PRAWA KOBIET W SFERZE PROKREACJI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRAWA KOBIET W SFERZE PROKREACJI"

Transkrypt

1 BIBLIOGRAFIA 1. Aktualne dane statystyczne o kobietach, oprac. Małgorzata Dziubińska-Michalewicz, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1999 r. 2. Dane Centrum Organizacji i Ekonomii Służby Zdrowia w Warszawie Opieka Zdrowotna w liczbach informator statystyczny, Warszawa Kodeks Farmaceutycznej Etyki Marketingowej, Warszawa, luty 1997 r. 4. Kodeks karny postępowania karnego i karny wykonawczy, Wyd. Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa 1997 r. 5. Edukacja seksualna w szkole, Wyd. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa. 6. Informacja Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Andrzej Zieliński, okres 1 stycznia 1998 r. 31 grudnia 1998 r., Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1999 r. Nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona dnia 2 kwietnia 1997 r., Wyd. Liber, Warszawa 1997 r. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 1998, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1998 r. Transformacja systemu ochrony zdrowia w Polsce, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, Warszawa 1998 r. Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, (Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.). Ustawa o zawodzie lekarza (Dz.U. z 1997 r. Nr 28). Uświadomienie i zachowania zdrowotne kobiet w zakresie profilaktyki raka piersi i szyjki macicy, CBOS październik 1998 r. Zdrowie reprodukcyjne kobiet, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa. Zdrowotność kobiet wybrane zagadnienia, Grzegorz Ciura, Kancelaria Sejmu Biuro Studiów i Ekspertyz Informacja nr 205, Warszawa 1994 r. Kobiety w Polsce w okresie transformacji społeczn ekonomicznej, Warszawa Seniorzy w Polsce (http://www.stst.gov.pl/nowości/11.05/seniorzy.htm). 8. PRAWA KOBIET W SFERZE PROKREACJI Urszula Nowakowska, Maja Korzeniewska WSTĘP Możliwość decydowania o własnej płodności jest dla kobiet podstawowym warunkiem realizacji należnych każdemu człowiekowi praw. Ograniczenia w dostępie do metod i środków planowania rodziny z prawem do przerywania niechcianej ciąży włącznie naruszają podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do wolności, ochrony zdrowia i życia. Brak edukacji seksualnej w połączeniu z obowiązującym w Polsce restrykcyjnym prawem ograniczającym możliwości przerwania niechcianej ciąży i korzystania z metod i środków planowania rodziny pozbawia kobiety prawa do kontrolowania własnej płodności. Kobiety zmuszane są do urodzenia niechcianego dziecka, co w znacznym stopniu ogranicza ich swobodę stanowienia o własnym życiu. Negatywne konsekwencje braku oświaty seksualnej, utrudnionego dostępu do nowoczesnej antykoncepcji i zabiegów przerywania ciąży ponoszą przede wszystkim kobiety. Wczesna ciąża jest często przyczyną przerwania nauki lub zawarcia niechcianego małżeństwa, co ogranicza możliwości dalszego kształcenia i zmniejsza szanse kobiet na rynku pracy. Jak pokazują dane statystyczne, małżeństwa zawierane z powodu ciąży szybciej się rozpadają, a skutki niedobranych związków odczuwają przede wszystkim dzieci. Niechciana ciąża nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny kobiety; może być przyczyną depresji i załamań nerwowych, co z kolei wpływa na sposób sprawowania opieki nad dziećmi już narodzonymi. Poddawanie się przez kobiety nielegalnym zabiegom przerywania ciąży często prowadzi do powikłań i trwałych szkód na zdrowiu

2 Polska jest jednym z nielicznych krajów, w których nastąpił regres w zakresie dostępności do metod i środków planowania rodziny, w tym do zabiegów przerywania ciąży. Wprowadzenie do polskiego prawa zakazu przerywania ciąży ze względów społecznych stawia nasz kraj na drugim, po Irlandii, miejscu w Europie pod względem restrykcyjności ustawodawstwa. Irlandia zmierza jednak w kierunku liberalizacji, podczas gdy Polska w kierunku zgoła przeciwnym. Ograniczanie dostępu do informacji oraz metod i środków planowania rodziny jest szczególnie bulwersujące w kraju, gdzie wiedza o środkach antykoncepcyjnych i praktyka ich stosowania stoją na bardzo niskim poziomie. Zaledwie kilkanaście procent kobiet w Polsce stosuje nowoczesne środki antykoncepcyjne (pigułki, środki chemiczne, wkładki domaciczne). Problematyka zdrowia związanego z funkcjami prokreacyjnymi kobiet nie zajmowała i nie zajmuje należytego miejsca w polityce i programach rządu. Programy ochrony zdrowia nie obejmują usług planowania rodziny, edukacji seksualnej dla młodzieży ani problematyki zdrowia prokreacyjnego starszych kobiet. Wpływ kościoła katolickiego na politykę rządu i postawy indywidualnych kobiet w zakresie stosowania środków antykoncepcyjnych oraz postawy środowiska lekarskiego jest niekwestionowany. Brakuje także placówek zajmujących się propagowaniem świadomego rodzicielstwa, co ogranicza dostęp do informacji na temat metod i środków planowania rodziny. Lekarze ginekolodzy również nie spełniają oczekiwań kobiet w zakresie informacji o metodach i środkach planowania rodziny. Istniejące organizacje pozarządowe, zajmujące się ta problematyką, mają ograniczone możliwości i nie są w stanie zastąpić rządu w realizacji jego zobowiązań w zakresie ochrony zdrowia i praw kobiet w sferze prokreacji. HISTORIA USTAWY ANTYABORCYJNEJ W Polsce od 1956 roku obowiązywało liberalne prawo, zezwalające na przerywanie ciąży ze względów społecznych. Za prawem tym nie poszła jednak ani oświata seksualna, ani kampania na rzecz antykoncepcji. Brak wiedzy z zakresu życia seksualnego, niedostatek informa- cji o środkach antykoncepcyjnych, słaba ich dostępność, a także negatywny stosunek kościoła katolickiego do kontroli urodzeń zaowocowały wysokim wskaźnikiem zabiegów przerywania ciąży. Pierwszą próbę ograniczenia prawa kobiet do przerywania ciąży kościół katolicki podjął jeszcze przed zmianą ustroju w 1989 roku. Pierwszego marca 1989 roku, z inicjatywy grupy posłów z Polskiego Związku Katolicko-Społecznego, złożono w sejmie projekt ustawy o prawnej ochronie dziecka poczętego, przygotowany przy współpracy ekspertów Episkopatu Polski ds. rodziny. Projekt ten zawierał bezwzględny zakaz przerywania ciąży niezależnie od stanu zdrowia, sytuacji życiowej i ekonomicznej kobiety, a także warunków, w jakich ciąża zaistniała. Autorzy dokumentu proponowali wprowadzenie karalności aborcji. Projekt wywołał falę protestów, dyskusji, publikacji i zbiorowych wystąpień do Sejmu, nie trafił jednak pod obrady plenarne Sejmu. W 1990 roku Ministerstwo Zdrowia wydało zarządzenie obligujące kobiety, które chciałyby poddać się zabiegowi przerwania ciąży w szpitalu publicznym, do przedstawienia zaświadczenia od dwóch ginekologów, lekarza internisty oraz psychologa. Dalsze utrudnienia w dostępie do aborcji wprowadzono za pośrednictwem kodeksu etyki lekarskiej, który został przyjęty w maju 1992 roku. Zapis w kodeksie zezwalał na przeprowadzenie aborcji tylko wówczas, gdy życie i zdrowie kobiety jest zagrożone lub gdy ciąża powstała w wyniku przestępstwa; nawet uszkodzenia genetyczne nie stanowiły podstawy do przerwania ciąży. W listopadzie 1992 roku Nadzwyczajna Komisja Sejmowa przyjęła projekt ustawy, który jeszcze bardziej zaostrzał kryteria dostępu do zabiegów przerywania ciąży. Projekt zezwalał na aborcję tylko w przypadku zagrożenia życia kobiety i delegalizował niektóre środki antykoncepcyjne. Kobieta i lekarz dokonujący aborcji mieli podlegać karze pozbawienia wolności do lat dwóch. Projekt ten wywołał poruszenie nawet wśród tych partii politycznych, które dotychczas wolały nie wypowiadać się w kwestii przerywania ciąży. Unia Pracy wystąpiła z inicjatywą przeprowadzenia referendum w sprawie penalizacji aborcji; zebrano ponad milion podpisów pod apelem o przeprowadzenie referendum. Apel został jednak zignorowany przez ustawodawcę,

3 podobnie jak wyniki badania opinii publicznej wskazujące, że ponad 60% społeczeństwa opowiada się przeciwko ograniczaniu dostępu do zabiegów przerywania ciąży. Sukces Ruchu na rzecz Referendum wywarł jednak wpływ na wyniki głosowania w Sejmie. W styczniu 1993 roku restrykcyjna ustawa przepadła, uchwalono natomiast wersję złagodzoną, dopuszczającą aborcję w szpitalach publicznych w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia matki, w przypadku ciężkiego uszkodzenia płodu, oraz gdy ciąża jest wynikiem przestępstwa. Po zmianie koalicji rządzącej zwolennicy prawa kobiety do świadomej prokreacji podjęli próbę liberalizacji ustawy. Do prac komisji sejmowej zaproszono organizacje kobiece zarówno te, które opowiadały się za wolnym wyborem kobiety, jak i te, które były temu przeciwne; był to jeden z ewenementów w polskim parlamentaryzmie, kiedy to organizacje kobiece dopuszczono do obrad komisji. Po kilku miesiącach pracy komisja przyjęła zliberalizowaną wersję ustawy, zezwalającą na aborcję ze względów społecznych. Ustawa wprowadzała obowiązkowe konsultacje u lekarza innego niż lekarz dokonujący zabiegu lub u innej uprawnionej osoby. Obowiązkowy był również okres trzech dni oddzielający konsultację od dnia, w którym można było wykonać zabieg. Ustawa została uchwalona przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej w dniu 30 sierpnia 1996 roku. Wprawdzie Senat w dniu 3 października 1996 roku odrzucił zliberalizowaną ustawę, ale w Sejmie 24 października udało się odrzucić weto Senatu, a 20 listopada prezydent Kwaśniewski ustawę podpisał. Weszła ona w życie 4 stycznia 1997 roku. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego W grudniu 1996 roku grupa senatorów Rzeczpospolitej Polskiej złożyła wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności kilku przepisów znowelizowanej ustawy antyaborcyjnej z obowiązującą wówczas Konstytucją. W dniu 28 maja 1997 roku Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie orzekł, iż uzależnianie ochrony życia w jego fazie prenatalnej od decyzji ustawodawcy jest niezgodne z art. 1 ( Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej ) oraz art. 79 ( Małżeństwo, macierzyństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną prawa... ) ówczesnej Konstytucji, narusza bowiem konstytucyjne gwarancje ochrony życia ludzkiego w każdej fazie jego rozwoju. Trybunał stanął na stanowisku, że demokratyczne państwo prawa uznaje człowieka i dobra dla niego najcenniejsze za wartość naczelną. Dobrem takim jest życie i dlatego musi pozostać pod ochroną konstytucyjną w każdym stadium rozwoju, począwszy od poczęcia. Legalizacja aborcji bez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej wartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługiwanie się nieokreślonymi kryteriami dopuszczającymi przerywanie ciąży narusza, w opinii Trybunału, gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. Zdaniem sędziów Trybunału, brakuje precyzyjnych i uzasadnionych kryteriów, które pozwalałyby na dokonanie zróżnicowania ochrony życia w zależności od jego fazy rozwojowej. Powołując się na konstytucyjną ochronę rodziny i macierzyństwa (art. 79), podkreślają oni specyficzny związek matki i dziecka w początkowym okresie życia i fakt, że ochrona tej wartości nie jest podejmowana wyłącznie w interesie matki, ale także jej dziecka. Trybunał stanął na stanowisku, że ochrona prawa kobiety do swobodnego kształtowania swoich życiowych warunków nie może prowadzić do naruszania fundamentalnego dobra, jakim jest życie ludzkie. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego było krytykowane przez wielu prawników uznających, że ma ono charakter wyraźnie ideologiczny. Wątpliwości co do uzasadnienia orzeczenia podzielał nawet przewodniczący ówczesnego Trybunału; w jednym z wywiadów stwierdził on, że gdyby w określonym fragmencie ustawy przecinek został postawiony w innym miejscu, to być może orzeczenie brzmiałoby inaczej. Uważa się, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego i papieska wizyta w Polsce nie były tylko przypadkowym zbiegiem okoliczności; wśród zwolenników wolności wyboru powszechny był pogląd, że orzeczenie TK było prezentem dla papieża. Przypuszczenia te znajdują potwierdzenie w tempie pracy Trybunału: niezwykle pośpiesznie wypowiedział się on akurat w sprawie aborcji, podczas gdy inne orzeczenia czekają na rozpatrzenie przez wiele miesięcy

4 Stan prawny PRZERYWANIE CIĄŻY Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podczas posiedzenia w dniu 17 grudnia 1997 roku zatwierdził orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Obecnie obowiązująca Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, przyjęta 7 stycznia 1993 roku (Dz.U. Nr 17, poz. 78 z dnia 1 marca 1993 r. z późniejszymi zmianami) jest głównym aktem normatywnym, regulującym sferę praw i wolności prokreacyjnych. Preambuła ustawy mówi, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie i zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela. Ustawa uznaje jednak prawo każdego człowieka do podjęcia odpowiedzialnej decyzji o posiadaniu dzieci, prawo do informacji, oświaty, poradnictwa i innych form pomocy w zakresie planowania rodziny. Pozostająca obecnie w mocy, tak zwana, ustawa antyaborcyjna zezwala na przerwanie ciąży w trzech przypadkach (Art. 4a, ust.1): 1. gdy ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej; 2. gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu. 3. gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego. Ciąża zagrażająca życiu matki lub ciąża, w której stwierdzono genetyczne uszkodzenie płodu może być przerwana wyłącznie przez lekarza w szpitalu. Zaświadczenie stwierdzające, iż ciąża stanowi zagrożenie dla zdrowia matki musi wydać lekarz inny, niż ten, który ma przeprowadzić zabieg. W przypadkach, w których stwierdzono wysokie prawdopodobieństwo upośledzenia płodu lub jego nieuleczalną chorobę, ciąża może być przerwana zanim płód osiągnie stadium rozwoju, w którym staje się zdolny do samodzielnego życia poza organizmem matki. Jeśli do zapłodnienia doszło w wyniku przestępstwa, ciąża może być usunięta przed końcem dwunastego tygodnia. W takich przypadkach wymaga się zaświadczenia z prokuratury, stwier- dzającego, iż ciąża rzeczywiście powstała wskutek czynu zabronionego. Zabieg może być wówczas przeprowadzony w klinice prywatnej. Kobiety, które chcą przerwać ciążę, są zobowiązane do złożenia pisemnego oświadczenia, w którym wyrażają zgodę na zabieg. Kobiety niepełnoletnie lub nie posiadające zdolności prawnej również muszą przedstawić pisemną zgodę na zabieg, sporządzoną przez ich ustawowego przedstawiciela. Zgody wymaga się także od dziewcząt powyżej 13 roku życia, natomiast w przypadku małoletniej poniżej 13 roku życia potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, choć ma ona prawo wyrażenia własnej opinii. Od kobiety całkowicie ubezwłasnowolnionej także wymagana jest pisemna zgoda, jeśli zezwala na to jej stan psychiczny. Kobiety objęte ubezpieczeniem zdrowotnym bądź uprawnione na podstawie odrębnych przepisów do bezpłatnej opieki medycznej mają prawo do bezpłatnego przerywania ciąży w publicznym szpitalu. Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży nie jest jednak jedynym przepisem prawnym faktycznie odnoszącym się do przerywania ciąży. Zmieniony art. 157a 1 kodeksu karnego z dnia 8 lipca 1999 roku, zaostrza odpowiedzialność (do dwóch lat pozbawienia wolności) za spowodowanie uszkodzenia ciała dziecka poczętego lub rozstroju zdrowia, zagrażającego jego życiu. Paragraf 2 tego artykułu stanowi: Nie popełnia przestępstwa lekarz, jeśli uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia dziecka poczętego są następstwem działań leczniczych, koniecznych dla uchylenia niebezpieczeństwa grożącego zdrowiu lub życiu kobiety ciężarnej albo dziecka poczętego. Nowy przepis nie wyklucza odpowiedzialności karnej za przerwanie ciąży będącej wynikiem gwałtu ani ciąży, co do której medyczne przesłanki wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu. Powyższe przepisy są w pewnym stopniu sprzeczne z postanowieniami ustawy o planowaniu rodziny i mogą prowadzić sytuacji, w której lekarz będzie się obawiał przeprowadzenia zabiegu nawet w przewidzianych w ustawie przypadkach. Biorąc powyższe pod uwagę, istnieje prawdopodobieństwo, że w praktyce zabiegi przerwania ciąży będą wykonywane tylko wówczas, gdy ciąża zagraża zdrowiu lub życiu kobiety

5 Lekarz lub inna osoba dokonująca nielegalnej aborcji podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch (art. 149 i 157 k.k.), zaś kobieta poddająca się nielegalnemu zabiegowi nie podlega karze. Doprowadzenie do aborcji drogą przemocy wobec kobiety ciężarnej albo spowodowanie utraty życia poczętego dziecka bez jej zgody w inny sposób (np. groźbą bezprawną lub podstępem) podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat ośmiu. Podobne zmiany wprowadzono ostatnio do Ustawy o zawodzie lekarza. Wyraz płód zastąpiono wyrazami dziecko poczęte. Ta terminologiczna manipulacja jest kolejną próbą podporządkowania prawa państwowego ideologii kościoła katolickiego, zgodnie z którą status człowieka i wszelkie wynikające zeń prawa powinny być przyznane zapłodnionej komórce jajowej. Zwolennicy takiego podejścia nigdy nie starali się ukryć, że ich intencją jest wprowadzenie całkowitego zakazu aborcji. Obecnie tworzą oni wpływową grupę w łonie koalicji rządzącej, zatem przyjęte ostatnio restrykcje należy postrzegać jako kolejny krok w kierunku realizacji założonych celów. Ustawa z dnia 8 lipca 1999 zaostrzyła również odpowiedzialność za zabójstwo noworodka. Obowiązujący wcześniej art. 149 k.k. przewidywał odpowiedzialność karną kobiety za zabicie noworodka pod wpływem silnego przeżycia związanego z przebiegiem porodu lub za spowodowanie ciężkich uszkodzeń ciała niemowlęcia. Zmieniony art. 149 k.k. utrzymuje wprawdzie taką samą karę (do 5 lat pozbawienia wolności), zawęża jednak możliwość, okres i zakres stosowania tego przepisu: mowa jest w nim wyłącznie o zabiciu dziecka w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu. Polskie ustawodawstwo nie przewiduje, by mężczyzna miał prawo sprzeciwić się decyzji kobiety o poddaniu się aborcji. Aborcja w praktyce Dostęp do zabiegów przerywania ciąży był w praktyce zawsze bardziej ograniczony, niż wskazywałaby na to litera prawa. Na przykład, po roku 1992, gdy aborcja ze wskazań społecznych była w pełni legalna, w wielu szpitalach odmawiano wykonywania zabiegów, powołując się na kodeks etyki lekarskiej. Presja wywierana na lekarzy była tak silna, że wielu z nich odmawiało dokonania aborcji. Dochodziło do sytuacji, gdy dyrektorzy publicznych szpitali ogłaszali, że w ich placówkach w ogóle nie przeprowadza się zabiegów przerywania ciąży, niekiedy nawet w przypadkach, w których ciąża stanowiła zagrożenie dla zdrowia i życia kobiety. Kobiety bywały odsyłane do innych szpitali, a w tym czasie upływał dwunastotygodniowy termin zezwalający na przeprowadzenie legalnej aborcji i lekarz z czystym sumieniem mógł odmówić przerwania ciąży. W rezultacie wiele kobiet ryzykowało zdrowiem, a nawet życiem z powodu zbyt późnego przeprowadzenia zabiegu. Media donosiły o licznych odmowach wykonania aborcji; głośny stał się, na przykład, przypadek kobiety, która nosiła obumarły płód, oraz innej ciężarnej, niewidomej i cierpiącej na epilepsję. Prasa opisywała też sprawę prokuratora, który odmawiając wydania stosownego zaświadczenia, oznajmił matce dwudziestoletniej dziewczyny zgwałconej przez pracodawcę, że córka jest przecież dorosła i powinna zdawać sobie sprawę, że takie sytuacje mogą mieć miejsce. Kościół katolicki odgrywał aktywną rolę w organizowaniu kampanii na rzecz ograniczenia dostępu do zabiegów przerywania ciąży, środków antykoncepcyjnych oraz edukacji seksualnej. Przedstawiciele kościoła angażowali się m.in. w zbieranie podpisów pod apelami o zaostrzenie przepisów antyaborcyjnych. W wielu kościołach akcje zbierania podpisów były organizowane w sposób utrudniający odmowę, a presja szczególnie w małych miejscowościach była tak duża, że odmowa złożenia podpisu wymagała znacznej odwagi. Podpisy zbierano również wśród dzieci na lekcjach religii. Prowadzący kampanię oskarżali zwolenników wolnego wyboru, nazywając ich mordercami i stalinistami, aborcję zaś porównywano do holokaustu. Praktykujących katolików straszono odmową udzielenia sakramentów. Szacuje się, że ograniczenia w dostępie do aborcji nie wpłynęły w zasadniczym stopniu na rzeczywistą liczbę zabiegów przerywania ciąży, choć ustalenie dokładnej liczby kobiet, które nielegalnie przerwały ciążę w Polsce lub zagranicą jest niemożliwe. Co oczywiste, drastycznie spadła liczba aborcji legalnych (do 1988 r. powyżej zabiegów rocznie, w latach poniżej 1 tysiąca, w 1997 r zabiegów). Ograniczony dostęp do legalnego przerywania ciąży powoduje, że kobiety zostały zmuszone do ponoszenia wysokich kosztów zabie

6 gów wykonywanych w gabinetach prywatnych w kraju lub zagranicą. To dlatego, mimo restrykcyjnego prawa, liczba urodzeń w ostatnich latach wyraźnie maleje, a w 1998 roku osiągnęła stan najniższy w powojennej historii Polski ( żywych urodzeń). Spadek liczby urodzeń, mimo ograniczeń w dostępie do zabiegów przerywania ciąży, wskazuje wyraźnie na nieskuteczność działania ustawy antyaborcyjnej i potwierdza istnienie aborcyjnego podziemia i aborcyjnej turystyki. Niełatwo jest oszacować zdrowotne i społeczne skutki ograniczenia dostępu do aborcji. Z pewnością jednak restrykcyjna ustawa doprowadziła do wielu osobistych tragedii kobiet, których zdrowie lub życie znalazły się w niebezpieczeństwie. Wiele kobiet w obawie przed zajściem w niepożądaną ciążę odmawiało swoim partnerom współżycia, co mogło wpłynąć na zwiększenie liczby wymuszeń ze strony mężczyzn. Utrudnienia w dostępie do aborcji spowodowały, że wiele kobiet w ogóle nie brało pod uwagę legalnego przerwania ciąży, a zabiegi wykonywane pokątnie, w złych warunkach tak w kraju, jak i za granicą powodowały często nieodwracalne szkody zdrowotne. W atmosferze lęku i zastraszenia trudno było uzyskać informację o lekarzach wykonujących aborcję w gabinetach prywatnych. Ponadto, wiele kobiet, których nie stać było na taki wydatek, decydowało się na przerwanie ciąży domowymi sposobami, groźnymi dla ich życia lub zdrowia. Prasa donosiła wówczas o trzech przypadkach śmierci kobiet, które zdecydowały się same doprowadzić do usunięcia niechcianej ciąży. Statystyki wskazują również na wzrost liczby samoistnych poronień klasyfikacja ta jest często stosowana w celu ukrycia przeprowadzonego zabiegu przerwania ciąży. W 1996 roku, natychmiast po liberalizacji ustawy, przeciwnicy wolnego wyboru podjęli działania zmierzające do ponownego zdelegalizowania aborcji ze względów społecznych. Solidarność groziła m.in. podjęciem akcji obywatelskiego nieposłuszeństwa, która miała polegać na odmowie płacenia części podatków. Naczelna Rada Lekarska podtrzymała sprzeciw wobec legalizacji aborcji. Wielu lekarzy, a nawet całe szpitale odmawiały przeprowadzania aborcji ze wskazań społecznych. W wielu województwach całkowicie zawieszono wykonywanie aborcji. Odmowa wykonywania zabiegów przerwania ciąży przez całe szpitale, a nawet regiony była bezprawna; na klauzulę su- mienia mogą się powoływać pojedynczy lekarze, jednak nie mogą tego czynić w imieniu innych lekarzy. Lekarz zatrudniony w publicznym szpitalu, odmawiając wykonania zabiegu i powołując się na klauzulę sumienia, ma obowiązek wskazać, gdzie kobieta może przerwać ciążę. Niestety, obowiązek ten często bywa lekceważony i kobiety nie uzyskują potrzebnych informacji. Wielu lekarzy odmawiających przerwania ciąży w szpitalu publicznym nie ma takich obiekcji w gabinetach prywatnych. Nawet rzecznik odpowiedzialności zawodowej lekarzy potwierdził nadużywanie przez lekarzy klauzuli sumienia w placówkach publicznej służby zdrowia. Chociaż prawo kobiet do legalnej aborcji jest ustawicznie łamane, to instytucje odpowiedzialne za realizację ustawy, tj. Ministerstwo Zdrowia i wojewodowie, nie robią nic, aby przeciwdziałać temu zjawisku. Ministerstwo nie tylko nie podjęło żadnych działań naprawczych, ale wręcz utrudniło korzystanie z prawa do legalnej aborcji, przygotowując z dużym opóźnieniem przepisy wykonawcze. Ze sprawozdania rządu z realizacji ustawy antyaborcyjnej (1999) wynika, że w publicznych zakładach opieki zdrowotnej przeprowadzono zaledwie 310 zabiegów przerywania ciąży; 211 z powodu zagrożenia dla zdrowia i życia kobiety i 46 z powodu uszkodzenia płodu. Przerwano również pięćdziesiąt trzy ciąże powstałe w wyniku gwałtu lub kazirodztwa. W Polsce w roku 1998 urodziło się dzieci. W szpitalach według oficjalnych danych pozostawiono 594 zdrowe noworodki. W sprawozdaniu nie zamieszczono informacji na temat liczby samoistnych poronień (w ubiegłych latach takich przypadków było około rocznie), która mogłaby być pomocna w oszacowaniu rozmiarów podziemia aborcyjnego. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, podobnie jak wiele innych organizacji kobiecych uważa, że sprawozdanie rządu jest niewiarygodne i tendencyjne, nie ma w nim bowiem informacji na temat podziemia aborcyjnego. Badania prenatalne Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

7 (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.) uregulowała również kwestię dostępu do badań prenatalnych. Artykuł 2, ust. 2a tejże ustawy stanowi: Organy administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego, w zakresie swoich kompetencji określonych w przepisach szczególnych, są zobowiązane zapewnić swobodny dostęp do informacji i badań prenatalnych, szczególnie wtedy, gdy istnieje podwyższone ryzyko bądź podejrzenie wystąpienia wady genetycznej lub rozwojowej płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej życiu płodu. Jednak w praktyce kobiety nie mogą w pełni korzystać z tego prawa. Główną przeszkodą jest brak informacji, a w wielu wypadkach wręcz dezinformacja na temat badań prenatalnych oraz trudny do nich dostęp. W całej Polsce takie badania przeprowadzają tylko trzy ośrodki: w Warszawie, Łodzi i Krakowie, przy czym ginekolodzy z ośrodka krakowskiego powołując się na klauzulę sumienia zaczęli odmawiać wykonywania badań prenatalnych. Na Górnym Śląsku, gdzie ze względu na alarmujące zanieczyszczenie środowiska ryzyko wad genetycznych płodu jest wysokie, nie ma ani jednego ośrodka badań prenatalnych. Jak wynika z wydanego w 1999 roku Sprawozdania Rady Ministrów z realizacji ustawy z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, w 1998 roku przeprowadzono w Polsce tylko 1612 badań prenatalnych. Dane te mają ponury wydźwięk w zestawieniu z liczbą urodzeń, wśród których około 7-8% stanowią ciąże obarczone wysokim ryzykiem wystąpienia wad genetycznych. Nadto rosnąca liczba kobiet decydujących się na późniejsze macierzyństwo (ok. 10% Polek rodzi dzieci po 35 roku życia) oraz stałe pogarszanie się warunków środowiskowych pozwalają przewidywać, że ryzyko wystąpienia różnego typu patologii będzie rosnąć. 20 maja 1999 roku Sejm uchwalił restrykcyjną nowelizację Kodeksu karnego i Ustawy o zawodzie lekarza, wymierzoną w dostępność badań prenatalnych. Senat odrzucił przyjęte przez Sejm zmiany i przedłożył własne poprawki, które jeszcze bardziej miały ograniczyć prawo kobiet do medycznej opieki prenatalnej. Zgodnie z polskimi procedurami legislacyjnymi, senacki projekt został przesłany do Sejmu i uchwalony 8 lipca 1999 roku. Zmieniony art. 157a, 1 k.k. wpro- wadza karę do dwóch lat pozbawienia wolności za spowodowanie uszkodzenia ciała dziecka poczętego lub rozstroju zdrowia, zagrażających jego życiu. Artykuł ten przewidywał wcześniej za ten czyn karę grzywny lub ograniczenia wolności. Nie ma wątpliwości, że przepis ten może zostać odczytany przez lekarzy jako potencjalne zagrożenie. Badania te bowiem niosą minimalne (mniej niż 1% powikłań) ryzyko poronienia. Skutkiem tego zapisu może być odmawianie przez lekarzy wykonywania zabiegów przerywania ciąży kobietom, chociaż będą do tego uprawnione. Art. 157a, 2 stwierdza, że nie popełnia przestępstwa lekarz, jeżeli uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia dziecka poczętego są następstwem działań leczniczych, koniecznych do uchylenia niebezpieczeństwa grożącego zdrowiu lub życiu kobiety ciężarnej lub dziecka poczętego. Lekarz może więc, jak już była o tym mowa, obawiać się odpowiedzialności karnej za wykonanie zabiegu przerywania ciąży także wtedy, gdy ciąża jest wynikiem gwałtu, lub gdy badania prenatalne wykazały poważne wady genetyczne płodu. Niektórzy komentatorzy polityczni twierdzą, że Sejm przyjął senackie poprawki, gdyż pierwszy projekt izby wyższej nie był wystarczająco rygorystyczny. Zezwalał on na badania prenatalne w trzech przypadkach: gdy rodzice pochodzą z rodzin obciążonych genetycznie, gdy istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia choroby genetycznej możliwej do leczenia w okresie płodowym, oraz gdy zachodzi podejrzenie ciężkiego uszkodzenia płodu. Według tych samych komentatorów należy się spodziewać wprowadzenia całkowitego zakazu badań prenatalnych. Ograniczenie dostępu do badań prenatalnych w kraju, gdzie procent korzystających z nich kobiet jest bardzo niski, musi być odebrane jako kolejny atak na prokreacyjne prawa kobiet. Wprowadzenie tych obostrzeń jest próbą dalszego ograniczenia zabiegów przerywania ciąży ze wskazań genetycznych i z powodu ciężkiego uszkodzenia płodu. Decyzja Sejmu ograniczająca dostęp do badań prenatalnych stanowi naruszenie konstytucyjnego prawa kobiety do ochrony zdrowia jej nienarodzonego dziecka. Narusza także szereg praw pacjenta, zawartych w ustawie z dnia 6 lutego 1997 roku o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.)

8 Wiele organizacji kobiecych oraz autorytetów ze świata lekarskiego i prawniczego wystosowało protesty przeciwko wprowadzaniu omówionych powyżej restrykcji i zaapelowało do Prezydenta RP, by nie podpisywał poprawek do Ustawy o zawodzie lekarza i kodeksu karnego. Prezydent ostatecznie podpisał ustawę ograniczającą kobietom dostęp do badań prenatalnych oraz zaostrzającą kary za zabicie noworodka przez matkę pod wpływem silnego wzburzenia związanego z porodem. SZCZEGÓLNA OCHRONA KOBIET CIĘŻARNYCH Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.) w art. 2, ust. 1 zobowiązuje organy administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego do zapewnienia kobietom w ciąży opieki medycznej, socjalnej i prawnej w szczególności poprzez: 1. opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży; 2. pomoc materialną i opiekę nad kobietami w ciąży znajdującymi się w trudnych warunkach materialnych, przez czas ciąży, porodu i po porodzie; 3. dostęp do szczegółowych informacji na temat uprawnień, zasiłków i świadczeń przysługujących kobietom w ciąży, matkom, ojcom oraz ich dzieciom, a także dostęp do informacji dotyczących instytucji i organizacji pomagających w rozwiązywaniu problemów psychologicznych i społecznych, a także zajmujących się sprawami przysposobienia. Ustawodawca zobowiązał również organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego do współdziałania i pomocy kościołowi katolickiemu, innym kościołom i związkom wyznaniowym oraz organizacjom społecznym, które organizują opiekę nad kobietami w ciąży, jak również organizują rodziny zastępcze lub udzielają pomocy w przysposabianiu dzieci. Znamienne jest, że wśród adresatów obligatoryjnej pomocy świadczonej przez władze wymieniono tylko te organizacje, które pomagają ciężarnym oraz zajmują się rodzinami zastępczymi lub procedurami adopcyjnymi. Organizacje pozarządowe, które propagują wiedzę na temat świadomego rodzicielstwa i monitorują przestrzeganie prawa w zakresie dostępu do legalnych zabiegów prze- rywania ciąży, nie mogą liczyć na żadne wsparcie ze strony administracji rządowej i samorządowej. Ustawodawca wymaga od kobiety, aby rodziła również niechciane dzieci, zaś na administrację rządową i samorządową nakłada obowiązek udzielania wszechstronnej pomocy kobietom ciężarnym. W rzeczywistości jednak pomoc władz jest dalece niewystarczająca. Tylko co druga kobieta w mieście i mniej niż 50% kobiet na wsi jest objętych wczesną opieką lekarską. Według danych ze sprawozdania rządu z wykonania ustawy antyaborcyjnej za 1997 rok, na jedno urodzone dziecko przysługiwał kobiecie zasiłek w wysokości 138 zł, natomiast przeciętny łączny koszt pomocy finansowej udzielanej kobietom w ciąży wyniósł 531,48 zł dla jednej osoby uprawnionej, przy czym prawo do takiego zasiłku przysługuje jedynie tym kobietom, u których dochód na głowę w rodzinie nie przekraczał 316 zł. Od 1 czerwca 1999 roku wysokość zasiłku wzrosła do 348 zł, gdy dochód na jednego członka w rodzinie nie przekracza 384 zł. W domach samotnej matki, finansowanych z wojewódzkich środków publicznych, liczba miejsc jest niewielka (pod koniec 1997 roku łącznie 660 miejsc w skali kraju). Ośrodki prowadzone przez kościoły, stowarzyszenia i fundacje również nie zaspokajają potrzeb w tym zakresie. W niektórych ośrodkach dochodzi do poważnych naruszeń praw człowieka. Ograniczenia w tym zakresie znajdujemy nawet w regulaminach tych placówek. Istnieją schroniska, których kobiety nie mogą swobodnie opuszczać, a także ośrodki, gdzie kobiety zmuszane są do nieodpłatnej pracy. Znaczna liczba schronisk prowadzona jest przez mężczyzn, często z przeszłością kryminalną. Nierzadko dochodzi tam do seksualnego wykorzystywania podopiecznych. ANTYKONCEPCJA O skutecznym korzystaniu z antykoncepcji decyduje dostęp do metod i środków planowania rodziny, ich koszt oraz dostęp do odpowiednich informacji i poradnictwa. Możliwości mężczyzn w wyborze środka antykoncepcyjnego są zawężone, to kobiety ponoszą wciąż

9 główny ciężar odpowiedzialności za rodzicielstwo, zatem problemy związane z planowaniem prokreacji dotyczą głównie kobiet. Wszelkie ograniczenia w dostępie do środków i metod planowania rodziny ograniczają możliwości kobiet wyboru własnej drogi życiowej i dlatego można je uznać za przejaw dyskryminacji ze względu na płeć.. Rząd polski nie prowadzi i w zasadzie nigdy nie prowadził żadnej polityki w dziedzinie oświaty seksualnej i świadomego rodzicielstwa; również lekarze w niewystarczającym stopniu wywiązują się ze swoich funkcji informacyjnych w sprawach świadomej prokreacji. Pomimo że artykuł 2. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.) zobowiązuje organy administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego do zapewnienia obywatelom swobodnego dostępu do metod i środków służących świadomej prokreacji, w praktyce nie wywiązują się one ze swoich obowiązków. Badania opinii publicznej pod nazwą Antykoncepcja: dostępność i bariery w stosowaniu środków antykoncepcyjnych, przeprowadzone w 1995 roku przez MARECO POLSKA (członka GALLUP IN- TERNATIONAL), wykazały, że dla Polaków podstawowym źródłem informacji na temat stosowania tych środków są media i znajomi. Tylko niespełna co piąty badany uzyskiwał informacje na temat antykoncepcji od lekarza, a 23% ankietowanych zwracało uwagę na niedostatek informacji z tego zakresu. Wyniki ankiety przeprowadzonej wśród 1220 kobiet przez Federację na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny wykazały, że prawie połowie z nich (45%) lekarz nigdy nie proponował żadnych środków antykoncepcyjnych. Zaledwie 32% kobiet uznało, że uzyskane od lekarza informacje były wystarczające. Należy podkreślić, że wskaźniki te nie są reprezentatywne, gdyż dotyczą w 90% kobiet zamieszkałych w miastach, spośród których aż 95% miało co najmniej średnie wykształcenie. W rzeczywistości sytuacja przedstawiać się musi znacznie gorzej. Badania MARECO POLSKA wykazały, że tylko 11% ankietowanych (powyżej 15 roku życia) regularnie stosowało antykoncepcję, 44,3% nigdy jej nie stosowało, natomiast 41,5% stosowało od czasu do czasu. Widoczny jest związek pomiędzy wykształceniem i wiekiem a częstotliwością stosowania środków antykoncepcyjnych. Około 18% osób w wieku do 40 lat oraz ponad 19% osób z wyższym wykształceniem korzysta regularnie z tych środków. Im niższe wykształcenie i starszy wiek tym mniejsza częstotliwość ich stosowania. Najwięcej deklaracji o stosowaniu środków antykoncepcyjnych składają mieszkańcy wielkich miast, nie uczestniczący bądź rzadko uczestniczący w praktykach religijnych (17%). Osoby, które biorą udział w praktykach religijnych kilka razy w tygodniu, najczęściej (63,5%) podawały, że nie korzystają ze środków antykoncepcyjnych. Według respondentów do głównych barier w stosowaniu środków antykoncepcyjnych należą: 1. brak nawyku korzystania (41%); 2. stanowisko kościoła katolickiego(39,2%); 3. wstyd przy zakupie (36,5%); 4. obawa przed ewentualnymi skutkami ubocznymi (28%); 5. brak informacji na temat stosowania (23,1%); 6. brak informacji o rodzajach środków (22,3%); 7. przekonanie o małej skuteczności (15,4%); 8. wstyd przy stosowaniu (15,1%); 9. wysokie ceny (9,2%); 10. niedostateczna liczba punktów sprzedaży (5,1%). Na pierwszym planie znalazły się szeroko rozumiane bariery pochodzenia kulturowego, na drugim zaś brak wiedzy o rodzajach dostępnych środków, ich stosowaniu, skuteczności i ewentualnych skutkach ubocznych. Duży wpływ na stosowanie środków antykoncepcyjnych ma stanowisko kościoła i jego konsekwentna polityka sprzeciwiająca się nie tylko nowoczesnym metodom antykoncepcji, ale również zwykłym prezerwatywom. Przedstawiciele kościoła i związane z nim media upowszechniają pogląd, że antykoncepcja jest grzechem, a ponadto przypisują jej szkodliwość dla zdrowia kobiet. Dla ogromnej większości Polaków kościół katolicki, stanowiąc wielki autorytet moralny, jest w tej kwestii wyrocznią. Kobiety pytane, dlaczego nie stosują środków antykoncepcyjnych, a dopuszczają do przerywania ciąży, odpowiadały, że stosując antykoncepcję, grzeszyłyby częściej, niż przerywając ciążę. Kościół propaguje jedynie tzw. naturalne metody regulacji poczęć, które

10 są jednak wysoce zawodne. Postawa kościoła katolickiego wobec antykoncepcji wydaje się szczególnie drastyczna w odniesieniu do prezerwatyw. Przedstawiciele kościoła, wypowiadając się przeciwko ich stosowaniu, głoszą pogląd, że nie zapobiegają one zakażeniu wirusem HIV. W 1996 roku na pytanie GUS-u skierowane do kobiet zamężnych i rozwiedzionych ( Stan zdrowia ludności Polski -1996) na temat stosowanych metod regulacji urodzin uzyskano następujące odpowiedzi: Metody i środki regulacji urodzeń Procent osób stosujących Stosunek przerywany 45,8% Kalendarzyk małżeński 35% Metoda termiczna 7,7% Metoda owulacji 7,3% Prezerwatywa 31,8% Środki chemiczne 5,3% Wkładka domaciczna 7,1% Pigułka antykoncepcyjna 6,3% Sterylizacja 1,2% Dostęp do środków antykoncepcyjnych został uregulowany w 1991 roku Ustawą o środkach farmaceutycznych, materiałach medycznych, aptekach, hurtowniach i nadzorze farmaceutycznym. Ustawa ta nakazuje każdej aptece posiadanie wszystkich środków, także tych dostępnych bez recepty. Część chemicznych i mechanicznych środków antykoncepcyjnych jest dostępna także w sieci pozaaptecznej, a prezerwatywy w wielu placówkach handlowych. Środki hormonalne są wydawane wyłącznie na podstawie recepty lekarskiej. Według raportu nadzoru farmaceutycznego, zarejestrowany asortyment środków antykoncepcyjnych w około 90% jest stale dostępny w aptekach. Badania wskazują, że do najłatwiej dostępnych środków należą prezerwatywy (68,2%), środki dopochwowe i doustne (odpowiednio 43,2 i 42,7%), do najtrudniej zaś środki domaciczne (34,2%). W marcu 1998 roku rząd wycofał dotację do pięciu spośród ośmiu hormonalnych środków antykoncepcyjnych. Decyzją Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej na liście hormonalnych środków antykoncepcyjnych wydawanych za odpłatnością 30% pozostały jedynie 3 preparaty Microgynon 21, Rigevidon, Stediril 30. W rzeczywistości jest to właściwie jeden preparat o różnych nazwach. Nadto są to środki przestarzałe w porównaniu z całą gamą środków antykoncepcyjnych nowej generacji, jak Cilest, Minulet, Femoden, Mercilon, Marvelon. Wspomniana regulacja powoduje znaczne ograniczenia w dostępie do skutecznej i prostej antykoncepcji, co narusza prawa kobiet w dostępie do środków i metod planowania rodziny. Widoczna jest niezgodność ministerialnych decyzji z przepisami prawa polskiego i międzynarodowego w zakresie ochrony i pomocy rodzinie, dostępu do służby zdrowia, planowania rodziny (art. 2, 2 Ustawy z dnia r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.; art. 10 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych Dz.U. z 1997 r. Nr 38, poz.169, art. 12 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 lit.; Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz.71). Opinię tę podziela obecny rzecznik praw obywatelskich, lecz Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej stoi na stanowisku, że z uwagi na ograniczone możliwości finansowe nie może być mowy o zmianie decyzji, a środki objęte dopłatą mogą być używane zarówno w antykoncepcji, jak i w leczeniu hormonalnym (Informacja Rzecznika Praw Obywatelskich prof. A. Zielińskiego, za okres r r.). Znacznym utrudnieniem w korzystaniu z antykoncepcji jest fakt, że dotowane środki antykoncepcyjne nie są w tym samym stopniu odpowiednie dla wszystkich kobiet. Zdaniem ginekologów, nie powinny ich stosować zwłaszcza nastolatki i młode kobiety. Środki nowej generacji nie tylko nie otrzymały dotacji, ale są też znacznie droższe od dotowanych. Ich zakup może być znaczącym wydatkiem w comiesięcznym budżecie licznej grupy kobiet, zaś charakter kuracji hormonalnej nie pozwala na ciągłe zmiany leku. Traktowanie tabletek antykoncepcyjnych jako towaru luksusowego ogranicza prawo kobiet do korzystania ze środków o optymalnej skuteczności w kontrolowaniu płodności (najniższy wskaźnik Pearla). Według informacji resortu zdrowia z 1995 roku liczba sprzedanych doustnych środków antykoncepcyjnych wskazuje, że regularnie stosuje je tylko ok. 3,4% kobiet, co w porównaniu ze standardami zachodnimi jest liczbą bardzo niską. Nie wszystkie środki antykoncepcyjne stosowane na świecie są dostępne w Polsce. Mechanicznym środkiem antykoncepcyjnym nie

11 obecnym na polskim rynku jest np. damska prezerwatywa (zmniejsza ryzyko zakażenia wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową). Zastrzyk hormonalny o dwunastogodzinnym działaniu (Depo-Provera) jest wprawdzie dostępny, ale nie zarejestrowany. Mało rozpowszechniona w Polsce jest antykoncepcja stosowana w sytuacjach nagłych. Polskie prawo nie zezwala na wykonywanie zabiegów pozbawiających człowieka zdolności płodzenia (art.156, 1, pkt 1 k.k.). Wykonanie zabiegu sterylizacji nawet za zgodą osoby zainteresowanej podlega karze pozbawienia wolności od roku do 10 lat dochodzi jednak do licznych naruszeń tego prawa. Nielegalnych zabiegów sterylizacji dokonuje się w Polsce pod rozmaitymi pozorami, podczas gdy rzeczywistą przyczyną tych działań często bywa np. choroba psychiczna pacjentki lub inne przesłanki, które w ocenie lekarzy stanowią przeciwwskazanie do narodzin dalszego potomstwa. Polskie ustawodawstwo jest w tym względzie bardzo restrykcyjne; nie bierze pod uwagę wielu sytuacji, w których pozbawienie zdolności płodzenia byłoby wskazane ze względu na dobro społeczne, dobro matki, ojca czy zdrowie ewentualnego potomstwa, nie mówiąc już o prawie do świadomej i dobrowolnej rezygnacji z własnej płodności. Prawo kobiet do świadomego macierzyństwa jest szczególnie ograniczone z powodu utrudnionego dostępu do informacji o metodach i środkach planowania rodziny. Jak wynika z cytowanych wyżej badań, brak dostępu do informacji stanowi jedną z najważniejszych barier w stosowaniu środków antykoncepcyjnych. Tymczasem bardzo niewiele instytucji i organizacji zajmuje się propagowaniem świadomego macierzyństwa, przy czym zasięg działania organizacji pozarządowych jest dodatkowo ograniczony brakiem finansowego wsparcia ze strony organów władzy rządowej i samorządowej. Wiedza na temat metod i środków planowania rodziny jest praktycznie niedostępna w szpitalach, w ośrodkach zdrowia czy też w placówkach powołanych do tego typu działalności edukacyjnej. Szkoły i lekarze nie propagują antykoncepcji, przede wszystkim, z przyczyn ideologicznych, ale również dlatego, że jak można przypuszczać brak im wiedzy na temat nowoczesnych metod i środków planowania rodziny. Ponadto większość kobiet obawia się podjąć otwartą rozmowę z lekarzem na temat antykoncepcji. Zważywszy więc na istniejące uwarunkowania kulturowe i religijne oraz na powszechne wśród kobiet poczucie wstydu związane z różnymi aspektami płciowości człowieka, wydaje się konieczne propagowanie wiedzy na temat antykoncepcji za pośrednictwem masowo dostępnych ulotek i poradników. Bez takich działań zagwarantowane w ustawie antyaborcyjnej prawo obywateli do swobodnego dostępu do metod i środków służących świadomej prokreacji pozostanie w praktyce martwe. Na uwagę zasługuje również fakt, że żadna organizacja pozarządowa zajmująca się propagowaniem wiedzy na temat prokreacji nie jest dotowana przez rząd. Istotną barierą szczególnie dla kobiet młodych w korzystaniu ze środków antykoncepcyjnych może być postawa lekarzy ginekologów, którzy nie tylko nie informują o środkach antykoncepcyjnych, ale wręcz dezinformują i zniechęcają swoje pacjentki do ich stosowania. W mediach relacjonowano przypadek młodej kobiety, której lekarz w jednej z warszawskich przychodni rejonowych odmówił wydania recepty na środki antykoncepcyjne, nie szczędząc przy tym komentarzy na temat jej manier i życia intymnego. Taka postawa lekarza nie jest, niestety, wyjątkiem; do organizacji kobiecych docierają podobne sygnały z różnych regionów kraju. Minister zdrowia w rządzie Jerzego Buzka, Wojciech Maksymowicz, oraz prezes Naczelnej Izby Lekarskiej Krzysztof Madej poparli prawo lekarza do odmowy wystawienia recepty na środki antykoncepcyjne, twierdząc, że środki antykoncepcyjne nie są lekami, a poradnictwo z zakresu zapobiegania ciąży nie należy do świadczeń medycznych. Ponadto Krzysztof Madej stwierdził, że lekarz ma prawo umoralniać pacjentki, jeśli wynika to z jego ordynacji lekarskiej. Taka wypowiedź przedstawiciela rządu jest sprzeczna z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski, z których wynika konieczność traktowania poradnictwa i wszelkich świadczeń z zakresu zapobiegania ciąży jako pełnoprawnych usług medycznych (m.in. zalecenia WHO). Utrudnienia w dostępie do skutecznych metod i środków planowania rodziny są szczególnie rażące w kraju takim jak Polska, gdzie ustawodawstwo w zakresie przerywania ciąży jest bardzo restrykcyjne i gdzie tylko niewielka część społeczeństwa stosuje nowoczesne środki antykoncepcyjne

12 OŚWIATA SEKSUALNA Oświata seksualna wciąż wzbudza w Polsce wiele emocji. Ten kierunek kształcenia nigdy nie był realizowany w sposób, który można by uznać za satysfakcjonujący, chociaż ramowy program został wprowadzony do polskich szkół na początku lat siedemdziesiątych. Od 1986 roku Przygotowanie do życia w rodzinie stało się teoretycznie obowiązkowym przedmiotem szkolnym. Miał on być realizowany w ramach godzin wychowawczych, w praktyce traktowano go jednak dość lekceważąco. Efektem było praktyczne zaniechanie realizacji tego przedmiotu. Wprowadzony w roku szkolnym 1987/88 podręcznik Wiesława Sokoluka wywołał burzliwą dyskusję publiczną, w której ujawniły się ostre różnice światopoglądowe. Kwestionowano zarówno zasadność wprowadzenia podręcznika, jak i jego merytoryczną zawartość. Po długich konsultacjach, w 1989 roku ostatecznie wstrzymano wprowadzanie podręcznika jako obowiązkowej pomocy naukowej i zalecono stosowanie go jako podręcznika pomocniczego. Ze względu na częste zmiany merytoryczne trudno jest dziś stwierdzić, jak w praktyce nauczano przedmiotu Przygotowanie do życia w rodzinie. Opracowane do 1990 roku programy szkolne oraz materiały pomocnicze były stosowane w zależności od osobistych upodobań nauczyciela. W 1992 roku, zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej skreślono z planów nauczania godziny wychowawcze, w ramach których miał być prowadzony program przygotowania do życia w rodzinie, a tym samym praktycznie zaniechano jego realizacji. Stan ten został formalnie zmieniony na podstawie Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, przyjętej 7 stycznia 1993 roku (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.). Artykuł 4, ust. 2 zobowiązuje Ministra Edukacji Narodowej do wprowadzenia w nauczaniu szkolnym przedmiotu Wiedza o życiu seksualnym człowieka oraz do ustalenia w porozumieniu z Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznej zakresu treści programowych przedmiotu; treści te mają zostać włączone do podstawy programowej kształcenia ogólnego. Zgodnie z art. 4, ust.2 wiedza o życiu seksualnym człowieka powinna zostać wprowadzona do systemu doskonalenia nauczycieli. Po uchwaleniu ustawy, Minister Edukacji wydał rozporządzenie o ponownym wprowadzeniu do szkół godzin wychowawczych. Zobowiązywało ono szkoły do podjęcia problematyki wychowania seksualnego i życia rodzinnego w ramach działań wychowawczych i dydaktycznych. W opracowanym przez MEN programie edukacji seksualnej podkreślono, że jego realizacja...nie polega na wprowadzaniu nowych treści kształcenia, lecz na właściwym wykorzystaniu obowiązującego ich zakresu. Jakość nauczania, przekazywane treści oraz sposób organizacji zajęć miały zależeć wyłącznie od kompetencji i inwencji nauczyciela. Ministerialny program został jednak oceniony przez fachowców jako nieprofesjonalny i niemożliwy do realizacji. W grudniu 1996 roku grupa senatorów skierowała do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności kilku przepisów znowelizowanej ustawy antyaborcyjnej z Konstytucją RP. Zakwestionowano upoważnienie ministrów edukacji i zdrowia do opracowywania programów i do wprowadzenia do szkół przedmiotu Wiedza o życiu seksualnym człowieka. Trybunał Konstytucyjny uznał, że postanowienie o wprowadzeniu omawianego przedmiotu nie narusza Konstytucji, jednak mimo to parlament znowelizował ustawę. Doprowadziło to do prezydenckiego weta wobec artykułu nakazującego skreślenie przepisów o wprowadzeniu do szkół wiedzy o życiu seksualnym człowieka i o dokształcaniu nauczycieli w tym zakresie. Parlament nie zdołał odrzucić weta prezydenta. Niezrażeni tym katoliccy posłowie ponownie wnieśli projekt zmiany ustawy antyaborcyjnej i w końcu zdołali przekonać Sejm do uchylenia artykułu 4.2, na mocy którego wprowadzono do szkół przedmiot Wiedza o życiu seksualnym człowieka. Zmieniony artykuł 4.3 mówi, że Minister Edukacji określa drogą rozporządzenia zakres i metody nauczania omawianego przedmiotu, na podstawie programu kształcenia ogólnego. Co więcej, minister włączy odnośne zagadnienia do programu kształcenia nauczycieli. Wiedza o życiu seksualnym człowieka została zatem wycofana ze szkół tylko po to, by zastąpić ją przedmiotem pod nazwą Wychowanie do życia w rodzinie, opartym na ultrakonserwatywnych i ultrakatolickich dogmatach o życiu seksualnym i rodzinnym. Minister wydał ostatnio projekt rozpo

13 rządzenia, regulującego nazwę i aspekty formalne wprowadzenia nowego przedmiotu nauczania. Zgodnie z tym projektem treści programowe Wychowania do życia w rodzinie zostaną ustalone według podstawy programowej kształcenia ogólnego (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r.) Program zbudowany został w oparciu o konserwatywną wizję ról społecznych kobiety i mężczyzny i stereotypowe poglądy na temat potrzeb seksualnych. Podkreśla się w nim potrzebę odmiennego traktowania chłopców i dziewcząt w procesie edukacji i socjalizacji. Życie płciowe człowieka sprowadzono wyłącznie do małżeństwa i macierzyństwa, a seks zwłaszcza pozamałżeński potępiono. Przez planowanie rodziny rozumie się wyłącznie tzw. metody naturalne, a kiedy mowa jest o innych sposobach zapobiegania niechcianej ciąży, kładzie się nacisk na informacje o szkodliwych skutkach ubocznych ich stosowania. Przerywanie ciąży jest omawiane wyłącznie w kontekście zagrożenia dla zdrowia fizycznego i psychicznego kobiety. W dziedzinie oświaty seksualnej ważną i szkodliwą rolę odgrywa kościół katolicki, konserwatywny i nieprzejednany w sprawach płciowości człowieka i edukacji z zakresu stosowania środków antykoncepcyjnych. Powszechna obecność religii w szkole oraz niemożność pogodzenia doktryny katolickiej z wartościami liberalnymi i nowoczesnymi środkami metodami planowania rodziny nie pozwala na wypracowanie programu nauczania, który byłby możliwy do zaakceptowania przez katolicką i laicką część społeczeństwa polskiego. dnictwa i środków planowania rodziny oraz do wyczerpującej informacji na ten temat. Rząd polski nie wywiązał się dotąd z tego zobowiązania. Komitety ONZ ds. Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych oraz Komitet Praw Człowieka wyraziły zaniepokojenie faktem, że rząd polski nie zapewnia kobietom dostępu do usług ukierunkowanych na planowanie rodziny, utrzymuje surowe prawo dotyczące aborcji i wyłączył z programu szkolnego edukację seksualną. Zaleca się rządowi polskiemu zmianę polityki w tym zakresie. Rekomendacje obejmują zapewnienie dostępności świadczeń służących planowaniu rodziny, poradnictwa na temat bezpiecznych metod antykoncepcyjnych oraz wprowadzenia wiarygodnej i opartej na rzetelnych informacjach edukacji seksualnej dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Pomimo tych zaleceń, rząd polski nie robi nic aby zastosować się do zaleceń ONZ-owskich komitetów. Jakakolwiek zmiana w ustawodawstwie dotyczącym planowania rodziny i przerywania ciąży wydaje się być niezwykle trudna nie tylko przy obecnym układzie politycznym ale również ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające za niezgodne z konstytucja przepisy liberalizujące dostęp do zabiegów przerywania ciąży. Należy mieć jednak nadzieję, że po zmianie ekipy rządzącej uda się zliberalizować ustawodawstwo oraz zmienić politykę rządu w zakresie praw kobiet związanych z ich funkcjami prokreacyjnymi. WNIOSKI Istniejący stan prawny i praktyka stosowania prawa w zakresie dostępu do metod i środków planowania rodziny, w tym również możliwości usunięcia niepożądanej ciąży jest sprzeczny ze standardami międzynarodowymi. Dokumenty prawa międzynarodowego, dotyczące praw człowieka oraz statusu kobiet w tym ratyfikowana przez Polskę Konwencja o eliminacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, pekińska Platforma Działania oraz dokumenty końcowe Światowej Konferencji na rzecz ludności i rozwoju w Kairze zobowiązują rządy do zapewnienia kobietom w każdym wieku pełnego dostępu do pora

14 KRAJOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ KOBIET PRAWA KOBIET W SFERZE PROKREACJI DZIAŁANIA KIERUNKOWE Wypracowanie krajowych rozwiązań systemowych nakierowanych na problematykę zdrowia kobiet oraz towarzyszących im dokumentów ZADANIA PROGRAMOWE Zrewidowanie i przeorganizowanie dotychczasowych strategii i założeń polityki zdrowotnej oraz dostępności, zakresu i jakości świadczeń zdrowotnych, pod kątem potrzeb kobiet we wszystkich fazach ich życia i wynikających z pełnienia przez nie różnorodnych ról społecznych; Wprowadzenie do Narodowego Programu Zdrowia uzupełnień, m.in. zw. z problemami zdrowia reprodukcyjnego i planowania rodziny Wprowadzenie do Programów Polityki Zdrowotnej zagadnień dotyczących zdrowia kobiet we wszystkich fazach życia, ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki zaburzeń hormonalnych u kobiet, jako priorytetowego działania Uzupełnienie programów naprawczych resortu zdrowia o problematykę zdrowia młodych kobiet (w okresie przedkoncepcyjnym) oraz w okresie menopauzy i kobiet starszych Rozwijanie ginekologii dziecięcej i wieku młodzieńczego Uwzględnianie w programach studiów i szkół medycznych oraz szkolnego przedmiotu Wiedza o życiu seksualnym człowieka, a także w innych programach szkoleń w zakresie opieki zdrowotnej, WHO-skiej definicji zdrowia oraz zdrowia seksualnego, w kontekście praw człowieka, jak również wyrabiania wrażliwości na sprawy płci Opracowanie zasad i metod szkolenia pracowników służby zdrowia w zakresie sposobu świadczenia przez nich usług zdrowotnych, służących uwrażliwieniu ich na sprawy płci i uwzględnianiu oczekiwań osób korzystających z tych usług (w zakresie sposobu porozumiewania się i kontaktowania się z nimi), a także poszanowania prywatnych osób do intymności i poufności (podejście holistyczne) DZIAŁANIA KIERUNKOWE Upowszechnienie wśród pracowników służby zdrowia zasady respektowania tych potrzeb w już stosowanej praktyce lekarskiej i oświacie zdrowotnej ZADANIA PROGRAMOWE Wprowadzenie programów zapobiegających zagrożeniom dla zdrowia kobiet Wzmacnianie programów promujących zdrowie kobiet Wspieranie realizacji wszelkich programów pomagających kobietom w zdobywaniu wiedzy, podejmowaniu decyzji i zwiększaniu poczucia godności i odpowiedzialności za własne zdrowie, w tym zdrowia reprodukcyjnego Zapewnienie odpowiedniej pomocy merytorycznej i logistycznej młodzieżowym organizacjom pozarządowym, podejmującym działalność w zakresie zaspokajania edukacyjnych potrzeb młodzieży w dziedzinie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz zlecanie im realizację zadań państwowych w tym zakresie DZIAŁANIA KIERUNKOWE Wprowadzenie systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, zapewniających wystarczający poziom finansowania sfery zdrowia kobiet ZADANIA PROGRAMOWE We wdrażaniu ubezpieczeń zdrowotnych oraz reformy służby zdrowia, uwzględnić rozwiązania gwarantujące kobietom powszechną dostępność ekonomiczną oraz organizacyjno-funkcjonalną lecznictwa podstawowego oraz specjalistycznego, niezbędnych do uzyskiwania wszystkich (pełnych i kompleksowych) świadczeń zdrowotnych we wszystkich fazach życia Uwzględnienie w koszyku świadczeń medycznych gwarantowanych przez państwo, usług z zakresu leczenia schorzeń specyficznie kobiecych, wraz ze specjalistycznymi badaniami diagnostycznymi Uwzględnienie w projektach noweli regulacji dot. ubezpieczeń społecznych (np. w zakresie prewencji) aspektów zdrowia kobiet i wynikających stąd implikacji finansowych i społecznych DZIAŁANIA KIERUNKOWE Poprawa realnej dostępności specjalistycznych i przyjaznych kobietom (zgodnie z def. WHO) usług medycznych i świadczeń, ze szczególnym uwzględnieniem ich dostępności dla kobiet żyjących na wsi i małych miastach ZADANIA PROGRAMOWE Zintensyfikowanie działań i środków opieki zdrowotnej służących inwestowaniu w zdrowie kobiet oraz profilaktyce i leczeniu schorzeń specyficznie kobiecych; Poprawa dostępności do specjalistycznych poradni i badań dla kobiet, również laboratoryjnych Wprowadzenie zmiany odpłatności za leki hormonalne: obniżenie 30% 50% odpłatności za preparaty hormonalne stosowane z powodu zaburzeń miesiączkowania, niepłodności, ciąży, pokwitania, menopauzy oraz antykoncepcji bezpłatna dystrybucja leków hormonalnych stosowanych z powodu nowotworów i stanów przednowotworowych Utworzenie sieci placówek specjalizujących się w: rozwiązywaniu problemów zdrowia seksualnego, nowoczesnego planowania rodziny i antykoncepcji oraz w poradnictwie w tym zakresie; upowszechnianiu oświaty zdrowotnej, zdrowego stylu życia oraz edukacji seksualnej; upowszechnianie informacji o tego typu placówkach Wprowadzanie na szerszą skalę przyjaznych kobietom usług zdrowotnych obejmujących nowoczesne techniki i metody leczenia Zapewnienie właściwej pomocy i opieki zdrowotnej w okresie dojrzewania przygotowanie dziewcząt i kobiet do roli partnerki seksualnej i przyszłej matki (dobre zdrowie płciowe i reprodukcyjne) Dążenie do systemowego ujęcia edukacji seksualnej oraz w zakresie zagrożeń chorobami przenoszonymi drogą płciową dla młodzieży w szkołach i poza nimi

15 opracowanie programów edukacyjnych nt. zdrowia reprodukcyjnego i zachowań seksualnych człowieka, dostosowanych do wieku i możliwości percepcyjnych dzieci i młodzieży utworzenie dostępnych dla młodzieży placówek poradnictwa i informacji opartych na nowoczesnej wiedzy medycznej i psychologicznej na temat spraw związanych z płciowością i reprodukcją oraz odpowiedzialności za zachowania seksualne człowieka prowadzenie edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w procesie dydaktycznowychowawczym szkoły przygotowanie nauczycieli i edukatorów oraz odpowiednich środków dydaktycznych do prowadzenia edukacji seksualnej opracowanie i emitowanie w środkach masowego przekazu programów edukacyjnych w tym zakresie Dalsza poprawa opieki nad matką i dzieckiem poprzez wprowadzanie wyższych standardów postępowania w okresie przed-, w trakcie- i po porodzie kontynuowanie wdrażania Programu opieki prenatalnej rozwijanie przyjaznych matce i dziecku metod prowadzenia ciąży, porodu i połogu oraz szerokie ich propagowanie tworzenie warunków do alternatywnych form rodzenia (porody w domu, w wodzie, z udziałem ojca) oraz rozwoju szkół rodzenia otwarcie szpitali położniczych dla odwiedzających oraz likwidacja ograniczeń naruszających podmiotowość pacjentek i ich prawo do prywatności nawiązanie współpracy i intensyfikowanie akcji (z udziałem środków masowego przekazu) w rodzaju konkursu Rodzić inaczej rankingi szpitali położniczych itp. upowszechnienie wiedzy o zasadach zdrowego postępowania w ciąży i w połogu oraz o zagrożeniach i czynnikach szczególnie szkodliwych w tym okresie dla matki i dziecka Poprawa dostępności i zniesienie ekonomicznych barier w leczeniu niepłodności w wyspecjalizowanych ośrodkach Zapewnienie odpowiednich warunków do bezpiecznych dla zdrowia i życia kobiet oraz dobrej jakości zabiegów przerywania ciąży, w przypadkach koniecznych i dozwolonych prawem przygotowanie i wdrożenie aktów wykonawczych określających odpowiednie standardy i warunki dostępności zmniejszenie liczby przypadków odwoływania się do aborcji poprzez doskonalenie i rozwijanie sieci usług w zakresie planowania rodziny, w tym także poradnictwa postaborcyjnego i edukacji służącej unikaniu powtórnych aborcji w przypadkach niepożądanej ciąży zapewnienie kobietom łatwego dostępu do rzetelnej medycznej informacji i okolicznościowego poradnictwa (prawnego, psychologicznego, medycznego i socjalnego), pomocnego w podejmowaniu świadomych i odpowiedzialnych decyzji o macierzyństwie rozpoznanie i przeciwdziałanie, niekorzystnym dla zdrowia kobiet, skutkom zabiegów przerywania ciąży dokonywanych w nieodpowiednich i niebezpiecznych warunkach Priorytetowe traktowanie powstawania i wdrażania wszelkich programów, których celem jest podnoszenie świadomości zarówno mężczyzn, jak i kobiet w dziedzinie seksualności i rozrodczości człowieka oraz promowanie odpowiedzialności mężczyzn za swoje zachowania prokreacyjne i seksualne edukowanie mężczyzn w dziedzinie zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego kobiety Rozbudowanie systemu diagnostyki i leczenia w zakresie chorób przenoszonych drogą płciową (w tym HIV) Stworzenie prewencyjnego systemu w zakresie chorób przenoszonych drogą płciową, dla kobiet uprawiających prostytucję określenie zakresu okresowych badań diagnostycznych dla tej grupy kobiet oraz stworzenie warunków ułatwiających dostęp do tych badań pomoc psychologiczna dla młodocianych prostytutek i usiłujących zaprzestać prostytucji bezpłatne rozprowadzanie prezerwatyw w środowiskach zwiększonego ryzyka zachorowalności na choroby przenoszone drogą płciową instalowanie aparatów z prezerwatywami w publicznych toaletach dla mężczyzn i kobiet DZIAŁANIA KIERUNKOWE Poprawa zdrowia i jakości życia kobiet w okresie menopauzy i w wieku starszym ZADANIA PROGRAMOWE Opracowanie i wdrożenie nowoczesnych programów profilaktyki chorób nowotworowych u kobiet opracowanie i wdrożenie nowoczesnego systemu wczesnego wykrywania i leczenia raka sutka i szyjki macicy z uwzględnieniem certyfikowania aparatury radiologicznej i ultrasonograficznej rozwinięcie sieci kompleksowych, nowoczesnych ośrodków onkologicznych, zdolnych do prowadzenia wczesnego rozpoznawania, leczenia, rehabilitacji i opieki po leczeniu zasadniczym Opracowanie i wdrożenie nowoczesnych programów profilaktyki i zwalczania u kobiet chorób układu krążenia i schorzeń hormonozależnych, w zakresie postępowania w menopauzie stworzenie i wprowadzenie szeroko zakrojonych i spójnych programów m.in. hormonalnej terapii zastępczej Doskonalenie informacji, programów i usług służących pomocą kobietom w rozumieniu zmian związanych ze starzeniem się i w dostosowywaniu się do tych zmian Wprowadzenie obowiązkowego dokształcania w zakresie endokrynologii, praktykujących lekarzy ginekologów wprowadzenie warunków ordynowania terapii hormonalnej wyłącznie na podstawie badań poziomu hormonów pacjentki

16 BIBLIOGRAFIA 1. Aktualne dane statystyczne o kobietach, oprac. Małgorzata Dziubińska-Michalewicz, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa Antykoncepcja. Dostępność i bariery w stosowaniu środków antykoncepcyjnych (wyniki sondażu opinii publicznej), MARECO Polska/member of GALLUP INTERNATIONAL, marzec Biuletyn nr 3, 4, 5, 6/1996, 7/1997, 1/1998, 4/1999, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. 4. Dane Centrum Organizacji i Ekonomii Służby Zdrowia w Warszawie Opieka Zdrowotna w liczbach informator statystyczny, Warszawa Kodeks farmaceutycznej etyki marketingowej, Warszawa, luty Kodeks karny postępowania karnego i karny wykonawczy, Wyd. Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa Edukacja seksualna w szkole, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa. 8. Informacja Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Andrzej Zieliński, okres 1 stycznia 1998 r. 31 grudnia 1998 r., Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa Materiały do przygotowywanej ulotki dla kobiet zadanie nałożone na administrację rządową przez ustawę z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, Informacja Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej Wiesława Jaszczyńskiego, Warszawa Nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona 2 kwietnia 1997 r., Wyd. Liber, Warszawa planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, Sprawozdanie Rady Ministrów z realizacji Ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r., Warszawa Prawa i zdrowie reprodukcyjne i seksualne przewodnik, oprac. Aleksandra Solik, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa Programy i zajęcia w szkołach na temat edukacji seksualnej i przygotowania do życia w rodzinie, oprac. Jolanta Szymańczak, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 1998, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 kwietnia 1998 r. w sprawie wprowadzenia do nauczania szkolnego przedmiotu Wiedza o życiu seksualnym człowieka oraz zakresu jego treści programowych. (Dz.U. z dnia 12 maja 1998 r.). 16. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 1993 r. w sprawie określenia zakresu i form oraz trybu udzielania kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko pomocy w dziedzinie opieki socjalnej i prawnej (Dz.U. z dnia 19 października 1993 r.). 17. Skutki ustawy antyaborcyjnej obowiązującej w Polsce od 16 marca 1993 r. raport nr 2, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa Transformacja systemu ochrony zdrowia w Polsce, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, Warszawa Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.). 20. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 4 stycznia 1997r.). 21. Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.). 22. Ustawa o zawodzie lekarza (Dz.U. z 1997 r. Nr 28). 23. Uświadomienie i zachowania zdrowotne kobiet w zakresie profilaktyki raka piersi i szyjki macicy, CBOS październik Zdrowie reprodukcyjne kobiet, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa. 25. Zdrowotność kobiet wybrane zagadnienia, Grzegorz Ciura, Kancelaria Sejmu Biuro Studiów i Ekspertyz Informacja nr 205, Warszawa

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Uznając, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka,

Bardziej szczegółowo

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży,

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży, brzmienie od 2002-01-01 Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z dnia 7 stycznia 1993 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 78) zmiany: Dz.U. 2001 Nr 154, poz.

Bardziej szczegółowo

Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce. Cele edukacyjne przedmiotu:

Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce. Cele edukacyjne przedmiotu: Nazwa przedmiotu: Prowadząca: Opis: Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce Aleksandra Józefowska Zajęcia mają na celu przybliżenie słuchaczkom i słuchaczom zagadnień związanych z prawami

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej

- o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej Warszawa, dnia 10 lipca 2014 r. Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Twój Ruch Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 15 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego... 23 1. Uwagi wstępne... 23 2. Sytuacja dziecka poczętego w polskim prawie... 32 3. Status prawny dziecka poczętego de lege

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Tadeusz Sławecki

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ MŁODZIEŻ I DOROŚLI O ABORCJI BS/127/99 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, SIERPIEŃ 99

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ MŁODZIEŻ I DOROŚLI O ABORCJI BS/127/99 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, SIERPIEŃ 99 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Koalicji na rzecz CEDAW 59. Sesja Komitetu do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet

Stanowisko Koalicji na rzecz CEDAW 59. Sesja Komitetu do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet Stanowisko Koalicji na rzecz CEDAW 59. Sesja Komitetu do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet Niniejsze stanowisko zostało opracowane na podstawie raportu alternatywnego przygotowanego przez trzynaście

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty z Konstytucją. Tym samym zauważa

Bardziej szczegółowo

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH dot. RPO-619466-II/09/PS WPŁ. 2009-11- O k ZAL. NR Pan Janusz

Bardziej szczegółowo

Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole podpisane, dnia 20 stycznia 2009 r.

Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole podpisane, dnia 20 stycznia 2009 r. 20 stycznia br. na konferencji prasowej w Warszawie zostało podpisane Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole. [Lista Sygnatariuszy oraz Manifest

Bardziej szczegółowo

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI?

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? Aborcja to świadczenie gwarantowane finansowane ze środków publicznych i kontraktowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W załączniku do rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Pan Władysław Kosiniak-Kamysz Minister Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka

Bardziej szczegółowo

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet)

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet) Broszura dokumentacyjna z wykazem czynności kontrolnych opracowana na podstawie zaleceń Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych dla produktu leczniczego Isoderm

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA z dnia 20 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Art. 1. W ustawie z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Komitet Inicjatywy Ustawodawczej Ratujmy kobiety - ustawa o prawach kobiet i świadomym rodzicielstwie. ( projekt) USTAWA. z dnia. 2016 r.

Komitet Inicjatywy Ustawodawczej Ratujmy kobiety - ustawa o prawach kobiet i świadomym rodzicielstwie. ( projekt) USTAWA. z dnia. 2016 r. Komitet Inicjatywy Ustawodawczej Ratujmy kobiety - ustawa o prawach kobiet i świadomym rodzicielstwie ( projekt) USTAWA z dnia. 2016 r. Uznaje się prawo każdego do odpowiedzialnego decydowania o posiadaniu

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

R.R. PRZECIWKO POLSCE: WYROK

R.R. PRZECIWKO POLSCE: WYROK R.R. PRZECIWKO POLSCE: WYROK 26 maja 2011 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej: Trybunał) wydał przełomową decyzję w sprawie R.R. przeciwko Polsce 1. Trybunał uznał naruszenie przez Polskę Artykułu

Bardziej szczegółowo

BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r.

BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r. BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z DNIA 24 WRZEŚNIA 2013 R. (SYGN. AKT K 35/12) DOTYCZĄCYM USTAWY O SYSTEMIE OŚWIATY I. METRYKA ORZECZENIA

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Kierując się dobrem ogółu jakim jest zagwarantowanie równego dla wszystkich obywateli prawa do ochrony zdrowia stanowiącego zarazem sprawę o szczególnym znaczeniu dla Państwa jako

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków)

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków) SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 9 lipca 2015 r. Druk nr 949 Z SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA (wraz z zestawieniem wniosków) Komisja, na posiedzeniu w dniu 9 lipca 2015 r. rozpatrzyła

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Al. Ujazdowskie 1/3 00-583 Warszawa

Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Al. Ujazdowskie 1/3 00-583 Warszawa RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz Warszawa, 2-2 - J_ - 20 I.7202.6.2M4.AWO Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Al. Ujazdowskie 1/3 00-583 Warszawa i PUBsCt-it'

Bardziej szczegółowo

Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie Kancelaria Sejmu s. 1/6 Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1493. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie W celu zwiększenia

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

W projektowanej ustawie położono szczególny nacisk na rozwój profilaktyki, jako skutecznej formy pomocy w sytuacjach, gdy w rodzinie nie występuje

W projektowanej ustawie położono szczególny nacisk na rozwój profilaktyki, jako skutecznej formy pomocy w sytuacjach, gdy w rodzinie nie występuje UZASADNIENIE Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493), po kilku latach funkcjonowania, wymaga zmian w celu bardziej skutecznej walki ze zjawiskiem

Bardziej szczegółowo

Uzasadnienie. Prawo do bezpiecznych i skutecznych leków antykoncepcyjnych powinno być trwale

Uzasadnienie. Prawo do bezpiecznych i skutecznych leków antykoncepcyjnych powinno być trwale Uzasadnienie Ustawa, którą proponujemy, wychodzi naprzeciw potrzebom społecznym, które nie znajdują obecnie dostatecznego odzwierciedlenia w polskim prawie. Wyniki badań sondażowych pozwalają stwierdzić,

Bardziej szczegółowo

OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE

OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE Nowelizacja ustawy zakłada rozszerzenie form udzielanej pomocy ofiarom przemocy w rodzinie o możliwość m.in. bezpłatnego badania lekarskiego dla ustalenia przyczyn

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

KLUB POSELSKI RUCH PALIKOTA. ul. Wiejska 4/6/8 00-902 Warszawa

KLUB POSELSKI RUCH PALIKOTA. ul. Wiejska 4/6/8 00-902 Warszawa KLUB POSELSKI RUCH PALIKOTA ul. Wiejska 4/6/8 00-902 Warszawa Warszawa, dnia 16 stycznia 2012 r. Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r.

Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r. Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r. Szanowna Pani Premier, TEMAT: OBAWY ZWIĄZANE Z PROPONOWANYMI

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE - PRZEDMIOT SZKOLNY. Magdalena Kopeć

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE - PRZEDMIOT SZKOLNY. Magdalena Kopeć WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE - PRZEDMIOT SZKOLNY Magdalena Kopeć NAZWA Wychowanie do życia w rodzinie = WDŻwR (WDŻ) Prezentacja jest próbą udzielenia wskazówek do aktywności w szkołach naszych dzieci

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku 1. Becikowe Od 1 stycznia 2013 r. przy przyznawaniu jednorazowej zapomogi

Bardziej szczegółowo

KANCELARIA RADCY PRAWNEGO

KANCELARIA RADCY PRAWNEGO OPINIA PRAWNA Warszawa, dnia 23 czerwca 2015r. I. Zleceniodawca opinii Opinia prawna została sporządzona na zlecenie Krajowego Związku Zawodowego Geologów Państwowego Instytutu Geologicznego - Państwowego

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

316/5/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 15 września 2010 r. Sygn. akt Tw 12/10. p o s t a n a w i a: UZASADNIENIE

316/5/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 15 września 2010 r. Sygn. akt Tw 12/10. p o s t a n a w i a: UZASADNIENIE 316/5/B/2010 POSTANOWIENIE z dnia 15 września 2010 r. Sygn. akt Tw 12/10 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Cieślak przewodniczący Ewa Łętowska sprawozdawca Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po

Bardziej szczegółowo

Kim jest Rzecznik Praw Dziecka?

Kim jest Rzecznik Praw Dziecka? Kim jest Rzecznik Praw Dziecka? Prace nad utworzeniem instytucji Rzecznika Praw Dziecka w Polsce zainicjowane zostały przez organizacje pozarządowe i środowiska działające na rzecz praw dzieci. W rezultacie

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa do odebrania dziecka rodzinie przez Policję lub jej udziału w tej czynności może dojść w sytuacjach:

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa do odebrania dziecka rodzinie przez Policję lub jej udziału w tej czynności może dojść w sytuacjach: Odebranie dziecka Odebranie dziecka rodzinie i umieszczenie go w obcym środowisku to dla niego sytuacja traumatyczna. Od wszystkich podmiotów uprawnionych do odebrania dziecka rodzinie wymagana jest wyjątkowa

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Kodeks pracy.

- o zmianie ustawy - Kodeks pracy. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów RM 10-120-10 Druk nr 3478 Warszawa, 11 października 2010 r. Pan Grzegorz Schetyna Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia Prawa człowieka i metodyka ich nauczania

Program szkolenia Prawa człowieka i metodyka ich nauczania Załącznik nr 5 do SIWZ (Pieczęć Wykonawcy) Program szkolenia i metodyka ich nauczania 1. Cele ogólne szkolenia: 1) Zwiększenie świadomości znaczenia praw. 2) Dostrzeganie potrzeby edukowania w zakresie

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Zadania kuratorów sądowych

Zadania kuratorów sądowych Krzysztof Jędrysiak Kierownik IV Zespołu Kuratorskiej służby Sądowej w Sądzie Rejonowym dla Warszawy-Woli Zadania kuratorów sądowych Kurator sądowy w strukturze Sądu Zawodowy kurator sądowy dla dorosłych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 27/2015 PIGUŁKA DZIEŃ PO W OCENIE SPOŁECZNEJ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku Fundacja Centrum Badania Opinii

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081) Warszawa, dnia 14 stycznia 2011 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o ochronie granicy państwowej (druk nr 1081) I. Cel i przedmiot ustawy Opiniowana ustawa stanowi wykonanie obowiązku dostosowania systemu

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Moszczenica z organizacjami pozarządowymi na 2015 rok.

Program Współpracy Gminy Moszczenica z organizacjami pozarządowymi na 2015 rok. Program Współpracy Gminy Moszczenica z organizacjami pozarządowymi na 2015 rok. Program współpracy w 2015 r. Gminy Moszczenica z organizacjami pozarządowymi, osobami prawnymi i jednostkami organizacyjnymi

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ ROZWOJU KULTURALNEGO WSI RDZAWKA.

STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ ROZWOJU KULTURALNEGO WSI RDZAWKA. STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ ROZWOJU KULTURALNEGO WSI RDZAWKA. Rozdział I Postanowienia ogólne. 1 Stowarzyszenie o nazwie Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Kulturalnego Wsi Rdzawka zwane dalej "Stowarzyszeniem",

Bardziej szczegółowo

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015 Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ1) z dnia 12 sierpnia 1999 r. w sprawie sposobu nauczania

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) Warszawa, dnia 30 czerwca 2010 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) I. Cel i przedmiot ustawy

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II.

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II. SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa do wydania Piątego... XI XIII XV Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze w systemie prawa... 3 I. Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar Prawo w psychiatrii Marcin Wojnar Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego (z dnia 19 sierpnia 1994 r.) Art. 22 1. Przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej

Bardziej szczegółowo

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Psychiczne skutki aborcji Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Badania nad wpływem aborcji na psychikę kobiet, które poddały się zabiegowi przerwania ciąży prowadzone

Bardziej szczegółowo

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

NASTOLATKI U LEKARZA

NASTOLATKI U LEKARZA Karolina Więckiewicz NASTOLATKI U LEKARZA Analiza prawna przepisów regulujących zasady dotyczące wizyt osób małoletnich u lekarza, możliwości otrzymywania świadczeń zdrowotnych oraz ograniczeń w dostępie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 16 września 2013 roku. Szanowny Pan Marcin Jabłoński Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Szanowny Panie Ministrze,

Warszawa, 16 września 2013 roku. Szanowny Pan Marcin Jabłoński Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Szanowny Panie Ministrze, Warszawa, 16 września 2013 roku Szanowny Pan Marcin Jabłoński Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Szanowny Panie Ministrze, Dziękując serdecznie za przesłanie do konsultacji projektu

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb,

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb, 8 POSTANOWIENIE z dnia 22 stycznia 2003 r. Sygn. akt K 44/01 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266).

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-154(5)/09 Warszawa, 18 lutego 2010 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

ivfa,ek Michalak Warszawa, 15 stycznia 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Dziecka Pan Stanisław Trociuk Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich

ivfa,ek Michalak Warszawa, 15 stycznia 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Dziecka Pan Stanisław Trociuk Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich ivfa,ek Michalak ZSS422.220 14BS Pan w odpowiedzi na pimo z 16 grudnia 2014 r. roku dotyczące problemów przestrzegania 1. Dostęp do Karty Dużej Rodziny. w których rodzice pozostąją w związku nieformalnym

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r.

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

USTAWA. z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie LexPolonica nr 27335. Stan prawny 2012-11-29 Dz.U.2010.234.1536 (U) Działalność pożytku publicznego i wolontariat zmiany: 2011-07-01 Dz.U.2011.112.654 art. 166 2011-10-30 Dz.U.2011.205.1211 art. 2 2011-11-03

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE

PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE Załącznik Nr 2 do Regulaminu pracy Zespołu Szkół nr 1 w Legionowie PROCEDURA POWYPADKOWA W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W LEGIONOWIE 1 Skróty Użyte w procedurze określenia oznaczają: 1) wypadek - wypadek określony

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 6 listopada 2008 r. o akredytacji w ochronie zdrowia

USTAWA. z dnia 6 listopada 2008 r. o akredytacji w ochronie zdrowia Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 6 listopada 2008 r. o akredytacji w ochronie zdrowia Opracowano na podstawie Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 418, Nr 76, poz. 641, z 2011 r. Nr 112, poz. 654. Art. 1.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR LXIV/446/2014 RADY MIASTA SULEJÓWEK z dnia 30 października 2014 r.

UCHWAŁA NR LXIV/446/2014 RADY MIASTA SULEJÓWEK z dnia 30 października 2014 r. UCHWAŁA NR LXIV/446/2014 RADY MIASTA SULEJÓWEK z dnia 30 października 2014 r. w sprawie: przyjęcia Rocznego Programu Współpracy Miasta Sulejówek z organizacjami pozarządowymi i innymi uprawnionymi podmiotami

Bardziej szczegółowo

1) uzyskała w polskiej uczelni dyplom magistra psychologii lub uzyskała za granicą wykształcenie uznane za równorzędne w Rzeczypospolitej Polskiej,

1) uzyskała w polskiej uczelni dyplom magistra psychologii lub uzyskała za granicą wykształcenie uznane za równorzędne w Rzeczypospolitej Polskiej, Pragnę zwrócić uwagę Pani Minister na trudności w wykonywaniu badań psychologicznych kierowców, instruktorów nauki jazdy oraz egzaminatorów wynikające z braku powołania organów samorządu zawodowego psychologów,

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o kierujących pojazdami oraz niektórych innych ustaw (druk nr 340)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o kierujących pojazdami oraz niektórych innych ustaw (druk nr 340) Warszawa, dnia 7 maja 2013 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o kierujących pojazdami oraz niektórych innych ustaw (druk nr 340) I. Cel i przedmiot ustawy Ustawa o zmianie ustawy o kierujących pojazdami

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Prawa i wolności: prawo do życia, zniesienie kary śmierci, wolność od tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania, wolność

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z Konferencji Naukowej. zorganizowanej z okazji 20-lecia Federacji na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny,

Sprawozdanie z Konferencji Naukowej. zorganizowanej z okazji 20-lecia Federacji na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Sprawozdanie z Konferencji Naukowej zorganizowanej z okazji 20-lecia Federacji na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Państwo granice regulacji prawa reprodukcyjne w Polsce 25 października 2011 Sala Balowa

Bardziej szczegółowo

Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ZARZĄDZENIE NR 6 PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 23 stycznia 2015 r. zmieniające zarządzenie w sprawie utworzenia Zespołu do spraw Europejskiego Trybunału

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 100, poz. 1082. o Krajowej Radzie Sądownictwa Art. 1. 1. Krajowa Rada Sądownictwa, zwana dalej Radą, realizuje

Bardziej szczegółowo

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Warszawa, 2 / /, 2 0 /ć f RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz 1.501.14.2014.KMŁ Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Zaniepokoiły mnie pojawiające się sygnały o szerokiej dostępności danych 0

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA SPRAWOZDANIE. KOMISJI USTAWODAWCZEJ oraz KOMISJI RODZINY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA SPRAWOZDANIE. KOMISJI USTAWODAWCZEJ oraz KOMISJI RODZINY I POLITYKI SPOŁECZNEJ SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA Warszawa, dnia 18 grudnia 2007 r. Druk nr 14 S SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ oraz KOMISJI RODZINY I POLITYKI SPOŁECZNEJ o projekcie ustawy o zmianie ustawy

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359) Warszawa, 27 maja 2013 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 359) I. Cel i przedmiot ustawy Przedłożona Senatowi ustawa o zmianie ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA WYDAWANIA ORZECZEŃ / OPINII

PROCEDURA WYDAWANIA ORZECZEŃ / OPINII PROCEDURA WYDAWANIA ORZECZEŃ / OPINII PORADNIA PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA W CHEŁMNIE Styczeń 2012 Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (tekst jednolity Dz.U. 2004 nr

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz.

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz. Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania Dz.U. Nr 254, poz. 1700 Ustawa implementuje dyrektywy: dyrektywę Rady 86/613/EWG z dnia

Bardziej szczegółowo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo 1. Pojęcie zasady naczelnej konstytucji 2. Zasada zwierzchnictwa Narodu 3. Formy realizacji zasady zwierzchnictwa Narodu 4. Zasada demokratycznego państwa

Bardziej szczegółowo

Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia. w sprawie sposobu i zakresu kontroli systemu monitorowania bezpieczeństwa stosowania produktów leczniczych

Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia. w sprawie sposobu i zakresu kontroli systemu monitorowania bezpieczeństwa stosowania produktów leczniczych Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie sposobu i zakresu kontroli systemu monitorowania bezpieczeństwa stosowania produktów leczniczych Przekazany do uzgodnień zewnętrznych w dniu 26 kwietnia

Bardziej szczegółowo

M I N I S T R A P R A C Y I P O L I T Y K I S P O Ł E C Z N E J 1)

M I N I S T R A P R A C Y I P O L I T Y K I S P O Ł E C Z N E J 1) Projekt z dnia 20 października 2015 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A P R A C Y I P O L I T Y K I S P O Ł E C Z N E J 1) w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem

Bardziej szczegółowo

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Czerwiec 2015 22 Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Związek Firm Pożyczkowych Opinia prawna w ramach konsultacji publicznych zorganizowanych przez Ministerstwo Gospodarki w toku procesu

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA RZĄDU W ZAKRESIE PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE

DZIAŁANIA RZĄDU W ZAKRESIE PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE DZIAŁANIA RZĄDU W ZAKRESIE PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE 1. Ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw 2. Nowy Krajowy

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 14 lipca 1993 r. Sygn. akt (K. 5/92)

Postanowienie z dnia 14 lipca 1993 r. Sygn. akt (K. 5/92) 29 Postanowienie z dnia 14 lipca 1993 r. Sygn. akt (K. 5/92) Trybunał Konstytucyjny w składzie: Przewodniczący: Sędziowie TK: Prezes TK Mieczysław Tyczka Tomasz Dybowski - sprawozdawca Kazimierz Działocha

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą.

Opinia do ustawy o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą. Warszawa, 12 marca 2014 r. Opinia do ustawy o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą (druk nr 567) I. Cel i przedmiot ustawy Przedłożona

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI W ubiegłym roku działania Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Krajowego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

KOMENTARZ DO SPRAWOZDANIA RADY MINISTRÓW. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

KOMENTARZ DO SPRAWOZDANIA RADY MINISTRÓW. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny ul. Nowolipie 13/15; 00-150 Warszawa tel./fax: 022 635 93 95; 022 887 81 40 www.federa.org.pl ; biuro@federa.org.pl KOMENTARZ DO SPRAWOZDANIA RADY MINISTRÓW

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E 1. Potrzeba i cel ratyfikacji poprawki do Konwencji Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach

Bardziej szczegółowo