DIAGNOZA POSTAW MŁODZIEŻY WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO WOBEC ODMIENNOŚCI KULTUROWEJ. pod redakcją. Aleksandry Jasińskiej-Kania i Katarzyny M.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DIAGNOZA POSTAW MŁODZIEŻY WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO WOBEC ODMIENNOŚCI KULTUROWEJ. pod redakcją. Aleksandry Jasińskiej-Kania i Katarzyny M."

Transkrypt

1 DIAGNOZA POSTAW MŁODZIEŻY WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO WOBEC ODMIENNOŚCI KULTUROWEJ pod redakcją Aleksandry Jasińskiej-Kania i Katarzyny M. Staszyńskiej

2

3 DIAGNOZA POSTAW MŁODZIEŻY WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO WOBEC ODMIENNOŚCI KULTUROWEJ pod redakcją Aleksandry Jasińskiej-Kania i Katarzyny M. Staszyńskiej Białystok Styczeń 2009

4 Projekt otrzymał dofinansowanie z Komisji Europejskiej w ramach Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego. Niniejsza publikacja odzwierciedla wyłącznie poglądy autorów; Komisja i Narodowe Centrum Kultury nie mogą ponosić odpowiedzialności za wykorzystanie zawartych w niej informacji. Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego Copyright by Województwo Podlaskie Narodowe Centrum Kultury posiada licencję na materiały wykorzystane w publikacji ISBN ADRES WYDAWCY: Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego ul. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Białystok Redakcja Aleksandra Jasińska-Kania i Katarzyna M. Staszyńska www: Projekt okładki publikacji został przygotowany na podstawie plakatu Leona Tarasewicza promującego Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego w Polsce. Opracowanie graficzne, skład i łamanie Jacek Chańko Druk Białystok, ul. Nowowarszawska 25 tel , INSTYTUCJA KOORDYNUJĄCA EUROPEJSKI ROK DIALOGU MIĘDZYKULTUROWEGO W POLSCE: Narodowe Centrum Kultury ul. Senatorska Warszawa tel.: , fax.: /

5 POZA TOLERANCJĘ postawy młodzieży wobec odmienności kulturowej w perspektywie interakcji społecznych to tytuł projektu, który jako jeden z trzynastu inicjatyw kulturalno-edukacyjnych, realizowany był w ramach ogólnopolskich obchodów Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego. Badania, będące częścią projektu, na terenie województwa podlaskiego prowadzone były przez konsorcjum firmy ERESTE i stowarzyszenie Spotkania we współpracy z Urzędem Marszałkowskim Województwa Podlaskiego. Cieszy fakt, że oto do rąk czytelników oddajemy publikację zawierającą diagnozę postaw młodych ludzi wobec odmienności kulturowej. Może się ona bowiem stać podstawą do opracowania i wprowadzenia w życie nowatorskich form edukacji międzykulturowej, działalności kulturalnej, a przede wszystkim zmian w zakresie polityki społecznej. Dialog to budowanie wzajemności, te słowa księdza profesora Józefa Tischnera będące mottem ERDM w Polsce, niech zawsze będą ideą przewodnią każdego z nas w kontaktach z drugim człowiekiem. Jarosław Zygmunt Dworzański Marszałek Województwa Podlaskiego

6

7 S PIS TREŚCI Martyna Woropińska Wstęp Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego Obchody Roku Dialogu w Polsce Aleksandra Jasińska-Kania, Katarzyna M. Staszyńska Wprowadzenie Maciej Gdula Wielokulturowość źródła, niepewności i nadzieje Wiele kultur = wielokulturowość? Wielokulturowość i państwo narodowe Powrót wypartego Przemysław Sadura Wielokulturowa przeszłość Polski i Podlasia a polityka historyczna III RP Wielokulturowość w czasach sprzed 1918 r Polityka II RP Polityka narodowościowa w PRL Wielokulturowość III RP Mniejszości narodowe i etniczne Podlasia i Białegostoku Maciej Gdula, Przemysław Sadura Bibliografia problematyki międzykulturowości i mniejszości.. 43

8 Tomasz Kasprzak, Bartłomiej Walczak Diagnoza postaw młodzieży województwa podlaskiego wobec odmienności kulturowej. Raport z badania Wprowadzenie Problemy badawcze, metodologia i dobór próby Charakterystyka próby Tożsamość Mniejszości w oczach podlaskiej młodzieży Doświadczenie kontaktu z Innym Relacje mniejszość większość Przedstawicielstwa mniejszości Przedstawicielstwa mniejszości etnicznych i narodowych Organizacje mniejszości seksualnych Kryteria wyodrębniania grup mniejszościowych Dystans wobec Innych Wprowadzenie Inni w oczach podlaskiej młodzieży Inne narody Inne narody hierarchia dystansu Mniejszości narodowe Żydzi Mniejszości etniczne Romowie Afrykanie Mniejszości religijne Niepełnosprawni Mniejszości seksualne Inni w oczach młodzieży: podsumowanie Uwarunkowania stosunku do Innych Determinanty stosunku do Innego Kontakt z Innym Aktywność obywatelska Miejsce Kryteria polskości Edukacja wielokulturowa Wnioski ogólne i rekomendacje Bibliografia Aneks Tabele Scenariusz wywiadu z ekspertem Kwestionariusz do wywiadu ankieterskiego Dyskurs publiczny Spis rysunków Spis wykresów Spis tabel

9 Martyna Woropińska W STĘP Rzetelny dialog wyrasta z pewnego założenia, które musi być przyjęte wyraźnie lub milcząco przez obydwie strony: ani ja, ani ty nie jesteśmy w stanie poznać prawdy o sobie, jeśli pozostaniemy w oddaleniu od siebie, zamknięci w ścianach naszych lęków, lecz musimy spojrzeć na siebie niejako z zewnętrz, ja twoimi, a ty moimi oczami, musimy porównać w rozmowie nasze widoki i dopiero w ten sposób jesteśmy w stanie znaleźć odpowiedź na pytanie, jak to z nami naprawdę jest. ks. prof. J. Tischner, Etyka solidarności EUROPEJSKI ROK DIALOGU MIĘDZYKULTUROWEGO Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego 2008 to inicjatywa Komisji Europejskiej mająca przyczynić się do zwiększenia poszanowania różnorodności kulturowej w społeczeństwie obywatelskim. Naczelną ideą obchodów była promocja dialogu pomiędzy przedstawicielami odmiennych kultur, ras i religii. Obchody ERDM odbywały się we wszystkich państwach członkowskich i miały na celu m. in.: Poszanowanie i promocję różnorodności kulturowej Zapewnienie równości szans wszystkim mieszkańcom UE i przeciwdziałanie dyskryminacji Wsparcie idei solidarności i sprawiedliwości społecznej Budowanie partnerskich relacji z krajami członkowskimi i krajami spoza Wspólnoty

10 10 Diagnoza postaw młodzieży woj. podlaskiego wobec odmienności kulturowej Dokumentem strategicznym, określającym obchody Roku w Unii, jest Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1983/2006/EC z dn. 18 grudnia 2006, ustanawiająca rok 2008 Europejskim Rokiem Dialogu Międzykulturowego oraz wskazująca cele jego obchodów. OBCHODY ROKU DIALOGU W POLSCE Obchody Roku w Polsce wyznaczone były przez realizację wydarzeń kulturalnych i edukacyjnych, dla których motto stanowiły słowa ks. prof. J. Tischnera Dialog to budowanie wzajemności. W Polsce za przygotowanie obchodów ERDM oraz ich przeprowadzenie odpowiadało Narodowe Centrum Kultury. Zasady realizacji obchodów Roku w Polsce przedstawia w sposób ogólny dokument pt. Strategia Polski dla Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego. W dokumencie tym określono także cele i priorytety narodowe dla Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego, za które uznano: ukazanie społeczeństwu polskiemu różnych kontekstów i rozumienia wielokulturowości w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem polskiej tradycji i doświadczeń historycznych, współtworzących dziedzictwo kulturowe kontynentu ukazanie chrześcijańskich korzeni Europy oraz tradycji Polski wielowyznaniowej ukazanie lokalnych kontekstów wielokulturowości, sprzyjającej lepszemu wzajemnemu zrozumieniu mieszkańców i ich przyszłemu współdziałaniu. Dodatkowo strategia kładzie szczególny nacisk na: działania ukazujące znaczenie zaangażowania w dialog międzykulturowy w życiu codziennym oraz podkreślanie wkładu różnych kultur i przejawów różnorodności kulturowej w dziedzictwo i sposób życia w państwach członkowskich działania sprzyjające budowie płaszczyzny dialogu i współpracy z sąsiadami Polski, a zwłaszcza z Ukrainą i Białorusią, pogłębieniu dialogu z mniejszością ukraińską i białoruską w Polsce oraz wspieraniu ruchów demokratycznych w krajach będących obecnie bezpośrednimi sąsiadami Unii Europejskiej. działania realizujące ideę formalnej i nieformalnej edukacji międzykulturowej, skierowanej zarówno do dzieci i młodzieży, jak i do dorosłych.

11 Martyna Woropińska Wstęp 11 W pierwszej kolejności na podstawie krajowego naboru wniosków dokonano wyboru trzynastu projektów realizujących w najwyższym stopniu cele i założenia Europejskiego Roku Dialogu. Wybrane projekty składały się na obchody Roku w Polsce, zaś instytucje je realizujące były partnerami Narodowego Centrum Kultury w przeprowadzeniu obchodów Roku. Jednym z projektów ( Poza Tolerancję postawy młodzieży wobec odmienności kulturowej w perspektywie interakcji społecznych ) był projekt Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego, którego efektem jest niniejsza publikacja. Pozostałe wydarzenia to: Organizacja międzynarodowej konferencji naukowej podsumowującej cykl TRANSKULTURA wraz z publikacją materiałów pokonferencyjnych przez Galerię Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki Ogólnopolski projekt Porozmawiajmy Europejskie debaty o wartościach Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego z Warszawy Księga Wielkiego Księstwa Litewskiego Ku Europejskim Tradycjom Wspólnotowości. Wspólna publikacja historyków białoruskich, litewskich i polskich przygotowywana przez Fundację Pogranicze z Sejn Opracowanie i wydanie monografii pt. Różnorodność religijna, etniczna i kulturowa Zelowa przez Urząd Miejski w Zelowie Opracowanie i publikacja wydawnictw popularyzujących galerię judaików w Muzeum Narodowym w Krakowie Festiwal Teatrów Europy Środkowej Sąsiedzi organizowany przez Centrum Kultury w Lublinie IV Festiwal Kultur Świata Okno na świat organizowany przez Nadbałtyckie Centrum Kultury w Gdańsku Festiwal Trzech Kultur we Włodawie dialog kultur, który nas łączy przygotowywany przez Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego Ogólnopolski projekt Wspólna przeszłość Wspólna przyszłość Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej z Warszawy Projekt Dzieci Jednego Boga Fundacji Dzielnica Wzajemnego Szacunku Czterech Wyznań z Wrocławia Projekt Spotkania ze sztuką sakralną w poszukiwaniu wspólnych treści Chrześcijaństwo, Judaizm, Islam Muzeum Podlaskiego w Białymstoku Warsztaty i szkolenia dla młodzieży Spotkajmy się inny nie znaczy obcy przygotowywane przez Miasto Lublin Istotną rolę w przyczynieniu się do promocji dialogu odgrywa dwujęzyczna strona internetowa (www.dialog2008.pl, której podstawową funkcją jest prezentowanie polskich projektów z zakresu dialogu międzykulturowego, rozpowszechnianie informacji o obchodach Roku oraz integrowanie środowisk pracujących na rzecz dialogu. Strona zawiera m.in. katalog

12 12 Diagnoza postaw młodzieży woj. podlaskiego wobec odmienności kulturowej dobrych praktyk (tj. najlepszych projektów z zakresu dialogu realizowanych przez polskie instytucje i organizacje), mapę najciekawszych wydarzeń realizowanych w Polsce, opracowania nt. dialogu, sylwetki Ambasadorów Roku oraz ważne informacje i aktualności z zakresu dialogu międzykulturowego w Polsce i na świecie. Opracowanie koncepcji graficznej plakatów promujących Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego w Polsce powierzono prof. Leonowi Tarasewiczowi, wybitnemu artyście, zaangażowanemu w działania na rzecz dialogu polsko-białoruskiego, pełniącemu jednocześnie funkcję Ambasadora Roku Dialogu. Powstały cztery projekty promujące poszczególne typy wydarzeń: konferencje, warsztaty, badania/publikacje, festiwale/przeglądy. W ramach obchodów można było również otrzymać patronat Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego jest to niefinansowe wsparcie Wspólnoty dla inicjatyw zgłoszonych przez organizacje publiczne lub prywatne, spełniających kryteria określone przez Komisję Europejską. Do promocji idei dialogu międzykulturowego zostali powołani Ambasadorowie ERDM, którymi zostały osoby publiczne, działające na rzecz dialogu międzykulturowego oraz promujące ideę dialogu jako instrumentu wspierającego mieszkańców Europy w dążeniu do poszerzania wiedzy i zdolności do funkcjonowania w bardziej otwartym, a jednocześnie bardziej złożonym środowisku. Polskimi Ambasadorami Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego w Polsce są: Agnieszka Holland reżyser telewizyjny i filmowy oraz scenarzysta, należy do grona jednych z najbardziej uznanych polskich twórców filmowych, Adam Michnik historyk, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników, działacz polityczny związany z ruchem Solidarność, redaktor naczelny Gazety Wyborczej, największego dziennika w Polsce, Leon Tarasewicz malarz, związany z mniejszością białoruską w Polsce, twórca plakatów promujących Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego w Polsce, Krzysztof Czyżewski praktyk idei, eseista i animator działań międzykulturowych; twórca Fundacji Pogranicze i Ośrodka Pogranicze sztuk, kultur, narodów w Sejnach, Piotr M. A. Cywiński historyk mediewista, zaangażowany w wiele projektów międzykulturowych, od września 2006 dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Janusz Witt filolog, germanista, zaangażowany w dialog ekumeniczny i polsko-niemiecki, od roku 1989 związany z Fundacją Krzyżowa dla porozumienia europejskiego.

13 Martyna Woropińska Wstęp 13 Zespół koordynujący obchody Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego w Polsce: Magdalena Kopczyńska-Zych koordynator obchodów Anna Lonkwic Iga Raczyńska Martyna Woropińska Narodowe Centrum Kultury ul. Senatorska Warszawa Tel. (+48) Fax (+48) www:

14

15 Aleksandra Jasińska-Kania Katarzyna M. Staszyńska W PROWADZENIE Badanie postaw młodzieży podlaskiej wobec mniejszości kulturowych, etnicznych i religijnych jest w chwili obecnej szczególnie potrzebne i ważne z kilku powodów. Diagnoza tych postaw ma bowiem istotne znaczenie zarówno dla przewidywania szans rozwoju dialogu międzykulturowego i współpracy różnych wspólnot, jak i dostrzegania niebezpieczeństwa konfliktów i animozji wzajemnych, a także zalecania potrzebnych działań edukacyjnych. Znaczenie tej problematyki może być rozpatrywane z różnych perspektyw: globalnej, europejskiej, ogólnopolskiej, regionalnej i lokalnej. Kiedy konflikty rozgrywające się w świecie mają za źródło, w znaczącej części, odmienność postaw, wartości i orientacji wyznaczonych zróżnicowaniem kulturowym i religijnym oraz wynikających z odmienności położenia materialnego ludów Południa i Północy, Wschodu i Zachodu, niezbędna jest dyskusja o zakresie tych zjawisk i ich konsekwencjach dla współczesnego świata. Problem koegzystencji różnych wspólnot, odrębnych kulturowo, etnicznie, religijnie i narodowościowo, kiedy tworzy się nowa wspólnota europejska złożona ze wspólnot narodowych o odmiennym doświadczeniu historycznym, zapełniających się przybyszami z innych regionów geograficznych, w naturalny sposób odrębnymi kulturowo, musi być badany, analizowany i dyskutowany w przestrzeni publicznej. Wprowadzane są liczne międzynarodowe i krajowe regulacje prawne oraz tworzone są instytucje, mające na celu likwidację przejawów dyskryminacji dotyczących mniejszości narodowych, religijnych i kulturowych oraz imigrantów i uchodźców. Polska dzisiejsza należy do najbardziej jednolitych pod względem kulturowym krajów w Europie. Wielonarodowość i wielokulturowość międzywojennej Polski jest już faktem historycznym. Wyrażała się ona zarówno w konfliktach między grupami odmiennymi narodowościowo i religijnie, jak też w przykładach

16 16 Diagnoza postaw młodzieży woj. podlaskiego wobec odmienności kulturowej znacznej symbiozy, zależnie od okresu i zależnie od terenu, na którym współistnienie polskiej większości z mniejszością miało miejsce. Paradoksalnie, brutalne konsekwencje okupacji hitlerowskiej i zmian granic po 1945r. powołały do życia państwo polskie homogeniczne narodowościowo, etnicznie i religijne. Nie oznacza to jednak, że polskie społeczeństwo Innych nie posiada w swoich strukturach. Są oni jednak znacznie mniej liczni niż byli w okresie międzywojennym i mniej widoczni. Relacje między odrębnymi etnicznie, narodowościowo, religijnie i kulturowo grupami obrosły jednak pamięcią o przeszłości wyrażaną także w stereotypach i uprzedzeniach. Przemiany ustrojowe po 1989 r. dały przedstawicielom mniejszości narodowych i etnicznych możliwość swobodnego wyrażania swojej tożsamości i prowadzenia działalności publicznej. Do zwiększenia różnorodności etnicznej polskiego społeczeństwa przyczyniło się także otwarcie naszego kraju na międzynarodowe i globalne procesy migracyjne. Polska przestaje być już państwem, z którego pochodzili jedynie emigranci i uchodźcy, lecz w coraz większym stopniu staje się również miejscem osiedlenia dla imigrantów zarobkowych oraz schronieniem dla uchodźców opuszczających swe kraje w obawie o życie. Ponadto, pojawiła się społeczna świadomość istnienia innych niż religijne czy etniczne mniejszości: mniejszości seksualnych, światopoglądowych, odrębności osób niepełnosprawnych. Problematyka relacji mniejszość większość i ich konsekwencji dla funkcjonowania całego społeczeństwa nie może zatem być pominięta w dyskusji nad stanem i charakterem polskiego społeczeństwa. Wybór województwa podlaskiego jako przykładu koegzystencji i potencjalnego konfliktu ma znaczenie szczególne, gdyż właśnie województwo podlaskie jest wśród wszystkich regionów Polski najbardziej heterogeniczne. Współżyją tu polska większość i mniejszości narodowościowe: białoruska, ukraińska, litewska, romska, tatarska i rosyjska, ta ostatnia znacznie rozproszona i niewidoczna w przestrzeni społecznej. Żyją tu katolicy obrządku rzymskiego, prawosławni i grekokatolicy. Uchodźcy (w większości Czeczeni) i zagraniczni studenci poza zasymilowanymi od stuleci Tatarami reprezentują wyznanie muzułmańskie. Ewenementem w skali kraju jest fakt, że na Podlasiu są miejscowości, gdzie Polacy są grupą mniejszościową, a większość stanowią Białorusini i Litwini. Relacje między polską większością a mniejszościami z naturalnego porządku współegzystencji obrosły w doświadczenia, dobre i złe, oraz w stereotypy i uprzedzenia. Część z nich ma charakter uniwersalny w wymiarze polskiego doświadczenia obcowania z mniejszościami, część natomiast ma rodowód lokalny. Badanie postaw młodzieży wobec mniejszości społecznych na Podlasiu wydawało się niezmiernie interesujące z kilku powodów. Po pierwsze, to niemal jedyny segment polskiej młodzieży, który faktycznie doświadcza obcowania z różnorodnymi mniejszościami. Co więcej, wśród młodych na Podlasiu są za-

17 A. Jasińska-Kania, K. M. Staszyńska Wprowadzenie 17 równo przedstawiciele polskiej większości, jak i różnych żyjących tu mniejszości. Odpowiedź na pytanie, czy i na ile młodzież Podlasia jest świadoma inności swoich sąsiadów, na ile ta inność jest znacząca w jej społecznym doświadczeniu i rodzi specyficzne postawy i opinie, wydaje się bardzo ważna. Ponadto warte analizy empirycznej jest uzyskanie odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie młodzież Podlasia dziedziczy postawy generacji swoich dziadków i rodziców wobec mniejszości, a na ile jej postawy kształtują się niezależnie od postaw starszych pokoleń. Niezmiernie istotne w badaniu było także stwierdzenie, na ile edukacja dla wielokulturowości wpływa na postawy młodych ludzi wobec mniejszości i jak taka edukacja powinna przebiegać. Badanie zrealizowało konsorcjum firmy ERESTE Research on Strategy & Tactics i Stowarzyszenie dla Edukacji i Kultury Spotkania, reprezentowane przez zespół badawczy w składzie: prof. dr hab. Aleksandra Jasińska Kania, dr Katarzyna M. Staszyńska, dr Maciej Gdula, dr Przemysław Sadura, dr Bartłomiej Walczak oraz mgr Tomasz Kasprzak. Prezentowane przez nas opracowanie składa się z trzech części. W pierwszej przedstawiamy tekst Macieja Gduli, który rozpatruje problematykę wielo- i międzykulturowości w szerokiej perspektywie teoretycznej. W drugiej części Przemysław Sadura pokazuje wielokulturowość Podlasia w perspektywie historycznej i analizuje położenie żyjących na nim mniejszości narodowościowych i religijnych w chwili obecnej. W trzeciej części, której autorami są Bartłomiej Walczak i Tomasz Kasprzak, przedstawiamy wyniki badania ankietowego postaw młodzieży województwa podlaskiego wobec mniejszości oraz jakościowego badania ekspertów, zajmujących się problematyką mniejszości na Podlasiu. W aneksie do części poświęconej prezentacji wyników naszego badania znajdzie Czytelnik narzędzia badawcze w nim użyte. Zawierają one scenariusz pogłębionego wywiadu indywidualnego z ekspertami zajmującymi się problematyką mniejszości oraz dwa narzędzia zastosowane w badaniu ankietowym: kwestionariusze wywiadu przeprowadzanego przez ankieterów oraz ankiety, którą respondenci wypełniali samodzielnie i oddawali ankieterom w zapieczętowanej kopercie. Narzędzia te mogą być wykorzystane w przyszłych badaniach, pozwalających śledzić zachodzące w czasie zmiany postaw. Kontynuacja badań, ukazująca dynamikę postaw młodzieży wobec odmienności kulturowej, jest bowiem niezbędnym elementem oceny skuteczności polityki edukacyjnej wspierającej rozwój dialogu międzykulturowego.

18

19 Maciej Gdula W IELOKULTUROWOŚĆ ŹRÓDŁA, NIEPEWNOŚCI I NADZIEJE Wielokulturowość jest pojęciem, które nie cierpi na niedostatek znaczeń. W zasadzie każdy, kto zajmuje się tym problemem, własnym sumptem stara się wielokulturowość zdefiniować i dookreślić. Dokonanie krótkiego przeglądu złożonych kontekstów związanych z używaniem tego pojęcia staje się z tego powodu niemożliwe. Można jednak skoncentrować się na kilku aspektach związanych z wielokulturowością, które łączą się z problematyką poruszoną w badaniu przedstawionym w dalszej części publikacji. WIELE KULTUR = WIELOKULTUROWOŚĆ? To, że istnieje wielość kultur wcale nie jest rzeczą oczywistą. Dla starożytnych Greków i Rzymian kultura była jedna i była to ich kultura otoczona przez morze barbarzyńców. Wiele grup graniczących ze sobą nie uznawało zdolności sąsiadów do posługiwania się mową, a więc odmawiało im podstawowego atrybutu kulturowego. Przez wieki kultura była więc czymś zastrzeżonym dla własnej zbiorowości. Inni reprezentowali przede wszystkim dzikość, brutalność i brak ogłady. Uznanie wielości kultur w Europie wiąże się z formowaniem i konsolidacją państw narodowych. Proces ten przybiera na sile w XVII wieku i nie jest przypadkiem, że to właśnie Blaise Pascal ( ) stwierdził, że to, co jest prawdą po jednej stronie Pirenejów, jest fałszem po drugiej. Zauważenie, że ludzkie kultury różnią się od siebie nie oznaczało jednak wcale wielokulturowości. Zróżnicowanie kultur

20 20 Diagnoza postaw młodzieży woj. podlaskiego wobec odmienności kulturowej postrzegano przede wszystkim jako odmienność jednorodnych całości oddzielonych od siebie wyraźnymi granicami. Wielokulturowość pojawia się dopiero wraz z kresem przekonania o tym, że kultury stanowią zamknięte i kompletne całości. Zadecydowało o tym wiele procesów, a wśród najważniejszych z nich należy wymienić domaganie się grup mniejszościowych (np. mniejszości etnicznych, czarnoskórych obywateli USA, mniejszości seksualnych) uznania dla swojej odmienności, dekolonizację i napływ emigrantów do rozwiniętych krajów Europy Zachodniej, zwątpienie w postęp jako proces prowadzący do stworzenia jednolitej ludzkiej wspólnoty oraz kryzys i przemiany państwa narodowego. Zmiany zachodzące na poziomie państwa narodowego są najistotniejszym dla nas zagadnieniem i na nim skoncentrujemy się w dalszej części rozważań. WIELOKULTUROWOŚĆ I PAŃSTWO NARODOWE Nowoczesne państwa narodowe zaczynają się wyłaniać wraz z konsolidacją monarchii absolutystycznych i rozwojem instytucji biurokratycznych 1. Powstające państwa uszczelniają granice 2, rozwijają infrastrukturę techniczną i aparat urzędniczy 3 i, co w naszym kontekście ma największe znaczenie, organizują kulturę narodową. Dzieje się to równocześnie na wielu polach. Państwa porządkują systemy edukacyjne i ujednolicają język, jakim mówi się w szkołach 4, powołują centralne instytucje kultury takie, jak teatry narodowe czy muzea 5 i przekształcają uniwersytety tak, aby służyły one państwu 6. Charakterystyczne dla potocznej świadomości przeświadczenie o istnieniu narodu jako odwiecznej wspólnoty złączonej duchem, historią i językiem jest efektem działania instytucji odpowiedzialnych za reprodukowanie narodu jako rodzaju naturalnej rzeczywistości 7. Żeby naród mógł być doświadczany jako coś naturalnego, inne aspekty rzeczywistości musiały zostać w odpowiedni sposób uporządkowane. Odwrotną stroną dbałości o rozwój kultury narodowej były praktyki, których celem 1 Charles Tilly The Contentious French, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, MA, Marcelo Escolar Exploration, Cartography and Modernization w: Neil Brenner, Bob Jessop, Martin Jones, Gordon Macleod State/space. A Reader, Blackwell Antoni Mączak Peregrynacje, wojaże, turystyka, Czytelnik, Warszawa Pierre Bourdieu Ce que parler veut dire, Fayard, Paris Krzysztof Pomian Zbieracze i osobliwości, przełożył Andrzej Pieńkos, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa Karol Sauerland Droga do Humboldtowskiej idei uniwersytetu w: Przegląd Filozoficzno-Literacki nr 1 (16) Ernest Gellner Narody i nacjonalizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1991

21 M. Gdula Wielokulturowość źródła, niepewności i nadzieje 21 była marginalizacja lub wręcz wymazywanie tożsamości i tradycji nie pasujących do wizji jednolitej kultury. Były to tradycje grup mniejszościowych wyodrębnionych na podstawie etniczności, narodowości, wyznania czy lokalnej historii. To marginalizowanie i wymazywanie miało miejsce na wielu poziomach i można je zaobserwować w szkolnictwie, w dyskursie publicznym, a także w działaniach administracyjnych państwa. Nowoczesne państwo narodowe powstaje przezwyciężając wielokulturowość w wysiłku na rzecz ustanowienia homogenicznej wspólnoty 8. Najistotniejszą rolę w kształtowaniu jednolitej kultury odgrywało w ramach nowoczesnych państw narodowych tworzenie powszechnego systemu szkolnego. Budowa systemu szkół, do których musiały uczęszczać wszystkie dzieci, oznaczała ustanowienie jednolitych kryteriów oceny i nauczanie wedle tych samych programów. Dzieci oprócz matematyki czy fizyki uczą się w nich oficjalnej wersji narodowego języka, poznają kanon dzieł literackich, przyswajają historię z przewagą dziejów własnego narodu, a na muzyce śpiewają pieśni patriotyczne. Powstanie publicznych systemów szkolnictwa nie oznaczało, że opuszczający je absolwenci byli jednolicie ukształtowanymi przedstawicielami narodu. Działanie nowoczesnego systemu szkolnego polegało na narzuceniu standardu kulturowego, który stosowany był do oceny i hierarchizowania uczniów. W ten sposób odmienności regionalne wyrażające się często w głębokich różnicach w sposobie mówienia uporządkowane zostają wedle dystansu wobec modelowego użycia języka, którym zostawał najczęściej dialekt właściwy dla regionu, gdzie znajdowało się centrum polityczne danego kraju 9. Ustanowienie oficjalnego, uniwersalnego języka narodowego skazuje jego odmiany na gwarowość i regionalizm. Ludzie mówiący archaicznymi, regionalnymi, gwarowymi językami zostają zaetykietowani jako reprezentanci określonej części kraju w przeciwieństwie do osób mówiących językiem oficjalnym, które są uznawane za reprezentantów całego kraju. Ustanowienie języka narodowego ma także znaczne konsekwencje dla mniejszości mówiących w domu językiem innym niż oficjalny. Określa to na wstępie szanse edukacyjne dzieci i ustanawia dla nich dodatkowe bariery w procesie kształcenia. Rozwój systemów powszechnego szkolnictwa związany był także ze standaryzacją treści nauczania i budową kanonu kultury narodowej. Na kanon składają się dzieła literackie, obrazy, dzieła muzyczne i sposoby ich interpretacji. Znajdziemy tu narracje o wspólnocie, obrazy innych narodów, zestaw dostępnych tożsamości i sposoby doświadczania dumy, upokorzenia, czy wstydu. Istnienie kanonu ma potwierdzać trwanie wspólnoty w czasie i definiować jej wartości i ideały. 8 Trzeba zaznaczyć, że dotyczy to przede wszystkim krajów europejskich, a w mniejszym stopniu krajów emigranckich jak np. USA. 9 Pierre Bourdieu Ce que parler veut dire, Fayard, Paris 1982.

22 22 Diagnoza postaw młodzieży woj. podlaskiego wobec odmienności kulturowej Dzieła, opowieści, postaci, które znajdują się poza kanonem, pozbawione zostają tym samym wartości reprezentowania tego, co ważne w kulturze narodowej. Nie można jednak pominąć tego, że kanon jako zbiór tekstów i obrazów nie jest czymś, co wszyscy użytkownicy koniecznie muszą opanować. Występuje tu podobny mechanizm jak w przypadku oficjalnego języka. Nie wszyscy muszą znać kanon na wyrywki, ale wszyscy powinni uznawać kanon za prawomocny. W ten sposób uczniowie nie przyznając się do nieprzeczytania Pana Tadeusza także reprodukują kanon narodowy, ponieważ uznają, że powinni go przeczytać. Nowoczesne państwa narodowe dążące do stworzenia homogenicznych wspólnot prowadziły różnorodne działania wobec mniejszości kulturowych. Państwa dążyły do minimalizacji różnic przez stopniowe wdrażanie możliwie zbliżonych standardów mówienia czy usuwanie z kanonu treści odnoszących się do różnic kulturowych. Zachętą do przyjmowania kultury dominującej bywała obietnica awansu społecznego czy ekspansywna i atrakcyjna narodowa kultura masowa. Państwa dokonywały także egzotyzacji i folkloryzacji kultur mniejszościowych. Ta strategia polegała na wydrążeniu tych kultur z treści odnoszących się do istotnych kwestii ekonomicznych, aksjologicznych czy politycznych i pozostawieniu wyłącznie estetycznej wydmuszki kulturowej. Obok tych miękkich strategii państwa posługiwały się też bardziej brutalnymi metodami. Te rozciągały się od uniemożliwiania działalności mniejszościowych organizacji przez kary za podtrzymywanie mniejszościowych tradycji, przymusowe asymilacje, przesiedlenia ludności aż po fizyczną eksterminację, jak miało to miejsce w przypadku III Rzeszy. Złożoność praktyk ukierunkowanych na stworzenie jednolitej wspólnoty narodowej dobrze obrazuje historia Polski po 1945 r. Etniczna jednolitość PRL-u była przedstawiana przez władze jako osiągnięcie stanowiące postęp wobec wieloetnicznej rzeczywistości II RP. Jednolitość narodu przedstawiana była jako szczęśliwe zrządzenie losu, chociaż tak naprawdę stanowiła efekt złożonej i wieloaspektowej polityki. Składały się na nią po pierwsze masowe ruchy ludności po wojnie i przesiedlenia przede wszystkim Niemców i Ukraińców. Nie bez znaczenia były zachęty do emigracji kierowane do Niemców także w latach 70. i 80. Wobec ludności rodzimej takiej, jak Mazurzy, Warmiacy czy Ślązacy, prowadzono akcje repolonizacyjne. W 1968 r. państwo było aktywne w wymuszaniu wyjazdów obywateli polskich należących do mniejszości żydowskiej. Różnice regionalne starano się przedstawić jako różne wersje kultury polskiej, folkloryzowano je i redukowano do estetyki cepelii. Państwo dopuszczało działalność niektórych organizacji mniejszości, ale ograniczało ich aktywność do sfer kulturalno-oświatowych. W sferze oficjalnego dyskursu publicznego zagadnienia

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu - Działania Pełnomocnika Wojewody Mazowieckiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych. Warszawa, dnia 11 czerwca 2013 r. Przestawione dane dotyczą społeczności

Bardziej szczegółowo

Mniejszości narodowe i etniczne w województwie wielkopolskim. Patryk Pawełczak pełnomocnik wojewody ds. mniejszości narodowych i etnicznych

Mniejszości narodowe i etniczne w województwie wielkopolskim. Patryk Pawełczak pełnomocnik wojewody ds. mniejszości narodowych i etnicznych Mniejszości narodowe i etniczne w województwie wielkopolskim Patryk Pawełczak pełnomocnik wojewody ds. mniejszości narodowych i etnicznych Kraj urodzenia Wyniki Spisu z 2011 r. wykazały, że 3413,4 tys.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Małgorzata Rusiłowicz Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Czas trwania: 2 godziny lekcyjne (90 minut) Cele

Bardziej szczegółowo

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE INTEGRACJA SPOŁECZNA i PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE WIELORELIGIJNOŚCI realizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku Jacek Szlachta Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego Białystok 20 luty 2014 roku 1 Struktura prezentacji 1. Zapisy strategii województwa podlaskiego do roku 2020 w

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNY PROJEKT POLSKIEJ SIECI ALF 2012/2013

WSPÓLNY PROJEKT POLSKIEJ SIECI ALF 2012/2013 WSPÓLNY PROJEKT POLSKIEJ SIECI ALF 2012/2013 Podstawowe informacje: wspólne działanie członków polskiej sieci (lider + minimum 10 innych organizacji członkowskich), kwota grantu: 15 000 euro, wsparcie

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

1. Społeczeństwo polskie w dwudziestoleciu międzywojennym

1. Społeczeństwo polskie w dwudziestoleciu międzywojennym 1. Społeczeństwo polskie w dwudziestoleciu międzywojennym a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości Uczeń: - wymienia narodowości, które zamieszkiwały II RP, - wymienia największe miasta II RP, - definiuje pojęcie

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 Załącznik Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 1. Liczba spotkań ze środowiskami mniejszości narodowych i etnicznych zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich

Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Cele FIO w 2006 Podstawowym celem FIO jest finansowe wsparcie inicjatyw obywatelskich z udziałem organizacji pozarządowych, podejmowanych na rzecz: Cel 1

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Newsletter 01/2015. Szanowni Państwo,

Newsletter 01/2015. Szanowni Państwo, Newsletter 01/2015 Szanowni Państwo, Z przyjemnością prezentujemy pierwszy newsletter poświęcony podsumowaniu działań Krajowej Platformy Współpracy na Rzecz Integracji w roku 2014. Ubiegły rok obfitował

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Pod patronatem Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie ul. Świtezianki 2, 10-465 Olsztyn, tel. 89 533 72 52 SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE DZIAŁ OCENA OCENA OCENA OCENA OCENA Ocena CELUJĄCA BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA niedostateczna Podstawowe Uczeń opanował wszystkie

Bardziej szczegółowo

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SPOŁECZEŃSTWO / POMOC SPOŁECZNA / ZDROWIE / GOSPODARKA... 2 NAUKA / EDUKACJA... 5 KULTURA I SZTUKA... 7 EKOLOGIA/OCHRONA ŚRODOWISKA/TURYSTYKA I KRAJOZNAWSTWO...

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013 BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY STOSUNKI POLSKO-BIAŁORUSKIE Białoruś jest ważnym partnerem dla Polski ze względu na jej bliskie sąsiedztwo i wspólną historię. Dlatego Polska, również w ramach Unii Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

Wynik badania ankietowego dotyczącego szkolenia z zakresu spójności społecznej integracji uczniów z innych kręgów kulturowych w polskich szkołach

Wynik badania ankietowego dotyczącego szkolenia z zakresu spójności społecznej integracji uczniów z innych kręgów kulturowych w polskich szkołach Wynik badania ankietowego dotyczącego szkolenia z zakresu spójności społecznej integracji uczniów z innych kręgów kulturowych w polskich szkołach Określenie problemu Wiele aktów prawnych (zobacz: Prawo)

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji 1 MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE I ICH JĘZYKI A SAMORZĄDY JĘZYK REGIONALNY

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Mniejszości narodowe i etniczne w Europie Kod

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Formularz wniosku o dotację etap pierwszy (diagnoza)

Formularz wniosku o dotację etap pierwszy (diagnoza) Ogólnopolski Konkurs Grantowy w ramach Programu Równać Szanse 2010 Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności administrowanego przez Polską Fundację Dzieci i Młodzieży Formularz wniosku o dotację etap pierwszy

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Równość szans kobiet i mężczyzn jest jednym z elementów szerszej kwestii równości szans, których przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

Wielokulturowość Wrocławia. na przykładzie inicjatyw podejmowanych przez dolnośląskie mniejszości narodowe i etniczne

Wielokulturowość Wrocławia. na przykładzie inicjatyw podejmowanych przez dolnośląskie mniejszości narodowe i etniczne Wielokulturowość Wrocławia na przykładzie inicjatyw podejmowanych przez dolnośląskie mniejszości narodowe i etniczne Kto współtworzy strukturę narodowościową Wrocławia? Obcokrajowcy Mniejszości narodowe

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

OBWIESZCZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2011 r.

OBWIESZCZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2011 r. OBWIESZCZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2011 r. w sprawie wykazu jednostek, którym w 2010 r. przyznano dotacje celowe w części 43 budżetu państwa "Wyznania religijne oraz

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy wykluczenia i integracji dzieci z doświadczeniem migracyjnym. Wnioski z badań. Jan Świerszcz, Anna Górska

Mechanizmy wykluczenia i integracji dzieci z doświadczeniem migracyjnym. Wnioski z badań. Jan Świerszcz, Anna Górska Mechanizmy wykluczenia i integracji dzieci z doświadczeniem migracyjnym. Wnioski z badań. Jan Świerszcz, Anna Górska Równy dostęp do edukacji W roku szkolnym 2012/2013: ok. 7000 uczniów i uczennic z doświadczeniem

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Recenzent: dr hab. profesor UB Małgorzata Halicka Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Agata Wajer-Gądecka Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Edukacja europejska od wielokulturowości ku międzykulturowości

Edukacja europejska od wielokulturowości ku międzykulturowości Edukacja europejska od wielokulturowości ku międzykulturowości Koncepcje edukacji wielokulturowej i międzykulturowej w kontekście europejskim ze szczególnym uwzględnieniem środowiska frankofońskiego Moim

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Forum Polityki Gospodarczej

Forum Polityki Gospodarczej Forum Polityki Gospodarczej Pozytywny wizerunek Śląska jako kluczowy element promocji gospodarczej regionu* Tadeusz Adamski Wydział Polityki Gospodarczej Urzędu Marszałkowskiego Katowice, 11 października

Bardziej szczegółowo

Ocena integracji środowiska żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych 2013

Ocena integracji środowiska żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych 2013 por. rez. dr inż. Paweł Żuraw adiunkt Społecznej Akademii Nauk w Łodzi, Wydział Zamiejscowy w Świdnicy, żołnierz Narodowych Sił Rezerwowych w 10. Opolskiej Brygadzie Logistycznej Wyniki ankiety przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Konferencja podsumowująca realizację projektu Comenius Regio Cultural Competence Toolkit for Teachers 9 czerwca 2015 r. RODN WOM" Katowice

Konferencja podsumowująca realizację projektu Comenius Regio Cultural Competence Toolkit for Teachers 9 czerwca 2015 r. RODN WOM Katowice Konferencja podsumowująca realizację projektu Comenius Regio Cultural Competence Toolkit for Teachers 9 czerwca 2015 r. RODN WOM" Katowice Prezentacja wyników badań Fundacji na rzecz Różnorodności Społecznej

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych

Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych Skuteczna komunikacja w organizacjach wielokulturowych Cel warsztatów: kształtowanie postaw i umiejętności, sprzyjającym skutecznemu porozumiewaniu się z przedstawicielami odmiennych kultur, nabycie wiedzy

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu plastycznego dla dzieci i młodzieży. "Tacy jak my".

Regulamin konkursu plastycznego dla dzieci i młodzieży. Tacy jak my. 1 Regulamin konkursu plastycznego dla dzieci i młodzieży "Tacy jak my". Dialog oznacza, że ludzie wyszli z kryjówek, zbliżyli się do siebie, rozpoczęli wymianę zdań. ( ) Nikt nie zamyka się w kryjówce

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Danuta Pecyna Urszula Chachulska-Tomaszczak Małgorzata Drabik RAZEM W EUROPIE

Danuta Pecyna Urszula Chachulska-Tomaszczak Małgorzata Drabik RAZEM W EUROPIE wstep:gimnazjum 2009-11-16 00:15 Page 1 Danuta Pecyna Urszula Chachulska-Tomaszczak Małgorzata Drabik RAZEM W EUROPIE 10 lat edukacji europejskiej w Gimnazjum nr 1 im. J. Kochanowskiego w Koluszkach 1999-2009

Bardziej szczegółowo

Bariery kulturowe utrudniające procesy edukacyjne w klasach wielokulturowych

Bariery kulturowe utrudniające procesy edukacyjne w klasach wielokulturowych Bariery kulturowe utrudniające procesy edukacyjne w klasach wielokulturowych Emilia Kledzik Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Dylemat wielokulturowości

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Tożsamość narodowa i postrzeganie praw mniejszości narodowych i etnicznych NR 106/2015 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Tożsamość narodowa i postrzeganie praw mniejszości narodowych i etnicznych NR 106/2015 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 106/2015 ISSN 2353-5822 Tożsamość narodowa i postrzeganie praw mniejszości narodowych i etnicznych Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

Europejski Uniwersytet Wschodni Raport z badań satysfakcji ze studiowania w Lublinie studentów z krajów Partnerstwa Wschodniego.

Europejski Uniwersytet Wschodni Raport z badań satysfakcji ze studiowania w Lublinie studentów z krajów Partnerstwa Wschodniego. Bohdan Rożnowski (KUL) Dorota Bryk (KUL) Europejski Uniwersytet Wschodni Raport z badań satysfakcji ze studiowania w Lublinie studentów z krajów Partnerstwa Wschodniego Abstrakt W ramach projektu Europejski

Bardziej szczegółowo

Struktura wyznaniowa województwa podlaskiego Krzysztof Goss

Struktura wyznaniowa województwa podlaskiego Krzysztof Goss Struktura wyznaniowa województwa podlaskiego Krzysztof Goss Struktura wyznaniowa ziem obecnego woj. podlaskiego mierzona była kilkakrotnie przez aparat administracyjny organizmów państwowych - m.in. w

Bardziej szczegółowo

Komisja Polityki Senioralnej. Deklaracja Końcowa

Komisja Polityki Senioralnej. Deklaracja Końcowa Deklaracja Końcowa Projekt nr 2. III Ogólnopolskiej Konferencji Uniwersytetów Trzeciego Wieku inaugurującej obchody 40. lat Ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku w Polsce pod patronatem Marszałka Sejmu RP,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Paweł Jastrzębski Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Europejskie Forum Kultury: Skrawki wspólnego nieba

Europejskie Forum Kultury: Skrawki wspólnego nieba 2011 EUROPEJSKIE FORUM KULTURY Europejskie Forum Kultury: Skrawki wspólnego nieba MAŁOPOLSKA CZECHY-SŁOWACJA 2011 5-7 WRZEŚNIA 2011 r. CEL GŁÓWNY: Optymalizacja udziału Województwa Małopolskiego w działaniach

Bardziej szczegółowo

Prawa rodzica/opiekuna do uzyskiwania informacji na temat nauki szkolnej ucznia oraz do objęcia go pomocą psychologiczno pedagogiczną.

Prawa rodzica/opiekuna do uzyskiwania informacji na temat nauki szkolnej ucznia oraz do objęcia go pomocą psychologiczno pedagogiczną. Prawa rodzica/opiekuna do uzyskiwania informacji na temat nauki szkolnej ucznia oraz do objęcia go pomocą psychologiczno pedagogiczną. Mgr Mirosława Grzemba-Wojciechowska Dyrektor Szkoły Podstawowej nr

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie

Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Opracowanie: mgr Lidia Owczarczak mgr Maria Staszak mgr Iwona Wołowiec Śrem 2015 Wstęp Integracja Polski z Unią Europejską jest tematem wielu opracowań i

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

Izabela Piela KrDZEk2003Gn

Izabela Piela KrDZEk2003Gn Izabela Piela KrDZEk2003Gn Migracjami ludności nazywamy całokształt przemieszczeń, połączonych z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, prowadzących do stałej lub

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zadania konkursu Bezpieczna Szkoła - Bezpieczny Uczeń: ZADANIE 1 Przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo