Redakcja naukowa: Prof. dr hab. Antonina Ostrowska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Redakcja naukowa: Prof. dr hab. Antonina Ostrowska"

Transkrypt

1 1

2 Redakcja naukowa: Prof. dr hab. Antonina Ostrowska Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk Wiceprzewodnicząca Rady Programowej Fundacji MSD dla Zdrowia Kobiet Copyright by Fundacja MSD dla Zdrowia Kobiet Projekt i skład Agencja Interaktywna WARSKI

3 Małgorzata Stelmach Prezes Fundacji MSD dla Zdrowia Kobiet Spis treści Wstęp Wstęp Wprowadzenie Polki 2013 Zdrowie i położenie społeczne Podstawowe zagrożenia dla zdrowia kobiet w świetle statystyk Choroby układu krążenia u kobiet Najważniejsze nowotwory złośliwe u kobiet w Polsce Choroby układu nerwowego. Odrębności w przebiegu u kobiet Nieurazowe choroby układu ruchu Zakażenia układu moczowo-płciowego u kobiet Depresja u kobiet Kobiety a uzależnienia Choroba Alzheimera Posłowie Współczesne kobiety pełnią wiele ról; organizują życie rodzinne, intensywnie pracują zawodowo, są aktywne w życiu publicznym. Niezależnie od generacji, którą reprezentują - jako córki, żony, matki czy babcie - codziennie działają na rzecz swoich bliskich, podejmują wiele zadań, rozwiązują różnorakie problemy. W natłoku codziennych obowiązków coraz częściej nie mają czasu dla siebie. Ciągły pośpiech i mnogość zajęć sprawia, że własne sprawy odkładają na potem. Kobiety nie mają też czasu na chorowanie, a co gorsza często też nie dbają o swoje zdrowie i zaniedbują badania profilaktyczne. Tymczasem potrzeby zdrowotne kobiet są ogromne, choć nie zawsze fakt ten jest dostrzegany przez naszą politykę zdrowotną. Inna jest specyfika chorób kobiet niż mężczyzn; zarówno częstość ich występowania jak i sposób, w jaki przebiegają. Inaczej przedstawia się chorobowość kobiet w przypadku chorób układu krążenia, osteoporozy, schorzeń onkologicznych, reumatoidalnego zapalenia stawów, depresji, chorób otępiennych. Częściej dotykają je dolegliwości psychosomatyczne, takie jak przewlekłe zmęczenie, przygnębienie czy bezsenność. A przecież każdy człowiek, by korzystać z życia, realizować się zawodowo i służyć swoim bliskim, musi być w dobrej formie. Fundacja MSD dla Zdrowia Kobiet pomaga kobietom w dbaniu o własne zdrowie. W partnerstwie z wieloma podmiotami rynku zdrowia - specjalistami z zakresu medycyny, zdrowia publicznego, świadczeniodawcami, decydentami, płatnikami, pacjentami itd. prowadzi szeroko zakrojone działania edukacyjne, a także analizę systemu opieki zdrowotnej. Dzięki zaangażowaniu Fundacji już ponad 680 tys. nastolatków z 2200 szkół w Polsce wzięło udział w programie edukacyjnym Wybierz Życie Pierwszy Krok, poświęconym profilaktyce zakażeń HPV i raka szyjki macicy. Wiele wysiłków Fundacja wkłada w edukację zdrowotną kobiet zagrożonych wykluczeniem społecznym w ramach programu Nie płać za błędy. Zapobiegaj!. Wspólnie z partnerami Fundacja wskazuje priorytety i proponuje konkretne zmiany systemowe, które mogą się przyczynić do otoczenia kobiet w Polsce pełną i nowoczesną opieką zdrowotną. Oddajemy w Państwa ręce Raport Polki 2013, który z inicjatywy Fundacji MSD dla Zdrowia Kobiet powstał we współpracy z Narodowym Instytutem Zdrowia Publicznego - Państwowym Zakładem Higieny. Jest to dokument adresowany do osób i instytucji odpowiedzialnych za profilaktykę zdrowotną i organizację opieki zdrowotnej w Polsce na szczeblu centralnym oraz samorządów terytorialnych, a także do organizacji pozarządowych zaangażowanych w tę tematykę. Czołowi eksperci z różnych dziedzin epidemiologii, socjologii, medycyny, zdrowia publicznego nakreślili w nim główne problemy i priorytety opieki zdrowotnej nad kobietami w Polsce. Zarekomendowali również szereg działań, które powinny zostać podjęte, by w rzeczywisty sposób poprawić sytuację zdrowotną Polek w możliwie krótkim czasie. Wierzymy, że Raport Polki 2013 stanie się inspiracją do wdrożenia konkretnych programów edukacyjnych i zmian systemowych w obszarze zdrowia publicznego. 4 5

4 Prof. dr hab. Antonina Ostrowska Instytut Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie Wprowadzenie Zdrowie kobiet jako problem medyczny i społeczny W medycynie przez wiele lat problemy zdrowia kobiet utożsamiano z problemami związanymi wyłącznie ze zdrowiem reprodukcyjnym. Tak więc, jako odrębny przedmiot zainteresowania medycyny kobieta pojawiała się głównie w kontekście opieki prenatalnej, czy chorób narządów rodnych. Z tymi ostatnimi utożsamiano na ogół pojęcie chorób kobiecych. W kręgu podstawowych zainteresowań medycyny istniał bliżej niezdefiniowany pacjent lub chory, który na ogół był mężczyzną 1,2. Inne charakterystyki zdrowotne różnicujące mężczyzn i kobiety stały się przedmiotem systematycznych analiz dopiero ok lat temu. Działo się tak po części za sprawą przeciętnie krótszego życia mężczyzn, które traktowane było jako wskaźnik ich gorszego stanu zdrowia. Z tego też powodu panowało przekonanie, że kobiety są biologicznie silniejsze i bardziej odporne na choroby. W pewnej opozycji do tych opinii pozostawały jednak wyniki badań stwierdzających, że zjawisko gorszego zdrowia kobiet przy jednoczesnym dłuższym trwaniu ich życia jest powszechne we wszystkich krajach uprzemysłowionych i nie ma między tymi faktami sprzeczności 3. Szczegółowe analizy wskazały na istnienie różnic w występowaniu poszczególnych chorób, dysfunkcji i niekorzystnych stanów psychicznych wśród obu płci; wśród kobiet częściej występują schorzenia charakteryzowane przez wysoką chorobowość, lecz niższą umieralność, a wśród mężczyzn odwrotnie. Tak więc, wprawdzie kobiety żyją przeciętnie dłużej, ale w ich życiu pojawia się więcej ograniczających ich funkcjonowanie obniżających jakość życia chorób i niepełnosprawności. Ta większa chorobowość kobiet w stosunku do mężczyzn występuje we wszystkich porównywanych cyklach życia, ze szczególnym natężeniem chorób i dolegliwości w najstarszych grupach wieku 4. Różnice w stanie zdrowia mężczyzn i kobiet oraz specyfika zdrowotna obu płci stały się w ostatnich latach przedmiotem wielu badań prowadzonych w krajach zachodnich 5. Istniejące różnice tłumaczono w pierwszym rzędzie odmiennościami biologicznymi i dziedziczonymi predyspozycjami genetycznymi. Znaczną rolę przypisywano niewątpliwie istotnym różnicom uwarunkowań hormonalnych, wpływającym ochronnie na zdrowie kobiet, szczególnie w wieku rozrodczym i następnie odgrywającym rolę w pogorszeniu ich stanu zdrowia w okresie pomenopauzalnym. Jednak trudności wyjaśnienia wszystkich różnic w stanie zdrowia obu płci poprzez odwołanie się do perspektywy bio-medycznej skłoniły badaczy do poszukiwania czynników odpowiedzialnych za odmienności w stanie zdrowia mężczyzn i kobiet wśród czynników psychospołecznych - zróżnicowanych warunków życia i pracy, odmiennych ról społecznych, wzorów zachowań i hierarchii wartości, odmienności stylu życia, w konsekwencji prowadzących do odmiennych zagrożeń zdrowotnych, a także orientacji pro lub anty zdrowotnych. Podejmowane badania wykazały, że kobiety dysponują na ogół lepszą wiedzą medyczną i świadomością zdrowotną, lepiej znają swoje ciała, szybciej dostrzegają nietypowe objawy mogące być zwiastunem choroby, częściej odwiedzają lekarzy. Ich cykle życiowe są kształtowane przez inne wydarzenia (np. ciąże i porody), a doświadczenia macierzyństwa zmieniają strukturę ich wartości i codzienne zachowania. Bardziej konsekwentnie przestrzegają zaleceń pro zdrowotnego stylu życia, mają bliższe relacje ze swoim otoczeniem i odwołują się do wsparcia społecznego, przez co potrafią się lepiej uporać ze stresami 6. Codzienne zachowania i umiejętności kobiet zdają się więc lepiej predysponować kobiety do lepszego zdrowia i dłuższego życia. Jednocześnie jednak częściej niż mężczyźni doświadczają życia w ubóstwie, a ich zasoby do właściwego dbania o zdrowie są bardziej ograniczone. Przeciętne wynagrodzenie kobiet pracujących jest znacząco niższe od mężczyzn w ciągu całego ich życia i na wszystkich poziomach wykształcenia. Bezrobocie dotyka wyraźniej szansy na zatrudnienie kobiet niż mężczyzn. Odmienne są także ścieżki ich karier zawodowych. Uwikłanie w tradycyjne role ogranicza możliwości efektywnego działania w sferze pozadomowej i rozwijania twórczej indywidualności, co niejednokrotnie staje się źródłem rozgoryczenia i frustracji. W okresie późnej starości kobiety częściej też doświadczają samotności 7. Różne są także społeczne wzory męskości i kobiecości, kształtujące układ wzajemnych ról i powinności. Plasują one kobietę na bardziej usługowych pozycjach we wzajemnych relacjach, przez co kobiety bardziej dbają o zdrowie i dobrostan mężczyzn, niż odwrotnie. Kobiety są też częściej ofiarami przemocy, co ma niejednokrotnie katastrofalne skutki dla ich zdrowia i samopoczucia. Badania prowadzone w krajach zachodnich pokazały także, że obie płcie nie są jednakowo traktowane przez medycynę - te same dolegliwości bywają diagnozowane przez lekarzy odmiennie u mężczyzn i kobiet, na skutek istniejących stereotypów dotyczących typowych wśród obu płci schorzeń 8. Odkryte zależności dostarczyły ważnych wskazówek dla leczenia, ale także - lub przede wszystkim - dla profilaktyki oraz potwierdziły zasadność analizowania problemów związanych ze zdrowiem i chorobą z uwzględnieniem różnic płciowych i odrębnie dla obu płci. Ciągle jednak wiedza na temat zagrożeń zdrowia kobiet jest jeszcze ograniczona, a ich problemy zdrowotne niedoszacowane. Specyfika zdrowia kobiet nie jest dostatecznie obecna w badaniach klinicznych i epidemiologicznych, w praktyce medycznej i programach profilaktycznych i dzieje się tak nie tylko w Polsce 9. Jednak nawet wiedza dostępna choćby w oparciu o wskaźniki umieralności czy chorobowości kobiet, prezentująca główne zagrożenia dla ich zdrowia nie dociera do samych kobiet, przedstawicieli mediów, polityków różnych szczebli, którzy przecież często podejmują decyzje nieobojętne dla ich zdrowia. Sytuacja ta stała się wyzwaniem dla Fundacji MSD dla Zdrowia Kobiet i zaowocowała niniejszą publikacją. Prezentacja problemów zdrowotnych i zagrożeń dla życia oraz zdrowia kobiet jest także istotna z punktu widzenia aktualnych procesów demograficznych i społecznych zachodzących w naszym kraju. Tak jak w całej Europie, populacja Polaków starzeje się, przy czym większość osób w starszym wieku to kobiety. Nasila się występowanie chorób przewlekłych, a szczególnie degeneracyjnych. Starsze kobiety są poddawane ponadto presjom wynikającym z konieczności przedłużenia ich aktywności zawodowej, w związku z przesunięciem granicy wieku emerytalnego, co niejednokrotnie powoduje ich niepokój o swoje przyszłe zdrowie i sprawność. Leczenie tych schorzeń, ich wczesne wykrywanie i zapobieganie im staje się zadaniem wymagającym pilnych działań. Także młodsze roczniki oczekują na wsparcie ze strony polityki zdrowotnej. Wzrost liczby osób w wieku emerytalnym wymaga bowiem lepszego wykorzystania zasobów pracy tkwiących w młodszych generacjach, jednocześnie jednak Polska należy do grupy krajów o najniższej dzietności. Kobiety młode, w wieku reprodukcyjnym, znajdują się więc pod presją zwiększonych oczekiwań społecznych związanych ze wzrostem liczby urodzeń. Rozwiązanie problemu zatrudnienia kobiet i stymulowania ich dzietności z jednej strony i aktywizacja kobiet starszych z drugiej, jest istotnym elementem scenariusza modernizacyjnego dla Polski. Właściwe zabezpieczenie ich potrzeb zdrowotnych niezależnie od cyklu życia, w jakim się znajdują jest sprawą kluczową, zarówno dla samych kobiet jak i przyszłości kraju. Prezentowane opracowanie wychodzi naprzeciw tym potrzebom. Jest ono poświęcon przede 6 7

5 wszystkim prezentacji chorób będących przyczyną wysokiej umieralności kobiet lub w sposób szczególny upośledzających ich jakość życia i możliwości funkcjonowania. Pominięte zostały, choć ważne, kwestie dotyczące zdrowia reprodukcyjnego. Były one jednak w ostatnich latach przedmiotem szczegółowych analiz 10. Publikacja ta składa się z dwóch części. Pierwsza z nich zawiera społeczno-demograficzną charakterystykę polskich kobiet oraz prezentuje dane statystyczne ilustrujące największe zagrożenia dla ich zdrowia. Dla lepszej orientacji w skali istniejących problemów zdrowotnych, w miarę dostępności statystyk, dane te ukazane są w perspektywie porównawczej, na tle wybranych krajów europejskich. Istotną zmienną uwzględnianą w prezentacji danych jest także wiek kobiet. Występowanie i koncentracja określonych problemów zdrowotnych w różnych grupach wieku ma bowiem niezwykle istotne znaczenie dla polityki zdrowotnej. Pozwala określić przedziały wieku, w których notujemy wyraźny wzrost zachorowań, co wskazuje na potrzeby w zakresie leczenia, ale ma także ogromne znaczenie dla profilaktyki. Pokazuje najbardziej właściwy czas dla rozpoczęcia intensywnej działalności profilaktycznej tak, aby wyprzedzić rosnącą falę zachorowań. Nie dysponowaliśmy niestety statystykami dotyczącymi społecznych parametrów chorobowości kobiet, takich jak na przykład poziom wykształcenia czy zamożności, choć ich znaczenie dla zdrowia i profilaktyki nie może PIŚMIENNICTWO być kwestionowane. Wiadomo bowiem, że problemy zdrowotne kobiet z niższych klas społecznych, żyjących w ubóstwie, w wielodzietnych rodzinach i zaniedbanych cywilizacyjnie regionach są diametralnie różne od problemów kobiet wykształconych, względnie zamożnych i żyjących w dużych miastach nasyconych infrastrukturą medyczną. Druga część tej publikacji to wypowiedzi znanych ekspertów medycznych, specjalistów od chorób stanowiących istotne zagrożenia dla zdrowia kobiet. Pokazują one charakter schorzeń i rodzaj upośledzeń, czynniki ryzyka, wskazania i sugestie dla lepszego leczenia i efektywniejszej profilaktyki. Z tej perspektywy przedstawione są choroby układu krążenia, choroby nowotworowe, neurologiczne, nieurazowe choroby układu ruchu, zakażenia układu moczo płciowego, choroba Alzheimera, depresje i wybrane uzależnienia. Ograniczone środki i niewielkie ramy tej publikacji uniemożliwiły przedstawienie wszystkich głównych zagrożeń dla zdrowia kobiet. Pozostał jeszcze szereg chorób takich jak np. choroby tarczycy, cukrzyca, anoreksja czy różnego rodzaju alergie, które bardziej upośledzają kobiety. Można jednak mieć nadzieję, że opracowanie to będzie zachętą do kontynuacji tej problematyki w przyszłych analizach i do podjęcia poważnej debaty nad zdrowiem kobiet i możliwościami jego poprawy. 1 Abbot, P., Wallace C. Women, Health and Caring [w]: An Introduction to Sociology: Feminist Perspectives. London: Routledge. 1993; s Arber, S., Thomas, H From women s health to gender analysis of health. W: W.C. Cockerham (ed) The Vlackwell companion to medical sociology. Malden. Blackwell Publishers: L.Verbrugge Gender and health An update of hypothesis and evidence. J.Health Soc. Behav.1985, 26 4 Women and Health. Today s evidence, tomorrow agenda. WHO, Genewa E. Lahelma, i in. Gender differences in ill health. Soc.Sci. Med. 1999, 48 6 A. Ostrowska. Styl życia a zdrowie. Warszawa B. Tobiasz Adamczyk i in. Społeczne uwarunkowania jakości życia kobiet u progu wieku starszego. Kraków Women and cardiovascular disease in the EU. European Institute of Women s Health, February P.Abbot, C. Wallace. Women, Health and Caring. An introduction to sociology. Feminist perspective. London Por. np. Raport: zdrowie kobiet w wieku prokreacyjnym lat. Polska 2006 Polki 2013 Zdrowie i położenie społeczne Analiza zagrożeń zdrowia kobiet byłaby niepełna bez ogólnej charakterystyki ich zdrowia, a także osadzenia przedstawianych w raporcie danych w choćby krótkiej społeczno demograficznej charakterystyce kobiet polskich. Wiadomo bowiem, że wiek, warunki życia, pracy, posiadane wykształcenie, umiejętności a także realizowane style życia i wzory zachowań mają niekwestionowany wpływ na zdrowie, a zatem są także współodpowiedzialne za jego niedobory. Poniżej przedstawiamy kilka wskaźnikowych danych dotyczących stanu zdrowia i samopoczucia kobiet, podstawowe dane demograficzne i informacje charakteryzujące miejsce zajmowane przez nie w strukturze społecznej. Dane te, ograniczone ze względu na objętość tej publikacji, traktujemy jako pewne ramy stanowiące kontekst dla rozważań na temat zagrożeń zdrowia, analizowanych w dalszych częściach tego opracowania. Podobnie jak w części dotyczącej statystyk konkretnych zagrożeń wyeksponujemy tu zmiany zachodzące w poszczególnych dekadach wieku. Dla oceny skali przedstawianych zjawisk, niektóre z nich odnoszone będą do analogicznych danych dla mężczyzn. Dane demograficzne W roku 2011 liczba kobiet w Polsce wynosiła tysięcy i przewyższała liczbę mężczyzn o 1 mln 424 tys. 1. Na każdych 100 mężczyzn przypadało więc 107 kobiet. Różnice w liczebności obu płci zaznaczają się wyraźniej w starszych grupach wieku. W grupie wieku lata na 100 mężczyzn przypada jeszcze 106,8 kobiet, w grupie wieku na 100 mężczyzn przypada już 154,3 kobiet, natomiast powyżej 85 roku życia jest 284,5. Dane te pokazują wyraźnie, że starzenie się polskiego społeczeństwa dokonuje się przede wszystkim za sprawą proporcjonalnie większego przyrostu liczby starszych kobiet. Przeciętnie dłuższe życie kobiet znajduje też swoje odzwierciedlenie w strukturze stanu cywilnego Polaków. O ile zbliżone są do siebie liczby mężczyzn i kobiet pozostających w związkach małżeńskich/partnerskich (mężczyźni 9 mln 304 tys., kobiety 9 mln 317 tys.), to kobiet wdów jest ponad pięciokrotnie więcej niż wdowców (2 mln 606 tys. do 469 tys.) Dłuższe życie kobiet to na ogół dodane lata do życia we wdowieństwie, często w samotności i opuszczeniu przez innych. W roku 2011 kobiety w Polsce urodziły dzieci. Wiek środkowy matek (mediana) wynosił 28,8 lat, a współczynnik dzietności kształtował się na poziomie 1,30 i był niższy od tego współczynnika w roku poprzednim (1,38) 2. Ogólne oceny stanu zdrowia Podobnie jak we wszystkich krajach europejskich, także w Polsce mężczyźni oceniają swoje zdrowie lepiej niż kobiety. Jako dobre i bardzo dobre ocenia je 69,1% mężczyzn i 62,7% kobiet, a z kolei jako złe i bardzo złe - 9,2% mężczyzn i 12,2% kobiet. W sposób oczywisty oceny zdrowia kształtują się odwrotnie proporcjonalnie do wieku (Tabela 1.). Wiek lat i więcej Prof. dr hab. Antonina Ostrowska Instytut Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie Tabela 1. Oceny stanu zdrowia kobiet w kolejnych dekadach wieku (%). Bardzo dobre 48,9 41,4 26,3 11,9 5,7 3,1 1,2 0,5 Dobre 42 49,3 57,6 52,5 39,2 25,2 13,8 13,1 Takie sobie ani dobre, ani złe 7,9 7,9 13,6 28,5 39,6 47,5 45,6 36,6 Złe 1,1 1,4 2,3 6,1 12,6 19,5 31,1 36,9 Źródło: Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 roku. GUS 2012 Bardzo złe 0,1 0,1 0,3 0,9 2,4 4,8 8,2 13,1 Powyższe oceny stanu zdrowia pozostają w wyraźnej relacji do szeregu bardziej szczegółowych 8 9

6 ocen poszczególnych parametrów zdrowia. Dekadą graniczną jest wiek lat. W tej grupie wieku dobrym i bardzo dobrym zdrowiem cieszy się już mniej niż połowa kobiet. To pogorszenie stanu zdrowia w tym okresie dokumentuje też szereg innych opracowań. Sytuację tę wiąże się często ze zmianami następującymi po menopauzie 3. Obok pogorszenia stanu zdrowia somatycznego, badania wskazują na powszechność występowania takich objawów postmenopauzalnych jak uderzenia gorąca, obniżenie lub zmiany nastroju i bezsenność 4. Kobiety znacząco częściej niż mężczyźni deklarują występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych (46,9% do 38,7%), odczuwanie bólu i dyskomfortu fizycznego (36,3% do 27,1%), częściej też występują wśród nich ograniczenia sprawności. I wszystkie te parametry pogarszają się z wiekiem. Podobnie jak w przypadku ogólnych ocen stanu zdrowia, w grupie wieku lat już ponad połowa kobiet deklaruje istnienie długotrwałych problemów zdrowotnych i proporcja ich rośnie. Bez względu na rodzaj i stopień nasilenia tych problemów (są to oceny subiektywne), począwszy od 50-tego Wykres 1. Kobiety odczuwające długotrwałe problemy zdrowotne (%). Wykres 2. Kobiety odczuwające ból i dyskomfort fizyczny (na podstawie ostatnich 4 tygodni, %). roku obserwujemy pogorszenie jakości życia przeważającej liczby kobiet z powodów zdrowotnych. W starszych przedziałach wieku (powyżej 70. roku) dotyczy to już niemal wszystkich kobiet. Bardziej szczegółowe dane na temat rodzaju i częstości pojawiania się problemów zdrowotnych kobiet w poszczególnych grupach wieku możemy uzyskać na podstawie odczuwania bólu i dyskomfortu fizycznego, liczby schorzeń oraz występowania ograniczeń sprawności. Długotrwałe problemy ze zdrowiem, ból i dyskomfort fizyczny są przede wszystkim charakterystyczne dla schorzeń przewlekłych. W Polsce na jedną kobietę przypada przeciętnie 1,7 takich schorzeń (wśród mężczyzn 1,2), a z kolei na każdą kobietę chorującą przypada 2,8 schorzeń (2,4 wśród mężczyzn). Kobiety chorują więc na nie częściej. Dotyczy to zwłaszcza takich schorzeń jak: choroby stawów, tarczycy, wątroby, kamicy żółciowej, alergii czy nerwic, na które kobiety zapadają ponad dwukrotnie częściej niż mężczyźni 5. Na niekorzyść kobiet wypada także porównanie występowania ograniczeń sprawności. Ograniczenia takie (w zakresie codziennej aktywności) pojawiają się u 25,5% kobiet i u 21,8% mężczyzn. Według ostatniego spisu powszechnego współczynnik niepełnosprawności wynosił 13,9 dla mężczyzn i 14,7 dla kobiet. Kobiety też częściej uskarżają się na występowanie negatywnych objawów z zakresu zdrowia psychicznego - stałego zmęczenia i przygnębienia. Podobnie jak w przypadku zdrowia somatycznego, niekorzystne zmiany samopoczucia psychicznego nasilają się wśród starych kobiet (Wykres 3.) i związane są niejednokrotnie z dojmującym poczuciem samotności 6. Wykres 3. Odczuwanie negatywnych stanów psychicznych w ciągu ostatnich czterech tygodni (przez cały czas lub większość dni, %) SMUTEK, PRZYGNĘBIENIE ZMĘCZENIE Pomimo gorszych wskaźników zdrowia i samopoczucia, kobiety dysponują jednak w większym stopniu niż mężczyźni wsparciem społecznym, traktowanym jako istotny zasób w zmaganiu się z wszelkiego rodzaju przeciwnościami życiowymi i w konsekwencji wpływającym pozytywnie na zdowie oraz długość życia. Chodzi tu przede wszystkim o możliwość uzyskiwania od swojego otoczenia (rodziny, przyjaciół) pomocy, oparcia emocjonalnego lub choćby rozmowy na problematyczne tematy 7. Innym istotnym zasobem kobiet w stosunku do mężczyzn jest bardziej rygorystyczne przestrzeganie zasad prozdrowotnego stylu życia 8. Bilans zachowań prozdrowotnych mężczyzn i kobiet pokazuje, że wzory zachowań sprzyjających zdrowiu układają się odmiennie dla obu płci. Najogólniej rzecz biorąc mężczyźni są bardziej aktywni fizycznie, ale kobiety zdrowiej się odżywiają, a także rzadziej wdają się w praktyki ryzykowne dla zdrowia. Dominacja tych zasobów u kobiet, niezależnie od istniejących różnic biologicznych między mężczyznami a kobietami (np. uwarunkowań hormonalnych) jest przez wielu badaczy traktowana jako istotny czynnik sprawczy przeciętnie dłuższego życia kobiet. Tabela 2. Bilans zachowań prozdrowotnych kobiet i mężczyzn. 100 % ODCZUWAJĄCYCH lat i więcej NIEWIELKI UMIARKOWANY SILNY I BARDZO SILNY lat i więcej Źródło: Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 roku, GUS lat i więcej Pogorszeniu zdrowia i sprawności wraz z wiekiem odpowiadają wskaźniki przeciętnego trwania życia i oczekiwanej długości życia w dobrym zdrowiu dla kobiet w wieku 50 lat. O ile oczekiwana długość życia dla kobiet tego wieku wynosi 32,3 roku, to tylko 16,8 spośród tych lat będą spędzone przez nie w dobrym zdrowiu. Odpowiednie wielkości dla mężczyzn wynoszą 25,6 i 14,6. Tak więc wprawdzie kobiety żyją dłużej, ale połowa tej nadwyżki upłynie im w towarzystwie chorób i ograniczeń sprawności. Częstsze praktyki korzystne dla zdrowia wśród mężczyzn Częstsze praktyki korzystne dla zdrowia wśród kobiet Częstsze praktyki ryzykowne dla zdrowia wśród mężczyzn Częstsze praktyki ryzykowne dla zdrowia wśród kobiet Praktyki zdrowotne nie różnicujące statystycznie mężczyzn i kobiet Aktywność fizyczna Czas wolny na odpoczynek, hobby Długość snu nocnego Spożywanie owoców, surówek Realizacja badań kontrolnych ( także u lekarzy dentystów) Utrzymywanie prawidłowej wagi ciała (BMI) Palenie tytoniu Picie alkoholu Spożywanie czerwonego mięsa i tłuszczów zwierzęcych (brak) Codzienna higiena Spożywanie śniadania przed wyjściem z domu Żródło: A.Ostrowska. Obliczenia na podstawie: Zrożnicowanie społeczne a zdrowie. Warszawa Źródło: Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 roku, GUS 2012 Źródło: Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 roku, GUS

7 Wykształcenie i zarobki Związek wykształcenia i dochodu ze stanem zdrowia populacji jest dobrze udowodniony w wielu badaniach 9. Wykształcenie jest rodzajem kapitału, który reprezentuje lepszą wiedzę medyczną i świadomość zdrowotną znajomość czynników ryzyka chorób, sposobów zapobiegania im, wzorów dbania o zdrowie. Pewien poziom zamożności natomiast gwarantuje lepsze wykorzystanie tej wiedzy w życiu. Na wykształcenie i zarobki mężczyzn i kobiet warto patrzeć nie tylko z punktu widzenia charakterystyki ich położenia społecznego, ale też społecznych determinant zdrowia. Struktura wykształcenia kobiet przedstawia się korzystniej niż struktura wykształcenia mężczyzn (Wykres 4.). Wykres 4. Struktura wykształcenia mężczyzn i kobiet w 2011 roku (w %). 35 MĘŻCZYŹNI 30 KOBIETY WYŻSZE I POLICEALNE ŚREDNIE Źródło: Rocznik Statystyczny GUS, 2012 ZASADNICZE ZAWODOWE GIMNAZJALNE I PODSTAWOWE Do informacji zawartych w powyższym wykresie dodać warto, że 58,7% absolwentów szkół wyższych i 52,4% studiów doktoranckich w roku 2010 stanowiły kobiety. Pomimo to, że kobiety są przeciętnie lepiej wykształcone, ich aktywność ekonomiczna jest niższa, a także niższe są ich wynagrodzenia za pracę. W roku 2011 wskaźnik aktywności zawodowej mężczyzn wynosił 61,2 a kobiet 46,1; wskaźnik zatrudnienia odpowiednio 53,5 i 39,9. Stopa bezrobocia wynosiła wśród mężczyzn 12,5 a wśród kobiet 13,5. Niższe zatrudnienie kobiet jest przede wszystkim efektem konieczności sprawowania opieki nad dziećmi (szczególnie małymi) i osobami niepełnosprawnymi, ale wiąże się także z większymi trudnościami na rynku pracy dla kobiet. Nawet te z nich, które posiadają relatywnie wyższe wykształcenie, często posiadają je w dziedzinach (np. pedagogika, humanistyka, nauki społeczne), które nie są szczególnie poszukiwane na rynku pracy 10. Nie bez znaczenia są tu także stereotypy dotyczące niższej efektywności pracy kobiet ze względu na obowiązki rodzicielskie i rodzinne 11. Przeciętne wynagrodzenie kobiet we wszystkich porównywalnych grupach wykształcenia jest niższe niż mężczyzn, przy czym największe różnice występują w kategorii osób z wykształceniem wyższym z tytułem inżyniera, licencjata, dyplomowanego ekonomisty lub równorzędnym, w której wynagrodzenie kobiet wynosi ok. 2/3 wynagrodzenia mężczyzn (68,5%). Najmniejsze różnice występują natomiast wśród osób z wykształceniem gimnazjalnym i policealnym. W roku 2010 Tabela 3. Przeciętne wynagrodzenie (brutto) mężczyzn i kobiet według poziomu wykształcenia (zł). Poziom wykształcenia Wyższe ze stopniem doktora oraz tytułem magistra, lekarza, lub równorzędnym Wyższe z tytułem inżyniera, licencjata, dypl. ekonomisty lub równorzędne Policealne Średnie zawodowe Średnie ogólnokształcące Zasadnicze zawodowe Gimnazjalne Podstawowe i niep. podstawowe Wynagrodzenie mężczyzn 6062,9 5152,8 3403,5 3398,7 3166,3 2842,1 2174,7 2717,6 Źródło: Kapitał Ludzki w Polsce w 2010 roku. GUS 2013 Wynagrodzenie kobiet 4955,8 3530,5 2971,5 2741,4 2636,1 1968,8 1886,3 1963,8 wynagrodzenia mężczyzn i kobiet kształtowały się jak w Tabeli 3. Oprócz poziomu wykształcenia istotną charakterystyką posiadanych kompetencji społecznych i poziomu funkcjonowania we współczesnym świecie są umiejętności związane z szybkim pozyskiwaniem i wymianą wszelkiego rodzaju informacji. Jedną z podstawowych sprawności komunikacyjnych XXI wieku jest posługiwanie się systemem komunikowania elektronicznego internetem. Mężczyźni nieznacznie częstej korzystają z internetu; w roku 2010, w ciągu trzech miesięcy objętych badaniem, z internetu korzystało 8 mln 804tys. mężczyzn i 8 mln 217 tys. kobiet. Kobiety natomiast nieco częściej niż mężczyźni korzystają z poczty elektronicznej (7 mln 163,4 tys. do 6 mln 674,5 tys.). Zarówno korzystanie z internetu jak i poczty elektronicznej jest oczywiście silnie związane z wiekiem. Jednak warto odnotować, że także kobiety ze starszych grup wieku korzystają z tych mediów. W grupie wieku lata było takich kobiet ponad 110 tysięcy. Charakterystyczne jest, że kobiety we wszystkich grupach wieku niemal dwukrotnie częściej niż mężczyźni poszukiwały w internecie informacji związanych ze zdrowiem 12. Wyżej wymienione dane koncentrowały się przede wszystkim na ukazaniu wybranych parametrów zdrowia kobiet i ich głównych społecznych determinant. Na dane te warto jednak też spojrzeć z perspektywy kapitału ludzkiego reprezentowanego przez kobiety zasobu wiedzy i kompetencji oraz zdrowia i sprawności. Cechy te bowiem w perspektywie indywidualnej wyznaczają jakość życia, powiększając zasoby wolności osobistych i możliwości wyboru. W perspektywie społecznej są dźwignią rozwoju społeczno gospodarczego. Dobrobyt i zamożność państwa jest w znacznej mierze wypadkową kapitału ludzkiego obywateli wiedzy, umiejętności, zdolności i wszelkich atrybutów niezbędnych dla społecznego i ekonomicznego dobrostanu. Trudno sobie wyobrazić, aby osiągnięcie go było możliwe bez optymalnego zdrowia. Zdrowie jest tu bowiem zasobem pierwotnym, umożliwiającym uaktywnienie przez jednostkę pozostałych rodzajów kapitału. Inwestycje w kapitał ludzki i w zdrowie są warunkiem rozwoju społecznego i powinny być elementem projektu cywilizacyjnego dla Polski na najbliższe lata. I dotyczy to tak samo kobiet jak mężczyzn. PIŚMIENNICTWO 1 Dane na temat liczby i struktury ludności: Rocznik Statystyczny GUS Rocznik Demograficzny 2012, GUS Kwestie te omawia dalej Violetta Skrzypulec Plinta 4 B. Tobiasz- Adamczyk, P. Brzyski, J. Bajka. Społeczne uwarunkowania jakości życia kobiet u progu wieku starszego, Kraków, Stan Zdrowia Ludnosci Polski w 2009 roku GUS B. Tobiasz- Adamczyk, P.Brzyski, J.Bajka. Społeczne uwarunkowania jakości życia kobiet u progu wieku starszego, Kraków, B.Wojtyniak J. Stokwiszewski. Wsparcie społeczne. W : J. Moskalewicz, A. Kiejna, B. Wojtyniak Kondycja psychiczna mieszkańców Polski. IPiN, Warszawa Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 roku. GUS, Warszawa Zob. np.: J. Mackenbach. Health Inequalities: Europe in Profiles. An idependent, expert report commisioned by the UK Presidency of EU. 2005; A. Ostrowska. Zróżnicowanie społeczne a zdrowie. IPiSS, Warszawa U. Sztanderska G. Grotowska Aktywność ekonomiczna kobiet. W: I. Kotowska i in. (red) Aktywność zawodowa i edukacyjna a obowiązki rodzinne w Polsce. Warszawa A.Titkow (red) Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet. Warszawa Kapitał Ludzki w Polsce w 2010 roku. GUS

8 Dr Bożena Moskalewicz Dr Paweł Goryński Prof. Bogdan Wojtyniak Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny w Warszawie Podstawowe zagrożenia dla zdrowia kobiet w świetle statystyk Stan zdrowia kobiet w Polsce był przedmiotem wielu studiów, przy czym podejmowano w tym zakresie różne aspekty tego problemu, od porównań ze zdrowiem mężczyzn po zagadnienia szczególne jak np. zdrowie reprodukcyjne czy zdrowie kobiet w starszym wieku 1. Różnice w stanie zdrowia między kobietami i mężczyznami w Polsce są znane z wielu opracowań. W 2011 roku długość życia mężczyzn wynosiła 72,4 lata, a dla kobiet była o 8,5 roku dłuższa i wynosiła 80,9 lat. Mężczyźni przeżywają w zdrowiu - bez ograniczonej sprawności 81% długości życia, a kobiety 77%. Osoby w wieku 65 lat mogą oczekiwać, że mniej niż połowę dalszego życia przeżyją w zdrowiu (mężczyźni 6,7 lat tzn. 45%, kobiety 7,5 roku tzn. 39%). W krajach Unii Europejskiej różnica między długością życia kobiet i mężczyzn wynosi około dwóch lat. W Polsce blisko dziewięcioletnia luka utrzymuje się od dawna, a nawet pogłębia. Dane o leczeniu szpitalnym mówią, że mężczyźni z powodu różnych przyczyn chorobowych są hospitalizowani częściej niż kobiety. Dysponujemy niezbyt szczegółowymi informacjami o otwartej opiece medycznej. Wiadomo jednak, że pacjentami psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej są nieco częściej kobiety 3832/100 tys. ludności niż mężczyźni 3465/100 tys 2. Niemniej to nie podział według płci stanowi oś podjętej przez autorów tego opracowania analizy porównawczej. Rozważając szerszą perspektywę dla ukazania zagrożeń zdrowia kobiet uznaliśmy, że właściwe tło dla danych z Polski mogą stanowić informacje o kobietach w innych krajach Europy. W tym rozdziale wykorzystujemy dane zawarte w międzynarodowych bazach danych, a w szczególności bazach WHO, EUROSTATu oraz prowadzonego w Unii Europejskiej badania European Health Interview Survey (EHIS). Każdorazowo z informacji o większości krajów Europy wybrano i prezentowano na rycinach cztery linie krzywe: średnią dla Europy, dane z Polski i dane z dwóch krajów o obserwacjach granicznych, najlepszym i najgorszym w UE. Przedstawimy zatem poziom umieralności kobiet w Polsce i w pozostałych krajach UE. Ukażemy różnice między średnią europejską i danymi krajowymi w ostatnim czterdziestoleciu. Wskażemy kraj, będący w najlepszej sytuacji i ten, który jest w sytuacji najgorszej. Ocenimy dystans, jaki dzieli nasz kraj od kraju tworzącego najlepsze warunki dla dłuższego życia kobiet. W poszukiwaniu istotnych przyczyn zagrożenia życia będziemy postępować podobnie: odnosić dynamikę zagrożenia chorobą w Polsce do wskaźników europejskich, a następnie wskazywać najlepszy i najgorszy model przejawiania się chorób - zabójców w konkretnych krajach. Przeprowadzimy ocenę ryzyka skrócenia dalszego przewidywanego trwania życia Polek i mieszkanek Europy oraz prognozę dotyczącą długości życia kobiet. Zgodnie z nowoczesnym modelem zagrożeń zdrowotnych, w którym główną rolę pełnią choroby przewlekłe, przedstawimy także choroby powodujące wieloletnią niepełnosprawność, między innymi schorzenia reumatyczne i cukrzycę. Zaprezentujemy wyniki badania samooceny stanu zdrowia kobiet w Polsce. Dokonamy wreszcie krótkiej analizy czynników ryzyka wystąpienia zaburzeń zdrowotnych, jak: spożycie alkoholu, palenie papierosów i otyłość. Umieralność kobiet w Polsce i w Europie Polska zajmuje obecnie niechlubne 21. miejsce wśród 27 krajów członków UE w rankingu wskaźników umieralności kobiet. Umieralność kobiet w Polsce ogółem w latach wzrastała podobnie jak w Bułgarii, ale od 1991 spada i wyraźnie zbliża się do średniej europejskiej. Obraz Bułgarii, najbardziej pesymistyczny ze wszystkich krajów UE odbiegł obecnie od obrazu Polski z wartością współczynnika umieralności kobiet 800 na 100 tysięcy. Najlepszy z krajów Europy to Francja, w której dynamika spadku umieralności jest taka sama jak w Polsce, pozostając jednak w strefie bardzo korzystnych procesów. Wobec Francji mamy ponad trzydziestoletnie zapóźnienie, bowiem już w 1980 roku wskaźnik umieralności kobiet we Francji wynosił 600/ , a w Polsce dopiero w 2010 osiągnął tę wartość (ryc. 1). Ryc. 1. Umieralność kobiet w Polsce i w Europie z powodu ogółu przyczyn BUŁGARIA Dane: WHO-HFA DB 2010 POLSKA FRANCJA EU W Europie zagrożenie życia kobiet przed ukończeniem 65 lat jest coraz mniejsze i zbliża się ku modelowej Hiszpanii. Zagrożenie polskich kobiet z młodszych roczników jest również coraz mniejsze a od 1980 roku wartości wskaźnika z ryciny 2. obniżają się równolegle do dynamiki średniej europejskiej. Dla porównania - niepokojąco wysoki wska- źnik umieralności kobiet na Litwie w 1994 roku uległ korzystnym zmianom i dynamicznie spada, szybko zmniejszając dystans, jaki dzielił Litwę od Polski. Ryc. 2. Liczba lat utraconych na skutek przedwczesnej śmierci kobiet do 65 r.ż Dane: WHO-HFA DB 2010 Ryc. 3. Przeciętne trwanie życia w krajach europejskich w latach HISZPANIA POLSKA ŁOTWA EU Dane: WHO-HFA DB BUŁGARIA POLSKA HISZPANIA EU Na rycinie 3. przedstawiającej przeciętną przewidywaną długość życia kobiet Polska znajduje się wśród krajów Wspólnoty Europejskiej poniżej średniej. Najkorzystniejsze warunki zapewnia Hiszpania, a najmniej korzystne Bułgaria. I tak w Hiszpanii od 1970 roku każda następna dekada przynosi nowo narodzonym dziewczynkom perspektywę

9 dłuższego życia: 76 lat czterdzieści lat temu i 86 lat obecnie. Natomiast w Bułgarii przeciętne dalsze trwanie życia zasadniczo nie zwiększało się w dwudziestoleciu , a od 1991 do 1997 nawet uległo skróceniu, uzyskując europejską dynamikę wzrostu dopiero w 1998 roku i obecnie wynosi 77,5 roku. Przewidywana w momencie urodzenia długość życia w Polsce wzrasta od 73 lat notowanych czterdzieści lat temu do 81 lat w 2010 roku, przechodząc gwałtowne załamania w latach 1980, 1985 i Przewidywana długość życia kobiet w Polsce po ukończeniu 45. roku życia wzrasta od 1991 roku z dalszych 33 lat do 39 lat. W stosunku do średniego europejskiego dalszego trwania życia Polki mają dwa lata do nadrobienia. Najkrócej żyją Bułgarki w tym samym wieku, przeżywając tylko dalsze 34 lata. Najstarsze mieszkanki Polski po ukończeniu 65. roku życia (roczniki urodzenia przed 1945) mogą oczekiwać 19 lat jego dalszego trwania, a Francuzki w tym wieku będą żyć jeszcze następne 23 lata. Sytuację podobną jak w obecnej Polsce, można było obserwować we Francji już na początku lat 80-tych ubiegłego stulecia. Mieszkanki Bułgarii z najstarszej grupy wiekowej dożywają średnio 82 lat, co przypomina sytuację w Polsce w 1997 roku. Ryc. 4. Nadwyżka (w %) umieralności kobiet w Polsce w stosunku do przeciętnego poziomu w krajach UE27 w populacji ogółem, w wieku lata oraz 65 lat i więcej wg. głównych grup przyczyn zgonów, 2010 r. (na podstawie WHO HFA MDB i obliczeń własnych) 60% 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20% -30% Ogółem OGÓŁEM LATA 65+ LAT Nowotwory złośliwe Dane: WHO-HFA DB 2010 Krążenie Oddechowe Trawienne Zewnętrzne Rycina 4. jasno pokazuje, że przede wszystkim to choroby krążenia decydują o niekorzystnej sytuacji zdrowotnej polskich kobiet w Europie. Widzimy również znaczną nadwyżkę umieralności z powodu nowotworów. Zjawisko nadumieralności kobiet w Polsce na tle sytuacji w pozostałych krajach UE obserwuje się wśród kobiet dorosłych, w wieku od 25 do 64 lat. Przyczyny zewnętrzne, jako trzecia przyczyna nadumieralności polskich kobiet, są poważnym problemem w najmłodszej grupie wieku (do 29. roku życia), co dobrze ilustruje rycina 5. Ryc. 5. Udział głównych przyczyn zgonów w umieralności kobiet w Polsce 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% CH. UKŁ. TRAWIENNEGO/ K00-K93 CH. UKŁ. ODDECHOWEGO/ J00-J99 CH. UKŁ. KRĄŻENIA/ L00-L99 NOWOTWORY ZŁ. / C00-C97 Dane: GUS POZOSTAŁE PRZYCZ. ZEWNĘTRZNE/ V01-Y98 OBJAWY CHOROBOWE / R00-R99 WADY WRODZONE / Q00-Q99 Wykres ten ukazuje intrygujące fale zagrożenia życia kobiet, które zmieniają obraz umieralności w trzydziestoletnich interwałach: do 29. roku życia, r.ż. i powyżej 60. roku życia. Przyczyny zewnętrzne (jak na przykład wypadki komunikacyjne, urazy wypadkowe, samobójstwa i przestępstwa), wybitnie zagrażające bardzo młodym kobietom: piętnasto- i dziewiętnastolatkom nie dominują już jako główna przyczyna zgonów kobiet po 30. roku życia. Wydaje się, że trzydziestoletnia Polka, mając więcej niż nastolatka doświadczenia i zazwyczaj małe dzieci na wychowaniu nie podejmuje ryzykownych zachowań zagrażających życiu. Nowotwory złośliwe, które najczęściej doprowadzały do śmierci kobiety w grupie wiekowej lat, zaczynają zajmować najważniejsze miejsce wśród przyczyn zgonów kobiet już po 30. roku życia. Natomiast trend spadkowy częstości nowotworów, jako przyczyny zgonu rozpoczyna się po 60. roku życia. Zagrożenie nowotworami zostaje wyparte przez choroby układu krążenia w grupie kobiet mających 70 lat i więcej. Śmiertelne zagrożenie najstarszych kobiet ze strony układu krążenia można, z zachowaniem proporcji, porównać do zagrożenia przyczynami zewnętrznymi wśród najmłodszych roczników. Prześledźmy kolejno, jak te trzy grupy przyczyn przedstawiają się na tle danych europejskich. Przyczyny zewnętrzne Z pozoru zabójstwa i uszkodzenia ciała stanowią margines statystyki umieralności, co potwierdza zmienność danych ze Zjednoczonego Królestwa, z Polski i Unii Europejskiej. Polki znajdują się w stosunkowo bezpiecznej grupie krajów europejskich. Dobrze jednak dostrzegać negatywną granicę tych danych. Informacje z Litwy ujawniają, że wskaźnik umieralności kobiet z powodu zabójstw i uszkodzeń ciała nawet we współczesnej Europie przybiera bardzo wysokie wartości. Umieralność kobiet w Polsce z powodu samobójstw i samouszkodzeń jest niższa niż średnia w Unii Europejskiej i pozostaje niemalże na tym samym poziomie od lat siedemdziesiątych. Możemy natomiast zwrócić uwagę, że niepokojąca jest zmienność tego wskaźnika na Litwie: w roku 1996 i 2000 samobójstwa kobiet zdarzały się bardzo często. Następnie wskaźnik samobójstw gwałtownie spada do poziomu nienotowanego w tym kraju. Niestety w 2008 roku ponownie się powiększa. Malta natomiast przoduje w Europie w procesie ograniczania liczby samobójstw kobiet. Choroby nowotworowe Przedstawione na poniższym wykresie dane obejmują kobiety z wszystkich grup wieku, co umożliwia porównanie wybranych krajów. Należy przy tym zwrócić uwagę, że lwia część raportowanej umieralności dotyczy kobiet od 30. do 59. roku życia. Ryc. 6. Standaryzowane współczynniki umieralności kobiet z powodu nowotworów piersi w Polsce i krajach Unii Europejskiej DANIA POLSKA HISZPANIA EU Dane: WHO-HFA DB Zgony z powodu raka piersi w Polsce kształtują się na korzystnym poziomie poniżej średniej dla Europy, a współczynniki zgonów przybierają wartości zbliżone do współczynników w Hiszpanii, będącej wzorowym krajem, jeśli chodzi o kontrolę tego nowotworu. Współczynniki w Hiszpanii mogą stanowić wartości docelowe dla walki z tym nowotworem wśród polskich kobiet. Zastanawiające są statystyki z Danii, gdzie rak piersi jest niestety przyczyną zgonów kobiet najczęściej w Europie. Jeśli o zagrożeniu zgonem z powodu raka piersi wśród polskich kobiet możemy powiedzieć, że jest stosunkowo niskie, to prawdziwy niepokój budzi liczba zgonów z powodu raka płuc i oskrzeli oraz raka szyjki macicy. Na rycinach 6. i 7. możemy prześledzić sytuację polskich kobiet w porównaniu z pozostałymi krajami Europy. W wieku lata nowotwory złośliwe są odpowiedzialne za niemal połowę zgonów wśród kobiet (48%) 3. Podobnie jak w przypadku raka piersi, Dania jest krajem o najwyższej w Europie umieralności kobiet z powodu nowotworu płuca i oskrzeli

10 Ryc. 7. Standaryzowane współczynniki umieralności kobiet z powodu nowotworów oskrzela i płuca w Polsce i krajach Unii Europejskiej (dane WHO-HFA) Dane: WHO-HFA DB 2010 Ryc. 8. Umieralność z powodu raka szyjki macicy, współczynniki na 100 tys. kobiet DANIA POLSKA MALTA EU Dane: WHO-HFA DB WŁOCHY POLSKA RUMUNIA EU Częstość występowania raka szyjki macicy jako przyczyny zgonów kobiet była w Polsce jedną z najwyższych w Europie, a w gorszej sytuacji były tylko kobiety rumuńskie. Wyraźna różnica między wskaźnikami w Polsce i Rumunii pojawia się u progu lat 80-tych. Już w 1981 wskaźniki rumuńskie dramatycznie oddalają się od polskich, wzrastając gwałtownie, aż do 2002 roku. Polska w tym samym czasie stabilizuje kontrolę nad śmiertelnymi skutkami raka szyjki macicy, zbliżając się powoli w kierunku średniej europejskiej. Średnia ta odzwierciedla jednak korzystną sytuację z krajów Starej Wspólnoty, gdzie liderem w postępowaniu z rakiem szyjki macicy są Włochy. Włoski przykład pokazuje, że wskaźnik umieralności z powodu raka szyjki macicy może być bliski zera. Choroby układu krążenia Ryc. 9. Umieralność spowodowana niedokrwienną chorobą serca na 100 tys. kobiet LITWA POLSKA HISZPANIA EU Dane: WHO-HFA DB Ukazane powyżej wskaźniki umieralności kobiet w porównaniu z innymi krajami europejskimi należą do niższych. Jednak nasuwa się tu ważna uwaga metodologiczna: w Polsce niski poziom rejestrowanych zgonów z powodu chorób serca do 1996 roku wynikał przypuszczalnie z niewystarczającej staranności w zgłaszaniu przyczyny śmierci przez lekarzy. Fala strajków lekarzy w latach z równoczesną odmową wypełniania kart zgonu uniemożliwia obiektywną ocenę wskaźnika umieralności w Polsce. Notowane wartości tego wskaźnika od 1999 roku są przez następne lata bardzo bliskie średniej europejskiej. W naszym kraju pole do interwencji znajduje się pomiędzy tą średnią, a bardzo korzystną sytuacją kobiet francuskich. Z kolei brak kontroli nad chorobami serca widać wyraźnie w populacji kobiet na Litwie. Gdy od 1983 roku we Francji wskaźnik umieralności kobiet z powodu chorób naczyń mózgu zdecydowanie traci na znaczeniu, to w Polsce groźba zgonu Ryc. 10. Hospitalizacja kobiet w Polsce z powodu chorób naczyń mózgu - wsp. na 100 tys. ludności Dane: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH FRANCJA POLSKA RUMUNIA EU Ryc. 11. Umieralność kobiet z powodu chorób naczyń mózgowych Dane: WHO-HFA DB z tego powodu narasta aż do 1999 roku. Natomiast od 2000 roku notuje się w Polsce szybki i systematyczny spadek zagrożenia, obecnie bardzo bliski średniej europejskiej. Najmniej korzystną sytuację obserwujemy w Bułgarii i chociaż spadek znaczenia wskaźnika zaznacza się tam od lat 80-tych, to bułgarskie kobiety są narażone na zgon z tego powodu znacznie częściej niż pozostałe Europejki, także Polki. Umieralność kobiet w Europie z powodu chorób naczyń mózgowych w najstarszej grupie wieku zmniejsza się systematycznie od 1980 roku. We Francji ryzyko zgonu z tego powodu było w latach osiemdziesiątych wyższe niż w Polsce. W kolejnej dekadzie zmniejszyło się i nadal się zmniejsza, stanowiąc przykład najlepszej krajowej sytuacji na kontynencie europejskim. Model negatywny przedstawia Bułgaria. W tym kraju trend spadkowy wskaźnika umieralności najstarszych kobiet z powodu chorób naczyń mózgowych odwrócił się, częstość zgonów wzrosła osiągając szczyt w 2007 roku i informuje o najgorszej sytuacji dla kobiet w Europie. Obecny dystans miedzy Bułgarią i Polską jest czterokrotnie większy niż między Francją i Polską. Narastające zagrożenie zgonem z powodu chorób naczyń mózgowych zakończyło się w Polsce około 2000 roku i dynamicznie spada, zbliżając się wyraźnie do średniej europejskiej, co za tym idzie również do modelowej Francji. Nadciśnienie tętnicze Ryc. 12. Nadciśnienie tętnicze u kobiet w Polsce i innych krajach Europy %0 Dane: EHIS ,5 Węgry Słowacja Łotwa Bułgaria Niemcy Polska Czechy Słowenia Estonia Grecja Austria Malta Cypr Turcja Hiszpania Rumunia Belgia Francja Zainteresowanie nadciśnieniem tętniczym, wynika z jego znacznego rozpowszechnienia. W Polsce choruje 8,6 miliona dorosłych

11 Na tle populacji kobiet w Europie Polska znajduje się w strefie poważnego zagrożenia, bowiem niemal co trzecia mieszkanka naszego kraju (27,5%) ma nadciśnienie. Jest ono czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej, udaru mózgu, niewydolności serca, miażdżycy tętnic obwodowych i niewydolności nerek Ryc. 13. Hospitalizacja kobiet w Polsce z powodu choroby nadciśnieniowej Wsp. na 10 tys. lud. Dane: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH Pacjentka, lecząca się latami z powodu choroby nadciśnieniowej, incydentalnie trafia do szpitala. Dopiero wiek podeszły powoduje częstsze interwencje szpitalne. Prezentowane na rycinie 14. dane są zaledwie wycinkową ilustracją bardzo częstego problemu zdrowotnego kobiet. Ilustracją stanu zdrowia i jego zagrożeń ze strony różnych problemów zdrowotnych są także dane na temat przyczyn hospitalizacji kobiet ogółem w poszczególnych grupach wieku. Inne schorzenia i problemy zdrowotne Medykalizacja macierzyństwa sprawiła, że kobiety w wieku lat najczęściej udają się do szpitala w związku z ciążą, porodem i połogiem. Natomiast leczenie kobiet w szpitalu jest jak wspomniano na wstępie, rzadsze niż hospitalizacja mężczyzn. W grupie wiekowej jako przyczyna pobytu szpitalnego dominują choroby układu moczowo - płciowego z równoczesnym nasileniem przyczyn nowotworowych, o różnym umiejscowieniu. Kobiety między 49. a 64. rokiem życia są najczęściej leczone z powodu nowotworu. Kobiety 65-letnie i starsze trafiają do szpitala głównie z powodu chorób układu krążenia. Jest to obraz bardzo zbliżony do profilu umieralności kobiet w Polsce. Ryc. 14. Przyczyny hospitalizacji kobiet w Polsce według wieku Z_kont T_uraz R_nn Q_wady P_okpor Depresje Urazy i zatrucia Ciąża, poród, połóg Choroby układu oddechowego E_wydz O_ciąża N_m-p M_kost L_skóra K_traw L_skóra AB_zak Dane: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH Kontakt z służbą zdrowia R_nn Ch. ukł. Moczowo-płciowego Ch. ukł. kostno-mięsniowego Choroby układu trawiennego H_oko Choroby układu nerwowego J_odd bd/na I_kraz H_ucho H_oko Choroby układu krążenia Nowotwory G_nerw F_Psych E_wydz D_krew CD_now AB_zak Ryc. 15. Przyjmowanie leków antydepresyjnych wśród kobiet w ciągu ostatnich 2 tygodni 8 Dane: EHIS % % 0 Dane: EHIS 2008 Ryc. 16. Rozkład wieku kobiet w Polsce, które przyjmują 0, , Dane: EHIS , , Belgia Hiszpania Austria Malta Węgry Niemcy Czechy Słowenia Polska Grecja Cypr Turcja Słowacja Łotwa Bułgaria Rumunia 28, , , Ryc. 17. Depresja zdiagnozowana u kobiet w Polsce i innych krajach Europy % 0 Hiszpania 3,4 Belgia Węgry Malta Francja Słowenia Czechy Turcja Grecja 2,7 4, Cypr Polska Słowacja Łotwa Belgia Rumunia W Polsce, według najnowszych oszacowań, problemy depresyjne (odczuwanie smutku, przygnębienia, zniechęcenia, utraty zainteresowań) trwające kilka dni lub dłużej dotyczą co trzeciej dorosłej kobiety (35,9%). Częstość skarg na obniżenie nastroju i aktywności rośnie z wiekiem, osiągając najwyższe wartości w grupach wieku lat oraz lata 4. Pewną miarą rozpowszechnienia problemów depresyjnych jest także przyjmowanie leków antydepresyjnych. W Polsce grupę kobiet szczególnie często przyjmujących leki antydepresyjne stanowią kobiety w wieku lat. Ich liczba jest znacząco wyższa niż w młodszej i starszej grupie wieku. Przyczyny tego stanu rzeczy można wiązać z okresem postmenopauzalnym u kobiet. Istnieją jednak niewątpliwie i społeczne przyczyny, które sytuują kobiety w wieku lat w tej szczególnej sytuacji. Pomimo częstych skarg na problemy depresyjne, zdiagnozowane depresje wśród kobiet w Polsce lokują się na stosunkowo niskim poziomie. Nieurazowe choroby układu ruchu Nieurazowe choroby układu ruchu (reumatyczne) stanowią jedną z najpowszechniejszych przyczyn długotrwałego ostrego bólu i niepełnosprawności oraz pociągają za sobą znaczne wydatki w sektorach zdrowia i opieki społecznej. Jako główna przyczyna absencji w pracy i niezdolności do pracy powodują również koszty ekonomiczne utraconej produktywności. Dolegliwości układu ruchu są bardzo częste. W Polsce 61%, w tym kobiety - 66,6% ( Nasze zdrowie nasze dolegliwości 2002), a w Europie 22% (Eurobarometr 2007) populacji odczuwa i/lub odczuwało przewlekłe bóle mięśni, kości albo stawów połączone z utrudnionym funkcjonowaniem. Najczęstszym schorzeniem stawów jest choroba zwyrodnieniowa, powodująca najwyższy, w porównaniu z innymi chorobami, poziom niepełnosprawności wśród osób starszych. Zapadalność na tę chorobę zwiększa się po 50. roku życia osiągając szczyt w grupie wiekowej Natomiast reumatoidalne zapalenie stawów jest najbardziej rozpowszechnioną spośród zapalnych chorób układu ruchu. Standaryzowany wskaźnik chorobowości wśród dorosłych mieszkańców Francji wynosi 0,32%, a w Wielkiej Brytanii 0,83% (Global Burden of Disease). W Polsce ma wartość 0,61% ( Nasze zdrowie nasze dolegliwości 2002). Wskaźniki chorobowości wśród kobiet w porównaniu z mężczyznami są znacząco wyższe. Poważnymi przyczynami zgonów i chorób są osteoporoza i złamania osteoporotyczne. Standaryzowane na wiek wskaźniki występowania zdiagnozowanej przez lekarza osteoporozy różnicują się od wysokich w Hiszpanii 5,3% do niskich w Estonii 1,9% (wg. EHIS). W Polsce wynosi on 3%, ale wśród kobiet jest wyższy 5,2%. We wszystkich krajach

12 Ryc. 18. Występowanie bólów reumatycznych u kobiet wg wieku Ryc. 19. Cukrzyca zdiagnozowana u kobiet w Polsce i innych krajach Europy Stwardnienie rozsiane 80% 70% 60% 40% 30% 20% 10% 0% Dane: przesiew Nasze zdrowie nasze dolegliwości Polska 2002 Europy kobiety chorują znacząco częściej niż mężczyźni. Nieurazowe choroby układu ruchu są najczęstszą przyczyną niepełnosprawności w Europie. Zasadniczy wskaźnik, pozwalający mierzyć obciążenia wywołane chorobą to lata życia z niepełnosprawnością (Disability Adjusted Life Years - DALY). Zgodnie z danymi WHO w Polsce, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, na Litwie i Łotwie obserwuje się najpoważniejsze obciążenia zdrowotne spowodowane chorobami reumatycznymi. Wskaźnik umieralności jest zdecydowanie niekorzystny dla kobiet w porównaniu z mężczyznami. Cukrzyca BRAK BÓLU BÓLE CZĘSTE BÓLE RZADKIE <45 lat lat Cukrzyca to jedno z przewlekłych schorzeń, składających się na obraz współczesnej chorobowości. Wiadomo, że hiperglikemia i wzrost otyłości przyczyniają się do ryzyka przedwczesnego zgonu. Najnowsze badania ujawniły związek długotrwałego nieznacznie podwyższonego poziomu cukru we krwi z zagrożeniem dla pracy serca i układu krążenia. Sytuacja w Polsce nie odbiega zasadniczo od średniej unijnej, ale w Austrii, Hiszpanii, Bułgarii, Francji i kilku innych krajach jest lepsza. Cukrzyca obejmuje 6% populacji polskich kobiet, a powyżej %0 Dane: EHIS 2008 Ryc. 20. Cukrzyca zdiagnozowana u kobiet w Polsce wg wieku (w odsetkach poszczególnych grup wieku) %0 Grecja Dane: EHIS ,0 Węgry Niemcy Słowenia Słowacja Turcja Czechy Malta Polska Austria Hiszpania Bułgaria Francja Cypr Łotwa Belgia Estonia Rumunia Ogółem roku życia rozpowszechnienie tej chorob gwałtownie się nasila. Wśród kobiet w wieku 80 lat i więcej wynosi aż około 20%. Z dostępnych danych wynika konieczność skupienia uwagi na zdrowiu kobiet dobiegających 60 lat i wskazaniu działań profilaktycznych (w okresie przed cukrzycowym o długo trwającym nieznacznym przekroczeniu poziomu cukru we krwi) oraz wczesnego postępowania diagnostycznego w kierunku rozpoznawania zagrożenia cukrzycą. Ryc. 21. Hospitalizacja kobiet z powodu stwardnienia rozsianego w 2010 roku % Dane: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH N= Stwardnienie rozsiane (sclerosis multiplex, SM) to choroba młodych osób, która najczęściej atakuje między 25. a 55. rokiem życia. Blisko 20 tysięcy chorych leczonych szpitalnie w skali kraju stanowi wyzwanie dla systemu medycznego. W ciągu 2010 roku leczyło się w szpitalach z powodu stwardnienia rozsianego mężczyzn i znacznie więcej, bo kobiet! Jednocześnie jest to wyzwaniespołeczne, wymagające olbrzymiej dzielności życiowej od chorych i wypracowania form coachingu w relacjach ze środowiskiem. Co druga z tych pacjentek ma mniej niż 35 lat, a co piąta nie skończyła nawet 25 lat. Wiadomo, że w Polsce średni wiek kobiet zawierających małżeństwo wynosi 25,4 roku, natomiast najwyższa płodność kobiet obserwowana jest w grupie wiekowej od 25. do 29. roku życia. Prawdopodobieństwo, że wśród chorych na SM kobiet znajdzie się większość takich, które dopiero podejmą decyzję o małżeństwie i przyszłych dzieciach, a również takich, które kończą uczelnię wyższą lub właśnie zaczynają pierwszą pracę, jest bardzo wysokie. Przewlekła choroba to nie tylko leczenie, ale troska o zapewnienie przyzwoitej jakości życia, co wchodzi w strefę dobrze rozumianej promocji zdrowia i zdrowia publicznego. Ryc. 22. Hospitalizacja kobiet z powodu chorób tarczycy w 2010 roku 14,0 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 % 0, Dane: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH Choroby tarczycy Widzimy, że na leczenie chorób tarczycy w szpitalu kierowane są głównie kobiety z grupy wieku od 45. do 64. roku życia. Nie wiadomo, czy zwiększona częstość hospitalizacji wiąże się ze stylem decydowania o skierowaniach (środowisko lekarzy specjalistów), czy też ze zwiększoną troską kobiet w zaawansowanym wieku o własne zdrowie (środowisko biorców usług medycznych). Czynniki ryzyka Sięgnijmy jeszcze do czynników podnoszących ryzyko zgonu m.in. z powodu niedokrwiennej choroby serca i ogólnie wystawiających na szwank zdrowe funkcjonowanie, a niekiedy mogą też stanowić bezpośrednią przyczynę zgonu. Przyjrzyjmy się zatem danym dotyczącym nadużywania alkoholu, palenia papierosów i otyłości. Umieralność na 100 tys. kobiet powiązana z nadużyciem alkoholu Najkorzystniejsza sytuacja jest w Grecji, natomiast dramatycznie zmienna i najmniej korzystna na Litwie. Zgony kobiet z powodu wybranych przyczyn związanych z nadużyciem alkoholu są podobnie częste w Polsce jak w całej Unii Europejskiej. Do Grecji mamy znaczny dystans już od późnych lat 22 23

13 osiemdziesiątych. Przez ostatnie dwudziestolecie Greczynki tworzą najbardziej uprzywilejowaną populację, w której najrzadziej zdarzają się takie zgony. Umieralność na 100 tys. kobiet powiązana z paleniem papierosów W Polsce około 2000 roku nastąpiło odwrócenie zagrażającego trendu wzrastania wskaźnika umieralności kobiet z powodu palenia tytoniu. Od tamtej pory do 2010 roku notujemy już podobne ryzyko zgonu w Polsce jak i w Europie. Szkodliwość palenia najgroźniej manifestuje się na Litwie, gdzie wskaźnik umieralności od lat pozostaje na najwyższym poziomie w całej Europie. We Francji częstość i sposób palenia wśród kobiet jest najmniej groźny dla ich życia. Warto byłoby wiedzieć, czy to niepisane zasady zachowania kobiety palącej, czy rynek produktów tytoniowych w tym kraju pomagają Ryc. 23. Otyłość (BMI 30) u kobiet w Polsce i innych krajach Europy %0 Malta Dane: EHIS 2009 Tabela 1. BMI kobiet w Polsce wg wieku Wiek Ogółem BMI Znaczna niedowaga -16 0,7 0,4 0,1 0,1 0,1 0,2 0,1-15,8 Łotwa Estonia Turcja Węgry Czechy Grecja Słowenia Polska Słowacja Niemcy Belgia Niedowaga 16-18,49 15,5 10 3,9 1,5 1,5 1,1 1 1,9 Cypr Hiszpania Austria Francja Bułgaria Rumunia W normie niski przedział 18,5-22,99 66, ,3 28,2 19, ,2 17,6 utrzymać pewną równowagę zdrowotną między paleniem papierosów i zachowaniem względnie dobrego poziomu zdrowia. W Polsce odsetek otyłych kobiet jest podobny jak w sąsiednich krajach: Słowacji i w Niemczech. Zajmując środkową pozycję w rankingu krajów europejskich polskie kobiety nie osiągają tak dobrych wyników pomiaru BMI jak Rumunki, Bułgarki, Francuzki czy Austriaczki. Możemy natomiast pochwalić się mniejszą, niż w Turcji czy na Malcie lub też w Estonii i na Łotwie, proporcją otyłych kobiet. Czy utrwalony wzorzec przejadania się potraktujemy jako zachowanie z kategorii autodestrukcyjnych, czy też realizację przekazów międzypokoleniowych: z matek na córki, a może utratę kontroli nad tożsamością ciała wśród kobiet? Wydaje się jednak, że wiedza o związku otyłości z chorobami układu krążenia, nowotworami oraz cukrzycą, a także nadciśnieniem i takimi zaburzeniami metabolicznymi jak hiperlipidemia czy hiperglikemia nie przenika z kręgu specjalistów do szerszej publiczności. Udowodnione związki otyłości i nadwagi ze zwiększoną zachorowalnością i umieralnością powinny być podane do powszechnej wiadomości, stanowiąc element skutecznej profilaktyki. Subiektywna ocena stanu zdrowia wyrażana przez kobiety w European Health Interview Survey od 2004 do 2010 roku nie wykazuje znaczącej zmienności. Ponad 80% kobiet uznających swoje zdrowie za dobre lub bardzo dobre żyje w Irlandii, a kraje, w których mniej niż 60% kobiet uważa się W normie 23-24, ,6 17,8 22,1 17,7 14,7 16,9 20,3 Nadwaga ,99 3,4 8,8 14,1 20,9 21,5 21,7 21,7 24,2 Nadwaga wysoki przedział 27,5-29,99 0,9 4,3 8,6 14,1 15,9 19,1 20,5 16,8 Otyłość 30+ 1,3 3,7 7,1 13, ,3 25,7 19, za zdrowe, to: Łotwa, Litwa, Estonia, Węgry i Polska. Znajdujemy się na jednym z ostatnich miejsc w Europie. Nieznaczną poprawę obserwuje się dopiero od 2008 roku, co przy stagnacji zmienności wyników jest niezbyt obiecujące na przyszłość. Ryc. 24. Odsetek kobiet oceniających swój stan zdrowia jako dobry lub bardzo dobry w Polsce i innych krajach Europy 2004 BELGIA BUŁGARIA CZECHY DANIA NIEMCY Dane: EHIS ESTONIA IRLANDIA GRECJA HISZPANIA FRANCJA PODSUMOWANIE 2007 WŁOCHY Krajowe dane wskazują na odmienne, główne źródła zagrożenia życia kobiet w trzech okresach: do 29. roku życia, lat i powyżej 60 lat. Trzy główne przyczyny zgonów w grupach kobiet od najmłodszych do najstarszych to: - przyczyny zewnętrzne wśród kobiet w wieku do 29 lat, - nowotwory złośliwe wśród kobiet lat, - choroby układu krążenia wśród kobiet powyżej 60. roku życia. Zagrożenie przedwczesną śmiercią jest coraz mniejsze i zbliża się do średniej europejskiej. CYPR ŁOTWA LITWA 2008 LUKSEMBURG 2009 WĘGRY MALTA HOLANIDA AUSTRA POLSKA 2010 W perspektywie porównań z krajami Unii Europejskiej możemy wskazać dla Polek choroby wybitnie groźne obecnie i dające się kontrolować, a więc: złośliwe nowotwory płuc i oskrzeli oraz rak szyjki macicy. Niezauważane przez środowisko medyczne i, co za tym idzie, opinię publiczną pozostają choroby reumatyczne (nieurazowe choroby układu ruchu), odpowiedzialne za zwiększenie wskaźnika lat życia z niepełnosprawnością (DALY) wśród kobiet mieszkających w Polsce. W następujących schorzeniach: depresji, cukrzycy i stwardnieniu rozsianym, dynamika ograniczania częstości występowania jest korzystna w porównaniu z pozostałymi krajami UE, jednak ciągle te choroby stanowią wśród Polek istotny problem zdrowotny. Niepokojące sygnały o czynnikach ryzyka: otyłości i chorobie nadciśnieniowej zostały potwierdzone w prezentowanych danych statystycznych. Palenie i picie wśród kobiet nie stanowią ryzyka poważniejszego, niż przeciętne w krajach UE. Rekomendacje dla samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych, środowisk medycznych, mediów regionalnych, ogólnokrajowych, polityków z poziomu wojewódzkiego i powiatowego. Aktualne dane statystyczne ujęte w nowej perspektywie porównawczej przedstawiają korzystne i niekorzystne trendy w stanie zdrowia Polek. Satysfakcję może budzić wzrost kontroli zagrożenia przedwczesną śmiercią, ograniczenia liczby chorych kobiet na depresję, cukrzycę i stwardnienie rozsiane. Niepokój budzi powszechne poczucie braku zdrowia. Plasujemy się na najniższych poziomach samooceny, podobnie jak mieszkanki Węgier, Estonii, Litwy i Łotwy. Można przypuszczać, że brak poczucia wpływu na sprawy publiczne wśród kobiet przekłada się również na brak zadowolenia z własnego zdrowia. Praca w organizacjach pozarządowych, realizacja projektów finansowanych przez Unię Europejską może zwiększyć szanse kobiet na udział w korzystnych dla nich decyzjach szczebla lokalne

14 go co do polityki zdrowotnej. Wydaje się jednak, że kobietom nade wszystko brak udowodnionej i rozpowszechnionej wiedzy o zagrożeniach ze strony raka szyjki macicy, o wzrastającym zagrożeniu nowotworami płuc i oskrzeli, o związku otyłości z chorobami układu krążenia, nowotworami oraz cukrzycą, a także nadciśnieniem i takimi zaburzeniami metabolicznymi jak hiperlipidemia, czy PIŚMIENNICTWO hiperglikemia. Informacje pozostają w kręgu specjalistów i nie docierają do szerszej publiczności. Środki systemu medycznego krążą wokół szpitali, a zagrożenie zdrowia powstaje tam, gdzie żyjemy i pracujemy. Należy oczekiwać, że nagłośnienie wniosków z prezentowanej analizy posłuży przyszłej strategii zdrowia, skutecznej profilaktyce wskazanych chorób i realistycznej promocji zdrowia. 1 Zdrowie kobiet w wieku prokreacyjnym lat. Polska 2006 Copyright Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Warszawa 2007, Redaktor naukowy: Tomasz Niemiec) G. Ciura. Zdrowotność kobiet. Wybrane zagadnienia. Biuro Studiów i Ekspertyz.Informacja Nr 204, maj 1994 Kobiety w Polsce 2003 Centrum Praw Kobiet ( CPK), Warszawa, 2003.s ( Eleonora Zielińska, Wanda Nowicka Zdrowie kobiet w Polsce RAPORT. Kongres Kobiet Polskich Kobiety dla Polski, Polska dla Kobiet. 20 lat transformacji Wydawca, Fundacja Feminoteka, Warszawa, 2009) 2 Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania red. Wojtyniak B., Goryński P., Moskalewicz B. Warszawa Za: Wojtyniak B. Stokwiszewski J.: Regionalne i społeczne różnice stanu zdrowia dorosłych mieszkańców Polski w: Społeczne nierówności w zdrowiu w Polsce WHO 2011 str J. Moskalewicz, A. Kiejna, B. Wojtyniak (red.), Kondycja psychiczna mieszkańców Polski. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2012 Choroby układu krążenia u kobiet Prof. dr hab. med. Danuta Czarnecka I Klinika Kardiologii, Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów, chorobowości i inwalidztwa nie tylko w Polsce, ale również w całej Europie oraz Stanach Zjednoczonych. Z powodu chorób układu sercowo- -naczyniowego (zawał serca, udar mózgu, niewydolność serca) umiera w Polsce rocznie ok. 82 tys. mężczyzn i więcej, tj. 91 tys., kobiet, co stanowi łącznie 43% wszystkich zgonów mężczyzn i aż 55% wszystkich zgonów kobiet 1. Na drugim miejscu, jeżeli chodzi o przyczyny zgonu, znajdują się choroby nowotworowe (26% wszystkich zgonów mężczyzn i 22% zgonów kobiet). Dane te obalają dwa powszechnie znane mity o tym, że nadumieralność z powodu chorób układu krążenia dotyczy wyłącznie mężczyzn i że nowotwory są główną przyczyną zgonów wśród kobiet. Sytuację najlepiej ilustrują liczby, z których wynika, że codziennie z powodów sercowo-naczyniowych umiera w Polsce 476 osób (226 mężczyzn i aż 250 kobiet). Co istotne, choroby układu krążenia są nie tylko najczęstszą przyczyną zgonów kobiet w Polsce, Europie i Stanach Zjednoczonych, ale wciąż obserwuje się stały wzrost częstości ich występowania, co jedynie częściowo jest uzasadnione starzeniem się społeczeństwa. Dostrzegając aktualnie wagę tego problemu, towarzystwa naukowe, zarówno amerykańskie jak i europejskie, podjęły szereg inicjatyw, których celem jest edukacja i poszerzenie wiedzy naukowej na temat chorób układu krążenia u kobiet. Pierwsze wytyczne dotyczące prewencji chorób sercowonaczyniowych u kobiet zostały opublikowane w 1999 roku. Od tego czasu znacznie wzrosła świadomość zagrożenia chorobami układu krążenia u kobiet, zarówno wśród lekarzy jak i w powszechnej opinii społecznej. Nadal jednak, jak wskazują dane epidemiologiczne, jest ona niezadowalająca. Problem choroby niedokrwiennej serca jako głównej przyczyny śmiertelności kobiet jest ciągle niedoceniany, choć ostatnio coraz częściej badany. Przez wiele lat nie zauważano odmienności w epidemiologii, rozpoznawaniu i leczeniu chorób sercowo- -naczyniowych u kobiet. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne podjęło inicjatywę, której celem jest edukacja i poszerzenie wiedzy naukowej na temat chorób układu krążenia u kobiet. Z zainteresowań tych zrodziła się seria analiz przeprowadzona w ramach projektu Euro Heart Survey, uwzględniająca m.in. różnice w dostępności do opieki kardiologicznej dla kobiet i mężczyzn 2. Analiza danych z programu Euro Heart Survey dotyczyła m.in. niewydolności serca, ostrych incydentów wieńcowych, rewaskularyzacji wieńcowych oraz stabilnej choroby wieńcowej. Kobiety uczestniczące w tym badaniu były średnio o 5 8 lat starsze od mężczyzn i częściej chorowały na cukrzycę i nadciśnienie. Mniej kobiet niż mężczyzn miało w przeszłości rozpoznaną chorobę naczyń wieńcowych, a u pacjentek hospitalizowanych z powodu niewydolności serca rzadziej niż u mężczyzn stwierdzano dysfunkcję skurczową lewej komory (21 vs 45%). W świetle tych badań kobiety z niewydolnością serca rzadziej niż mężczyźni były poddawane diagnostyce obrazowej (41 vs 58%), a u pacjentek z chorobą wieńcową rzadziej niż u mężczyzn wykonywano angiografię wieńcową (47 vs 60%). Z analizy tej wynika, że kobiety w Europie są w gorszej sytuacji przede wszystkim na etapie badań diagnostycznych. Może to mieć związek zarówno z nietypowymi wczesnymi objawami, jak i powszechnym przekonaniem o częstszym występowaniu chorób krążenia u mężczyzn

15 Główne czynniki ryzyka U podłoża większości chorób układu krążenia leżą zmiany miażdżycowe. Światowa Organizacja Zdrowia wymienia blisko 300 czynników ryzyka miażdżycy, dzieląc je na modyfikowalne i niemodyfikowalne. Spośród niemodyfikowalnych uwzględnia się czynniki genetyczne, które w praktyce klinicznej oceniane są poprzez wywiad w kierunku rodzinnego obciążenia chorobami sercowo-naczyniowymi, wiek oraz płeć. Wiek to jeden z najistotniejszych czynników ryzyka, wraz z wiekiem wrasta bowiem częstość występowania nadciśnienia, cukrzycy, zaburzeń lipidowych. Kobiety zapadają na choroby układu krążenia średnio 10 lat później niż mężczyźni, co przypisuje się ochronnej roli estrogenów w okresie przedmenopauzalnym. Kobiety żyją też dłużej niż mężczyźni i to właśnie kobiety stanowią większość pacjentów kardiologicznych w starszym wieku, często obciążonych szeregiem chorób współistniejących. Z tego powodu bardzo istotne jest promowanie zdrowego stylu życia wśród młodych kobiet, bo choć ryzyko w tej grupie jest niższe niż u mężczyzn, to zachowania prozdrowotne mogą zaprocentować w przyszłości, kiedy wygaśnie ochronna rola estrogenów. Modyfikowalne czynniki ryzyka miażdżycy, na które można wpłynąć poprzez odpowiednie postępowanie farmakologiczne lub niefarmakologiczne, to przede wszystkim nadciśnienie tętnicze, otyłość, podwyższony poziom cholesterolu, nieprawidłowy poziom glikemii czy palenie tytoniu. Identyfikacja tych czynników poprzez starannie przeprowadzone badanie podmiotowe i przedmiotowe, ale też oznaczenie glikemii czy lipidogramu, a także odpowiednie ich leczenie, stanową główne cele działania z punktu widzenia profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego. Należy podkreślić, że tradycyjne czynniki ryzyka miażdżycy są podobne u obu płci, ale siła ich oddziaływania jest różna u kobiet i mężczyzn. Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych czynników ryzyka chorób układu krążenia na świecie. Nadciśnienie tętnicze u młodych kobiet występuje rzadziej niż w odpowiadającej im wiekowo grupie mężczyzn i najczęściej ma łagodniejszy przebieg niż u mężczyzn. Mniejsze ryzyko sercowo-naczyniowe związane z nadciśnieniem u młodych kobiet nie powinno jednak decydować o jego bagatelizowaniu. Tym bardziej, że łagodniejszy przebieg nadciśnienia u tych kobiet może zostać przyspieszony przez inne czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu, otyłość czy doustna antykoncepcja. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego wzrasta z wiekiem zarówno u kobiet jak i u mężczyzn, z tym że znamiennie wyższy wzrost obserwowany jest u kobiet w okresie okołomenopauzalnym, tak że powyżej 60. a 65. roku życia nadciśnienie tętnicze częściej notowano w badaniach epidemiologicznych u kobiet 3. Kobiety w wieku pomenopauzalnym są obciążone większym ryzykiem wystąpienia chorób układu krążenia z powodu częstszego występowania także innych czynników ryzyka choroby wieńcowej: wzrasta częstość zaburzeń gospodarki lipidowej i węglowodanowej, ryzyko zakrzepowe, zmniejsza się bezpośrednie korzystne działanie estrogenów na ścianę naczyniową, maleje podatność naczyń, wzrasta opór naczyniowy. U kobiet w starszym wieku poważnym problemem jest nadmierna masa ciała kolejny niezależny czynnik ryzyka chorób układu krążenia, któremu często towarzyszą cechy zespołu metabolicznego. Poza niekorzystnym wpływem na gospodarkę lipidową i węglowodanową oraz układ kostno-stawowy, każdy zbędny kilogram podnosi ciśnienie krwi, a jego utrata je obniża. Rosnącej po menopauzie masie ciała towarzyszy zwiększenie aktywności układu współczulnego, insulinooporność i hiperinsulinemia. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej związane z hiperinsulinemią i insulinoopornością stanowią bardzo silny czynnik ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych. Chociaż w populacji ogólnej na cukrzycę choruje więcej mężczyzn niż kobiet (8.6% vs 6.1%), to ryzyko sercowo-naczyniowe związane z cukrzycą jest dla kobiet istotnie wyższe. Ryzyko zawału serca u kobiet z cukrzycą jest 4-5 razy wyższe niż u kobiet bez cukrzycy. Dla mężczyzn z cukrzycą jest ono 3-krotnie wyższe niż osób bez cukrzycy 4. Czynnikiem ryzyka, którego nie można pominąć jest palenie tytoniu. Palenie poprzez wpływ na funkcję śródbłonka naczyń, procesy krzepnięcia, procesy zapalne, aktywację współczulnego układu nerwowego wywiera wielokierunkowe niekorzystne działanie na układ krążenia. Chociaż mężczyźni stanowię większy odsetek palaczy, to jednak bardzo niepokojące dane dotyczą tendencji do wzrostu częstości występowania nałogu palenia tytoniu wśród kobiet, zwłaszcza w młodszych grupach wiekowych. Palenie tytoniu jest w tej grupie szczególnie niekorzystne, gdyż znosi ochronny wpływ estrogenów na układ krążenia potęgując wymienione negatywne oddziaływanie na ścianę naczyń. Nakłanianie do rzucenia palenia jest nieodzownym elementem kampanii prozdrowotnych. Spośród czynników ryzyka istotne jest także zwrócenie uwagi na kwestie zupełnie specyficzne dla kobiet, jak wywiad dotyczący przebiegu ciąży, ale także obecność chorób tkanki łącznej, jako czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Według publikowanej niedawno metaanalizy danych z długofalowych obserwacji pacjentek z wywiadem stanu przedrzucawkowego, przebyta preeklampsja zwiększa dwukrotnie ryzyko choroby wieńcowej, udaru mózgu oraz żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w okresie 5-15 lat po ciąży 5. Stąd uzasadnione jest włączenie do procesu oceny ryzyka w kardiologii prewencyjnej także wywiadu dotyczącego przebiegu ciąży ze staranną oceną i kontrolą czynników ryzyka w tej grupie. Status czynnika wpływającego na rokowanie u kobiet zyskało w myśl ostatnich wytycznych prewencyjnych także migotanie przedsionków w wywiadzie. Wartym odnotowania jest także zwrócenie uwagi na depresję, jako czynnik wpływający nie tylko na jakość życia, ale przekładający się na stosowanie się do zaleceń i wpływający na rokowanie kobiet zarówno z jawną klinicznie chorobą sercowonaczyniową, jak i zagrożonych jej rozwojem. Wszystkie towarzystwa naukowe podkreślają jednogłośnie, że profilaktyka pierwotna przynosi pod względem redukcji zgonów w populacji większe korzyści niż profilaktyka wtórna. Stąd tak istotne jest wdrażanie zachowań prozdrowotnych od najwcześniejszych etapów edukacji, identyfikacja wszystkich czynników ryzyka i ich skuteczna modyfikacja. Oprócz działań ukierunkowanych na prewencję pierwotną, bardzo ważnym elementem postępowania jest prawidłowa i wczesna diagnostyka choroby niedokrwiennej u kobiet z podejrzeniem jawnej klinicznie choroby serca. Diagnostyka choroby niedokrwiennej serca u kobiet stanowi jednak w codziennej praktyce duże wyzwanie. Różnice w symptomatologii choroby wieńcowej u kobiet są powszechnie znane, natomiast próba usystematyzowania wskazań do poszczególnych testów nieinwazyjnej diagnostyki i ustalenia wskazań do koronarografii u kobiet jest godna uwagi wszystkich lekarzy praktyków zajmujących się na co dzień kardiologią. W diagnostyce choroby wieńcowej u kobiet należy zawsze ocenić jej prawdopodobieństwo na podstawie starannie zebranego wywiadu oraz analizy czynników ryzyka, oceny wydolności fizycznej i analizy spoczynkowego zapisu EKG. Na tym etapie zbyt często dochodzi do zaniedbań w postaci lekceważenia omawianych już klasycznych czynników ryzyka miażdżycy u kobiet, a także inercji we wprowadzaniu skutecznego postępowania terapeutycznego w odniesieniu do kontroli ciśnienia tętniczego krwi czy leczenia hiperlipidemii. Zgodnie z obowiązującymi wytycznymi, postępowanie farmakologiczne zarówno w stabilnej, jak i niestabilnej chorobie wieńcowej jest jednakowe u obu płci. Wyniki najnowszych publikacji wskazują jednak, że kobiety po przebyciu ostrego incydentu 28 29

16 wieńcowego w porównaniu do mężczyzn rzadziej otrzymują leczenie hipolipemizujące oraz leczenie inhibitorem enzymu konwertującego angiotensynę, pomimo istniejących wskazań do ich stosowania 6. Wśród czynników wpływających na takie różnice autorzy wymieniają starszy wiek i większą częstość schorzeń pozasercowych u kobiet z ostrymi zespołami wieńcowymi, częstsze występowanie cukrzycy i zaburzeń lipidowych, podobnie jak niedoszacowanie przez lekarzy ryzyka sercowo-naczyniowego u kobiet. Wciąż także pacjentki z ostrymi zespołami wieńcowymi rzadziej niż mężczyźni są poddawane interwencyjnemu leczeniu 7. Pomimo wspólnego dla obu płci patomechanizmu zawału serca (pęknięcie blaszki miażdżycowej, uszkodzenie śródbłonka, odsłonięcie włókien kolagenowych, agregacja płytek krwi), obraz kliniczny świeżego zawału serca jest u kobiet znacząco różny. Zawał serca występuje częściej u kobiet starszych w porównaniu do mężczyzn, częściej występują także zawały nieme klinicznie oraz częściej występują nietypowe dolegliwości: bóle karku, pleców, objawy wegetatywne nudności i wymioty. Ponadto kobiety częściej skarżą się na zmęczenie i duszność, podobnie jak częściej pierwszym objawem zawału są cechy ostrej niewydolności serca. Nietypowe objawy zawału serca oraz złożony obraz kliniczny warunkowany współistnieniem pozasercowych chorób, wpływają na opóźnienie rozpoczęcia hospitalizacji i wydłużenie czasu do rozpoczęcia leczenia interwencyjnego. Równie dramatycznym wydarzeniem, związanym z całym szeregiem następstw zdrowotnych jest udar mózgu. Udar mózgu stanowi zagrożenie cywilizacyjne, ze względu na częstość występowania, śmiertelność, związek z czynnikami ryzyka, niepełnosprawnością ruchową, słowną czy intelektualną, które powoduje. W Polsce, podobnie jak w skali świata udary występują częściej u mężczyzn. Zachorowalność mężczyzn na udar mózgu w Polsce wynosi 147/100 tys. osób, a kobiet 126/100 tys. Różnice te zacierają się jednak z wiekiem i w okresie pomenopauzalnym istotnie wzrasta liczba kobiet z udarem niedokrwiennym mózgu. Wśród młodszych kobiet na wystąpienie udaru niedokrwiennego mózgu są narażone kobiety stosujące doustne preparaty antykoncepcyjne, zwłaszcza palące tytoń oraz obciążone migreną. Ryzyko dodatkowo wrasta przy współistnieniu nadciśnienia tętniczego i cukrzycy. Dane obserwacyjne wskazują, że przebieg udaru u kobiet jest cięższy niż u mężczyzn 8. Częściej dochodzi do udarów terytorialnych z przedniej części krążenia mózgowego, głębsze są zaburzenia świadomości. Wyższa jest także śmiertelność poudarowa wśród kobiet. Odnotowano natomiast lepszą odpowiedź kobiet na dożylne leczenie trombolityczne, manifestujące się poprawą stanu neurologicznego w 24 godziny po infuzji leku i mniejszą niepełnosprawnością po 3 miesiącach od udaru. PODSUMOWANIE Mimo znaczącego postępu w diagnostyce i leczeniu choroby niedokrwiennej serca, pozostaje ona nadal główną przyczyną śmiertelności u kobiet. Wczesna identyfikacja pacjentek obciążonych ryzykiem choroby niedokrwiennej serca ma zasadnicze znaczenie w redukcji incydentów sercowo-naczyniowych u kobiet. Znajomość czynników sprzyjających rozwojowi chorób układu krążenia u kobiet oraz możliwość ich redukcji może znacznie poprawić długość i jakość życia kobiet. Ocenę czynników ryzyka należy przeprowadzać u kobiet w każdym wieku, szczególnie starannie należy jednak analizować czynniki ryzyka u kobiet w okresie okołomenopaualnym. Ze względu na słabą znajomość specyfiki chorób układu krążenia u kobiet oraz czynników ryzyka należy przeprowadzić powszechną edukację oraz wdrażać zasady profilaktyki zarówno na poziomie populacyjnym, jak w węższych środowiskach, w tym edukację lekarzy. Badania ostatnich lat dostarczyły nowych danych na temat poszczególnych metod diagnostycznych u kobiet z podejrzeniem niedokrwienia serca, jednocześnie ciężar zainteresowania z diagnostycznej dokładności wykrywania zwężeń w tętnicach wieńcowych został przesunięty w kierunku identyfikacji i zwalczania czynników ryzyka choroby wieńcowej u kobiet. PIŚMIENNICTWO 1 European cardiovascular disease statistics edition. Steven Allender, Peter Scarborough, Viv Peto and Mike Rayner, British Heart Foundation Health Promotion Research Group Department of Public Health, University of Oxford; Jose Leal, Ramon Luengo-Fernandez and Alastair Gray, Health Economics Research Centre, Department of Public Health, University of Oxford 2 Daly CA, Clemens F, Sendon JL, et al. The clinical characteristics and investigations planned in patients with stable angina presenting to cardiologists in Europe: from the Euro Heart Survey of Stable Angina. Eur Heart J 2005; 26: Erdine S, Arslan E, Olszanecka A. Hypertension in women--pathophysiological and clinical aspects. Przegl Lek. 2012;69: Wirehn AB, Ostgren CJ, Carstensen JM. Age and gender differences in the impact of diabetes on the prevalence of ischemic heart disease: a population-based register study, Diabetes Res Clin Pract 2008; 79: Bellamy L, Casas JP, Hingorani AD, Williams DJ. Pre-eclampsia and risk of cardiovascular disease and cancer in later life: systematic review and meta- -analysis. BMJ. 2007;335:974 6 Bugiardini R, Yan AT, Yan RT, Firchett D, Langer A, Manfrini O, Goodman SG on behalf of the Canadian Acute Coronary Syndrome Registry I and II Investigators. Eur Heart J 2011; 32: Johnston N, Schenck-Gustafsson K, Lagerqvist B Are we using cardiovascular medications and coronary angiography appropriately in men and women with chest pain? Eur Heart J 2011; 32: Niewada M, Kobayashi A, Sandercock P i wsp. Incidence of gender on baseline features and clinical outcome among patients with confirmed ischemic stroke in the international stroke trial. Neuroepidemiology 2006; 24:

17 Prof. dr hab. med. Maciej Krzakowski Klinika Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej, Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej - Curie w Warszawie Najważniejsze nowotwory złośliwe u kobiet w Polsce Ogólna charakterystyka Nowotwory złośliwe stanowią jedno z największych zagrożeń zdrowotnych we współczesnym świecie. Rozpowszechnieniu chorób nowotworowych sprzyja narażenie na działanie szkodliwych czynników środowiskowych (przede wszystkim w związku z uprzemysłowieniem oraz niewłaściwym stylem życia) oraz wydłużenie życia mieszkańców wielu krajów. Nowotwory powstają wskutek niekontrolowanego powstawania i zwiększania liczby nieprawidłowych komórek. Nowotwory mogą mieć charakter zmian łagodnych lub złośliwych. Nowotwory łagodne nie stanowią na ogół zagrożenia dla życia z uwagi na powolny wzrost miejscowy, któremu nie towarzyszy powstawanie przerzutów w odległych narządach, a także możliwość stosowania skutecznego leczenia. Znacznie większe zagrożenie stanowią nowotwory złośliwe, które rozwijają się znacznie szybciej i zajmują sąsiadujące narządy oraz rozprzestrzeniają się w innych narządach pod postacią przerzutów. Najczęściej występującymi złośliwymi nowotworami są raki, które powstają z komórek nabłonkowych. Nowotwory powstają w związku z narażeniem na działanie różnych czynników, mogą nimi być związki chemiczne (np. azbest lub składniki dymu tytoniowego), czynniki fizyczne (np. promieniowanie jonizujące) lub biologiczne (np. wirusy onkogenne). Ryzyko rozwoju szeregu nowotworów zwiększają nieprawidłowości hormonalne, niewłaściwy sposób odżywiania lub predyspozycje genetyczne. Zapobieganie chorobom nowotworowym polega na eliminowaniu narażenia na działanie czynników przyczynowych, a zmniejszenie umieralności można osiągnąć przez wczesne rozpoznawanie i leczenie stanów przedrakowych lub nowotworów w bardzo wczesnym stadium rozwoju. W Polsce według opracowania Krajowego Rejestru Nowotworów 1 liczba zachorowań na złośliwe nowotwory wynosi około 155 tys. rocznie. Nowotwory złośliwe u kobiet stanowią około połowy wymienionej liczby ( w 2010 roku), co jest dowodem istotnego zagrożenia zdrowotnego. Szczególnie istotne jest, że liczba zgłoszonych zachorowań na nowotwory u kobiet przekroczyła w 2010 roku, po raz kolejny od kilku lat, liczbę zgłoszeń o zachorowaniach wśród mężczyzn. Najczęstszymi nowotworami złośliwymi w populacji kobiet są w ostatnich latach rak piersi, rak płuca i rak jelita grubego. Z powodu złośliwych nowotworów umiera w Polsce rocznie około 92 tys. osób (druga pod względem kolejności przyczyna). W 2010 roku z powodu nowotworów zmarło niemal 41 tys. kobiet, co stanowiło około 23% wszystkich zgonów. Nowotwory złośliwe są przyczyną tzw. przedwczesnej umieralności kobiet przed 65. rokiem życia są najczęstszą przyczyną zgonów kobiet (32% w młodym wieku i niemal 50% w średnim wieku). Jedną z najważniejszych przyczyn wysokiej zachorowalności kobiet na złośliwe nowotwory jest zwiększone narażenie na działanie szkodliwych składników dymu tytoniowego, na co wskazuje zwiększenie zachorowalności i umieralności z powodu raka płuca u kobiet. W ostatnich latach więcej kobiet umiera z powodu raka płuca (niemal 15% wszystkich zgonów drugie miejsce) niż w następstwie raka piersi (około 13%) i raka jelita grubego (około 12% - trzecie miejsce). Przyczyną niekorzystnej sytuacji w zakresie epidemiologicznych zjawisk jest, oprócz rozpowszechnienia palenia tytoniu wśród kobiet, opóźnienie we wprowadzaniu i niedostateczna skuteczność populacyjnych programów wczesnego rozpoznawania nowotworów u kobiet bez objawów choroby (tzw. badania przesiewowe). Rak płuca Rak płuca jest rozpoznawany w Polsce rocznie u ponad 6 tys. kobiet (standaryzowany współczynnik zachorowalności około 17/100 tys.), a liczba zgonów z powodu wymienionego nowotworu jest niemal identyczna (standaryzowany współczynnik umieralności ponad 16/100 tys.). Wyższy od średniej dla Polski standaryzowany współczynnik umieralności z powodu raka płuca występuje w większości województw (dolnośląskie, kujawsko- -pomorskie, lubuskie, łódzkie, mazowieckie, pomorskie, śląskie, warmińsko-mazurskie i zachodniopomorskie). Największa liczba zgonów z powodu raka płuca dotyczy kobiet między 55. i 75. rokiem życia. Ryzyko zachorowania na raka płuca zależy przede wszystkim (około 90% wszystkich zachorowań) od czynnego lub biernego narażenia na działanie szkodliwych składników dymu tytoniowego, podczas gdy inne przyczyny (np. narażenia na działanie azbestu lub niektórych metali) mają znacznie mniejsze znaczenie. Zapobieganie polega na całkowitym wyeliminowaniu narażenia na działanie składników dymu tytoniowego (przede wszystkim wprowadzenie zakazu palenia tytoniu w miejscach publicznych). Celowość tzw. wtórnej profilaktyki (wczesne wykrywanie nowotworu za pomocą badań przesiewowych zdrowych osób) w ogólnej populacji nie jest ostatecznie udowodniona, aczkolwiek wykazano możliwość zmniejszenia umieralności na raka płuca w następstwie wykonywania niskodawkowanej tomografii komputerowej w grupach ryzyka (osoby powyżej 55. roku życia z wieloletnim narażeniem na działanie dymu tytoniowego). Wystąpienie objawów ze strony układu oddechowego (np. długotrwały i zmieniony pod względem charakteru kaszel) powinno być, szczególnie u osób narażonych na działanie dymu tytoniowego, wskazaniem do wykonania rentgenograficznego badania klatki piersiowej oraz, w zależności od wyniku, dalszych badań. Uzasadnione jest prowadzenie przez wszystkich pracowników ochrony zdrowia działań w celu uświadomienia niebezpieczeństw związanych z paleniem tytoniu, co szczególnie dotyczyć powinno młodych kobiet (np. dziewczęta w wieku szkolnym). Kolejnym czynnikiem jest konieczność zwiększenia czujności lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej oraz stworzenia organizacyjnych warunków do prowadzenia sprawnej i prawidłowej diagnostyki osób z podejrzeniem raka płuca, co w konsekwencji powinno prowadzić do wczesnego rozpoczynania kompleksowego leczenia w przypadkach potwierdzenia rozpoznania nowotworu (w tym wielospecjalistyczne postępowanie w ośrodkach o odpowiednim doświadczeniu i możliwościach rozpoznawania i leczenia). Rak piersi Rak piersi jest rozpoznawany w Polsce rocznie u niemal 16 tys. kobiet (standaryzowany współczynnik zachorowalności około 50/100 tys.), a umiera z powodu wymienionego nowotworu rocznie około 6200 kobiet (standaryzowany współczynnik umieralności ponad 16/100 tys.). Zahamowanie wzrostu umieralności przy wzroście zachorowalności świadczy o niewielkiej poprawie w zakresie wtórnej profilaktyki (badania przesiewowe). Umieralność z powodu raka piersi wyższa od przeciętnej wartości dla Polski dotyczy części województw (w kolejności śląskie, łódzkie, kujawsko-pomorskie, mazowieckie, pomorskie, lubuskie i wielkopolskie). Największa liczba zgonów z powodu raka piersi dotyczy kobiet między 55. i 84. rokiem życia. Ryzyko zachorowania na raka piersi zależy od wielu czynników (przede wszystkim starszy wiek, w dalszej kolejności wczesny wiek pierwszej i późny wiek ostatniej miesiączki, długotrwałe 32 33

18 stosowanie suplementacji hormonalnej, narażenie na działanie promieniowania jonizującego, rodzinne występowanie raka piersi i nosicielstwo mutacji niektórych genów). U kobiet z dziedzicznym ryzykiem zachorowania na raka piersi (wysokie ryzyko dotyczy niewielkiego odsetka kobiet) konieczne jest prowadzenie opieki w ramach programu poradnictwa genetycznego. W ramach wtórnej profilaktyki udowodniona jest wartość badań przesiewowych z wykorzystaniem mammografii u kobiet bez objawów nowotworu, co zmniejsza umieralność z powodu raka piersi. Prawidłowo prowadzony program badań przesiewowych powinien obejmować większość tzw. docelowej populacji (przede wszystkim kobiety od 50. do 69. roku życia) i podlegać ścisłej kontroli pod względem jakości oraz skuteczności. Wczesne wykrywanie raka piersi zależy od: samych kobiet, które powinny posiadać podstawowe wiadomości na temat zasad samobadania; lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i innych specjalności, którzy powinni w każdej sytuacji przeprowadzać badanie palpacyjne piersi i, w przypadku uzasadnionych wątpliwości, kierować kobiety na dalsze badania; sprawnego prowadzenia badań przesiewowych oraz diagnostyki w przypadkach wystąpienia objawów. Bardzo istotnym czynnikiem, który ma wpływ na ostateczne rokowanie chorych na raka piersi, jest sprawność działania systemu opieki zdrowotnej. Powszechnie uznawana jest najwyższa skuteczność systemu opieki, który zakłada prowadzenie całości postępowania diagnostyczno-terapeutycznego u chorych na raka piersi w specjalistycznych ośrodkach z zapewnieniem udziału wszystkich specjalistów (radiolog, patomorfolog, chirurg, onkolog, rehabilitant). Prowadzenie całości postępowania w wymienionych ośrodkach specjalistycznych (tzw. zespoły raka piersi) umożliwia szybsze rozpoznanie nowotworu i zastosowanie prawidłowego postępowania oraz powrót do normalnego funkcjonowania chorych po zakończeniu leczenia. Rak jelita grubego Rak jelita grubego jest rozpoznawany w Polsce rocznie u około 7000 kobiet (standaryzowany współczynnika zachorowalności około 18/100 tys.), a umiera z powodu wymienionego nowotworu rocznie około 5700 kobiet (standaryzowany współczynnik umieralności około 10/100 tys.). Wyraźna tendencja w kierunku obniżenia wskaźnika umieralności może świadczyć o skuteczności programu wczesnego wykrywania oraz leczenia raka jelita grubego. Umieralność z powodu raka jelita grubego wśród kobiet jest wyższa od przeciętnej wartości dla Polski w części województw (w kolejności warmińsko-mazurskie, kujawsko-pomorskie, opolskie, wielkopolskie, dolnośląskie, lubuskie, zachodniopomorskie, pomorskie, śląskie i podlaskie). Najwięcej zgonów z powodu raka jelita grubego stwierdza się wśród kobiet w wieku między 70. i 84. rokiem życia. Większość raków jelita grubego rozwija się na podłożu gruczolaków (najczęściej uszypułowane polipy). W około 15-25% przypadków raki jelita grubego występują rodzinnie. Ryzyko zachorowania na raka jelita grubego zależy od wieku (najczęściej po 75. roku życia), aktywności fizycznej (częściej osoby mało aktywne), masy ciała (częściej osoby z nadwagą lub otyłe), diety (częściej dieta bogata w tłuszcze) oraz tzw. czynników jelitowych (ryzyko wyższe zespoły uwarunkowane genetycznie i niektóre choroby zapalne jelita grubego). W przypadku raka jelita grubego istnieje możliwość jednoczesnej profilaktyki pierwotnej i wtórnej (wykrywanie i usuwanie gruczolaków oraz wczesnych raków). W ramach standardowego protokołu badań przesiewowych wykonuje się po osiągnięciu 50. roku życia badanie kału w kierunku obecności krwi utajonej co 12 miesięcy oraz wziernikowanie jelita (kolonoskopia) co 10 lat (bardziej intensywne schematy badań osoby z obciążeniami w wywiadzie rodzinnym). Badania przesiewowe zmniejszają umieralność z powodu raka jelita grubego. Podejrzenie raka jelita grubego może pojawić się w przypadku występowania wielu objawów (np. zmiana rytmu oddawania stolca, krwawienie, ból, chudnięcie) i zawsze należy wówczas prowadzić odpowiednią diagnostykę, co wskazuje na potrzebę zachowania czujności przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. W przypadku raka jelita grubego, podobnie do raka piersi i raka płuca, niezwykle istotne jest prowadzenie całości postępowania diagnostyczno- -terapeutycznego w specjalistycznych ośrodkach z zapewnieniem udziału radiologa, patomorfologa, chirurga, gastroenterologa i onkologa. Konieczność zespołowego podejmowania decyzji wynika ze zróżnicowania zasad postępowania w rakach poszczególnych odcinków jelita grubego i konieczności stosowania skojarzonego leczenia z udziałem kilku metod (np. leczenie chirurgiczne i uzupełniająca chemioterapia w raku okrężnicy, radiochemioterapia poprzedzająca leczenie chirurgiczne w raku odbytnicy lub wyłączna radiochemioterapia w raku odbytu). Rak szyjki i trzonu macicy oraz jajnika Znaczące obniżenie liczby zachorowań na raka szyjki macicy jest w Polsce obserwowane od kilkudziesięciu lat, ale dopiero w ostatniej dekadzie odnotowano zmniejszenie liczby zgonów. Sytuacja wspomniana świadczy o wciąż niedostatecznej skuteczności w zakresie wykrywania zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy we wczesnych postaciach. W ostatnich latach rak szyjki macicy jest wykrywany rocznie u około 3000 kobiet (standaryzowany współczynnik zachorowalności około 10/100 tys.), a liczba zgonów z powodu wspomnianego nowotworu wynosi około 1700 (standaryzowany współczynnik umieralności około 5/100 tys.). Najwyższe zagrożenie zgonem z powodu raka szyjki macicy dotyczy w Polsce kobiet w wieku między 50. i 65. rokiem życia oraz jest wyższe od średniej wartości w województwach (w kolejności: lubuskim, warmińsko-mazurskim, śląskim, podlaskim, opolskim, zachodniopomorskim, mazowieckim, pomorskim i kujawsko-pomorskim). Liczba zachorowań na raka trzonu macicy wzrasta w Polsce bardzo szybko (ostatnio wynosi około 5200 zachorowań rocznie standaryzowany współczynnik zachorowalności około 15/100 tys.) przy stabilizacji pod względem liczby zgonów (ostatnio wynosi około 1000 zgonów rocznie standaryzowany współczynnik umieralności około 2,5/100 tys.). Systematyczny wzrost liczby zachorowań i zgonów dotyczy również raka jajnika, co jest odzwierciedleniem zmian struktury wieku populacji kobiet w Polsce (potwierdzenie stabilne wartości standaryzowanych współczynników zachorowalności i umieralności). Rocznie rak jajnika jest rozpoznawany u około 3600 kobiet (standaryzowany współczynnik zachorowalności około 11,5/100 tys.), a z powodu wspomnianego nowotworu umiera około 2600 kobiet (standaryzowany współczynnik umieralności około 7/100 tys.). Ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy jest, przede wszystkim, większe w przypadku zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (ang. human papilloma virus; HPV) oraz innych czynników (np. wczesny wiek inicjacji seksualnej, duża liczba partnerów seksualnych i liczne porody, palenie tytoniu, niski status socjoekonomiczny). Z kolei, rak trzonu macicy występuje częściej u kobiet w wieku pomenopauzalnym oraz otyłych i obciążonych nadciśnieniem tętniczym oraz zaburzeniami hormonalnymi. Czynnikami ryzyka powstania raka jajnika mogą być zaburzenia genetyczne (np. nosicielstwo mutacji w genach BRCA) oraz bezdzietność i nieskuteczne pobudzanie owulacji. W przypadku raka szyjki macicy istnieje możliwość skutecznego zapobiegania, która obejmuje profilaktykę pierwotną (edukacja w celu wyeliminowania czynników ryzyka oraz szczepienia przeciw HPV) i wtórną (wykrywanie stanów przednowotworowych i wczesnych postaci raka podczas 34 35

19 badań przesiewowych z wykorzystaniem cytologicznej oceny rozmazu u kobiet w wieku lat). Dotychczas nie określono natomiast możliwości działań zapobiegawczych (w tym badania przesiewowe) w przypadku raka trzonu macicy i raka jajnika. Miejscowe objawy, które mogą mieć związek z nowotworem złośliwym szyjki lub trzonu macicy, powinny być zawsze uzasadnieniem dla dalszej diagnostyki specjalistycznej (w raku jajnika nie ma charakterystycznych objawów najczęściej rozpoznanie poprzedzają nieswoiste objawy ze strony układu pokarmowego). Do obowiązku wszystkich lekarzy i pielęgniarek należy edukowanie kobiet pod względem konieczności profilaktycznych działań, przede wszystkim, w kierunku wczesnego wykrywania i leczenia zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy (w tym edukacja w wieku szkolnym). Szczególne znaczenie w przypadku nowotworów kobiecego układu płciowego ma przestrzeganie zasad prawidłowego postępowania diagnostyczno-terapeutycznego i przede wszystkim konieczność podejmowania decyzji na temat leczenia w warunkach wielospecjalistycznych zespołów (współpraca specjalistów z zakresu obrazowania i patomorfologii oraz ginekologa, przede wszystkim posiadającego specjalizację w dziedzinie ginekologii onkologicznej i specjalistów w dziedzinie radioterapii onkologicznej i onkologii klinicznej). PIŚMIENNICTWO PODSUMOWANIE Polska należy do grupy krajów europejskich o średniej zachorowalności na nowotwory, ale umieralność z powodu nowotworów złośliwych jest dość wysoka i jest najważniejszą przyczyną przedwczesnych zgonów. Wskaźniki 5-letnich przeżyć względnych chorych, którzy zachorowali w Polsce w latach wynosiły 38,8% dla mężczyzn i 48,3% dla kobiet i były niższe niż w większości krajów europejskich 2, co wskazuje na nadal niedostateczną skuteczność zwalczania zagrożeń związanych z nowotworami pod względem zapobiegania, wczesnego rozpoznawania i leczenia. Charakterystyka epidemiologicznych wskaźników oraz nadal niezadowalające rokowanie kobiet z rozpoznaniem złośliwych nowotworów uzasadniają dalsze działania w celu poprawy sytuacji. Niezbędne jest zwiększenie świadomości zdrowotnej kobiet w zakresie znajomości czynników ryzyka zachorowań oraz możliwości działań zapobiegawczych (badania przesiewowe w kierunku raka piersi, raka szyjki macicy i raka jelita grubego). Konieczne jest zwiększenie udziału lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej w zakresie edukacji zdrowotnej (w tym przekazywanie informacji na temat możliwości zapobiegania i wykrywania nowotworów we wczesnym okresie rozwoju choroby). U chorych z rozpoznanymi nowotworami należy dążyć do tworzenia warunków dla kompleksowego prowadzenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w wielospecjalistycznych ośrodkach. 1 Wojciechowska U., Didkowska J., Zatoński W. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2010 roku. Centrum Onkologii-Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Warszawa Bielska- Lasota M., Car J., Rzepczak- Zacharek E. Obciążenie nowotworami zlośliwymi w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej. [w:] Wojtyniak B., Goryński P., Moskalewicz B. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania. Warszawa Udar mózgu Udar mózgu (wg. definicji Światowej Organizacji Zdrowia - WHO) jest to zespół kliniczny charakteryzujący się nagłym wystąpieniem ogniskowego, niekiedy również uogólnionego zaburzenia czynności mózgu, którego objawy utrzymują się dłużej niż 24 godziny lub prowadzą wcześniej do śmierci i nie mają przyczyny innej niż naczyniowa. Istotą choroby zgodnie z powyższą definicją jest uszkodzenie tkanek mózgu o podłożu naczyniowym. Ze względu na mechanizm uszkodzenia mózgu udary możemy podzielić na: udary niedokrwienne (około 80%) najczęściej spowodowane zamknięciem światła tętnicy domózgowej i ograniczeniem dopływu krwi do mózgu; udary krwotoczne (około 15%) spowodowane pęknięciem naczynia tętniczego/żylnego z ogniskiem krwotocznym śródmózgowym; krwawienia podpajęczynówkowe (około 5%) spowodowane pęknięciem tętniaka z obecnością krwi w przestrzeni podpajęczynówkowej (przestrzeni pomiędzy mózgiem a oponami (błonami) otaczającymi mózg); udary żylne (około 1%) uszkodzenie tkanek mózgu na skutek zakrzepicy naczyń/zatok żylnych mózgowia. Udar mózgu stanowi trzecią pod względem częstości przyczynę zgonów w krajach wysoko rozwiniętych, główną przyczynę niesprawności oraz drugą co do częstości przyczynę zespołów otępiennych. Statystycznie częstość zachorowań na udar mózgu wynosi 175/100 tys. mężczyzn i 125/100 tys. kobiet, przy średnim wieku zachorowania około 70 lat. Prof. dr hab. med. Anna Członkowska Dr n. med. Tomasz Litwin II Klinika Neurologii, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Choroby układu nerwowego. Odrębności w przebiegu u kobiet. Czynniki ryzyka zachorowania na udar mózgu możemy podzielić na modyfikowalne i niemodyfikowalne. Do czynników niemodyfikowalnych należą: wiek powyżej 55 r.ż. (zagrożenie udarem podwaja się z każdą dekadą życia), płeć (częstość udaru jest większa u mężczyzn niż u kobiet - 1.3:1.0), rasa (częstość udaru niedokrwiennego jest większa u osób rasy czarnej niż wśród osób rasy białej) oraz czynniki genetyczne (uwarunkowane genetycznie: nadciśnienie, cukrzyca, hipercholesterolemia, homocystynuria i inne). Do czynników modyfikowalnych potwierdzonych w ostatnio przeprowadzonym i opublikowanym w 2010 roku największym badaniu epidemiologicznym INTERSTROKE dotyczącym pacjentów z udarem mózgu zaliczamy: nadciśnienie tętnicze (stwierdzane u 34% pacjentów z udarem), brak aktywności fizycznej (u 28,5% pacjentów), otyłość (u 26,5% pacjentów), hipercholesterolemię (u 24,9% pacjentów), palenie papierosów (u 18,9% pacjentów), niewłaściwe nawyki dietetyczne (u 18,8% pacjentów), choroby kardiologiczne (migotanie przedsionków (AF), choroby zastawek serca u 6,7% pacjentów), czynniki psychologiczne (stres 4,6% i zespoły depresyjne u 5,2% pacjentów), cukrzycę (u 5% pacjentów) i nadużywanie alkoholu (u 3,8% pacjentów). Większość przedstawionych powyżej czynników ryzyka udaru podlega leczeniu, a więc wczesne ich wykrycie w przypadku chorób oraz korekta trybu życia w przypadku czynników dotyczących stylu życia jest w stanie zdecydowanie zmniejszyć ryzyko wystąpienia udaru mózgu zarówno pierwszego w życiu (profilaktyka pierwotna udaru) jak i kolejnych (profilaktyka wtórna)

20 Postępowanie lecznicze w udarze mózgu polega na: - jak najszybszej diagnostyce udaru i hospitalizacji pacjenta w tzw. oddziale udarowym; - w przypadku udaru niedokrwiennego leczeniu trombolitycznym (rt-pa), którego istotą jest udrożnienie zamkniętego naczynia tętniczego; - jak najszybszym włączeniu zasad profilaktyki wtórnej udaru, czyli modyfikowaniu czynników ryzyka udaru (zarówno w udarze niedokrwiennym jak i krwotocznym); - kompleksowej rehabilitacji. Szybkie rozpoznanie udaru, diagnostyka czynników ryzyka udarów powinna odbywać się w oddziale udarowym, czyli ośrodku posiadającym specjalistów, sprzęt oraz doświadczenie medyczne w leczeniu i rehabilitacji pacjentów z udarem mózgu (zmniejsza to śmiertelność o 3% i zwiększa możliwości samodzielnego funkcjonowania o 5%). Leczenie trombolityczne w udarze niedokrwiennym mózgu (jedyne leczenie przyczynowe), zmniejsza ryzyko zgonu i niesprawności po udarze o 13% (3 miesiące po udarze). Leczenie to jest możliwe wyłącznie przy spełnieniu wielu kryteriów kwalifikacji, z których najistotniejszym jest czas od zachorowania do 4,5 godziny (stąd bardzo istotna społeczna świadomość udaru mózgu). Samo leczenie rt-pa polega na 1-godzinnym wlewie dożylnym leku rozpuszczającego skrzepliny blokujące przepływ w tętnicach domózgowych. I już na etapie leczenia ostrej fazy udaru stwierdza się różnice w leczeniu w zależności od płci. Według dostępnych badań wykazano, że kobiety znacznie rzadziej kwalifikowane są do leczenia rt-pa pomimo, że rzadziej występują u nich powikłania krwotoczne ośrodkowego układu nerwowego w porównaniu do mężczyzn (2,5% vs. 5,5%), a wykazywana jest wręcz większa skuteczność rt-pa u kobiet (większa poprawa stanu neurologicznego w niektórych badaniach). Równolegle z rozpoznaniem udaru, należy rozpocząć jak najszybciej wdrażanie zasad profilaktyki wtórnej udaru, czyli wpływać na modyfikowalne czynniki ryzyka udaru mózgu (wymienione wcześniej) oraz rozpocząć podawanie leków przeciwpłytkowych (kwas acetylosalicylowy, co zmniejsza ryzyko ponownego udaru oraz ryzyko zgonu o 9/1000 przypadków). Duża część z czynników ryzyka udaru różni się istotnie częstotliwością występowania w zależności od płci i może stanowić większy problem medyczny zwłaszcza u kobiet. Najważniejszymi modyfikowalnymi czynnikami ryzyka, w których zaznaczone są różnice związane z płcią są: nadciśnienie tętnicze (najważniejszy czynnik ryzyka udarów krwotocznych i najczęstszy czynnik ryzyka udarów niedokrwiennych) według danych z Polskiego Rejestru Udarowego występuje w przedziale wiekowym lat o 14% częściej u kobiet (75% vs. 61%) (skuteczna profilaktyka, czyli leczenie nadciśnienia tętniczego zmniejsza ryzyko udaru o 40%, zarówno u mężczyzn jak i u kobiet). migotanie przedsionków (najczęstsza przyczyna udarów sercowo-zatorowych) występuje u około 10% osób powyżej 70. r.ż. znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn. W międzynarodowych badaniach dotyczących pacjentów z udarami mózgu migotanie przedsionków stwierdzano u 21% kobiet i 14% mężczyzn (o 7% częściej u kobiet). W kolejnych badaniach nad pierwszym epizodem niedokrwienia mózgu wykazano, że migotanie przedsionków ma odmienny wpływ na rokowanie w udarze niedokrwiennym w zależności od płci - wśród kobiet z pierwszym udarem mózgu niedokrwiennym obecność migotania przedsionków wiązała się z 2,5 - krotnie większą śmiertelnością w porównaniu do mężczyzn. Stosowanie profilaktyki udaru - doustnych antykoagulantów zmniejsza ryzyko udaru niedokrwiennego o 60% u obojga płci, natomiast z wielu badań wynika, że kobiety przyjmują ten lek mniej regularnie, czyli efekt profilaktyki wtórnej migotania przedsionków u kobiet jest znacznie gorszy. cukrzyca jako kolejny niezależny czynnik ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu występuje u około 10-15% pacjentów z udarem z podobnym rozkładem występowania u obu płci, poza grupą osób starszych (66-80 lat), gdzie o około 5% częściej cukrzyca występuje u kobiet. Efekt prawidłowego leczenia cukrzycy na ryzyko udaru jest podobny u obu płci. palenie papierosów to następny czynnik ryzyka chorób naczyniowych poddający się modyfikacji z zaznaczonym różnym efektem ryzyka sercowo-naczyniowego w zależności od płci. Kobiety są bardziej wrażliwe na efekt nikotynizmu, ryzyko epizodu naczyniowego palącej kobiety rośnie dwukrotnie, mężczyzny tylko 1,5 raza. Główny niekorzystny efekt palenia papierosów związany jest z nasileniem procesu miażdżycowego i zwężeniem/okluzją tętnic domózgowych. Leczenie zwężonych tętnic w profilaktyce udaru (pierwotnej i wtórnej) opiera się na udrożnianiu naczyń poprzez zabiegi stentowania lub endarterektomii tętnic szyjnych. Ryzyko powikłań tych zabiegów znów jest 2,4 razy większe u kobiet niż u mężczyzn, a korzystny efekt tych zabiegów jest mniejszy u kobiet niż u mężczyzn, co skutkuje rzadszą kwalifikacją kobiet do zabiegów wewnątrznaczyniowych i przy zwężeniach powyżej 70% (u mężczyzn rozważa się zabiegi przy zwężeniach już > 50%). W przypadku kwalifikacji do zabiegu u kobiet ważny jest szybki czas operacji od epizodu niedokrwiennego (do 2 tygodni), gdyż w późniejszym okresie zwłaszcza u kobiet korzyść wynikająca z zabiegu gwałtownie obniża się. nadużywanie alkoholu (zwiększa ryzyko 1,6-1,8 razy, a spożywanie powyżej 60g/24h zwiększa ryzyko udaru krwotocznego 3-krotnie, aczkolwiek przy średnim spożyciu etanolu 5-15g/dobę ryzyko udaru obniża się) oraz nadwaga i otyłość mają większe znaczenie w etiopatogenezie udaru u kobiet niż u mężczyzn. Nie stwierdzono różnic w zależności od płci w efektach leczenia innych czynników ryzyka udaru: - hipercholesterolemii - leczenie lekami doustnymi podwyższonego cholesterolu tzw. statynami zmniejsza ryzyko udaru o 18-24%; zmianie stylu życia - większej aktywności fizycznej i redukcji masy ciała. Różnice w występowaniu czynników ryzyka udaru w zależności od płci wpływają także na przebieg naturalny udaru mózgu. Jak wspomniano we wstępie udar mózgu występuje częściej u mężczyzn, natomiast przebiega ciężej u kobiet. Według różnych danych 16% kobiet umiera z powodu udaru mózgu w porównaniu do 8% mężczyzn. Z danych z badań międzynarodowych wynika, że aż 26,7% kobiet z udarem trafia do szpitala w stanie ciężkim (nieprzytomnych) w porównaniu do 20% mężczyzn. Efekt ciężkości udaru u kobiet zaznaczony jest zwłaszcza u osób po 55 r.ż. W grupie osób młodszych kobiety, być może ze względu na inną etiologię udaru mózgu, chorują lżej. Omawiając kliniczne odmienności udaru mózgu związane z płcią warto wspomnieć, że wśród kobiet istnieje także kilka szczególnych czynników ryzyka udaru i są to: - w okresie ciąży: rzucawka i stany przedrzucawkowe - zwiększają ryzyko incydentów naczyniowo-sercowych nawet wiele lat po przebytym epizodzie; - choroby okresu ciąży: cukrzyca ciężarnych i nadciśnienie stwierdzane w trakcie ciąży są czynnikami ryzyka późniejszego rozwinięcia się tych chorób, przez co w obserwacji długofalowej potencjalnie zwiększają ryzyko udaru; - zespół nadmiernej stymulacji jajników (ovarian hyperstimulation syndrome OHSS) - ciężkie powikłanie leczenia niepłodności charakteryzujące się: powiększeniem jajników, hipowolemią, zaburzeniami elektrolitowymi oraz zwiększonym ryzykiem zakrzepicy; 38 39

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 Opracowanie przygotowane dla: Urzędu Miejskiego w Białymstoku Autor opracowania: dr nauk o zdrowiu Agnieszka Genowska 2015 1 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu.

Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu. Zbigniew Długosz 92 Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oraz samo rozszerzenie tej organizacji o nowych 10 członków budziło

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Witold Zatoński Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie Seminarium edukacyjne pt.: Innowacje w systemie szczepień

Bardziej szczegółowo

Informacja na temat stanu zdrowia społeczeństwa Polski. mgr Rafał Halik Narodowy Instytut Zdrowi Publicznego- Państwowy Zakład Higieny

Informacja na temat stanu zdrowia społeczeństwa Polski. mgr Rafał Halik Narodowy Instytut Zdrowi Publicznego- Państwowy Zakład Higieny Informacja na temat stanu zdrowia społeczeństwa Polski mgr Rafał Halik Narodowy Instytut Zdrowi Publicznego- Państwowy Zakład Higieny Jak zdefiniować zdrowie? stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego,

Bardziej szczegółowo

Zdrowie warszawiaków raport z dekady

Zdrowie warszawiaków raport z dekady Zdrowie warszawiaków raport z dekady Warszawa, 21 stycznia 2010 r. Najnowsza edycja raportu o stanie zdrowia mieszkańców dotyczy 10 lat (na podstawie uaktualnionych edycji dla lat 1999-2008). Jest to wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014

Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014 WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY W KATOWICACH Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014 KATOWICE październik 2014 r. Wprowadzenie Minęło dziesięć lat od wstąpienia Polski do Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

V LECZNICTWO STACJONARNE

V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE W 2004 r. na terenie województwa lubelskiego funkcjonowało 35 szpitali ogólnych, 3 szpitale psychiatryczne, 1 sanatorium przeciwgruźlicze oraz jeden zakład

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC

Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC A A A Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC dr Agnieszka Chłoń-Domińczak oraz Zespół badawczy PIAAC, Instytut Badań Edukacyjnych Warszawa, 20 listopada

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Szczecin 2012 Obserwatorium Integracji Społecznej, Projekt

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM. Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów

EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM. Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W WOJ. ŚWIĘTOKRZYSKIM Dorota Stępień Świętokrzyskie Centrum Onkologii Zakład Epidemiologii Nowotworów Nowotwory złośliwe stanowią narastający problem zdrowotny i ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ Patrycja Zwiech ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 1. Wstęp Polska, będąc członkiem Unii Europejskiej, stoi przed rozwiązaniem wielu problemów.

Bardziej szczegółowo

Tabela 1 Ludność Gminy Bestwina oraz gęstość zaludnienia w podziale na sołectwa L.P. Sołectwo Liczba ludności [L] 2006 r.

Tabela 1 Ludność Gminy Bestwina oraz gęstość zaludnienia w podziale na sołectwa L.P. Sołectwo Liczba ludności [L] 2006 r. 1. CHARAKTERYSTYKA SPOŁECZNA 3.1. Struktura demograficzna Gminę Bestwina zamieszkuje 10.434 mieszkańców (dane za 2006 r.). W poniższej tabeli zestawiono liczbę mieszkańców w poszczególnych sołectwach:

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Materiał na konferencję prasową w dniu 30 maja 2014 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Podstawowe dane demograficzne o dzieciach

Bardziej szczegółowo

Informacja. Nr 204. Zdrowotność kobiet - wybrane zagadnienia KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH

Informacja. Nr 204. Zdrowotność kobiet - wybrane zagadnienia KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH Zdrowotność kobiet - wybrane zagadnienia Maj 1994 Grzegorz Ciura Informacja Nr 204 Ocena stanu zdrowia społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce

Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce Łukasz Zalicki Partner EY V Forum Ochrony Zdrowia Krynica, 2 września 214 Wyzwania stojące przed systemem ochrony zdrowia Analizując

Bardziej szczegółowo

Główne przyczyny hospitalizacji ze szczególnym uwzględnieniem chorób układu krążenia. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny

Główne przyczyny hospitalizacji ze szczególnym uwzględnieniem chorób układu krążenia. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny Główne przyczyny hospitalizacji ze szczególnym uwzględnieniem chorób układu krążenia P. Goryński, M.J. Wysocki, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny Narodowy Instytut Zdrowia

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY

SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Statystyka i demografia Struktury ludności według cech demograficznych społeczno zawodowych Mieczysław Kowerski PROJEKT DOFINANSOWANY ZE

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy

Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy Nr 13 Bezrobocie a wiek i poziom wykształcenia: Polska na tle UE Jednym z czynników w szczególny sposób wpływających na prawdopodobieństwo bezrobocia jest

Bardziej szczegółowo

Obecny Stan Zwalczania

Obecny Stan Zwalczania Obecny Stan Zwalczania Healthcare Nowotworów w Polsce Opracowane przez Wstęp Obecny Stan Zwalczania Nowotworów w Polsce został przygotowany w związku z realizacją projektu pn. Strategia Walki z Rakiem

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLIX/261/2014 RADY MIASTA BRZEZINY z dnia 27 marca 2014 r.

UCHWAŁA NR XLIX/261/2014 RADY MIASTA BRZEZINY z dnia 27 marca 2014 r. UCHWAŁA NR XLIX/261/2014 RADY MIASTA BRZEZINY z dnia 27 marca 2014 r. w sprawie przyjęcia Planu działań prozdrowotnych dla mieszkańców Miasta Brzeziny na lata 2014-2015 Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 5

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Zatrudnienie w UE: kobiety a mężczyźni Zatrudnienie kobiet rosło przy spadających wskaźnikach zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2016 Kilka słów o historii Każdego roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wybiera temat przewodni Światowego Dnia Zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Rynek wewnętrzny, przemysł, przedsiębiorczość i MŚP STRESZCZENIE Tablica wyników Unii innowacji 2015: w ostatnim roku ogólny postęp wyników w

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Tekst przemówienia dla Pani Minister prezentujący priorytety zdrowotne polskiej prezydencji

Tekst przemówienia dla Pani Minister prezentujący priorytety zdrowotne polskiej prezydencji Tekst przemówienia dla Pani Minister prezentujący priorytety zdrowotne polskiej prezydencji Szanowny Panie Przewodniczący, Szanowne Panie i Panowie Posłowie, Szanowni Państwo, Jestem zaszczycona, mogąc

Bardziej szczegółowo

Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku

Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY W SZCZECINIE Wydział Badań i Analiz Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku Szczecin 2014 Według danych

Bardziej szczegółowo

Programy zdrowotne w praktyce. Współpraca z placówkami medycznymi Małgorzata Stelmach - Fundacja MSD dla Zdrowia Kobiet Warszawa, 21 kwietnia 2015

Programy zdrowotne w praktyce. Współpraca z placówkami medycznymi Małgorzata Stelmach - Fundacja MSD dla Zdrowia Kobiet Warszawa, 21 kwietnia 2015 FORUM INNOWACYJNA OCHRONA ZDROWIA Programy zdrowotne w praktyce. Współpraca z placówkami medycznymi Małgorzata Stelmach - Fundacja MSD dla Zdrowia Kobiet Warszawa, 21 kwietnia 2015 Fundacja MSD dla Zdrowia

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce.

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. Mimo, że pozycja kobiet na rynku pracy w Polsce stale się poprawia, to wciąż widoczne

Bardziej szczegółowo

Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce.

Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce. Ile kosztuje pacjentki zaawansowana choroba nowotworowa rak piersi? Seminarium Innowacje w leczeniu raka piersi ocena dostępności w Polsce. Warszawa, 17 stycznia 2014 ZAAWANSOWANY RAK PIERSI Badanie kosztów

Bardziej szczegółowo

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Badania problemu biedy prowadzone są wyłącznie z perspektywy osób dorosłych. Dzieci

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Raport o zdrowiu mieszkańców Miasta Krakowa i jego uwarunkowaniach

Raport o zdrowiu mieszkańców Miasta Krakowa i jego uwarunkowaniach Raport o zdrowiu mieszkańców Miasta Krakowa i jego uwarunkowaniach Urząd Miasta Krakowa Kraków, 2015 Opracowanie: IBMed Sp. z o.o. ul. Emaus 14a 30 201 Kraków Na zlecenie: Biura ds. Ochrony Zdrowia Urzędu

Bardziej szczegółowo

(Nie)przychodzi Polka do lekarza

(Nie)przychodzi Polka do lekarza ()przychodzi Polka do lekarza Wyniki badania Kontakt: Aneta Jaworska Tel. +48 +48 (22) 592 63 00 e-mail: aneta.jaworska@grupaiqs.pl Z badania omnibusowego IQS96, przeprowadzonego przez instytut badawczy

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Ocena polskiego systemu ochrony zdrowia

Ocena polskiego systemu ochrony zdrowia Ocena polskiego systemu ochrony zdrowia Alicja Sobczak Uniwersytet Warszawski Wydział Zarządzania Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Złożoność systemu

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Priorytet 2: Ochrona zdrowia. Analiza SWOT

Priorytet 2: Ochrona zdrowia. Analiza SWOT 43 Priorytet 2: Ochrona zdrowia Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Dobrze rozwinięte zaplecze instytucjonalne (zakłady opieki zdrowotnej, instytucje publiczne). 2. Współpraca pomiędzy podmiotami zajmującymi

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia. Analiza SWOT

Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia. Analiza SWOT 49 Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Dobrze rozwinięte zaplecze instytucjonalne (zakłady opieki zdrowotnej, instytucje publiczne). 2. Współpraca pomiędzy podmiotami zajmującymi

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją?

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Komitet Zdrowia Publicznego PAN Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975.

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. E.Frątczak A.Ptak-Chmielewska M.Pęczkowski I.Sikorska Zakład Analizy Historii Zdarzeń i Analiz Wielopoziomowych

Bardziej szczegółowo

PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA

PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA Urząd Statystyczny w Zielonej Górze 65-534 Zielona Góra, ul. Spokojna 1 www.stat.gov.pl/zg PANORAMA DEMOGRAFICZNA WOJEWÓDZTWO LUBUSKIE ORAZ BERLIN I BRANDENBURGIA Opracowała: Zuzanna Sikora Lubuski Ośrodek

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH Kobiecy styl zarządzania dr Ewa Lisowska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Czas na nas Plan prezentacji 1. Szklany sufit

Bardziej szczegółowo

Polityka kredytowa w Polsce i UE

Polityka kredytowa w Polsce i UE Polityka kredytowa Raport Polityka Kredytowa powstał w oparciu o dane zgromadzone przez Urząd Nadzoru Bankowego (EBA) oraz (ECB) Europejski Bank Centralny. Jest to pierwszy w Polsce tego typu raport odnoszący

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Dr n. med. Krzysztof Walczewski Mgr Kamila Mizielińska- Witkowska Podkarpackie Forum Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, 14.11.2013

Bardziej szczegółowo

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 UNIWERSYTET RZESZOWSKI Promotor: dr Magdalena Cyrek Mariola Banach STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 przedstawienie istoty ubóstwa i wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Raport o stanie zdrowia mieszkańców Miasta Gliwice w 2009 roku

Raport o stanie zdrowia mieszkańców Miasta Gliwice w 2009 roku Raport o stanie zdrowia mieszkańców Miasta w 2009 roku IBMed 2010 Spis treści Spis wykresów...3 Spis tabel...5 Wstęp...6 1 Stan ludności oraz ruch naturalny...6 2 Struktura ludności wg wieku, płci i grup

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym.

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym. I. STRESZCZENIE Głównym celem pracy była analiza porównawcza jakości życia i stanu fizycznego pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów z grupą chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Badania przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej

Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej dr n. med. Grzegorz Juszczyk Dyrektor Działu Profilaktyki Korporacyjnej Zdrowotne przecieki

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

FitPolka INNOWACYJNE NARZĘDZIA EDUKACJI, PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI CHORÓB SERCOWO-NACZYNIOWYCH DLA KOBIET

FitPolka INNOWACYJNE NARZĘDZIA EDUKACJI, PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI CHORÓB SERCOWO-NACZYNIOWYCH DLA KOBIET Telemedycyna i e-zdrowie. Kierunki Rozwoju systemu ochrony zdrowia AKADEMIA NFZ, WARSZAWA, 27.05.2015 FitPolka INNOWACYJNE NARZĘDZIA EDUKACJI, PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI CHORÓB SERCOWO-NACZYNIOWYCH

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Na Mazowszu nie pracowało 43,2% ludności w wieku 15 lat i więcej co oznacza poprawę sytuacji w ujęciu rocznym. W województwie

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy. dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu

Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy. dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu Polska wieś 2009 obszary wiejskie zajmują ponad 93% powierzchni

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej pn. Zwiększenie dostępności do świadczeń kardiologicznych osobom powyżej 50 roku

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work)

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Promocja zdrowego środowiska pracy dla pracowników z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Dane techniczne o projekcie Realizacja w latach 2011-2013 Finansowanie z Programu Zdrowia

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Bóle kręgosłupa Zawały serca

Bóle kręgosłupa Zawały serca Bóle kręgosłupa Zawały serca Choroby cywilizacyjne - nie musisz być ich ofiarą Henryk Dyczek 2009 Lista chorób cywilizacyjnych http://pl.wikipedia.org/wiki/choroby_cywilizacyjne Cukrzyca WHO 1995/135 mln;

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia opisowa. Małgorzata Kowalska Katedra i Zakład Epidemiologii ŚUM Katowice 2015

Epidemiologia opisowa. Małgorzata Kowalska Katedra i Zakład Epidemiologii ŚUM Katowice 2015 Epidemiologia opisowa Małgorzata Kowalska Katedra i Zakład Epidemiologii ŚUM Katowice 2015 ZDROWIE TO DOBROSTAN FIZYCZNY, UMYSŁOWY I SPOŁECZNY / definicja wg WHO, 1948 / Uwarunkowania genetyczne Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Na Mazowszu nie pracowało 42,4% ludności w wieku 15 lat i więcej co oznacza poprawę sytuacji w ujęciu rocznym. W województwie

Bardziej szczegółowo

Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015

Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015 Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015 Narodowy Program Zdrowia 2007-2015 Bez przyswojenia tego programu przez społeczeństwo, (...), program pozostanie zbiorem słusznych haseł przegotowanych przygotowanych

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE I ICH GOSPODARSTWA DOMOWE W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM. Marzec 2004 Nr 6

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE I ICH GOSPODARSTWA DOMOWE W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM. Marzec 2004 Nr 6 URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - marzec 2004 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. (0-12) 415-38-84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak NARODOWY

Bardziej szczegółowo

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Dagmara Walada Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Plan prezentacji 1. Pojęcie bezrobocia 2. Stopa Bezrobocia i bezrobotni 3. Przyczyny bezrobocia 4. Bezrobocie w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny Wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań 2002, 2011. Wskaźnik NEET w Polsce na tle innych krajów Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne.

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne. Michał Nowakowski Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny Instytut Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Luiza Nowakowska Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny Katedra Nauk Humanistycznych Wydziału

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo