Samotne rodzicielstwo

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Samotne rodzicielstwo"

Transkrypt

1 Samotne rodzicielstwo Między diagnozą a działaniem Mariola Racław Dobroniega Trawkowska Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

2 Samotne rodzicielstwo Między diagnozą a działaniem Mariola Racław Dobroniega Trawkowska Warszawa 2013 Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

3 Publikacja powstała w ramach projektu Koordynacja na rzecz aktywnej integracji w ramach Działania 1.2 Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Redakcja naukowa serii: dr Agnieszka Skowrońska Recenzent: prof. dr hab. Zofia Kawczyńska-Butrym Korekta: Małgorzata Pośnik Copyright by Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, Warszawa 2013 ISBN Wydanie I Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Warszawa, Aleje Jerozolimskie 65/79, Tel.: , Faks: Kopiowanie i rozpowszechnianie może być dokonane z podaniem źródła. Publikacja jest dystrybuowana bezpłatnie. Skład:

4 3 Spis treści Wprowadzenie... 6 Rozdział I Diagnoza problemu społecznego... 8 Rodziny niepełne: definiowanie zjawiska, przyczyny i konsekwencje niepełności rodziny... 8 Definicje niepełności rodziny... 9 Przyczyny niepełnego rodzicielstwa... 9 Konsekwencje niepełnego rodzicielstwa Rodzina (niepełna) korzystająca z pomocy społecznej w trosce o polityczną poprawność czy o profesjonalne zasady? Rodziny niepełne: problem społeczny, problem dla społeczności lokalnej oraz problem ze względu na społeczność lokalną? Ustalenia terminologiczne: kwestia społeczna, problem społeczny, potrzeby społeczne Rodziny niepełne: od kwestii społecznej do problemu społecznego i od problemu społecznego do kwestii społecznej Diagnozowanie problemu rodzin niepełnych w społeczności lokalnej. Podstawowe pojęcia tworzące ramy diagnozy problemu społecznego Rola służb społecznych w diagnozowaniu problemów rodzin niepełnych Czym jest diagnoza? Jak przeprowadzić diagnozę wskazówki Rozdział II Charakterystyka społeczno-demograficzna rodzin niepełnych Podstawowe dane społeczno-demograficzne o rodzinach niepełnych w Polsce Cechy demograficzne i społeczne rodzin niepełnych Warunki mieszkaniowe Praca, ubóstwo i wsparcie rodzin niepełnych w programach opartych na kryterium dochodowym w świetle statystyki publicznej Aktywność na rynku pracy, dochody z pracy Ubóstwo rodzin niepełnych Rodziny niepełne jako świadczeniobiorcy systemów wsparcia dla niezamożnych i ubogich rodzin Uzależnienie od świadczeń społecznych (w systemach pozaubezpieczeniowych) Zróżnicowanie kategorii samotni rodzice z dziećmi Samotne matki z wyboru Samotne macierzyństwo z przypadku Nieposzukiwane samotne macierzyństwo Nie całkiem samotne macierzyństwo... 44

5 4 Rodziny niepełne jako klienci pomocy społecznej. Co wynika ze statystyk i jak je interpretować? Rozdział III Instytucje publiczne oraz organizacje pozarządowe świadczące pomoc rodzinom niepełnym w kierunku skutecznej współpracy międzyinstytucjonalnej i międzysektorowej Znaczenie instytucji i organizacji społecznej Wsparcie społeczne Zespoły ról Znaczenie sieci wsparcia i zespołów ról w pracy socjalnej z rodziną (niepełną) Instytucje świeckie i kościelne wspierające rodziny niepełne węzły w tworzonej instytucjonalnej sieci wsparcia społecznego Funkcje organizacji pozarządowych świeckich i kościelnych w lokalnych sieciach wsparcia dla rodzin (niepełnych) Rozdział IV Podstawy prawne udzielania pomoc rodzinom niepełnym przez publiczną pomoc społeczną...69 Polityka społeczna polityka rodzinna pomoc społeczna: działania systemowo powiązane Polityka rodzinna nowe wyzwania, nowe cele w XXI wieku Rodzina niepełna jako podmiot ochrony i jako świadczeniobiorca systemów wsparcia Rodzina niepełna adresat systemu wsparcia rodzin w potrzebie Zastąpić nieobecnego rodzica: między solidarnością społeczną a solidarnością rodzinną Rozdział V Wskazania do działań, rekomendacje zmian. Innowacje czy przykłady dobrych praktyk w pomocy rodzinie (niepełnej)? Wskazania do działań kiedy innowacja staje się dobrą praktyką? Przykłady dobrych praktyk Metoda grupowa w pracy socjalnej z rodziną (niepełną) Asystent rodziny (niepełnej) Program Mój dom Inicjatywa Tato.Net Mediacje rodzinne W kierunku dobrej praktyki Rozdział VI Wyzwania stojące przed systemem pomocy społecznej w odniesieniu do rodzin niepełnych Rekonstrukcja państwa opiekuńczego: aktywizowanie rodziców i odpowiedzialność dorosłych za los rodziny...105

6 Aktywna polityka społeczna: praca i opieka jako zadania samotnego rodzica integranta Różnorodność barier w rozwoju praktyki pracy socjalnej z rodziną (niepełną) w Polsce Rekomendacje dla praktyki i praktyków Wykaz organizacji pozarządowych działających na rzecz rodzin niepełnych w Polsce Bibliografia

7 6 Wprowadzenie Oddajemy do rąk Czytelnika książkę dotyczącą rodzin niepełnych. Samotni rodzice z dziećmi stanowili w 2002 r. (wyniki NSP) jedną piątą rodzin z dziećmi na wychowaniu w Polsce. Demografowie prognozują, że ze względu na kształtowanie się nowego reżimu rozwoju ludności, zwiększy się liczba gospodarstw domowych tworzonych przez jednego dorosłego i jego dzieci. Wskazuje się na takie czynniki powodujące niepełność rodziny, jak: wzrost liczby urodzeń pozamałżeńskich, wzrost liczby rozwodów, migracje, które nierzadko osłabiają więzi i przyczyniają się do rozpadu rodziny. Nadal występuje nadumieralność mężczyzn w średnich i starszych kategoriach wiekowych, co przyczynia się do wzrostu liczby gospodarstw domowych wdów z dziećmi. Samotne rodzicielstwo będzie zatem coraz częstszym doświadczeniem dorosłych i ich dzieci. Oznacza to, że zarówno beneficjenci programów pomocowych, jak i sami pomagający profesjonaliści mogą coraz liczniej reprezentować ten typ rodzin. Samotna matka w potrzebie może prosić o wsparcie urzędniczkę czy pracownicę socjalną, która również wychowuje dzieci bez ojca. Wspólność przeżyć, emocji matek, dźwigających obowiązki dwojga rodziców, może je łączyć, ale też sposób interpretowania roli samotnej matki i definiowania sytuacji dzielić, a nawet konfliktować. Obiektywizm i dystans przypisany sferze profesjonalnej zostanie poddany próbie. Celnie ujęła to badaczka i teoretyk upośledzenia, a jednocześnie matka dziecka z zespołem Downa, pisząc o ojcach w takich rodzinach jak jej Rozmawialiśmy o sprawach, które dotyczą i ich, i mnie. [ ] Fakt, że mam 20-letniego syna z zespołem Downa był cały czas mocnym argumentem przemawiającym za tym, że rola ulubionego przez naukowe dyskursy >>bezstronnego obserwatora<< jest dla mnie bezpowrotnie utracona 1. Podkreślamy ten fakt, ponieważ uznajemy jego ważność w sensie statystycznym, tzn. ze względu na skalę samotnego rodzicielstwa. Uznajemy też jego istotność w działaniach profesjonalnych, co nie oznacza, że nie będą one zgodne ze sztuką, metodami, technikami stosowanymi w określonych przypadkach, jednak dobór narzędzi będzie wynikał ze specyfiki definiowania problemu ze względu na znaczenie, które mu przypiszemy. Nadanie sensu jednostkowemu przeżyciu i skategoryzowanie go jako obiektywnej trudności pewnej klasy, pewnego typu, uruchamia określone czynności zawodowe profesjonalistów. Nasze opracowanie nie jest zbiorem opowieści samotnych rodziców o sobie, nie jest też opowieścią o światach przeżywanych przez głowy rodzin niepełnych. Stanowi próbę spojrzenia z poziomu makro i mezo. Koncentrujemy się na polskim systemie wsparcia rodzin niepełnych i próbujemy wskazać generowane przez ten system rozwiązania, ale też dylematy, które wynikają z przyjętych idei i uregulowań. Próbujemy pomóc profesjonalistom zrozumieć definiowanie rodzin niepełnych jako problemowych, ich ulokowanie 1 E. Zakrzewska-Manterys, Lista obecności. Rozmowy z ojcami osób z zespołem Downa, Stowarzyszenie Rodzin i Opiekunów Osób z Zespołem Downa Bardziej Kochani, Warszawa 2011, s. 5.

8 jako podmiotów ochrony prawnej i świadczeniobiorców w systemie wsparcia, wskazać na standardowe i niestandardowe inicjatywy wobec nich podejmowane przez publiczne oraz pozarządowe instytucje. W tym ujęciu, z czego zdajemy sobie sprawę, rodziny niepełne są podmiotem, wobec którego się działa, nie zaś podmiotem działającym. Ten ostatni aspekt tylko sygnalizujemy, ale jest on konieczny dla zrozumienia efektów pracy pomocowej przekształcamy rzeczywistość na tyle, na ile ludzie pozwolą ją zmienić, a strategie jednostek mogą być odmienne od uznanych przez nas za najlepsze dla nich. Wspólne doświadczenie pracy nad tą książką uzmysłowiło nam również specyficzną odrębność tej kategorii rodzin, wynikającą z widoczności ich w aktach prawnych, ale i obecności w cieniu rodzin wieloproblemowych, korzystających z pomocy społecznej. Czy za pośrednictwem pracy socjalnej powinno się wydobywać rodziny niepełne z tego cienia, tworząc z nich osobne grupy świadczeniobiorców, nie tyle na użytek statystyk, co pomocowych programów? Nie jesteśmy przekonane, że takie rozwiązanie, bez starannego zbadania sytuacji tych rodzin, ich gotowości do zmiany, jest właściwe. Nie jesteśmy również zwolenniczkami odgórnego rozwiązania tej kwestii, a zważywszy na możliwe nieplanowane konsekwencje odgórnych rozwiązań, uczciwie informujemy Czytelników, że naszym zdaniem nie należałoby tego czynić. Co nie oznacza, że sprawy pomocy rodzinom niepełnym mamy pozostawić swojemu biegowi. Publikacja ta powstała jako opracowanie zarówno praktyczne (typu know how), jak i teoretyczne pobudzające do refleksji. Traktujemy naszych Czytelników jako osoby o wyjątkowej wrażliwości, wnikliwe i dociekliwe, które nie tylko chcą technokratycznie rozwiązać dany problem, ale i poddać osądowi własne działanie, konstrukcje działań w miejscu swojego zatrudnienia oraz w systemie pomocowym. Zawdzięczamy swoje człowieczeństwo nie tyle wierności jakiejś niezmiennej, trwałej >>istocie<<, ile zdolności do nadążania za zmiennością znaczeń i sensów 2. Natomiast praktyczny wymiar odnajdzie Czytelnik w przywoływanych danych liczbowych, przepisach ustaw, schematach działań do zaadoptowania w codziennej pracy oraz w zestawieniu przydatnych adresów instytucji czy linków. Zwłaszcza użyteczność tych ostatnich jest względna instytucje powstają i upadają, reorganizują się i swoje działania. Mamy nadzieję, że to, co pozostanie, to wielka skłonność do zadawania pytań dlaczego to tak robię? i dlaczego tak mam to zrobić?. Mariola Racław Dobroniega Trawkowska 7 2 E. Zakrzewska-Manterys, Życiowe tsunami: obligatoryjność refleksyjności, Societas/Communitas, 2006, nr 1, s. 259.

9 8 Dobroniega Trawkowska, Mariola Racław Rozdział I Diagnoza problemu społecznego Rodziny niepełne: definiowanie zjawiska, przyczyny i konsekwencje niepełności rodziny Niepełne rodzicielstwo nie jest zjawiskiem nowym w historii społeczeństw. Tego typu rodziny występowały zawsze, a społeczne organizacje wypracowywały sposoby ich wspierania: od instytucji rekonstrukcji rodzin (powtórne małżeństwa) po publiczne wsparcie ze środków gromadzonych przez wspólnotę. Choć fakt wychowywania dziecka przez tylko jednego z rodziców ma charakter uniwersalny (czas i miejsce nie grają tu roli), to współcześnie, zwłaszcza w Europie Północnej i Zachodniej, samotne rodzicielstwo (szczególnie samotne macierzyństwo) łączy się z kompleksową zmianą reżimu reprodukcji ludności, określaną jako drugie przejście demograficzne 3. Drugie przejście demograficzne, datowane od lat 60. XX w., dotyczy zmian sposobów formowania rodziny wzorów wchodzenia w relacje małżeńskie/ partnerskie oraz wzorów płodności. Zwłaszcza zachowania dotyczące tworzenia par (krótkotrwałość, zmienność związków) uznano za rewolucyjne i odbiegające od zakładanych wcześniej w uznanej jako obowiązująca teorii przejścia demograficznego. Zwraca się uwagę, że niepełność rodziny oraz upowszechnienie tego zjawiska należy do zmian nieoczekiwanych, wynikających w znacznej części z wolicjonalnych decyzji jednostek (rozwód, aktywność seksualna przed i pozamałżeńska), a w mniejszej części jest determinowana czynnikami niezależnymi, tj. śmierć partnera (spadek ogólnej liczby zgonów, wydłużenie przeciętnego trwania życia minimalizują ryzyko wdowieństwa). 3 Por. M. Okólski, Demograficzno-instytucjonalne antynomie współczesności, [w:] J. Reykowski, T. Bielicki (red.), Dylematy współczesnej cywilizacji a natura człowieka, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997; W. Warzywoda- Kruszyńska, J. Krzyszkowski, Przemiany składu rodziny oraz wzorców dzietności i zatrudnienia w Polsce na tle Unii Europejskiej, [w:] Z. Tyszka (red.), Współczesne rodziny polskie ich stan i kierunek przemian, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2001.

10 Wspomniane przeobrażenia zaskoczyły badaczy swoją intensywnością, zwłaszcza w porównaniu do wcześniejszych praktyk zakładania rodziny, obserwowanych w rozwiniętych krajach Europy do końca lat 50. XX wieku. Również w Polsce, jak pokazują porównania danych kolejnych NSP, liczba rodzin niepełnych i ich udział w ogólnej strukturze rodzinnych gospodarstw domowych rośnie 4. Bez względu na to, czy te wyniki będziemy interpretować w paradygmacie teorii drugiego przejścia demograficznego (jako konsekwencje kształtowania nowego reżimu), czy nie (jako wynik gwałtownych zmian warunków bytowych rodzin), niepodważalny jest fakt, że samotne rodzicielstwo i wychowanie przez jednego rodzica jest coraz częstszym doświadczeniem dorosłych i dzieci. Definicje niepełności rodziny W literaturze przedmiotu specyfika niepełności rodziny podnoszona jest w odniesieniu do nieobecności dorosłego, wywołującej konieczność przedefiniowania ról pozostałych członków rodziny, zmodyfikowania funkcji pełnionych przez grupę rodzinną, organizacji życia rodzinnego oraz pozarodzinnego. Rodziny niepełne określa się najczęściej w odniesieniu do ogólnych definicji rodziny, szczególnie do tzw. rodziny małej. Przykładowo, precyzuje się je jako co najmniej dwupokoleniowe niepełne struktury rodzinne (o charakterze biologicznym, biologiczno-prawnym lub prawnym w przypadku adopcji) 5. Cechuje je długotrwała lub trwała deformacja struktury partnerskiej i pokoleniowej, generująca osamotnienie rodzica w podejmowaniu decyzji życiowych dotyczących członków rodziny i prowadzenia gospodarstwa domowego oraz wymóg wyłącznej (lub zwiększonej) odpowiedzialności za los dzieci. Podobnie A. Kwak wskazuje na cechy struktury rodzin niepełnych przez ukazanie braków i trudności 6, tj.: przebywanie jednego dorosłego poza rodziną (nie żyje, mieszka oddzielnie), wspólne dla wszystkich, członków rodziny doświadczenie przerwania pierwotnych więzów, łączących je z nieobecnym rodzicem, (przeważnie) samodzielne prowadzenie gospodarstwa domowego przez jednego rodzica, możliwe uczestnictwo dzieci w więcej niż jedna rodzina (w wypadku powtórnych małżeństw rodziców). Przyczyny niepełnego rodzicielstwa Kategorię rodzin niepełnych różnicuje zarówno przyczyna powstania samotnego rodzicielstwa, jak i czas trwania tego stanu. Powód i długość nieobecności jednego z rodziców wpły- 9 4 Szczegółowe dane statystyczne dotyczące subpopulacji rodzin niepełnych w Polsce znajdzie Czytelnik w rozdziale II. 5 M. Trawińska, Rodziny niepełne i wielodzietne, CRSS, Warszawa 1996, s A. Kwak, Rodzina i jej przemiany, ISNS UW, Warszawa 2004.

11 10 wają na sytuacją życiową i prawną rodziny. Łącząc te dwie zmienne oraz kolejną: płeć głowy gospodarstwa domowego, wyróżnia się najczęściej kilka typów rodzin niepełnych 7, które przedstawiono na schemacie poniżej. Schemat 1. Typologia niepełnego rodzicielstwa z uwzględnieniem przyczyn, czasu nieobecności rodzica oraz płci głowy gospodarstwa domowego Samotna matka z dziećmi ze względu na płeć Samotny ojciec z dziećmi Rodziny osierocone na skutek śmierci rodzica Rodziny rozbite na skutek rozwodu, separacji, porzucenia rodziny niepełne ze względu na czas trwania niepełności długotrwała Rodziny niepełne biologicznie (panny, kawalerowie z dzieckiem) Pobyt rodzica w zakładzie karnym czasowa Dłuższy pobyt rodzica za granicą Dłuższe leczenie (szpital, sanatorium) Charakter pracy (nauka) Źródło: Opracowanie własne (MR) na podstawie literatury (por. przypis 6). Zaprezentowany schemat ma charakter ogólny, pozwala sklasyfikować rodzinę ze względu na występowanie określonych cech jej struktury i specyfikę sytuacji życiowej. W ramach tak utworzonych podgrup mamy do czynienia z niejednorodnością kategorii rodzin im przyporządkowanych, np. nie uwzględniono w nim liczebności rodziny (rodziny małodzietne, 7 Schemat opracowany na podstawie B. Kołaczek, Rodziny niepełne, [w:] S. Golinowska (red.), Rodziny w Polsce: ewolucja, zróżnicowanie, okres, transformacji, IPiSS, Warszawa 1995, s ; J.J. Auleytner, D. Blaszczyk, Problemy wychowawcze w rodzinach niepełnych, [w:] A. Kurzynowski (red.), Rodzina w okresie transformacji systemowej, WSP TWP, Warszawa 1995, s

12 wielodzietne), kwestii zdrowotnych (przewlekła choroba, niepełnosprawność, upośledzenie dorosłych i dzieci), miejsca zamieszkania (duże miasto, miasteczko, wieś). Stąd pierwsze zaszeregowania nie stanowią miarodajnej diagnozy sytuacji rodzinnej (ze szczególnym uwzględnieniem problemów dziecka). Konsekwencje niepełnego rodzicielstwa W rozważaniach dotyczących niepełności rodziny uwypukla się konsekwencje jej organizacji dla poszczególnych członków dorosłego i dzieci. Jakkolwiek Polacy (Polski Generalny Sondaż Społeczny z 2002 roku) w znacznym odsetku (60%), najwyższym w Europie, zgodzili się ze stwierdzeniem, że samotny rodzic może wychować dzieci tak samo dobrze, jak oboje rodziców 8, to teoretycy i praktycy punktują szereg utrudnień związanych z procesem socjalizacji dziecka (dzieci) w rodzinach niepełnych. Bez względu na przyczynę, nieobecność dorosłego rozpatrywana jest jako zakłócenie procesu wychowawczego. Wskazuje się na utratę przez dziecko wzoru roli jednego z rodziców, co przekłada się na przyszłe trudności w budowaniu prawidłowych relacji z partnerem i własnym dzieckiem 9. Podkreśla się traumatyzujące doświadczenia sytuacji przedrozwodowej i porozwodowej dla rozwoju dzieci, a także okresu żałoby w wypadku zgonu jednego rodzica. Dzieci mogą zarówno przyjmować postawy bierności i wycofania, uzależniać rodzica, z którym zamieszkują, jak i agresji, buntu. Często bywają (zwłaszcza te starsze) przeciążone obowiązkami rodzinnymi 10. Również czasowa nieobecność rodzica stwarzać może podobne perturbacje. Interesujące są zwłaszcza ustalenia dotyczące migracji zarobkowych matek, pozostawiających dzieci pod opieką męża, partnera i (lub) krewnych w kraju swojego zamieszkania. Wskazuje się na przyjęcie stylu wychowania na odległość przez telefon, Internet, kiedy zachowane pozostają kontakty i podtrzymywana więź, ale nie ma bezpośredniej styczności z osobą najbliższą dziecku. Wówczas duże znaczenie ma sieć krewniacza i sąsiedzka zaangażowana w proces wychowawczy. W wypadku osamotnienia dziecka przywoływane wyniki badań (doświadczenia międzynarodowe) wskazują na pojawienie się problemów szkolnych i wychowawczych u dzieci migrujących matek 11. W wypadku dorosłych opiekunów w rodzinach niepełnych przywołuje się często problem przeciążenia rolami, w tym obowiązkami domowymi. A. Olech i T. Kaźmierczak analizowa- 8 Dzieci się liczą. Informacje o stanie zagrożenia bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce, Dziecko Krzywdzone, 2011, nr 3, s. 86. Na marginesie rozważań: powyższy wynik można interpretować (jest to tylko teza) jako wskaźnik nie tylko akceptacji samotnego rodzicielstwa, lecz także pośrednio prawdopodobnie braku kojarzenia niepełności rodziny z zachowaniami uznawanymi za wykraczające poza przyjęty zestaw norm społecznych (np. niepełność rodziny jako zjawisko przypisane underclass i kojarzone z zasiłkobiorcami pomocy społecznej). 9 Ibidem. 10 Por. szczegółowe analizy problemów wychowawczych w zależności od powodu powstawania niepełności [w:] J. Auleytner, D. Blaszczyk, Problemy wychowawcze w rodzinach niepełnych, op. cit. 11 Por. S. Urbańska, Transnarodowość jako perspektywa ujęcia macierzyństwa w warunkach migracji, [w:] K. Slany (red.), Migracje kobiet. Perspektywa wielowymiarowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków

13 12 li możliwości zaspokojenia potrzeb w rodzinach samotnych matek (rozważania te można przenieść na ogół rodzin niepełnych) w porównaniu do rodzin pełnych (kontekst struktury rodziny), znajdujących się w różnych sytuacjach życiowych (od rodzin sprawnie funkcjonujących po rodziny zmarginalizowane kulturowo). Wskazali, że w wypadku rodzin niepełnych występują zwiększone problemy w porównaniu do rodzin pełnych w sytuacji występowania nawet niewielkich trudności finansowych (wówczas pojawiają się niezaspokojone potrzeby opieki, wychowania, z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego) oraz u rodzin ubogich (deprywacja potrzeb ekonomicznych, opieki, swobody, samorealizacji, kulturalnych, wychowania). Wyróżnione przez badaczy pozostałe sytuacje życiowe, tj. względnie sprawne funkcjonowanie z zaznaczeniem problematycznego zaspokojenia tzw. potrzeb rodzinnych w wypadku samotnych rodziców oraz marginalizacja kulturowa, upodabniają problemy i możliwości ich przeciwdziałania u porównywanych typów rodzin. Wówczas sytuacja rodzin samotnych matek i rodzin pełnych nie odbiegały od siebie: albo gospodarstwa domowe funkcjonowały prawidłowo i samodzielnie, albo ich członkowie byli wykluczeni z dostępu do podstawowych instytucji życia społecznego. Z ustaleń przywołanych badaczy wynika koniczność monitoringu sytuacji życiowej rodzin niepełnych, gdyż nawet nieznaczne pogorszenie warunków bytowych może oznaczać zwiększony stopień deprywacji potrzeb członków tego typu rodziny. Głowy gospodarstw domowych tworzących rodziny niepełne mogą napotykać i napotykają wiele trudności w wejściu oraz utrzymaniu się na rynku pracy ze względu na problemy zapewnienia opieki nad dzieckiem, przeciążenie obowiązkami i niską dyspozycyjność czy cechy demograficzno-społeczne (np. feminizacja rodzin niepełnych, wykształcenie). To utrudnia ich aktywizację zawodową. Dojście kolejnych problemów: kłopotów zdrowotnych, niepełnosprawności członka rodziny lub przejściowych czy długookresowych trudności z wychowaniem dzieci naraża te rodziny na dysfunkcje w większym stopniu niż w wypadku rodzin pełnych oraz generuje potrzebę działań osłonowych. Zakładamy jednak, że znaczna część samotnych rodziców chciałaby mieć pracę i wystarczające zarobki na utrzymanie swojego gospodarstwa; że większość korzystająca z publicznych zasobów odgrywa rolę integranta. Integranci to osoby spełniające wymagania stawiane klientom w programach pomocowych i integracyjnych, rokujące nadzieję na usamodzielnienie oraz aktywizację np. na rynku pracy. Innymi słowy, przez >>strażników socjalnego porządku<< zostali zakwalifikowani jako adekwatni do logiki i reguł kreowania aktywności 12. Jednak zbiorowość rodzin niepełnych en masse z racji struktury będzie o wiele częściej niż rodziny pełne korzystała z systemu zabezpieczenia społecznego, gdyż w zastępowaniu nieobecnego rodzica 13 sa- 12 A. Karwacki, Aktywizacja Rzeczpospolitej obcych o współczesnych podziałach, włączeniu i wyłączeniu, [w:] A. Karwacki, H. Kaszyński (red.), Polityka aktywizacji w Polsce, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008, s Zastępowanie nieobecnego rodzica jest metaforą odnoszącą się do kompensacyjnej funkcji systemu zabezpieczenia społecznego w sytuacji niepełności rodziny. Metafora ta pod postacią pytania badawczego ( W jakim stopniu pomoc ze strony państwa polegać ma na zastępowaniu ojca nieobecnego w rodzinie? ) znalazła swoje zastosowanie w badaniach dotyczących samotnego macierzyństwa, kierowanych przez M. Rymszę,

14 motni rodzice nierzadko potrzebują pomocniczego i długookresowego wsparcia w prawidłowym funkcjonowaniu gospodarstwa, nawet przy integranckiej postawie głowy domu. Rodziny niepełne z racji swojej wewnętrznej organizacji narażone są na zwiększone trudności funkcjonowania. Problemy dorosłych i dzieci mogą się kumulować, a przeciążenie jednego opiekuna może zwiększać skalę odczuwanych deprywacji. 13 Nie oznacza to, że nie jest możliwe prawidłowe i samodzielne funkcjonowanie rodzin niepełnych, niewątpliwie jednak oparcie społeczne jest tu kluczowe dla ułatwienia prowadzenia gospodarstwa domowego przez jednego z rodziców. Podkreślić również należy długofalowe konsekwencje powstania niepełności rodziny, rozważane w kontekście relacji międzypokoleniowych, np. transferów pomiędzy generacjami. Przykładowo, P. Szukalski wskazuje, że sytuacja rozwodu szczególnie zubaża dzieci nie tylko w teraźniejszości, lecz także w przyszłości ze względu na możliwe transfery czasu, pieniędzy i usług. Również rodzic, który już nie mieszka ze swoimi dziećmi, będzie otrzymywał od zstępnego pomoc o niższej wartości i na mniejszą skalę niż ten, który stale opiekuje się potomstwem 14. Dorosłe dzieci pomagają jedynie tym osobom, którym przypisują status krewnego. Pomagają zatem głównie rodzicowi, który je wychował oraz babci i dziadkowi z jego strony koncentrując się na matrylinearnej linii rodziny, zdecydowana większość opiekunów sądownie ustalonych to kobiety 15. Autor podkreśla, że zakłócenie w wolumenie transferów materialnych oraz czasu jest jednym z czynników znacząco upośledzających start dzieci. Ale i przyszłe asynchronie (koncentracja usług i wsparcia na jednej stronie krewniaczej) powodują perturbacje w rodzinach, środowiskach i szkody na poziomie jednostek. Rodzina (niepełna) korzystająca z pomocy społecznej w trosce o polityczną poprawność czy o profesjonalne zasady? Jak poprawnie określić, nazwać taką rodzinę, która będąc niepełną, ma trudności w wywiązywaniu się z nałożonych na nią przez społeczeństwo funkcji i żyje w sposób społecznie nieakceptowany, przynajmniej dla jakiejś części społeczeństwa? Czy odpowiednim pojęciem jest szeroko stosowane przez służby społeczne określenie rodzina dysfunkcyjna? Kiedy funkcje nie są realizowane w sposób wystarczający, można mówić o dysfunkcjonalności rodziny 16 stwierdzili K. W. Frieske i P. Poławski. Autorzy wskazują na dwa rodzaje dysfunkcjonalności wewnętrzną i zewnętrzną, które nie muszą występować jednocześnie. W literaturze podkreślana jest istotna rola funkcji ekonomicznej rodziny. Przyjmuje się, że jej zaniedbanie prowadzi do degradacji w obrębie pozostałych funkcji. Ale dysfunkcjonalność rodziny wiąże się z całym szeregiem negatywnych zjawisk, takich jak: występowanie uzależw których uczestniczyła jedna z autorek podręcznika (MR). Por. M. Rymsza, Samotne macierzyństwo i polityka społeczna, ISP, Warszawa P. Szukalski, Rozwód a przepływy międzypokoleniowe materialnych dóbr i usług, Problemy Rodziny, 2000, nr Ibidem, s K. Frieske, P. Poławski, Opieka i kontrola, Wydawnictwo Interart, Warszawa 1996, s. 150.

15 14 nień (od alkoholu, narkotyków), przemoc, nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży, ubóstwo, bezrobocie, przestępczość i demoralizacja dzieci i młodzieży i inne problemy, które ograniczają zdolność systemu rodzinnego do adaptacji oraz do rozwoju w kierunku społecznie pożądanym. Zjawiska te podlegają ocenie różnych środowisk zawodowych, różnych służb społecznych. Pomagając i wspierając rodziny, przedstawiciele tych służb powinni używać wspólnych terminów, bardziej jednoznacznych, precyzyjnych pojęć. A w przypadku rodzin klientów służb nie jest to proste zadanie. Nieślubne matki 17 w tej dyskusji są dla nas punktem wyjścia. W nieodległej przecież przeszłości, sytuacja całej rodziny (nieślubnych dzieci i innych członków rodziny matki) została określona przez zmienioną pozycję kobiety w systemie stosunków społecznych, zdeterminowaną faktem urodzenia (nieślubnego) dziecka. Czym jest zatem współcześnie zdeterminowany sposób określania i definiowania sytuacji takiej kobiety i szerzej, rodziny (niepełnej)? Jednym z ważniejszych, a może w praktyce socjalnej jednym z najważniejszych czynników jest, w naszej ocenie, dążenie przedstawicieli służb społecznych do szeroko rozumianej poprawności. Dzięki temu dążeniu, wśród wykorzystywanych w pracy służb określeń rodzin korzystających z publicznego wsparcia, pojawiły się następujące: Rodziny specjalnej troski 18, na określenie szerokiej gamy rodzin korzystających z pomocy społecznej, wobec których podejmowane są (w ramach pomocy społecznej) działania interwencyjno-ratownicze. Rodziną specjalnej troski może być zatem rodzina problemowa lub wieloproblemowa. Jak zauważa K. Wódz, Rodziny problemowe stają się dysfunkcjonalnymi w sensie społecznym wówczas, jeśli występujące w nich zjawiska dysfunkcjonalne prowadzą do deprywacji podstawowych potrzeb ich członków, zwłaszcza dzieci, osób wymagających opieki, niezdolnych do samodzielnej egzystencji 19. Rodziny wieloproblemowe zostały zdefiniowane jako te spośród rodzin szczególnej troski, w których dochodzi do nakładania się trudności materialnych, upośledzenia kulturalnego, patologii biopsychicznej i społecznej 20. Rodziny wieloproblemowe charakteryzuje: niewydolność w realizacji licznych funkcji społecznych, prowadząca do deprywacji potrzeb osób zależnych, negatywny stereotyp rodziny z tzw. marginesu społecznego rozpowszechniony w środowisku lokalnym (i wśród zawodowych pomagaczy ), ograniczone umiejętności korzystania ze wsparcia. Te właśnie rodziny są głównymi klientami pomocy społecznej. Nazywając je rodzinami wykluczonymi podkreśla się brak możliwości uczestniczenia w życiu społecznym, a co najistotniejsze, brak umiejętności pełnienia ról społecznych i zagrożenie dziedziczeniem statusu osoby wykluczonej w następnych pokoleniach. 17 Przywołała je, opisując kwestię kobiecą, M. Racław. 18 K. Wódz, Praca socjalna w środowisku zamieszkania, BPS, Wydawnictwo Śląsk 1998, s Ibidem, s Ibidem, s. 168.

16 Rodziny uzależnione od pomocy społecznej, rodziny roszczeniowe, to korzystające z pomocy osób i instytucji rodziny, które nie są w stanie samodzielnie radzić sobie z życiem codziennym w akceptowany społecznie sposób. Inna grupa osób i rodzin korzystających z pomocy, jest zaradna w specyficzny sposób: oczekiwaniom kierowanym do państwa i jego instytucji towarzyszy umiejętność ogrywania systemu, wykorzystywania jego luk prawnych, organizacyjnych. Pracownicy socjalni podkreślają wzrost liczby rodzin uzależnionych od pomocy społecznej, które przejawiają niechęć i brak akceptacji dla podejmowania aktywności na jakimkolwiek polu oraz gotowość do obniżenia potrzeb własnych do najniższego poziomu. Rodziny patologiczne to najczęściej używane w żargonie zawodowym określenie, stosowane do opisu rodzin, w których nawarstwiły się różnorodne trudności i w których dzieci są przez rodziców socjalizowane do norm nieakceptowanych społecznie. Język poprawnościowy jest aktywizowany w publicznym dyskursie (np. propagowane przez Z. W. Stelmaszuk określenie rodziny w potrzebie ), a w szczególności w miejscach publicznych, podczas oficjalnych wystąpień. Natomiast żargon zawodowy stosowany jest powszechnie w mniej sformalizowanych sytuacjach 21. Tymczasem w kręgach szeroko rozumianej opinii społecznej skrystalizowało się i trwa niepoprawne stanowisko względem rodzin korzystających ze wsparcia. Rodziny te ukazuje się w sposób stereotypowy, jest to jednakże stereotyp negatywny, który przy okazji obciąża instytucję pomocy społecznej i służby społeczne. Jego wyrazem są przekonania, że pomoc społeczna zawsze uzależnia i rozleniwia, daje tylko pijakom i nierobom. Stereotypowe przekonania tworzą wypaczony i negatywny wizerunek pomocy społecznej jako instytucji nieudolnej, wyrzucającej pieniądze >>w błoto<<, zajmującej się rozdawnictwem, działającej nieskutecznie, a nawet przeciwskutecznie. Negatywny obraz nieporadnej i nieczułej na ludzkie problemy pomocy społecznej wzmacniają media, które nie przedstawiają jej w sposób obiektywny i rzetelny. Klimat towarzyszący działaniom pomocy społecznej można określić jako niesprzyjający aktywizacji i usamodzielnieniu rodzin korzystających ze świadczeń. Obraz rodzin niezaradnych z własnej woli i winy, uparcie przywiązanych do >>nienormalnych<< wzorów funkcjonowania, jest bardzo wygodny dla wielu grup: dla decydentów i władz lokalnych, które postrzegając te rodziny jako tak bardzo odmienne, że >>niczego z nimi już zrobić się nie da<<, mogą usprawiedliwiać brak własnej aktywności na polu rozwiązywania problemów społecznych, przywołując negatywny obraz beneficjentów systemu, którzy nie garną się do poprawy własnej sytuacji. Obraz ten jest także dogodny dla tej części (grupy) pracowników służb społecznych, którzy nie widząc woli dokonania zmian po stronie rodziny, z >>czystym sumieniem<< robią swoje i oddalają problem Wielu pracowników socjalnych nie widzi niestosowności w posługiwaniu się określeniami: rodzina patologiczna i patologia społeczna, gdyż uważają, że one dobrze oddają istniejący stan rzeczy. 22 D. Trawkowska, Swoi czy obcy? Praca socjalna i pracownicy socjalni wobec problemów reintegracji rodzin [w:] A. Karwacki, H. Kaszyński (red.), Polityka aktywizacji w Polsce, Toruń 2008, s. 167.

17 16 Ten rodzaj konfrontacyjnej sytuacji, jaki się wytworzył wewnątrz służb społecznych (napięcie między poprawnością dyskursu publicznego rodzina w potrzebie, a własnym przekonaniem i definiowaniem cech sytuacji rodziny w zgodzie z nim rodzina patologiczna ) oraz między służbami, a opinią publiczną (a przynajmniej głośną jej częścią), jest kontekstem dla oglądu innowacji i dobrych praktyk na rzecz rodzin niepełnych, które prezentujemy w końcowych rozdziałach opracowania. Pragniemy podkreślić obecność stygmatyzującego dla rodzin niepełnych sytuowania tej kategorii jako reprezentatywnej dla problemu bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego w ustawie o pomocy społecznej 23 oraz brak wyspecyfikowania tej kategorii rodzin w działaniach podejmowanych w ramach dobrych praktyk. Jest to symptomatyczne rodzina niepełna, którą wyróżniamy jest po prostu rodziną korzystającą z pomocy społecznej, rodziną problemową, dysfunkcyjną, bezradną w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego itd. Zważywszy na fakt starannego eksponowania w statystykach pomocy społecznej np. rodzin doświadczających przemocy (w tym niepełnych) oraz rodzin z bezradnością w sprawach opiekuńczych i prowadzenia gospodarstwa domowego (w tym niepełnych), wydaje się, iż rozbudowana typologia (por. M. Racław, Schemat 1.), ukazująca specyfikę i swoistość kategorii rodzina niepełna dotąd nie funkcjonuje w diagnozowaniu oraz w projektowaniu sieci wsparcia w pracy socjalnej. Rodzina niepełna nie funkcjonuje również jako wyodrębniony podmiot organizowanego lokalnego systemu wsparcia, który jest tworzony z myślą o rodzinie wieloproblemowej, patologicznej 24, dysfunkcyjnej. Wydaje się, iż rodzina niepełna jest kłopotliwym beneficjentem pomocy społecznej, typowym, stereotypizowanym, powszechnym i nieznanym. Rodziny niepełne: problem społeczny, problem dla społeczności lokalnej, problem ze względu na społeczność lokalną? Rodziny niepełne, rozumiane jako określony typ biologicznej rodziny, stanowią kategorię polityki społecznej i jako takie korzystają z powszechnych programów wsparcia na ogólnych zasadach (jak inne typy rodzin). Są beneficjentami polityki rodzinnej, której adresatem jest grupa rodzinna per se, a celem tworzenie warunków prawidłowego jej funkcjonowania, tj. warunków do wypełnienia zadań wobec członków rodziny i wobec społeczeństwa 25. Również przez programy pośrednie polityka społeczna oddziałuje na życie rodzin i warunki ich bytu, stąd uprawienie polityki rodzinnej explicite nie jest konieczne dla wyróżnienia i analizy skali oraz zakresu państwowego interwencjonizmu w życie rodzinne. Rodziny niepełne mogą jednak stać się beneficjentami tzw. programów adresowanych, które są organizowane tylko 23 Takie przypisanie wywołuje protesty samotnych rodziców, którzy zdaniem mediatora i pracownika socjalnego E. Górskiej preferują określenie rodzina z jednym rodzicem (monoparentalna). 24 Pojęcie rodziny patologicznej pojawia się w oficjalnych programach władz lokalnych, np. w lokalnych strategiach rozwiązywania problemów społecznych D. Trawkowska. 25 Por. uwagi zawarte w rozdziale IV niniejszej publikacji.

18 dla nich ze względu na określone wartości, normy lub odczuwane i zaakceptowane jako niezgodne z przyjętymi standardami braki, ten typ rodzin zostanie zakwalifikowany jako wymagający odmiennego czy szczególnego traktowania. Uruchomiona zostanie biurokratyczna machina organizacji profesjonalnej pomocy dla problematyzowanego typu rodziny. W Polsce, co zostanie udokumentowane w kolejnym rozdziale, rodziny niepełne tworzą przede wszystkim samotne kobiety z dziećmi. Na ich przykładzie ukazane zostanie wzajemne powiązanie kategorii pojęciowych: kwestia społeczna, problemy społeczne i potrzeby społeczne z uwzględnieniem różnych wymiarów ich terytorialnego i systemowego oddziaływania (Schemat 2.). Ustalenia terminologiczne: kwestia społeczna, problem społeczny, potrzeby społeczne Spróbujemy uściślić znaczenie przywoływanych pojęć (kwestia społeczna, problem społeczny, potrzeba społeczna), które w rozmaitych naukach są odmiennie interpretowane. Po drugie, wskażemy na ich przydatność dla tworzenie konstrukcji teoretycznych, potrzebnych profesjonalistom (m.in. diagnostom czy planistom) przy programowaniu konkretnych działań w środowisku lokalnym. Zarówno w socjologii, jak i nauce o polityce społecznej, spotkać możemy rozmaite definicje problemów społecznych, ich genezy oraz etapów rozwoju 26. Problem społeczny łączy się z komponentem świadomościowym zdefiniowaniem pewnego zjawiska, faktu jako odstępstwa od przyjętych reguł, standardów, jako zagrożenia dla występujących norm i zasad, jako dolegliwości przez znaczącą grupę osób lub ekspertów Określenie czegoś mianem problemu wymaga pewnej jednomyślności oraz implikuje przekonanie o możliwości przezwyciężenie tego zagrożenia. Konkretne przedsięwzięcia, przede wszystkim działania zbiorowe są podstawowym tego sposobem 28. Z badań 29 wynika, że poszczególne służby społeczne monopolizują określone problemy społeczne jako pole swoich profesjonalnych czynności, a w tym stosowanych definicji zjawisk, technik i metod ich pomiaru oraz oceny, wykorzystywanych metod i narzędzi, a także jako pole własnych identyfikacji indywidualnych i grupowych (tożsamość indywidualna [pracownika], tożsamość kolektywna [pracownicza] 30 ). 26 Por. K. Frysztacki, Socjologia problemów społecznych, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2009; L. Miś, Problemy społeczne. Teoria, metodologia, badania, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Są to niedookreślone terminy. 28 K. Frysztacki, Problemy społeczne, [w:] Encyklopedia socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s Podajemy za: E. Giermanowska, Bezrobocie młodzieży jako problem społeczny, [w:] E. Giermanowska, M. Racław-Markowska (red.), Społeczności lokalne wobec problemu bezrobocia młodzieży, ISP. Warszawa 2003, s Por. uwagi na temat tożsamości indywidualnej oraz kolektywnej pracowników socjalnych D. Trawkowska Portret współczesnego pracownika socjalnego. Studium socjologiczne. BPS Wydawnictwo Śląsk, Katowice 2006, s ; M. Bieńko, Dylematy profesji i roli w refleksyjnym projekcie tożsamości współczesnego pracownika socjalnego na przykładzie pracowników powiatowych centrów pomocy rodzinie, [w:] M. Rymsza (red.), Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012, s

19 18 Zarówno potrzeby społeczne, jak i problemy społeczne, funkcjonują jako obiekt rozważań i badań w różnych dyscyplinach naukowych (psychologia, pedagogika, socjologia, polityka społeczna, praca socjalna) i są w ich granicach definiowane oraz klasyfikowane w różnorodny sposób 31. W polityce społecznej potrzeba identyfikowana jest jako odczuwany przez jednostkę stan braku czegoś, zaś potrzeba społeczna oznacza taką potrzebę, której zaspokojenie wymaga istnienia i działania instytucji społecznych, celem eliminacji wskazanych braków, a ich działanie przynosi przewidywalne efekty 32. Potrzeby społeczne wynikają z biologicznej i społecznej natury człowieka, co oznacza, że ich genezy należy doszukiwać się w systemie przyrodniczym (jedzenie, picie, odzienie, schronienie, ekologia), kulturowym (normy, wartości związane z funkcjonowaniem społeczeństwa i jednostki w społeczeństwie, transmisją jego tradycji itd.), organizacyjnym, służącym do osiągania celów na podstawie wcześniej zidentyfikowanych potrzeb. A. Lisowski, polski badacz potrzeb społecznych, podkreśla dynamikę potrzeb powiązaną ze stopniem społecznej akceptacji istnienia określonych braków i uznania ich za konieczne do zaspokojenia. Ludzie, dostrzegając nowe możliwości wynikające z rozwoju społeczno-gospodarczego, reagują potrzebami i występują z postulatami, aby je zaspokoić. Niektóre z nich stają się podstawą formułowania przez decydentów programów zaspokajania potrzeb. Skuteczność tych programów przesądza o utrwaleniu potrzeb, a przez wywiedzenie z nich norm i standardów o ich replikowaniu. Jednak zarówno postulaty, jak i programy oraz normy i standardy mogą stać się wskaźnikami potrzeb społecznych i ich zbiorowej akceptacji. Potrzeby społeczne i problemy społeczne w nauce o polityce społecznej zostały czytelnie powiązane ze sobą w pojęciu kwestia społeczna. Zdaniem Jana Daneckiego, kwestia społeczna 33 to konkretny i dotkliwy dla życia oraz współdziałania członków danej społeczności problem, który identyfikowany jest w nauce o polityce społecznej przez wskazanie potrzeb, które nie są zaspokajane (czyje potrzeby oraz jakie potrzeby napotykają na blokady utrudniające ich zaspokojenie, jakiego rodzaju i gdzie umiejscowione są owe blokady). Jest to tzw. wąskie ujęcie kwestii społecznej, kiedy stanowi ona szczególną grupę konkretnych i wyodrębnionych problemów społecznych. W takim rozumieniu wskazuje się na społeczno-instytucjonalną genezę kwestii społecznych (wynikają one z zasad i mechanizmów życia zbiorowego, które generują deprywację dużych kategorii jednostek), dotkliwość i skalę odczuwanych niedogodności (duże natężenie dolegliwości w znacznej grupie osób), niemożność rozwiązania tych problemów przez osoby i grupy nimi dotknięte oraz konfliktowy charakter relacji pomiędzy zbiorowością upośledzoną, a pozostałymi segmentami społecznymi 34. W ujęciu sze- 31 Szerzej na temat sposobów definiowania potrzeb społecznych w naukach społecznych por. A. Lisowski, Badanie potrzeb społecznych, BPS, Wydawnictwo Interart, Warszawa A. Lisowski, Potrzeby społeczne i ich diagnozowanie, [w:] A. Kurzynowski (red.), Polityka społeczna, Szkoła Gówna Handlowa Oficyna Wydawnicza, Warszawa Por. J. Danecki, Kwestia społeczna istota źródła, zarys diagnozy, [w:] A. Rajkiewicz, J. Supińska, M. Księżopolski, Polityka społeczna. Materiały do studiowania, Wydawnictwo Interart, Warszawa 1996, s B. Rysz-Kowalczyk, Teoria kwestii i problemów społecznych, [w:] G. Firlit-Fesnak, M. Szylko-Skoczny (red.), Poli-

20 19 rokim, ukształtowanym w XVIII i XIX w., kwestia społeczna odczytywana jest jako sprawa do załatwienia, zadanie o istotnym politycznym znaczeniu, wspólne podłoże wszelkiego zła społecznego, wynikającego z panujących stosunków społeczno-gospodarczych 35. Współcześnie ewolucja interpretowania kwestii społecznej nadała jej znaczenie wiązki problemów społecznych, które (najczęściej) dotykają jakąś zbiorowość (ujęcie podmiotowe). Każda kwestia społeczna czy problemy i potrzeby społeczne oraz ich związki mogą być rozpatrywane na poziomie makro, mezo, mikro systemu społecznego oraz w zasięgu: międzynarodowym, krajowym, lokalnym. Jest to próba historycznego i holistycznego spojrzenia na problemy społeczne, które mogą się kumulować i wzmacniać na poziomie całej zbiorowości, np. narodowej, w postaci kwestii społecznej, a jednocześnie ich aktualizacją i wariancją będzie problem konkretnej rodziny w potrzebie, zamieszkującej określone środowisko lokalne. Ich wzajemne wpływy, powiązania i wzmocnienia ukazuje schemat 2., odnoszący się do problemu samotnego macierzyństwa i jego ulokowania w polityce centralnej, lokalnej oraz w odniesieniu do konkretnego gospodarstwa domowego. Schemat 2. Wzajemne powiązania kwestii, problemów i potrzeb w różnych wymiarach systemu na przykładzie samotnych matek z dziećmi Kwestia kobieca Kwestia dzieci poziom makro (globalny/ krajowy) samotne matki z dziećmi Konkretne problemy społeczne w ujęciu podmiotowym (grupa/kategoria osób) i przedmiotowym (obszar/dolegliwość) Poziom mezo (lokalny) Potrzeby społeczne Środowisko zamieszkania Rodzina samotnej matki z dziećmi Poziom mikro (jednostki) Źródło: Opracowanie własne (MR). Rodziny niepełne: od kwestii społecznej do problemu społecznego i od problemu społecznego do kwestii społecznej Zdefiniowanie sytuacji rodzin samotnych matek jako problemu w ujęciu podmiotowym można (w uproszczeniu) wywieść od dwóch społecznych kwestii: kobiecej i dzieci. Kwestia tyka społeczna. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Ibidem, s. 178.

UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016

UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016 Projekt z dnia 1 października 2012 r. UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016 Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do badań społecznych

ANKIETA do badań społecznych ANKIETA do badań społecznych 1. Jakie problemy społeczne uważa Pan/Pani za najważniejsze na terenie Państwa gminy? (prosimy zaznaczyć maksymalnie 3 odpowiedzi) Ubóstwo, niewydolność materialna rodziny

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2012-2014 Na podstawie art. 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 Załącznik do uchwały Nr XIX/119/12 Rady Gminy Lubawa z dnia 31 października 2012r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 1 Spis treści Wstęp. 3 1. Diagnoza środowiska lokalnego..

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 Imię i nazwisko: dr hab. prof. nadzw. Grzegorz Grzybek Zakład/Katedra: Zakład

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK PRACA SOCJALNA

KIERUNEK PRACA SOCJALNA KIERUNEK PRACA SOCJALNA Pytania na egzamin magisterski na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych II stopnia 1. Podstawowe teorie pracy socjalnej. 06PC-2A_W06: ma poszerzoną wiedzę o człowieku jako o

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ Z ZAKRESU WSPIERANIA RODZINY ZA 2014 ROK

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ Z ZAKRESU WSPIERANIA RODZINY ZA 2014 ROK Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Wągrowcu, 62-100 Wągrowiec, ul. Krótka 4c, tel. fax +48 67 262 08 85, +48 67 262 28 88 www.mopswagrowiec.pl mops.wagrowiec@pro.onet.pl SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XL/376/2014 RADY MIASTA PRUSZCZ GDAŃSKI. z dnia 6 lutego 2014 r.

UCHWAŁA NR XL/376/2014 RADY MIASTA PRUSZCZ GDAŃSKI. z dnia 6 lutego 2014 r. UCHWAŁA NR XL/376/2014 RADY MIASTA PRUSZCZ GDAŃSKI z dnia 6 lutego 2014 r. w sprawie przyjęcia Programu Wspierania Rodziny na lata 2014 2016 dla miasta Pruszcz Gdański. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 1 I. WPROWADZENIE Rodzina stanowi dla dziecka najlepsze

Bardziej szczegółowo

Diagnozowanie problemów społecznych. Stanisław W. Kłopot

Diagnozowanie problemów społecznych. Stanisław W. Kłopot Diagnozowanie problemów społecznych Stanisław W. Kłopot Definicja problemu społecznego R. Maris definiuje problemy społeczne jako ogólne wzory zachowania ludzkiego lub warunków społecznych, które są postrzegane

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r.

Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r. Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r. Powiatowy Program Profilaktyczny w zakresie promowania i wdrożenia prawidłowych metod wychowawczych w stosunku

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt z dnia 11 czerwca 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO. z dnia 28 marca 2013r.

UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO. z dnia 28 marca 2013r. UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO z dnia 28 marca 2013r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny dla Gminy Rojewo na lata 2013-2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska Program Operacyjny Kapitał Ludzki Edyta Kuracińska Cel prezentacji Istotą niniejszej prezentacji jest przedstawienie założeń oraz ich realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w aspekcie zwalczania

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Załącznik do uchwały Nr XXVII/204/2013 Rady Gminy Kołczygłowy z dnia 11 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Gmina Kołczygłowy I. Wprowadzenie Rodzina to podstawowa komórka

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/395/2013r. Rady Miejskiej w Kozienicach z dnia 27 listopada 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Kozienice 2013 I WPROWADZENIE W

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Obserwatorium Integracji Społecznej Zielona Góra, sierpień r. Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej

Bardziej szczegółowo

Zakres działania: Główne cele pomocy społecznej:

Zakres działania: Główne cele pomocy społecznej: Zakres działania: Pomoc społeczna umożliwia przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych tym, którzy nie są w stanie sami ich pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Wspiera ich

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość

Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość Miejskie Centrum Pomocy Rodzinie w Zamościu Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość Zamość, kwiecień 2008 roku Wstęp Problem wykluczenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 PROJEKT UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 Na podstawie art. 176 pkt 1, 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011

Bardziej szczegółowo

Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób

Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób Wprowadzenie Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób pośredni np., przez media. Skupia się na tym

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Miękinia uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności

Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności lek. stom. Zofia Orzechowska dr Maria Węgrzyn dr Marcin Kęsy Wrocław, listopad 2013r Wykluczenie społeczne- co to takiego?

Bardziej szczegółowo

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6 POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W ZAKRESIE PROMOWANIA I WDROŻENIA PRAWIDŁOWYCH METOD WYCHOWAWCZYCH W STOSUNKU DO DZIECI W RODZINACH ZAGROŻONYCH PRZEMOCĄ W RODZINIE Sandomierz 2013r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie Warszawa, dnia 28 listopada 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS BENEFICJENCI ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH W 2013 R. Podstawowe źródło danych opracowania

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW 1. Jakie są największe atuty gminy? (proszę podać 2. Co Pani / Pana zdaniem w największym stopniu ogranicza możliwości rozwojowe gminy? (proszę podać 3.

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

BPS. Biblioteka Pracownika Socjalnego B EZROBOCIE

BPS. Biblioteka Pracownika Socjalnego B EZROBOCIE ~\ BPS Biblioteka Pracownika Socjalnego B EZROBOCIE PRACA SOCJALNA W POLSCE I WE FRANCJI INSTYTUCJONALIZACJA Redakcja Odile Carre Ewa Marynowicż-Hetka Współpraca A. Bolanowska, N. Daumerie, P. Fustier,

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164)

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Naturalnym środowiskiem rozwoju i dobra dziecka jest rodzina. Z tego względu powinna

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA Załącznik Nr 1 do Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Programu lokalnego w zakresie pomocy społecznej w mieście Ostrołęka na lata 2009 2016. PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce to innowacyjny projekt, który łączy w sobie różne podejścia do badania opieki. Wykorzystuje ilościowe i jakościowe

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.)

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.) P O M O C S P O Ł E C Z N A Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.) Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09 Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku w sprawie uchwalenia Gminnego Systemu Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną Na podstawie art.18 ust.1 pkt 15

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załącznik do Uchwały Nr Rady Miejskiej Leszna z dnia MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH na lata 2014-2016 1 OPIS PROBLEMU Niepełnosprawność, zgodnie z treścią ustawy o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ISSN 2300-9853 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ANDRZEJ BORODO Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Martyna Łaszewska-Hellriegel, Państwo a dzieci czyli jak prowadzić politykę rodzinną

Bardziej szczegółowo

w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 uchwala, co następuje:

w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 uchwala, co następuje: Uchwała Nr XXIII/109/2016 Rady Gminy Tczew z dnia 29 stycznia 2016r. w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 Na podstawie art. 176 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Dobra, 28 maja 2015 r. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Strategia Rozwiązywania Problemów

Bardziej szczegółowo

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Propozycje działań realizowanych w ramach programu zostały

Bardziej szczegółowo

Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice. z dnia sierpnia 2012 r

Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice. z dnia sierpnia 2012 r Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice z dnia sierpnia 2012 r w sprawie przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w Gminie Zebrzydowice na lata 2012-2014 Na podstawie art. 176 pkt 1, art. 179 ust 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 w Gminie Sandomierz Na podstawie art. 18 ust.2 pkt.15

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r.

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. PROJEKT WNIOSKODAWCA WÓJT GMINY WODZIERADY UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013 2015. Na podstawie art. 176 pkt 1

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU. z dnia 31 października 2012 r.

UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU. z dnia 31 października 2012 r. UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU z dnia 31 października 2012 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2012 2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Małgorzata Ciczkowska-Giedziun Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Mrągowie 2009 rok 1 I. WPROWADZENIE 1. Założenia programowe: Ustawa

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

Pomoc społeczna. Polityka Gospodarcza i Społeczna Semestr zimowy dr Agnieszka Chłoń-Domińczak prof. Marek Góra

Pomoc społeczna. Polityka Gospodarcza i Społeczna Semestr zimowy dr Agnieszka Chłoń-Domińczak prof. Marek Góra Pomoc społeczna Polityka Gospodarcza i Społeczna Semestr zimowy dr Agnieszka Chłoń-Domińczak prof. Marek Góra Plan wykładu Pomoc w polityce społecznej: potrzeba a rozwiązanie problemu Ubóstwo jako problem

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XVIII/144/2013 Rady Gminy Sadlinki z dnia 27 marca 2013 r.

Uchwała Nr XVIII/144/2013 Rady Gminy Sadlinki z dnia 27 marca 2013 r. Uchwała Nr XVIII/144/2013 Rady Gminy Sadlinki z dnia 27 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w Gminie Sadlinki na lata 2013 2015. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XL/243/2013 RADY POWIATU W SANDOMIERZU. z dnia 31 grudnia 2013 r.

UCHWAŁA NR XL/243/2013 RADY POWIATU W SANDOMIERZU. z dnia 31 grudnia 2013 r. UCHWAŁA NR XL/243/2013 RADY POWIATU W SANDOMIERZU z dnia 31 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego Programu działań profilaktycznych w zakresie promowania i wdrożenia prawidłowych metod wychowawczych

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny Studia Podyplomowe Asystent Rodziny I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE

PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE LOKALNY SYSTEM PRZECIWDZIAŁANIA WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU I TRANSMISJI PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH Dr Agnieszka Golczyńska-Grondas Działania na rzecz dzieci i młodzieży zagrożonej wykluczeniem:

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DIAGNOZUJĄCA PROBLEMY SPOŁECZNE W MIEŚCIE I GMINIE KROTOSZYN

ANKIETA DIAGNOZUJĄCA PROBLEMY SPOŁECZNE W MIEŚCIE I GMINIE KROTOSZYN ANKIETA DIAGNOZUJĄCA PROBLEMY SPOŁECZNE W MIEŚCIE I GMINIE KROTOSZYN Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad opracowaniem Strategii Integracji i Rozwiązywania Problemów Społecznych na lata

Bardziej szczegółowo

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny RODZINY Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny Wersja do konsultacji społecznych Opracowanie: Anna Szymczak Skład grupy roboczej RODZINA 1. Anna Szymczak, lider grupy

Bardziej szczegółowo

Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Iłży na lata 2010-2013 I. WSTĘP

Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Iłży na lata 2010-2013 I. WSTĘP Załącznik Nr.1 do Uchwały Rady Miejskiej w Iłży Nr L VI/299/10 z dnia 30.04.2010 Każde dziecko z uwagi, że jest dzieckiem wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej opieki prawnej (Preambuła Konwencji

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad Strategią Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Gierałtowice uprzejmie prosimy o wypełnienie

Bardziej szczegółowo

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Maciej Cesarski POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Dokonania i wpływ polskiej szkoły badań % % OFICYNA WYDAWNICZA ' SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE 9 OFICYNA WYDAW NI CZA WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014 Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020 Warszawa 12.12.2014 Fundusze Strukturalne 2014-2020 Polityki horyzontalne Rozporządzenie ogólne 2014-2020 zasadę równości szans płci i równości

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI

Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI Rodzaj postępowania: skarga konstytucyjna Inicjator: osoba fizyczna Skład orzekający: 5 sędziów Zdania odrębne: 0 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ NA LATA 2009-2015

POWIATOWY PROGRAM OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ NA LATA 2009-2015 Załącznik do Uchwały Nr XXVIII/146/2009 Rady Powiatu w Brodnicy Z dnia 16 marca 2009 r. POWIATOWY PROGRAM OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ NA LATA 2009-2015 Brodnica, 2009 r. Rozdział 1 Wstęp i charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok

Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok Załącznik do uchwały nr XLVI/282/13 Rady Miejskiej w Niemodlinie z dnia 26 września 2013 r. Program wspierania seniorów w gminie Niemodlin Niemodlin, 2013 rok CZĘŚĆ OGÓLNA Starzenie się jest naturalnym

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Równość szans kobiet i mężczyzn jest jednym z elementów szerszej kwestii równości szans, których przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 24 września 2012 r.

UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 24 września 2012 r. UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH z dnia 24 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w Gminie Sośnicowice na lata 2012-2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 2015r. I. Wprowadzenie Wdrażanie modelowych rozwiązań pracy z rodziną wieloproblemową, w szczególności rozwój pracy socjalno-

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r.

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Podstawy Prawne: Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U. Nr 142 poz. 1591 z 2001r.

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Inne, jakie?

ANKIETA. Inne, jakie? ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii rozwiązywania problemów społecznych dla miasta Lubina uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Joanna Zielińska Koordynator Zespołu Pomocy Osobom Bezdomnym i Grupom Wybranym Miejski

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Kwidzynie Analizą badawczą objęto 27 wychowanek ciężarnych

Bardziej szczegółowo

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU Czym jest wykluczenie społeczne? Wykluczenie społeczne jest pojęciem przeciwstawnym do społecznego uczestnictwa

Bardziej szczegółowo

zajęcia teoretyczne i praktyczne realizowane socjologicznych psychologicznych pedagogicznych polityki

zajęcia teoretyczne i praktyczne realizowane socjologicznych psychologicznych pedagogicznych polityki Praca Socjalna kształci na wysokim poziomie profesjonalistów od rozwiązywania problemów społecznych. Oferujemy studia licencjackie, stacjonarne, przygotowujące studentów do praktycznego rozwiązywania problemów

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie 2013 r.

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie 2013 r. Załącznik do Uchwały Nr./2013 Rady Gminy Dąbie z dnia 28.03.2013 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie

Bardziej szczegółowo

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. Prawne definicje rodziny Wspieranie rodziny w świetle ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej Prawne definicje

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do SIWZ 1. Informacje ogólne Przeprowadzenie badania społecznego na temat: Diagnoza systemu pieczy zastępczej w woj. podlaskim w ramach realizowanego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR V/35/2015 RADY GMINY BOJSZOWY. z dnia 30 marca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR V/35/2015 RADY GMINY BOJSZOWY. z dnia 30 marca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt UCHWAŁA NR V/35/2015 RADY GMINY BOJSZOWY z dnia 30 marca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo