA W TRZEBNICY 55-100 Trzebnica, ul. Wrocławska 10, tel. 71 312 07 49 www.poradniapp.trzebnica.pl, e-mail: ppp-trzebnica@wp.pl

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Uczeń z dysleksją w szkole./ Moduł 155.: Modelowy system profilaktyki i pomocy uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Uczeń z dysleksją w szkole./ Moduł 155.: Modelowy system profilaktyki i pomocy uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Uczeń z dysleksją w szkole./ Moduł 155.: Modelowy system profilaktyki i pomocy uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi 2. Nazwa

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Early Facilitating Development

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka przewlekle chorego i z chorobami genetycznymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku

Bardziej szczegółowo

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Skład zespołu: pedagog, koordynator zespołu - mgr pedagog - mgr pedagog - mgr pedagog mgr Rafał Peszek psycholog - mgr Aleksandra Kupczyk psycholog -

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika Studia Podyplomowe Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W SŁUPCY PLANOWANIE POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ DLA UCZNIA ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W SŁUPCY PLANOWANIE POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ DLA UCZNIA ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI PLANOWANIE POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ DLA UCZNIA ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI Problematyka poruszana w prezentacji Umocowania prawne związane z realizacją pomocy psychologiczno-pedagogicznej:

Bardziej szczegółowo

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C 20 388 Lublin 6 tel. 081 7518741, tel / fax. 081 7518621 PROGRAM ODDZIAŁYWAŃ SOCJOTERAPEUTYCZNYCH. BEZ ZŁUDZEŃ ZAŁOŻENIA OGÓLNE opracowanie:

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

w Siemianowicach Śląskich na rok szkolny 2014/2015

w Siemianowicach Śląskich na rok szkolny 2014/2015 OFERTA ZAJĘĆ PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ w Siemianowicach Śląskich dla dzieci w wieku przedszkolnym na rok szkolny 2014/2015 ZAPISY NA WSZYSTKIE OFEROWANE ZAJĘCIA PRZYJMUJE SEKRETARIAT PORADNI

Bardziej szczegółowo

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Katarzyna Staszczuk DYREKTOR PP P w Ostrołęce Publiczna placówka

Bardziej szczegółowo

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia.

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Magdalena Charbicka terapeuta integracji sensorycznej, oligofrenopedagog, terapeuta

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Poznawcze, emocjonalne i behawioralne problemy osób starszych i metody ich kompensacji./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej i praktycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Diagnoza osób z wieloraką niepełnosprawnością Moduł 190: Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. 2. Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

OFERTA ZAJĘĆ. PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ w Siemianowicach Śląskich. dla dzieci w wieku przedszkolnym na rok szkolny 2014/2015

OFERTA ZAJĘĆ. PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ w Siemianowicach Śląskich. dla dzieci w wieku przedszkolnym na rok szkolny 2014/2015 OFERTA ZAJĘĆ PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ w Siemianowicach Śląskich dla dzieci w wieku przedszkolnym na rok szkolny 2014/2015 Zajęcia dla dzieci w wieku przedszkolnym Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach Opr. Monika Wajda-Mazur Klasy integracyjne w naszej szkole. Nasza szkoła jako placówka z oddziałami integracyjnymi, nie tylko edukuje w zakresie ustalonego

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna ul.c.k.norwida 2a tel. 0 81 751 52 36 21-040 Świdnik fax. 0 81 759 15 10 e-mail: info@poradnia.swidnik.

Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna ul.c.k.norwida 2a tel. 0 81 751 52 36 21-040 Świdnik fax. 0 81 759 15 10 e-mail: info@poradnia.swidnik. ROK SZKOLNY 2015/2016 OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W ŚWIDNIKU I. Badania psychologiczne i pedagogiczne dzieci młodzieży oraz opiniowanie w zakresie: oceny rozwoju psychoruchowego; funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy I. Wspólne hasła tematyczne, dla studentów specjalność: pedagogika opiekuńcza i praca z rodziną, resocjalizacja 1. Adaptacja społeczna 2. Agresja 3. Ankieta

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna i zdrowia NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia cz.2. Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych

Program szkolenia cz.2. Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych Załącznik nr 5 do SIWZ (Pieczęć Wykonawcy) Program szkolenia cz.2. Praca z uczniem o 1. Cele ogólne szkolenia: 1) Zwiększenie kompetencji nauczycieli w zakresie wczesnej diagnozy potrzeb ucznia. 2) Zwiększenie

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY -

SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY - SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY - I. W skład zespołu wchodzą nauczyciele prowadzący zajęcia edukacyjne w danej klasie, wychowawcy klas, pedagog szkolny oraz

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10 Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Forma studiów Rok studiów 2 Semestr 3 Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Wydział Wychowania Fizycznego Zakład Psychologii,

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY Oferta pomocy psychologiczno- pedagogicznej Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Szprotawie na rok szkolny 2013/2014 dla uczniów, rodziców i nauczycieli placówek oświatowych z terenu działania poradni

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów - PEDAGOGIKA. Tezy egzaminacyjne (podstawowe) Egzamin licencjacki

Kierunek studiów - PEDAGOGIKA. Tezy egzaminacyjne (podstawowe) Egzamin licencjacki Rada Wydziału 23.04.2014 Kierunek studiów - PEDAGOGIKA Tezy egzaminacyjne (podstawowe) 1. Znaczenie pojęć pedagogicznych: pedagog, edukacja, wychowanie, socjalizacja, pedagogia, pedagogika. 2. Miejsce

Bardziej szczegółowo

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie Rewalidacja - to termin pochodzenia łacińskiego (re znów, validus mocny, silny) oznacza oddziaływanie zmierzające do przywrócenia pełni sił osobom osłabionym poważną chorobą lub urazem. Pojęcia rewalidacja

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia korekcyjno-kompensacyjne z języka polskiego w gimnazjum dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz z dysleksją i dysgrafią

Ćwiczenia korekcyjno-kompensacyjne z języka polskiego w gimnazjum dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz z dysleksją i dysgrafią Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Ćwiczenia korekcyjno-kompensacyjne z języka polskiego w gimnazjum dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz z dysleksją i dysgrafią zestawienie publikacji

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190 SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Mental handicap

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia Przedmiot: Diagnoza wczesnych zaburzeń zachowania Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia ogólna - Osobowość 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychology of Personality 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej, praktycznej i empirycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum nr 1 im. Jana Kochanowskiego w Koluszkach SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA UCZNIA Z TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ. Opracowała: Emilia Michalak

Gimnazjum nr 1 im. Jana Kochanowskiego w Koluszkach SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA UCZNIA Z TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ. Opracowała: Emilia Michalak Gimnazjum nr 1 im. Jana Kochanowskiego w Koluszkach SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA UCZNIA Z TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ Opracowała: Emilia Michalak Koluszki, rok szkolny 2006/2007 PODSTAWA PRAWNA Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM

RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM AUTOR IZABELA NAREWSKA DATA PRZEDSTAWIENIA 11.07.2014 I. OPIS PRZEDMIOTU EWALUACJI Wybór przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 21 maja 2013 r. Szczegółowy plan studiów NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: PSYCHOLOGIA I ROK STUDIÓW: 4. 5. 6. 7. Wstęp do psychologii Historia myśli psychologicznej I semestr: wykład+dwiczenia O E 50 6 wykład O E 30 4 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Małgorzata Ciczkowska-Giedziun Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8 Prowadzący : Katarzyna Żelichowska Przedmiot: metodyka zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej (ćwiczenia) semestr / zimowy 2011 r. Studia I stopnia Semestr V Liczba godzin: 30 ECTS 6 Rok akademicki 2011/2012

Bardziej szczegółowo

Uczeń szkoły podstawowej

Uczeń szkoły podstawowej Uczeń szkoły podstawowej funkcjonowanie psychiczne i wyzwania rozwojowe Anna Salwa-Kazimierska, Beata Chrzanowska-Pietraszuk Specjalistyczna Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Uniwersytet dla Rodziców

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wspomaganie rozwoju dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną w placówkach L'Arche./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

Karolina Appelt. recenzenci: prof. dr hab. Czesław S. Nosal, prof. dr hab. Władysław Jacek Paluchowski

Karolina Appelt. recenzenci: prof. dr hab. Czesław S. Nosal, prof. dr hab. Władysław Jacek Paluchowski Curriculum vitae Karolina Appelt Magisterium 1999 Doktorat 2004 Psychologia: specjalność: psychologia edukacji Instytut Psychologii, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Dziecięcy schemat nauczyciela

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo