3. Finanse publiczne a polityka gospodarcza panstwa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "3. Finanse publiczne a polityka gospodarcza panstwa"

Transkrypt

1 cych). Jest to saldo budzetowe, jakie ksztaltowaloby sie, gdyby nie bylo koniecznosci obslugi dlugu publicznego. Wystapienie ujemnego salda pierwotnego swiadczy o postepujacej nierównowadze budzetowej wynikajacej z poglebiania sie zadluzenia "na rachunku biezacym" budzetu panstwa (lub sektora finansów publicznych). Jezeli zas wynik pierwotny budzetu panstwa (lub sektora finansów publicznych) jest dodatni swi~dczy t~ o tym, ze nawet jezeli k~nwencjonalnie liczony ~nik budzet~ wskazuj~ deficyt, to Jest on rezultatem placel1la odsetek od dlugu publicznego zaciagnietego w przeszlosci, a nie skutkiem postepujacego zadluzania sie. 3. Finanse publiczne a polityka gospodarcza panstwa 3.1. Finanse publiczne jako srodek realizacji polityki panstwa W jaki sposób finanse publiczne moga wplywac na gospodarke? Wyróznia sie trzy podstawowe funkcje finansów publicznych: alokacyjna, redystrybucyjna i stabilizacyjna'. Funkcja alokacyjna polega na tym, ze poprzez system finansów publicznych nastepuje alokacja zasobów - z publicznych srodków sa finansowane zakupy dóbr i uslug publicznych. Sa to takie dobra i uslugi, których celem jest zaspokojenie potrzeb zbiorowych i które na ogól nie moga byc efektywnie (lub w ogóle) dostarczane poprzez sektor prywatny i mechanizm rynkowy. Do takich dóbr i uslug publicznych zalicza sie bezpieczenstwo zewnetrzne i wewnetrzne kraju, wymiar sprawiedliwosci, inne uslugi administracji panstwowej i samorzadowej, utrzymywanie i budowe infrastruktury energetycznej i komunikacyjnej oraz swiadczenia spoleczne. Definicje sektora dóbr i uslug publicznych sa jednak nieostre, zmieniaja sie z uplywem czasu i polityczna doktryna. Funkcja alokacyjna wiaze sie scisle z funkcjami redystrybucyjna i stabilizacyjna, które sa zasadniczymi dwoma kanalami cddzialywania finansów publicznych na gospodarke i którym poswiecimy reszte tego rozdzialu. Pierwszy kanal jest zwiazany z wtórnym podzialem wytworzonego dochodu narodowego, drugi - z wplywem deficytu budzetowego (lub nadwyzki budzetowej) na gospodarke2. Zacznijmy od tego pierwszego kanalu oddzialywania i przyjmijmy na razie dla uproszczenia, ze budzet panstwa (a scislej - sektora finansów publicznych jako calosci) jest zrównowazony. Wplyw redystrybucji na gospodarke polega na tym, ze z jednej strony panstwo, zabierajac czesc wypracowanych zysków przedsiebiorstw oraz ustalajac cla i inne, Zob. np. S. Owsiak, Finanse publiczne, teoria ipraktyka, WN PWN, Warszawa 2001, rozdz Nie zajmujemy sie tutaj wplywem polityki pienieznej banku centralnego na gospodarke, ale tylko wplywem - pozostajacej w kompetencjach rzadu - polityki fiskalnej, z wyjatkiem wplywu stóp procentowych, które sa waznym kanalem oddzialywania polityki pienieznej, a takze, posrednio, polityki fiskalnej, na stan koniunktury. 55

2 oplaty, wplywa bezposredn.io na kosz,ty i opl~calnosc r>.rodukcji, natomia~t z d~ugiej strony, przez opodatkowame dochodow osobistych, panstwo wplywa na wlelkosc do_ chodów pozostawionych w dyspozycji podatników, a przez to tak na ich sile nabyw_ cza, jak i na ich motywacje do pracy. Oba te wplywy zaleza od skali redystrybucji dochodu narodowego poprzez budz~t, a.prz~ danej skali. redy~trybu.cji - jak zobaczymy dalej - od systemu.pod~tkowego I p~htykl P?datk?w.eJ, a,wiec.m.m. od rozkladu ciezaru opodatkowama miedzy podatki bezposredme I posredme, od dopuszczalnych wyjatków od zasady równego traktowania podatników (np. przez róznicowanie zasad opodatkowania w zaleznosci od wielkosci ich dochodów, rodzajów prowadzonej przez nich dzialalnosci, czy przez ulgi i zwolnienia podatkowe), od zasad okreslaja_ cych mozliwosci zaliczania róznych wydatków w koszty produkcji lub koszty pozyska_ nia dochodu i od innych elementów systemu podatkowego. Podobny wplyw maja cla i inne srodki reglamentacji importu. W krajach transformacji rosnace rozwarstwienie dochodów jest czesciowo wynikiem likwidacji specjalnych przywilejów, które w gospodarce nakazowo-rozdzielczej znajdowaly wyraz w róznych formach rozdzielnictwa, czesciowo zas wynika z rynkowych form wynagradzania bardziej efektywnych. Kiedy jednak dynamika rozwarstwienia dochodów prowadzi do szybko poszerzajacej sie marginalizacji spolecznej, utraty równosci szans na starcie mlodych, poglebiania sie nierównosci regionalnych i grozi utrata spójnosci spolecznej, wówczas funkcja panstwa jest powsciaganie tej dynamiki poprzez instrumenty polityki podatkowej lub instrumenty bezposredniej pomocy socjalnej, celem zapewnienia stabilnych podstaw dlugofalowego rozwoju gospodarczego (wiecej na ten temat - patrz rozdz. 4, s ). Natomiast przez polityke wydatków na infrastrukture, realizacje róznych "horyzontalnych" instrumentów polityki gospodarczej, takich jak pobudzanie inwestycji, wspieranie malych i srednich przedsiebiorstw, wspieranie badan naukowych, posrednie promowanie eksportu czy ochrona konkurencji i rynku, przez polityke regionalna czy wreszcie przez polityke sektorowej restrukturyzacji - np. górnictwa, hutnictwa czy przemyslu stoczniowego - wydatki panstwa wplywaja na gospodarke tak w krótkim okresie, przez tworzenie nowych miejsc pracy i dochodów (lub przez utrzymanie dotychczasowych miejsc pracy i dochodów zagrozonych redukcja), jak i w okresie dlugim - przez tworzenie podstaw dla stabilnego, dlugofalowego rozwoju3. Jakie sa zadania polityki gospodarczej panstwa w Polsce - kraju, w którym trwa proces transformacji z gospodarki nakazowo-rozdzielczej w gospodarke rynkowa? Udana restrukturyzacja i rozwój kazdego kraju wymaga radykalnej poprawy pozycji konkurencyjnej jego przedsiebiorstw, galezi produkcji, regionów i gospodarki jako calosci, tak aby zlikwidowac istniejace luki technologiczne, poprawic wydajnosc czynników produkcji i zmniejszyc jednostkowe koszty zuzycia materialów i surowcó~v w porównaniu z konkurentami. Ustabilizowany i zrównowazony wzrost bedzie mozliwy do utrzymania na dluzsza mete, jezeli polskie przedsiebiorstwa beda dynamic~: ne i innowacyjne, elastyczne i szybkie w tworzeniu nowych produktów oraz absorpcji J Pod warunkiem, ze panstwo nie angazuje sie w dlugofalowe podtrzymywanie dzialalnosci komercyjnej o ujemnej wartosci dodanej. Iwych technologii, zdolne do rynkowej ekspansji i zarazem poddane dyscyplinie oku i twardym ograniczeniom budzetowym, ale takze jezeli bed'l mialy wlasciwe. sparcie ze strony centralnej, regionalnej i lokalnej administracji gospodarczej. Tyl :0 wtedy dlugofalowy wzrost gospodarczy umozliwi poprawe standardu zycia i utrzyanie pozadanej stopy akumulacji kapitalu, która z kolei jest warunkiem dalszego :Z\vojU i modernizacji. r Jednym z naczelnych warunków udanej transformacji i modernizacji gospodarczej jest stabilizacja makroekonomiczna. Jednak trwalej stabilizacji makroekonomicznej nie da sie osiagnac bez dostosowan na poziomie mikroekonomicznym. Przedsiebiorstwa i galezie produkcji musza wlasciwie reagowc na sygnaly rynkowe i paramet?' makroek?nomiczne. Dlate~o wazna rola ~olityki gospodarczej musi byc zapewnieole warunkow do wykorzystam a przez podmioty gospodarcze szans poprawy konkurencyjnosci na rynku krajowym i za granica, przy zachowaniu makroekonomicznej stabilizacji. Gospodarki wszystkich wspólczesnie wysoko rozwinietych krajów w przeszlosci korzystaly z róznych form pomocy panstwa. Istota polityki panstwa w gospodarce rynkowejnie jest brak polityki gospodarczej, ale jej inny charakter niz w gospodarce,, ;cntralnie planowanej. W gospodarce okresu transformacji polityka gospodarcza panstwa musi byc nastawiona na pomoc w zasadniczej przebudowie sektora przedsiebiorstw, ale takze na wspieranie ich dzialalnosci, podobnie jak to w róznych okresach mialo i nadal ma miejsce w krajach najwyzej rozwinietych - w Stanach Zjednoczonych, w krajach Unii Europejskiej czy w najdynamiczniej rozwijajacych sie krajach Azji Poludniowo-Wschodniej 4. Role polityki gospodarczej panstwa w procesie transformacji ustrojowej schematycznie opisano w ramce na s. 58. Jezeli srodki polityki horyzontalnej i sektorowej maja byc wiarygodne i mozliwe do sfinansowania, ich liczba musi byc ograniczona. Co wiecej, wymagaja one okreslenia, jaki urzad centralnej administracji panstwowej jest odpowiedzialny za realizacje danego programu, sprecyzowania, jakie srodki budzetowe sa przewidziane na jego realizacje oraz jak beda one rozlozone w poszczególnych latach realizacji; analogicznie - trzeba okreslic srodki pozabudzetowe, zdefiniowac kryteria oceny powodzenia programu i ustalic, kto takiej oceny ma dokonac i kto wreszcie oceni, czy srodki budzetowe i inne wydano zgodnie prawem i z zasadami gospodarnosci. Realizacja tych wszystkich zadan panstwa wiaze sie z koniecznoscia ponoszenia nakladów finansowych. Jezeli gospodarka pracowalaby przy niemal pelnym wykorzystaniu czynników lub napotykala inne ograniczenia wzrostu produkcji na krótka mete, to wydatki panstwa bylyby ograniczone nie tylko wielkoscia dochodu narodowe?o, a przez to wielkoscia dochodów podlegajacych opodatkowaniu, a wiec -- I d~chodów publicznych, ale takze dlatego, ze w tych warunkach im wiecej srodków panstwo zabieraloby przedsiebiorstwom i obywatelom w formie podatków, przymusowychskladek na ubezpieczenia i innych oplat, tym mniej srodków pozostawaloby w przedsiebiorstwach na rozwój i modernizacje, tym slabsze bylyby bodzce podatni- 4 Oczywiscie od czasu akcesji Polski do Unii Europejskiej l maja 2004 r. pomoc ta musi sie miescic w granicach dopuszczalnych prawem Unii Europejskiej

3 58 ~ 59 KOw-ao-pracy&(a-tal<ze 00 przestrzeganiaprzepisów poclrrtrowych i innych) i tym wieksze bylyby oczekiwania tak firm, jak i obywateli co do zakresu interwencji pali. stwa i jego pomocy (i jednoczesnie tym wieksza "szara strefa" w gospodarce). - Polityka gospodarcza panstwa w okresie transformacji Utrzymywanie stabilizacji makroekonomicznej. Utrzymywanie spójnosci spolecznej jako podstawy dlugofalowego rozwoju poprzez kontrole dynamiki zróznicowania dochodów osobistych. Tworzenie sprzyjajacej rynkowi infrastruktury gospodarczej, technicz. nej, prawnej i instytucjonalnej, w tym takze tworzenie panstwowej, regionalnej i samorzadowej administracji gospodarczej zdolnej do sprostania wymogom rynku oraz warunkom absorpcji funduszy Unii Europejskiej. Prywatyzacja i restrukturyzacja przedsiebiorstw panstwowych (obejmujaca takze ich upadlosc). Przestrzeganie zasady twardego ograniczenia budzetowego oraz innych zasad rynkowych wobec przedsiebiorstw jeszcze nie sprywatyzowanych lub strategicznych oraz tam, gdzie prywatyzacja nie doprowadzila do wyksztalcenia sie inwestora strategicznego, a rynek kapitalowy nie jest w stanie wymusic - poprzez grozbe przejecia lub upadlosci - pozadanych zachowan przedsiebiorstw o rozproszonym akcjonariacie. Pomoc w tworzeniu nowych firm prywatnych i dla sektora firm malych i srednich, zwlaszcza w usuwaniu utrudnien w dostepie do rynku kredytowego, w dostepie do informacji handlowej i technicznej, a takze ulatwienia w rejestracji dzialalnosci gospodarczej. Rozwój srodków polityki horyzontalnej, takiej jak polityka wspierania inwestycji, promocji badan naukowych zwiazanych z gospodarka, promocji eksportu, ochrony konkurencji i konsumenta i podobnych. Rozwój i stale monitorowanie rzadowej polityki wobec sektorów i polityki regionalnej, które z definicji dopuszczaja zróznicowanie traktowania podmiotów. nlozeniach, taka hipotetyczna, opad,ijaca krzywa zagregow31lt:j t:lt:l\.iywiiv"'"11""' wcncjonizmu panstwa przecinalaby si\( gdzies z wznoszac,! sie hipotetyczna krzyw,! oc"'atywnych skutków rosm!cego opodatkowania i ten punkt przcci\(cia wyznaczalby 'nkics hipotetyczne optimum zakresu redystrybucji dochodu narodowego miedzy J~ektorpubliczny i niepubliczny.. Jednak obie te funkcje - lacznych korzysci zwiazanych z polityka gospodarcza anstwa i strat zwiazanych z wymaganym do tego, rosnacym zapotrzebowaniem na rrodki publiczne i wobec tego z rosnacym opodatkowaniem - sa bardzo zlozone i knzdy ich ilosciowy szacunek musi sie opierac na heroicznych zalozeniach upraszczajacychó Musimy wiec poprzestac na intuicyjnym doswiadczeniu, ze istnieje jakas oieostra granica dla udzialu dochodów publicznych w dochodzie narodowym, poza która straty wywolane wzrostem ciezaru opodatkowania przewyzszaja korzysci zwiaznne z rozszerzeniem zakresu gospodarczej interwencji panstwa. Jezeli jednak takiej granicy nie mozna wyliczyc empirycznie, to wszelkie do niej odwolania maj'l w pewnym stopniu charakter ocen wartosciujacych, zwykle podbarwionych przekonaniami politycznymi. Wedlug osób o przekonaniach bardziej liberalnych czy ultraliberalnych najlepiej byloby, gdyby poza wydatkami na obrone, wymiar sprawiedliwosci i ewentualnie na utrzymanie naszych poselstw za granica (czyli na" tzw. "czyste dobra publiczne") panstwo nie ponosilo zadnych innych wydatków. Natomiast wedlug osób o przekonaniach bardziej etatystycznych panstwo powinno miec stosunkowo szerokie mozliwosci interwencji, lacznie z utrzymywaniem duzego sektora przedsiebiorstw panstwowych (co najmniej w energetyce, transporcie kolejowym czy lotniczym, czyli tam, gdzie wystepuja monopole naturalne lub struktury sieciowe, a takze w przemysle zbrojeniowym). Na gruncie teorii efektywnego popytu, do której zaraz przejdziemy, a która nie zaklada trwalego, pelnego wykorzystania aparatu wytwórczego, wzrost interwencji panstwa nie musi bynajmniej wymagac zwiekszenia ciezaru opodatkowania (liczoncgo jako relacja lacznego kosztu obslugi dlugu publicznego do PKB lub calosci wydatków publicznych). Natomiast i tak na jej gruncie moze sie pojawic problem pozadanego zakresu interwencji zwiazanej z redystrybucja dochodu narodowego i z pozadanym zakresem sektora panstwowego. Te róznice pogladów co do interwencjonizmu i wartosciujacych ocen jego wplywu na gospodarke nie odnosza sie bynajmniej tylko do róznic miedzy gospodarka rynkowa a centralnie planowana, ale wystepowaly i do dzis wystepuja w obrebie gospodarki rynkowej (np. miedzy Francja - dosc etatystyczna w okresie miedzywo Poniewaz wzrostowi opodatkowania na ogól towarzyszy nasilanie sie takich zjawisk, jak uchylanie sie od zobowiazan podatkowych oraz przesuwanie dzialalnosci przedsiebiorczej do "szarej strefy", to - na gruncie teorii zakladajacej stale, pelne wykorzystanie czynników produkcji - w uproszczeniu mozna powiedziec, ze wraz ze sadniczym kryterium politycznych podzialów partyjnych. Wyjasniaja one tlo deki aro- Jcnnym i dlugo po wojnie - a liberalnymi Stanami Zjednoczonymi). Sa one takze zawzrostem zakresu interwencji gospodarczej panstwa jej krancowa efektywnosc maleje, a jednoczesnie nasilaja sie negatywne skutki rosnacego opodatkowania, koniecznego do sfinansowania zwiekszajacego sie zakresu interwencji5. W efekcie, przy tych pierwszym okresie wyniósl 16,5% a w tym drugim - 16,3% (zob. K. Laski, R. Roemisch, Do profit t~ czlts do okolo 31% w latach , podczas gdy udzial inwestycji prywatnych w PKB w tym _. stilllulare prim te im'estmellt?, "Monthly Report of the Vienna Institute for Internationat Economlc Stu-, ~rak Jedna~ przekonujacych empirycznych dowodów co do poprawy dyscypliny podatkowej i Y- dies" 2004, nr 8-9).. ". '. chodzema z,.szarej strefy" wraz z redukcja obciazen podatkowych. Co wiecej, takze teza, ze redukcja sta- 6 Podobne trudnosci napotyka tzw. krzywa Laffera, która przedstawia zaleznoscl. miedzy ~sok_oscla w.ek podatkowych przyczynia sie do wzrostu inwestycji prywatnych, nie znajduje empirycznego potwierdze- stawek podatkowych a dochodami podatkowymi. W niektórych przypadkach granice mterwencj~ p,anstwa ma. Stopa opodatkowania zysków w Stanach Zjednoczonych zmniejszyla sie od okolo 40% w latach b<;dziejednak wyznaczac jej efektywnosc, tj. relacja kosztów interwencji do jej finansowych wymkow.

4 wall Y<.::II-III LeII <.::J l-rzquuw"uu II USIlI e-uu-puzqua II erp I-zeZ-I II e"pu II LY KlwLI IIII1 ejs'"lalila ogo,_ nej skali dystrybucji podatkowej (rzady liberalne) lub co najmniej jej niezmniejszailia (rzeldy socja]demokratyczne). Badania zwiazków szeregów statystycznych obrazujacych zmiany udzialów dochodów i wydatków publicznych w PKB w poszczególnych krajach z dynamika gospo_ darcza tych krajów nie wykazuja jednoznacznych, silnych korelacji ani w Polsce, ail' w innych krajach (tab. 3.]). Jesli zas chodzi o relacje dochodów czy wydatków pu~ Tablica 3.1. Dochody i wydatki sektora finansów publicznych w relacji do PKB w wybranych krajach OECD w latach 2002, 1968 i 1974 (w %) ,0 39,3 40,2 Dochody 55,3 48,5 39,4 23,1 39,1 31,6 34,7 23,5 41,9 43,0 40,9 39,6 44,8 39,8 21,3 45,3 46,1 20,9 23,0 24,7 52,2 44,6 33,8 34,1 48,6 42,8 46,3 35,6 30,6 34,5 50,2 36,3 49,2 34,8 32,8 35,7 36,9 48,4 58,3 45,7 48,8 46,7 41,1 Wydatki - 32,0 54,0 38,8 40,3 38,4 51,9 38,9 40,6 42,5 45,9 34,4 31,0 35,2 48,1 43,2 21,2 22,8 21,5 50,6 33,5 37,8 27,3 37,9 37,3 47,7 37,7 27,0 Dochody 43,4 39,8 40,8 43,5 44,9 45,0 48,7 50,2 54,0 50,9 38,4 34,1 59,5 45, ,6 43,8 45,1 45,2 51,3 59,3 57, Zródlo: dla 2002 r. - opracowanie wlasne na podstawie danych OECD; dla lat 1968 i za R. Middleton, Bri/ain's Economic Problem: Too Smali a Public Sec/or?, s. 12 i 13, blicznych do PKB, to na tle innych krajów, w tym takze krajów w procesie transformacji, Polska miesci sie w grupie krajów o relacjach naj nizszych (zob. tab. 3.1). Natomiast przy porównaniu polskich udzialów dochodów i wydatków publicznych w PKB w 2002 r. z odpowiednimi udzialami europejskich krajów OECD z konca lat szescdziesiatych i w polowie Jat siedemdziesiatych, kiedy osiagaly one przecietnie znacznie wyzsza óynamike PKB niz u progu XXI w., okazuje sie, ze polskie udzialy wydatków w 2002 r. byly wieksze niz jakiegokolwiek innego kraju w 1968 r., nalezaly do najwiekszych w 1974 r. i byly znacznie wieksze niz odpowiednie udzialy najbiedniejszych wówczas krajów Europy Zachodniej - Hiszpanii, Grecji i Portugalii (ale po- 60 l1y\"alne z WYUillK<:1l11l-W 111ClllUlI-n.--''''-'-'' r ~_U"'''''_''''' :l ~ ektywnego popytu, gdyby te udzialy byly w Polsce odpowiednio nizsze, ceteris pari ~s I.. oslabiloby to, dynamike wzrostu, a zgodnie ze wspólczesna teoria neoklasyczna - recz przeciwme. Przy danej relacji dochodów i wydatków publicznych do PKB (na razie dalej rozazamy przypadek zrównowazonego bilansu dochodów i wydatków publicznych) '''l-zedmiotem wyboru jest ich struktura. Zgodnie z teoriel równowagi Walrasa-Pareta ~bór struktury wydatków bedzie optymalny, kiedy krancowe uzytecznosci kazdego dobra publicznego (malejace wraz z wielkoscia jego podazy) zrównaja sie z wielko 'cia poniesionego krancowego wydatku. Praktyczne znaczenie tego twierdzenia jest ~ednakograniczone, gdyz uzytecznosc dobra publicznego jest ledwie (jesli w ogóle) Jrnierzalna, funkcje uzytecznosci takich dóbr sa nieciagle i wystepuje wiele innych przeszkód praktycznie uniemozliwiajacych sensowne stosowanie takiego rachunku optymalizacji. Jezeli jednak struktura wydatków publicznych nie moze podlegac optymalizacji w rozumieniu Pareta, to tym bardziej staje sie ona polem przetargów róznych grup interesów. Ich pogodzenie nastepuje w drodze arbitrazu politycznego, najpierw przyjmujac postac gospodarczego programu poszczególnych ugrupowan / politycznych, a nastepnie programu gospodarczego rzadu tego ugrupowania (czy koalicji ugrupowan), które wygralo wybory parlamentarne i dzieki temu realizuje swo-' ja polityke Oczywiscie partie polityczne róznia sie programami gospodarczymi i politycznymi, celami, priorytetami, a takze ocena skutecznosci poszczególnych instrumentów pojityki gospodarczej i sklonnoscia do ich stosowania. Dla podkreslenia swojej odrebnosci w toku kampanii wyborczej partie opozycyjne z natury rzeczy bardziej koncentruja sie na zmianach w polityce gospodarczej i spolecznej, jakich chca dokonac po wygranych przez nie wyborach, niz na tym, co zamierzaja kontynuowac. Mozna by zatem oczekiwac, ze wraz ze zmiana sil politycznych sprawujacych wladze nastepuja znaczace zmiany w realizowanej polityce gospodarczej, co z kolei znajdowaloby wyraz w istotnych zmianach w strukturze wydatków publicznych. Tymczasem w praktyce takie zmiany sa niewielkie i trudno jest dopatrzyc sie wystepowania jakiegos "politycznego cyklu koniunkturalnego". Dlaczego tak sie dzieje? Partie polityczne nie kieruja sie tylko cynizmem, kiedy zapowiadaja radykalne zmiany w polityce gospodarczej po wygranych przez nie wyborach, a w rzeczywistosci nie zamierzaja czegokolwiek zmieniac. Ale kiedy u podstaw polityki gospodarczej kolejnych koalicji rzadowych lezy przekonanie, ze gospodarka pracuje stale przy pelnym wykorzystaniu czynników produkcji i (lub) kiedy zaklada sie dominacje tzw. efektów niekeynesowskich w rezultacie prowadzenia aktywnej polityki fiskalnej (zob. s ), kiedy rozmiary deficytu budzetowego (w relacji do PKB) sa limitowane przez Konstytucje, Ustawe o finansach publicznych i wymogi Unii Europejskiej i kiedy wreszcie odrzuca sie mozliwosc finansowania zwiekszonych wydatków zwiekszo Il~mi podatkami, wówczas nie ma juz aksjologicznej przestrzeni dla sfinansowania WIekszych zmian w polityce gospodarczej. Tu leza przyczyny tylko nieznacznych jej zn:ian w Polsce w ciagu kilkunastu juz lat od rozpoczecia transformacji gospodarczej (zjawisko to dotyczy takze innych krajów w procesie transformacji). 61

5 Dodatkowa przyczyna, jak juz widzielismy, jest olbrzymia sztywnosc wydatków budzetowych w Polsce, która - w zaleznosci od kryteriów oceny - dotyczy od 2/3 do 4/5 calosci wydatków. Kiedy na podstawie zapisów ustawowych lub umów i innych zobowiazan panstwa musimy przeznaczac rokrocznie olbrzymie kwoty na subwencj i dotacje dla jednostek samorzadu terytorialnego (a nie mozna tego nie robic, kiede przekazalo sie im realizacje waznych zadan publicznych), na swiadczenia spolecz/ (glównie renty i emerytury) i na obsluge dlugu publicznego i kiedy z POzostalyc~ srodków trzeba jeszcze zapewnic normalne funkcjonowanie panstwa, bezpieczen_ stwo jego i jego obywateli, to okazuje sie, ze nie ma mozliwosci realizacji jakichkol_ wiek ambitniejszych planów zmiany struktury wydatków budzetowych, przez co dodatkowo zapowiadane zmiany w polityce gospodarczej pozostaja na papierze. Oczywiscie mozna próbowac zmniejszyc sztywnosc wydatków publicznych. Jednak takie "odsztywnienie" musialoby pociagac za soba przede wszystkim radykalne ogranicze_ nie wydatków socjalnych panstwa czy wydatków realizowanych przez samorzady. Staje sie wiec oczywiste, ze dla takiego programu trudno jest znalezc polityczne poparcie; co wiecej - jego realizacja moze kosztowac przegranie nastepnych wyborów. W rezultacie iner. cja struktury wydatków budzetowych i brak przestrzeni politycznej do jej zmiany oraz do. minujaca doktryna ekonomiczna leza u podstaw stosunkowo niewielkich zmian w polityce gospodarczej bez wzgledu na polityczne zabarwienie kolejnych koalicji rzadowych w Pol sce i na ich przedwyborcze obietnice. Analogiczne rozumowanie w znacznym stopniu odnosi sie takze do zmian zakresu redystrybucji dochodu narodowego miedzy sektor prywatny i sektor publiczny oraz zmian struktury dochodów budzetowych. dl1kcji. Jej znaczenie, jak kazdej nowej teorii, bralo sie nie z tego, co przejmowa :z pogladów dotychczasowych, ale z tego, co odrzucala, zastepujac stare paradyg-. taty nowymi. tt1 'W pogladach ekonomicznych Alfreda Marshalla, który próbowal dokonac synzy ekonomii klasycznej z teoria uzytecznosci krancowej, centralne znaczenie ma tezejeta z ekonomii klasycznej koncepcja krótkookresowej równowagi wraz z zalozep~m ze ze wzrostem podazy jednostkowe koszty produkcji rosna, a wraz z nimi ro ~l~e~ena. Poniewaz zas ze wzrostem ceny popyt maleje, na wykresie przedstawiajasnrn relacje wielkosci produkcji i cen krzywa podazy (SS) jest rosnaca, krzywa popytu (bd) jest :naleja.ca~ a punkt ich przeciecia przy cenie równowagi Pr wyznacza stan równowagi podazy I popytu Dr = 5r(zob. rys. 3.1). Zgodnie z ortodoksja ekonomiczna dominujaca do lat trzydziestych XX w. kazdy wyprodukowany towar automatycznie znajduje zbyt: ktokolwiek cos sprzedaje, natychmiast uzyskany dochód wydaje na cos innego, jezeli zas oszczedza, to jego oszczednosci sa natychmiast wydawane przez innych. Dochody sa bezzwlocznie wydawane na konsumpcje i inwestycje. Oszczednosci sa specyficznym rodzajem wydat- ków_ na inwestycje dokonywane przez innych. To jest istota prawa Saya: kazda pro-o' dukcja sama tworzy dla siebie popyt. Problem efektywnego popytu jako samodzielny temat dociekan ekonomicznych nie istnieje. Cena 3.2. Równowaga budzetowa w teorii efektywnego popytu P, s Przejdziemy obecnie do kwestii budzacej bodaj najgoretsze spory ekonomiczne w ostatnich plus-minus trzydziestu latach, to jest wplywu deficytu budzetowego (lub nadwyzki budzetowej) na gospodarke. Spór taki toczy sie miedzy zwolennikami teorii efektywnego popytu, autorstwa Johna Maynarda Keynesa i Michala Kaleckiego, z jednej strony, a zwolennikami wspólczesnej teorii neoklasycznej, z drugie?- Zaczniemy od prezentacji teorii efektywnego popytu. Koszty, ceny i krzywe lacznej podazy w teorii Kaleckiego i Keynesa W teorii efektywnego popytu Kaleckiego i Keynesa punktem wyjscia jest konk~re.n~ cyjna gospodarka rynkowa, która odznacza sie niepelnym wykorzystaniem czynnlko\\ 7 W teorii ekonomii wyróznia sie takze deficyty "eykliczne", zwiazane z koniunkturalnymi w;.lh'l~i:l: mi wielkosci dochodu i zatrudnienia, i "strukturalne", wystepuj'ice niezaleznie od fazy cyklu koniunkt.~. ralnego. Z punktu widzenia porównawczej analizy roli deficytu w teorii efektywnego popytu i we wspo czesnej teorii neoklasycznej podzial ten nie ma istotnego znaczenia. 62 Rysunek 3.1. Krótkookresowa D,=S, Podaz, popyt równowaga podazy i popytu Sa Istota te~rii.efe~tywnego PO?ytu Kale~kie.go i K~yne~~ bylo od~zu~enie ~~awa ya - uzname, ze rownowaga me dokonuje Sie bynajmmej "w mgmemu oka, ale w P~ocesie, który wymaga miedzyokresowej analizy, mechanizm rynkowy wcale nie :.USl prowadzic do równowagi podazy i popytu przy pelnym wykorzystaniu czynni ZOwprodukcji, podaz bynajmniej nie rodzi automatycznie równego jej popytu i moce ~rzyjac postac niechcianego przyrostu zapasów, a oszczednosci wcale nie przeistadzajasie automatycznie w inwestycje. Wedlug nich bowiem o rozmiarach inwestycji ecydujeprzede wszystkim aktualna i przewidywana oplacalnosc projektów inwesty- 63

6 cyjnych. Kiedy zas przewidywania przyszlej rentownosci zniechecaja do inwestowa. nia, oszczednosci staja sie "dobrem" niezwykle latwo ginacym; zmniejszajac bowiel11 globalny efektywny popyt, zmniejszaja zarazem rozmiary dochodu narodowego i za. trudnienia, a przez to zysków i plac, z których mozna oszczedzac. Te zaleznosci miedzy oszczednosciami i rozmiarami dochodu narodowego oraz oszczednosciami i inwestycjami S,! sprzeczne z naszym codziennym jednostko\vy111 doswiadczeniem. Nic wiec dziwnego, ze budzi nieufnosc teoria, która to doswiadcze. nie podaje w watpliwosc. Oszczedzamy, jesli tylko mamy z czego, czy to w celu doko. nania wiekszych zakupów (naszych indywidualnych "inwestycji"), czy tez na starosc na wypadek choroby lub innych niekorzystnych zdarzen losowych. Oszczedzanie jes; wiec cnota, jest swiadectwem naszej przezornosci. Jak zatem wyjasnic, ze to, co jest cnota z indywidualnego punktu widzenia, przestaje nia byc z ogólnospolecznego punktu widzenia? Wyjasnienie owego "paradoksu oszczedzania" jest nastepujace. Kiedy wszyscy zaczniemy wiecej oszczedzac, ograniczymy nasze wydatki konsumpcyj. ne, wobec czego u producentów dóbr konsumpcyjnych zgromadza sie zapasy; ogranicza wiec oni produkcje i zmniejsza zatrudnieni'e. Zmniejsza sie w ten sposób do. chody i rychlo moze sie okazac, ze juz nie ma z czego oszczedzac. Aby tak sie nie stalo, oszczednosci jednych musialyby byc szybko zainwestowane przez innych, którzy w tym celu sie zadluza (ich oszczednosci beda wtedy ujemne). Jednak inwestorzy musza widziec przyszle zyski z dzisiaj rozpoczynanych inwestycji, te zas sa niepewne i beda wynikiem przyszlego popytu, a wiec m.in. przyszlego poziomu aktywnosci gospodarczej i zatrudnienia. Takze zaleznosc miedzy oszczednosciami i inwestycjami jest inna w przypadku indywidualnego przedsiebiorcy, a inna w przypadku inwestycji w gospodarce jako calosci. Indywidualny przedsiebiorca, zanim podejmie inwestycje, musi zgromadzic oszczednosci. Nawet jezeli znaczna czesc wydatków inwestycyjnych finansuje z kredytu, musi udzielic kredytodawcy majatkowego zabezpieczenia. Wielkosc inwestycji jest zatem do pewnego stopnia okreslona przez rozmiary kapitalu zgromadzonego przez przedsiebiorce w poprzednich okresach, im bowiem jest on wiekszy, tym wieksza jest jego zdolnosc do zaciagania kredytów i tym mniejszy jest stopien ryzyka zwiazanego z wielkoscia inwestycji. Prawo Saya zachowuje waznosc wtedy - pisal Kalecki - kiedy sila robocza i inne czynniki produkcji sa w pelni wykorzystane. Ale konstytutywna cecha gospodarki kapitalistycznej jest wlasnie ich niepelne wykorzystanie. W istocie tkwi w tym nie tylko slabosc tej gospodarki, ale zarazem jej wielka sila napedowa. Wymusza bowiem walke o wejscie na rynek i utrzymanie sie na nim, pozwala na szybkie dostosowanie podazy do zmian popytu, jest naczelna przeslanka konkurencji, która z kolei jest zródlem postepu. Gdyby bylo inaczej - gdyby wszystko, co jest wytworzone, i tak zostalo sprzedane, to po co wprowadzac nowe technologie, nowe produkty itd.? Kiedy jednak czynniki produkcji nie sa w pelni wykorzystane, to - jak zobaczymy dalej - inwestycje wraz z nadwyzka eksportowa i deficytem budzetowym wyznaczaj,! prywatne oszczednosci, a nie odwrotnie, badanie czynników wyznaczajacych globalny popyt nie jest bynajmniej zajeciem banalnym, zas wplyw na te czynniki - obok oddzialywaia panstwa na strukture podzialu dochodu narodowe-go - staje SIe waznym UU~Z(1 e)11polityki gospodarczej panstwa. r Kalecki i Keynes zakwestionowali takze zalozenie rosm!cej krzywej podazy dohodu narodowego. Keynes, który po Alfredzie Marshallu i Arturze Pigou objal Kac'dre Ekonomii na Uniwersytecie w Cambridge i dla którego kategorie "równowagi t\ólnej" i równowag czastkowych byly naturalnym punktem odniesienia analizy ekoo~micznej, w odrzuceniu zalozenia rosnacej l,!cznej krzywej podazy nie byl calkiem ~onsekwentny. Dlatego w dalszych wywodach oprzemy sie na Kaleckim. Róznica miedzy Keynesem i Kaleckim dotyczy utrzymania przez Keynesa postulatu ekonomii neoklasycznej, zgodnie z którym gospodarka funkcjonuje w warunkach doskonalej konkurencji, a zatem przedsiebiorcy maksymalizuja zysk w sposób scisly,wobec czego placa równa sie krancowemu produktowi pracyb. Kalecki te zasade odrzucal; zamiast o "doskonalej", pisal o "wolnej" konkurencji, w której "wobec niepewnosci zwiazanej z procesem ustalania cen nie zaklad,amy, ze przedsiebiorstwo usiluje maksymalizowac swe zyski w sposób precyzyjny"9. Scisla maksymalizacja zyskówwymaga znajomosci przez przedsiebiorców nie tylko swoich kosztów produkcji, które oczywiscie znaja. Wymaga takze znajomosci krancowego utargu, a zatem popytu na wytwarzane przez siebie produkty, tj. informacji w najlepszym razie bardzo. szacunkowych, niepewnych i trudnych do otrzymania. Dlatego, w teorii Kaleckiego, przedsiebiorcy, kalkulujac ceny sprzedazy, opieraja sie raczej na rachunku kosztów, które znaja, niz na szacunkach popytu, których nie znaja l0. W teorii Kaleckiego ceny artykulów gotowych sa okreslone przez koszty. Jednak w krótkim okresie jednostkowy koszt zmienny jest w zasadzie staly w przedziale zmian produkcji az do pelnego wykorzystania czynników wytwórczych. Natomiast ceny surowców i plodów rolnych, których podaz w krótkim okresie nie jest elastyczna, sa okreslone przez popyt. Co prawda ze wzrostem produkcji artykulów gotowych popyt na surowce rosnie i wtedy rosna takze ich ceny. To z kolei wplywa na wzrost jednostkowych kosztów zmiennych artykulów gotowych. Ale inne jednostkowe koszty zmienne maleja wraz ze wzrostem produkcji. Mozna wiec w pierwszym przyblizeniu przyjac, ze pod nieobecnosc cyklicznych wahan cen surowców i plodów rolnych, wywolanych zmianami aktywnosci gospodarczej i przenoszonych nastepnie na ceny artykulów przetworzonych, w badanym przedziale zmiennosci produkcji jednostkowy koszt zmienny jest staly. Zalozenie o stalosci jednostkowego kosztu zmiennego oznacza, ze poza rolnictwem i sektorem wydobywczym zwiekszanie rozmiarów wytwórczosci z danego aparatu wytwórczego nie wiaze sie z uruchamianiem mniej wydajnych czy bardziej kosz- 8 Zob. J. M. Keynes, Ogólna teoria zatnldnienia, procenfll ipieniqdza, wyd. 3, WN PWN, Warszawa 2003, s. 7 i M. Kalecki, Teoria dynamiki gospodarczej, w: M. Kalceki, Dziela, J. 2, PWE, Warszawa 1980, s Zob. K. Laski, Calkowity popyt icalkowita podaz we wspólczesnej makroekonomii - analiza kl)'tyczna, w: 1: Kowalik, J. Hausner, Polscy ekonomi.l'ci w.l'wiecie,wn PWN, Warszawa-Kraków 2000, s

7 townych procesów. Nie znaczy to, ze aparat wytwórczy jest w pelni homogeniczny, a tylko tyle, ze jego niewykorzystanie jest powszechne. Jezeli wystepuja "waskie gardla", to ich poszerzanie bedzie sie wiazac ze wzrostem kosztów, ale wystepowanie tego typu ograniczen na ogól pojawia sie dopiero w zaawansowanej fazie ozywienia koniunkturalnego. To samo dotyczy sily roboczej: zatrudniania pracowników o gorszych kwalifikacjach, placenia za nadgodziny czy wzrostu stawek akordowych. Jednostkowy koszt zmienny jest powiekszany przez producenta o marze brutto obejmujaca narzut na koszty stale i zysk. Wielkosc narzutu zalezy od tego, jak bardzo rynek jest konkurencyjny (Kalecki nazywal to "stopniem monopolizacji" rynku). Ten czynnik wyznacza bowiem proporcje podzialu dochodu miedzy place i zyski. Jednak stopien konkurencyjnosci rynku (lub jakkolwiek inaczej zdefiniowane czynniki podzialu dochodu narodowego) nie wykazuje wyraznych krótkookresowych wahan. Stad w teorii efektywnego popytu (podobnie jak w.wielu innych teoriach) przyjmuje sie zalozenie o stalosci proporcji podzialu dochodu narodowego miedzy place i zyski brutto. Jezeli jednak koszty zmienne i struktura podzialu dochodu narodowego sa stale, to place musza rosnac w takim samym tempie jak mierzona w stalych cenach wydajnosc pracy. Jezeli przy danej marzy brutto (liczonej w procentach narzutu na koszty zmienne) jednostkowe place (oraz inne koszty pracy) rosna szybciej niz wydajnosc, wówczas koszty zmienne i ceny beda rosly przed osiagnieciem pelnego wykorzystania czynników produkcji. Przy stalych jednostkowych kosztach surowców i plodów rolnych stopa wzrostu cen jest suma stopy wzrostu plac i marzy brutto pomniejszona o stope wzrostu wydajnosci pracy. Kiedy marza jest stala, stopa inflacji zalezy tylko od róznicy miedzy dynamika plac i dynamika wydajnosci pracy. Kiedy zas rosna jednostkowe koszty surowców, stopa inflacji zalezy od róznicy miedzy suma tempa wzrostu jednostkowych kosztów surowców i dynamika plac z jednej strony, a dynamika wydajnosci pracy z drugiej strony. Wnioski te maja istotne znaczenie dla okreslenia zakresu skutecznosci polityki pobudzania koniunktury poprzez zwiekszanie lacznego efektywnego popytu. Krzywe cen podazy produktów gotowych maja podobny ksztalt jak krzywe jednostkowych kosztów. W rezultacie w teorii efektywnego popytu krzywa lacznej podazy ma w przyblizeniu ksztalt odwróconej litery L: az do osiagniecia rozmiarów produkcji odpowiadajacej pelnemu wykorzystaniu czynników wytwórczych przebiega ona nieomal równolegle do osi odcietych (lub niewiele sie wznosi), a nastepnie niemal pionowo rosnie (zob. rys. 3.2, s.73). Deficyt budzetowy jako czynnik pobudzania koniunktury w teorii efektywnego popytu W uproszczonym modelu gospodarki bez handlu zagranicznego oraz bez dochodów i wydatków rzadu dochód narodowy sklada sie: (1) z jednej strony z inwestycji i konsumpcji (Y = I + C), (2) z drugiej strony zas z plac i zysków (Y = W + P) Zalózmy dla uproszczenia, ze: (3) place w calosci sa przeznaczane na konsumpcje (robotnicy nie oszczedzajel: W = C); (4) calosc zysków jest oszczedzana (kapitalisci nie konsumuja: P = S); (5) gospodarka sklada sie z dwóch pionowo zintegro- wanych dzialów, z których kazdy sam wytwarza potrzebne mu surowce i pólprodukty. Niech pierwszy z tych sektorów wytwarza dobra inwestycyjne, nabywane przez kapitalistów, a drugi dobra konsumpcyjne (zgodnie z naszym zalozeniem nabywane tylko przez robotników). Robotnicy sektora konsumpcyjnego kupia dobra o wartosci równej funduszowi plac w tym sektorze. Ale zeby zostaly zakupione dobra konsumpcyjne reprezentujace nadwyzke produkcji tego sektora ponad koszt plac, aktywnosc inwestycyjna w gospodarce musi byc dostatecznie duza, tak aby fundusz plac w sektorze inwestycyjnym byl równy owej nadwyzce sektora konsumpcyjnego. Jezeli aktywnosc inwestycyjna (i zwiazany z nia poziom zatrudnienia) bedzie wieksza, niz to wynika z tego warunku równowagi, a w gospodarce czynniki produkcji nie sa w pelni wykorzystane, wówczas wzrosnie produkcja i zatrudnienie w sektorze konsumpcyjnym i bedzie to trwalo az do napotkania bariery pelnego wykorzystania tych czynników (lub czynnika, który pierwszy bedzie limitowal od strony podazy dalszy wzrost produkcji, lub kiedy taka przeszkoda okaza sie trudnosci w utrzymaniu równowagi" bilansu handlu zagranicznego). Przy dalszym wzroscie popytu inwestycyjnego i generowanego przez to popytu konsumpcyjnego wzrosna ceny dóbr konsumpcyjnych. Jezeli zas w punkcie wyjscia produkcja dóbr inwestycyjnych bedzie mniejsza od zapewniajacej poziom równowagi, to nastapi ograniczenie produkcji w sektorze dóbr konsumpcyjnych i przez to w calej gospodarce. Dopóki zdolnosci wytwórcze w sektorze konsumpcyjnym nie sa w pelni wykorzystane, wystepuje w nim swego rodzaju "nadwyzka konsumpcyjna", która reprezentuje potencjalny zysk tego sektora przy pelnym wykorzystaniu aparatu wytwórczego. Jednak aby ten zysk potencjalny przeksztalcil sie w zysk rzeczywisty, na owa nadwyzke musi pojawic sie popyt, który powstanie, jezeli zwiekszy sie aktywnosc sektora inwestycyjnego. Kluczowe cechy procesu decydowania o inwestycjach to niepewnosc co do przyszlych cen i innych parametrów rynkowych oraz co do rozmiarów przyszlych rynków zbytu. Mechanizm rynkowy sam z siebie bynajmniej tej niepewnosci i ryzyka nie eliminuje, przeciwnie - nagradza tych, których intuicja i rachunek nie zawiodly, i karze tych, którzy w ocenie przyszlosci sie pomylili. Co wiecej, ten konkurencyjny wysilek wszystkich - i zwyciezców, i pokonanych - jest zródlem postepu technicznego i dyna~iki gospodarczej, tym wiekszej, im konkurencja jest ostrzejsza, instytucjonalne l prawne rozwiazania polityki gospodarczej powinny zas tej konkurencji sprzyjac. Nie zmienia to jednak naczelnego wniosku teorii efektywnego popytu, zgodnie z którym s~m mechanizm rynkowy nie zapewnia aktywnosci inwestycyjnej zawsze na takim poziomie, aby byl zachowany warunek równowagi lacznej podazy i lacznego popytu przy pelnym zatrudnieniu wszystkich czynników produkcji Uakkolwiek "miekko" by tcn termin definiowac).. _ Wrócmy jeszcze do naszego uproszczonego modelu gospodarki. Na mocy zaloz~n(2) i (3) dochód jest suma zysków i konsumpcji (Y = P + C), a na mocy zalozenia (1) jest on suma inwestycji i konsumpcji (Y = I + C). Stad tozsamosc bilansowa: Zys_~isa równe inwestycjom (P = I). Stawiajac pytanie: co wyznacza co? - czy wysoko.sczysków kapitalistów okresla ich inwestycje, czy ich inwestycje wyznaczajcl ich zyski - Kalecki zmienil sens tego równania z tozsamosci bilansowej na równanie przy-

8 czynowo-skutkowe. I odpowiedzial: kapitalisci mogel decydowac o swoich inwestycjach, ale nie o swoich zyskach. Tak wiec to ich wydatki wyznaczaja ich zyski, a nie odwrotnie. A jesli tak, to przy stalych proporcjach podzialu dochodu narodowego miedzy place i zyski wydatki te wyznaczaja takze rozmiary dochodu narodowego i zatrudnienia. Co wiecej, na mocy zalozenia, zgodnie z którym kapitalisci calosc swoich dochodów oszczedzaja, mamy tozsamosc bilansowa l = 5, a zatem - poniewaz kapitalisci moga decydowac o swoich inwestycjach, ale nie o swoich zyskach, z których oszczedzaja - ich decyzje inwestycyjne wyznaczaja takze rozmiary ich oszczednosci. Jak dlugo czynniki produkcji nie sa w pelni wykorzystane, a stopien konkurencyjnosci rynku nie ulega zmianie, tak dlugo inwestycje "finansuja sie same" przez to, ze tworza dochody, które pozwalaja na ich sfinansowanie. Dla normalnego funkcjonowania tego mechanizmu potrzebna jest tylko dostateczna elastycznosc systemu bankowego, pozwalajaca zwiekszyc podaz pieniadza dla sfinansowania rentownych projektów inwestycyjnych. W modelu gospodarki otwartej, uwzgledniajacym dochody i wydatki rzadu oraz dopuszczajacym konsumpcje z zysków i oszczednosci z plac, teoria Kaleckiego troche sie komplikuje, ale podstawowa zaleznosc sie nie zmienia. W takim bardziej rozwinietym modelu gospodarki rozmiary inwestycji, nadwyzki eksportowej i wydatków netto rz,!du (to znaczy deficytu budzetowego) wyznaczaja rozmiary zysku, a przez to takze rozmiary dochodu narodowego, zatrudnienia, konsumpcji itd., a nie odwrotnie'l. Jak dlugo czynniki produkcji nie sa w pelni wykorzystane, tak diugo kazda zmiana globalnego popytu - poprzez mechanizm mnoznika Kahna-Keynesa - prowadzi do zmian dochodu narodowego i zatrudnienia, tym wiekszych, im mniejsza jest sklonnosc do oszczedzanial2 Z punktu widzenia teorii finansów publicznych kluczowe znaczenie ma wniosek, ze przy niepelnym wykorzystaniu czynników produkcji kazdy autonomiczny wzrost sumy inwestycji prywatnych, deficytu budzetowego i nadwyzki eksportowej prowadzi do zwiekszenia zatrudnienia i dochodu narodowego. W przedziale az do pelnego wykorzystania czynników produkcji (i pod nieobecnosc skokowych zmian cen surowców i paliw) rozmiary dochodu narodowego (i zatrudnienia) zmieniaja sie proporcjonalnie do lacznego popytu, zas jednostkowe koszty zmienne - i w slad za nimi ceny artykulów przemyslowych - mimo zmian popytu pozostaja stale lub wolno rosna 11 Zob. M. Kalecki, Teoria dynamiki..., ed. cit., s oraz K. Laski, W jaki sposóh pr)'wa/lle i/l' westycje okrdlajq pl}'watlle oszczednosci i co z tego wynika dla rozwoju gospodarki, w: Rozwój polskiej g~~ spodarki: per~pekt}'l~yi uwanlllkoli'llnia, pr. zb. pod red. G. Kolodki, Wyzsza Szkola Przedsiebior~Zo'~ i Zarzadzania im. Leona Kozminskiego, Warszawa Rozumowanie to ma zastosowanie takze d~ przypadku, kiedy wystepuje nadwyzka importowa; jej zmniejszenie bedzie dzialac tak samo jak uzyskan'~ nadwyzki eksportowej, kiedy wczesniej bilans byl zrównowazony, lub zwiekszenie nadwyzki eksportowe} jesli wczesniej juz ona wystepowala. "j- '2 Jednak jezcli ze wzrostem dochodu narodowego import rosnic szybciej niz eksport, nicrówn~\;: ' ga w bilansie platniczym moze sprawic, ze mnoznikowe dzialanie dodatkowego popytu przestanie dzla.1' jeszcze przed osiagnieciem pelnego zatrudnienia czynników wytwórczych. Odpowiedz na pytanie, czy mechanizm rynkowy w sposób automatyczny trwale zapewnia pelne (czy jakkolwiek definiowane "naturalne") wykorzystanie sily roboczej i innych czynników produkcji, czy bynajmniej nie musi go zapewniac, nie jest jednak podstawowa róznica miedzy teoria efektywnego popytu z jednej strony, a zarówno poprzedzajaca ja, jak i wspólczesna teoria neoklasyczna, z drugiej. Problem niepelnego wykorzystania aparatu wytwórczego i sily roboczej istnieje takze na gruncie teorii neoklasycznej. Róznica dotyczy tego, czy w ogóle mozna temu skutecznie zaradzic, jakimi instrumentami polityki gospodarczej mozna temu przeciwdzialac i czy (oraz w jakich warunkach) lekarstwo nie okaze sie gorsze od samej choroby. Na gruncie teorii efektywnego popytu lekarstwem na niedostateczny autonomiczny popyt prywatny jest wspomaganie go posrednie (przez zachety do inwestowania i zwiekszania konsumpcji) i bezposrednie (przez zwiekszone wydatki rzadu finansowane z deficytu budzetowego). Jak zobaczymy dalej, na gruncie teorii neoklasycznej takie rozwiazanie moze prowadzic tylko do przyspieszenia inflacji, a lekarstwem sa rózne/ instrumenty uelastyczniajace samoczynne dzialanie regulacyjne mechanizmu rynkowego, przede wszystkim redukcja plac (na ogól przy pomijaniu popytowych konsekwencji takiej redukcji). Na gruncie teorii neoklasycznej problem efektywnego popytu w ogóle nie wystepuje, wystepuje natomiast problem utrudnien i niedoskonalosci w funkcjonowaniu mechanizmu rynkowego, po usunieciu których automatycznie prowadzi on do pelnego wykorzystania sily roboczej i innych czynników produkcji (przy jakkolwiek definiowanym "naturalnym" czy "frykcyjnym" bezrobociu). W ten sposób wspólczesna teoria neoklasyczna przywraca waznosc prawa Saya i jakiekolwiek spory o instrumenty polityki gospodarczej sluzace zwiekszeniu efektywnego popytu i przez to pelniejszemu wykorzystaniu czynników produkcji staja sie jalowel3. Rzecz ciekawa, tezy o depresyjnym oddzialywaniu oszczednosci na koniunkture io tym, ze "inwestycje finansuja sie same", nie sa bynajmniej "wlasnoscia" teorii efektywnego popytu. William Vickrey - laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 1996 r. - o zaleznosciach miedzy oszczednosciami i inwestycjami pisze: "W naszym mysleniu o rynkach kapitalowych kryje sie stale wyobrazenie, ze funkcjonuja one podobnie jak rynek kartofli. Jezeli przypadkiem na rynku kartofli c~na okaze sie wyzsza niz cena równowazaca popyt z podaza, to wskutek pojawienia Sie zapasu niesprzedanych kartofli ich cena spadnie, w przypadku odwrotnym zas S.. ~?d naciskiem zadan niezaspokojonych klientów, cena kartofli wzrosnie. Jednak ryn- I kapitalowe wcale tak nie funkcjonuja. Niech poczatkowo stopa procentowa rówoowazy zamierzone inwestycje z zamierzonymi oszczednosciami. Jezeli w tych wa Wen,". por ten przedstawia sie niekiedy w kategoriach róznicy miedzy doktryna ekonomicznego interjaki~j~nlz~u ~ekonomicznego liberalizmu. Jednak, pomijajac poglady ultraliberalne, odzegnujace sie od giadiwolwle~iilterwencji.p~nstwa w dzialanie meeha~izmu rynkowego, istnieje takze przestrzen dla polak b m~lej lub bardziej liberalnych na gruncie teofil efektywnego popytu. Teoria ta dopuszcza bowiem.~liczezposrednia interwencje panstwa, maj'jea na celu pobudzenie globalnego popytu przez roboty puukc~~'\~zrost popytu konsumpcyjnego itp., jak i posrednie narzedzia pobudzania inwestycji, takie jak rc 'p.jc, stop procentowych czy stóp opodatkowania. Dopuszcza takze uznanie, ze w pewnych warunkach, l~ Wzgledu na napiecia w bilansie handlu zagranicznego) skutki uboczne interwencji popytowej moc dla gospodarki kosztowniejsze niz korzysci.

9 runkach zdecyduje sie zaoszczedzic dodatkowe osiem dolarów, odmawiajac sobie pójscia do fryzjera i przesuwajac w ten sposób na klasycznym wykresie [krzywych po. pytu i podazy - J.0.] krzywa»podazy«oszczednosci na prawo, nic nie sprawi, aby sto. pa procentowa obnizyla sie do nowego punktu równowagi. Na moim rachunku ban. kowym bedzie o osiem dolarów wiecej, a na rachunku fryzjera o osiem dolarów mniej; jego dochód sie zmniejszy, on sam stanie sie czesciowo bezrobotny. Jednocze. snie nic nie bedzie dzialac w kierunku ulatwienia komukolwiek pozyskania moich oszczednosci na sfinansowanie inwestycji ani tez nie zdarzy sie nic, co mogloby uczy. nic perspektywy inwestowania bardziej atrakcyjnymi. [...] Moja próba dokonania oszczednosci moze sie powiesc, ale tylko kosztem jeszcze wiekszego ograniczenia oszczednosci innych. Oszczednosci sa bytem niezwykle kruchym. Prawo Saya»podaz sama tworzy dla siebie popyt«zalamuje sie, skoro tylko jakas czesc dochodu powsta. lego w tworzeniu podazy jest wylaczona z obiegu w postaci oszczednosci, których nie udalo sie przeksztalcic w przyrost zasobu dóbr kapitalowych. Taki sam skutek odnie sie zaoszczedzenie przeze mnie dziesieciu tysiecy dolarów, kiedy odmówie sobie ku pienia samochodu, chociaz w tym przypadku proces ten zabierze wiecej czasu. [...] Natomiast jezeli jakis geniusz wymysli nowy proces produkcji lub nowy produkt i otrzyma kredyt lub pozyczke na sfinansowanie inwestycji niezbednych do uruchomienia produkcji, to ta wartosc dodana przedstawia ipso facto czyjes oszczednosci. Zamiast prawa Saya mamy»inwestycje, które tworza konieczne dla siebie oszczednosci«. W istocie, poniewaz znaczna czesc dochodów powstalych w procesie inwestycji bedzie raczej wydana niz zaoszczedzona, wystapi efekt mnoznikowy, tak ze ostatecznie dochód zwiekszy sie akurat o tyle, ze powstaly z niego przyrost oszczednosci bedzie równy przyrostowi inwestycji"14. Jakkolwiek istota teorii efektywnego popytu jest wskazanie na mnoznikowe dzialanie wzrostu prywatnych inwestycji, deficytu budzetowego i nadwyzki eksportowej na wzrost PKB i zatrudnienia, to Kalecki podkreslal takze fakt, ze i przy zrównowazonym budzecie (lub przy danym deficycie budzetowym) polityka fiskalna wplywa na calkowity popyt. Wzrost opodatkowania zysków bedzie sie bowiem przyczynial do pobu dzenia efektywnego popytu i aktywnosci gospodarczej, gdyz sklonnosc do oszczedzania z zysków jest na ogól wyzsza niz sklonnosc do oszczedzania beneficjentów transferów budzetowychl5. Z tymi zaleznosciami wiaze sie tez koncepcja "mnozni~a zrównowazonego budzetu" (znana takze, od nazwiska jej autora, jako "twierdzenie Haavelmo"). Wyobrazmy sobie, ze zwiekszamy wydatki budzetu panstwa, powiedzmy o 2 mld zl, i dla zachowania równowagi budzetu panstwa o tyle samo zwiekszamy opo' datkowanie gospodarstw domowych. Przyjmijmy tez, ze gospodarstwa domo\\'~ oszczedzaja 20% swoich dochodów. Wówczas wzrost wydatków panstwa o 2 mld z spowoduje zwiekszenie popytu o taka sama wielkosc, natomiast redukcja rozparza: dzalnego dochodu gospodarstw domowych spowoduje spadek ich popytu konsump 14 W. Vickrey, Pl/bUc Economics, Cambridge University Press, Cambridge 1996, s JestcJ1lZObowiazany Kazimierzowi Laskiemu za zwrócenie mi uwagi na te wypowiedz Vickreya. to' 15 Zob. M. Kalecki, Teoria opodatkowania tawan/. dochodu imajatku, w: M. Kalecki, Dziela, t. \ O' pitalizm: koniunktura izatn/dnienie, PWE, Warszawa 1979; zob. lez J. Sleindl, Stagnation Theory Ilnd ( gnation Policy, w: Economic Papers /94/-88, Macmillan, Londyn 1990, s cyjoego O 1,6 mld zl oraz spadek ich oszczednosci o 0,4 mld zl. W ostatecznym rachunku zabieg ten zwiekszy wiec laczny popyt, powodujac przez to wzrost produkcji i zatrudnienia (a takze wplywów podatkowych netto, co z kolei przyczyni sie do redukcji deficytu budzetowego lub do powstania nadwyzki budzetowej). Teoria efektywnego popytu Gospodarka pracuje przy niepelnym wykorzystaniu czynników produkcji. Krzywa lacznej podazy ma ksztalt odwróconej litery L, tj. az do pelnego wykorzystania czynników przebiega równolegle do osi odcietych lub nieznacznie rosnie, a nastepnie przebiega niemal pionowo w góre. Jednostkowe marze zysku sa stale (stala struktura podzialu dochodu miedzy place i zyski); dynamika inflacji zalezy od róznicy miedzy suma. dynamiki jednostkowych kosztów surowców i paliw oraz dynamiki plac. I. a dynamika wydajnosci pracy. Jak dlugo gospodarka pozostaje na horyzontalnym odcinku krzywej lacznej podazy, zmiany lacznego popytu w zasadzie nie pociagaja za soba zmian cen, a tylko zmiany rozmiarów produkcji i zatrudnienia. Inwestycje (wraz z deficytem budzetowym i nadwyzka eksportowa) wyznaczaja zyski, a nie odwrotnie. Wobec tego w dynamicznym procesie koniunkturalnym "dzisiejsze" decyzje inwestycyjne wyznaczaja "jutrzejsze" inwestycje i zyski. W tych warunkach inwestycje "finansuja sie same" przez to, ze tworza dochody, które pozwalaja na ich sfinansowanie Równowaga budzetowa w ilosciowejteorii pieniadza i w ekonomii neoklasycznej W. teorii efektywnego popytu Kaleckiego centralne miejsce zajmuje proces dynamiki gospodarczej,a wobec tego relacje miedzy przyczyna i skutkiem zachodzace w rze CZYWistymczasie. Krótkookresowa równowaga gospodarki - jezeli w ogóle do niej doc~odzi - jest co najwyzej momentem procesu dynamiki gospodarczej, w którym "dzis"jest z jednej strony okreslone przez "wczoraj", a z drugiej okresla "jutro". t Ilosciowa teoria pieniadza, nazywana czesto teoria monetarnal6, przywraca cenralne miejsce koncepcji krótkookresowej równowagi i równoczesnosci wspólwyzna :.. 16 p. kicr lecie szkoly "monetarnej" (monetaryzmu) wprowadzil dopiero w 1968 r. K. Brunner, chociaz ltiooui1ck ten uksztaltowal sie w Stanach Zjednoczonych juz w latach piecdziesiatych. Przemiany, które ~!ICtaryzm przechodzil od tamtych lat, maja bogata literature. Sposród polskich autorów omawiali je.':' Wojtyna, Ewolucja keynesizmu a glówny nurt ekonomii, WN PWN, Warszawa 2000 i R. Kokosz I, Wspólczesna polityka pieniezna w Polsce, PWE, Warszawa 2004, rozdz. I.

10 czania wszystkich zmiennych systemu. Nawet czas ma tu inne znaczenie niz w teorii efektywnego popytu: jest potrzebny, aby samoczynnie mógl sie w nim zrealizowac proces ustalania sie równowagi, a nie do oddzielania "dzisiejszych" decyzji inwesty_ cyjnych od ich "jutrzejszych" skutków ani od "wczorajszej" - a wiec rzeczywistej - czy "jutrzejszej" - a wiec tylko przewidywanej - rentownosci itp. Równanie bilansowe ilosciowej teorii pieniadza w klasycznej formie ma postac: VM = PY, gdzie V - szybkosc obiegu pieniadza, M - nominalna ilosc pieniadza, p _ poziom cen, a Y - realny dochód. Od czasu jej pierwszych sformulowan przez merkantylistów w teorii tej przyjmuje sie, ze wielkosc realna dochodu narodowego (czy tez realna wielkosc transakcji) jest dana i okreslona w jakis sposób przez czynniki "realne" (chociaz merkantylisci podkreslali wplyw zwiekszania podazy pieniadza raczej na realny wolumen transakcji niz na poziom cen, co z tym zalozeniem stalo w sprzecznosci). Podobnie za stala przyjmuje sie szybkosc obiegu pieniadza. Jezeli jednak Y i V sa stale, to kazda zmiana nominalnej podazy pieniadza moze pociagac za soba tylko zmiane cen. Jak widac, równanie to nie pozostawia explicite zadnej przestrzeni nawet dla stopy procentowej jako czynnika wspólwyznaczajacego popyt na pieniadz i jego podaz. Jezeli to równanie bilansowe przedstawimy w postaci ~ p = J::., to jego lewa V strona oznacza realna podaz pieniadza, a prawa - realny popyt na pieniadz. Jednak nawet jesli Y i V sa dane i stale, to lewa strona równania i tak pozostaje nieoznaczona (moze ono byc spelnione przy wielu kombinacjach wielkosci M i P). Takze jesli przyjmiemy, ze realny popyt na pieniadz jest wspólokreslany przez poziom realnego dochodu narodowego (ten bowiem okresla popyt na pieniadz transakcyjny) oraz przez nominalna stope procentowa (która okresla alternatywny koszt trzymania pieniadza i wobec tego popyt na pieniadz spekulacyjny), to system równan pozostanie nieoznaczony, gdyz w takiej sytuacji stopa procentowa pelni taka sama funkcje równowazaca podaz pieniadza z popytem nan jak szybkosc obiegu w równaniu pierwotnym. W celu przeksztalcenia bilansowego równania teorii ilosciowej w zwiazek przyczynowo-skutkowy trzeba przyjac, ze egzogenicznie dana podaz pieniadza (przy danej szybkosci jego obiegu i danym realnym poziomie dochodu) wyznacza poziom cen. Wtedy jednak wniosek wyprowadzany z teorii ilosciowej, zgodnie z który~ wzrost podazy pieniadza prowadzi jedynie do wzrostu cen, nie poddaje sie testowi falsyfikacji. Krótkookresowa równowaga w teorii efektywnego popytu i w teorii neoklasycznej Poniewaz w kwestiach dotyczacych krótkookresowej równowagi teoria monetarna zbiega sie z szersza od niej wspólczesna teoria neoklasyczna, przedmiotem dalszych naszych rozwazan bedzie teoria neoklasyczna. Oznaczmy na osi rzednych koszty - li i ceny - p, a na osi odcietych dochód narodowy - Y, i spróbujmy obie teorie porównac ze soba, wykorzystuj<}cw tym celt! standardowe narzedzia analizy równowagi. Niech punktem wyjscia bedzie krzywa l<}cznejpodazy wlasciwa dla teorii efektywnego popytu. Dla podkreslenia róznic miedzy obiema teoriami przyjmiemy, ze az do osiagniecia pelnego wykorzystania czynników wytwórczych krzywa podazy SS jest równolegla do osi odcietych, a z chwila osiagniecia pelnego zatrudnienia czynników produkcji kieruje sie pionowo w górel7 Oczywiscie przy takim ksztalcie krzywej podazy równowaga jest nieoznaczona, na co zreszta zwracal uwage juz sam Marshall, który pisal, ze skoro tylko nasze krzywe podazy i popytu zaczynaja przebiegac równolegle do osi wykresu, wyznaczenie równowagi staje sie niemozliwe. Tu ma swoje korzenie wniosek teoretyczny Ogólnej teorii Keynesa o istnieniu wielu mozliwych punktów równowagi przy niepelnym zatrudnieniu, jak tez wniosek praktyczny, który teoria efektywnego popytu niesie dla polityki gospodarczej, a zgodnie z którym krzywa popytu DD nalezy przesuwac w prawo az do osiagniecia stanu z grubsza odpowiadajacemu pelnemu zatrudnieniu Yf (zob. rys. 3.2). Podsumowujac, w teorii efektywnego popytu na poziomym odcinku krzywej podazy równowaga jest nieoznaczona, bowiem w tych warunkach cena nie moze pelnic roli czynnika doprowadzajacego do równowagi miedzy popytem i podaza. Przy stal~ch cenach, niezaleznych od rozmiarów podazy, istnieje wiele punktów równowa ~l ~odazy i popytu. W tych warunkach optymalna polityka gospodarcza polega na ZW~ekszaniuefektywnego popytu az do punktu jego zrównania z dochodem odpowiadajacym pelnemu wykorzystaniu czynników produkcji p,u $ $' D br' ec'na efektywnego popytu nie zalezy jednak od ksztaltu krzywej podazy, która moze równie dolo:: lekko sie wznosic jak i nawet spadac wraz ze wzrostem wielkosci produkcji (Kalccki i Keynes sformu 11l).~hSwoje teorie w latach 30. XX w., kiedy ceny gwaltownie spadaly); wazne jest, ze w obszarze zmien I": SCI produkcji dopóki nic wystapi,) podazowe ograniczenia wzrostu, dopóty wzrost popytu wywoluje lvstosow.. al1le. '1 I osclowe., C' I moze wywo l' ywac tak' ze d ostosowal1la. cenowe. ) D' $ D' Y, Y Rysunek 3.2. Zmiany popytu i podazy w teorii efektywnego popytu i w teorii neoklasycznej

11 Jak juz wspomnielismy, w fazie zaawansowanego ozywienia koniunktury ceny moga zaczac sie podnosic w zwiazku z trudnosciami w bilansie handlu zagraniczne_ go, napotykaniem waskich gardel, np. trudnosci ze zwiekszeniem podazy niektórych surowców czy pólproduktów lub niedostatecznej mobilnosci sily roboczej, albo pod naciskiem zwiazków zawodowych na wzrost plac (ilustruje to krzywa podazy S'S na rys. 3.2), jednak produkcja i zatrudnienie dalej beda rosly. Dopiero zwiekszanie popytu (przesuniecie krzywej lacznego popytu DD) ponad poziom odpowiadajacy pelnemu (czy "normalnemu") wykorzystaniu aparatu wytwórczego prowadzi do wzrostu cen bez wzrostu realnej wartosci dochodu narodowego. Ten sam wykres pozwala wyjasnic istote teorii neoklasycznej. Jakkolwiek sama krzywa podazy jest tu wyprowadzana z zalozenia o rosnacych kosztach krancowych, a wiec powinna byc rosnaca, to zalozenie o braku mozliwosci zwiekszenia dochodu narodowego Y wraz ze wzrostem popytu w istocie oznacza, ze gospodarka z definicji zawsze znajduje sie na pionowym odcinku tej krzywej Uezeli w ogóle mozna w tym przypadku mówic o krzywej lacznej podazy). Oczywiscie, w teorii tej nie ma zadnej koniecznosci, aby krzywa podazy przebiegala pionowo dopiero w punkcie odpowiadajacym dochodowi narodowemu przy pelnemu wykorzystaniu czynników produkcji; przebiega ona pionowo przy kazdych rozmiarach dochodu narodowego, takze odpowiadajacych nie pelnemu zatrudnieniu. Istotne jest to, ze w teorii neoklasycznej wielkosc dochodu narodowego jest zawsze z definicji na poziomie "równowagi", wyznaczonym przez swobodnie dzialajacy mechanizm rynkowy, a kazda próba zwiekszenia lacznego popytu, w tym takze przez zwiekszanie deficytu budzetowego, bedzie prowadzic tylko do wzrostu cen. Jezeli jednak gospodarka zawsze znajduje sie na pionowym odcinku krzywej podazy, to takze w tym przypadku równowaga jest nieoznaczona. Istnieje bowiem wiele poziomów cen, a przy kazdym z nich zachodzi równowaga miedzy dana laczna podaza i lacznym popytem D'D'. Przy tych zalozeniach na gruncie teorii neoklasycznej celem polityki gospodarczej staje sie redukowanie lacznego popytu (tj. podazy pieniadza) az do poziomu, przy którym przy danej lacznej podazy ceny przestana spadac. Pojecie "wypychania" w teorii neoklasycznej W teorii neoklasycznej wraz z dochodem narodowym okreslony jest poziom oszczednosci, które z definicji równe sa inwestycjom. Jezeli przedsiebiorca zamierza inwestowac w kapital trwaly, najpierw musi zgromadzic na to oszczednosci. Jezeli finansuje inwestycje z kredytów lub pozyczek, to te pozyczki i kredyty sa oszczednosciami innych. Po to, zeby ktos zwiekszyl wydatki, ktos inny musi je ograniczyc - to znaczy musi zaoszczedzic. W gospodarce znajdujacej sie na sciezce wzrostu, przy stalej szybk~~ sci obiegu pieniadza, wzrost podazy pieniadza - czyli, w uproszczeniu, wzrost akcji kredytowej banków dla sektora przedsiebiorstw, dla gospodarstw domowych i dl~ rzadu - nie moze byc wiekszy niz przyrost dochodu narodowego. Jezeli zas podaz kredytów dla jednego sektora rosnie szybciej, np. celem sfinansowania deficytu budzetu panstwa, to moze sie to odbywac tylko kosztem ograniczenia kredytów dla sektora przedsiebiorstw i (lub) dla gospodarstw domowych. To jest podstawa teorii.,wypychania": przy danym poziomie oszczednosci, dopuszczalnym bez wywolania wzrostu cen, zwiekszenie kredytowania jednych musi sie odbyc kosztem zmniejszenia kredytowania innych. Teoria neoklasyczna Niezaklócone dzialanie mechanizmu rynkowego zapewnia pelne wykorzystanie czynników produkcji. Brak elastycznosci rynków, zwlaszcza rynku pracy, prowadzi do równowagi podazy i popytu przy niepelnym zatrudnieniu. Poniewaz rozmiary dochodu sa wyznaczone przez równowage podazy i popytu, kazde zwiekszenie popytu musi prowadzic tylko do wzrostu cen, bez wplywu na wielkosc produkcji i zatrudnienia. Poniewaz dochód nie moze sie zwiekszyc pod wplywem zwiekszania lacznego popytu, wzrost jednych wydatków dla zachowania równowagi musi prowadzic do ograniczenia innych wydatków ("efekt wypychania") Równowaga gospodarcza w neoklasycznej syntezie Najbardziej obecnie rozpowszechniona interpretacja teorii neoklalsycznej i teorii efektywnego popytu (w wersji Keynesa) jest tzw. neoklasyczna synteza, zwiazana przede wszystkim z nazwiskami Johna Hicksa i Alvina Hansena 18. Jej zwornikiem jest zalozenie Keynesa, ze gospodarka dziala w warunkach doskonalej konkurencji, wobec czego przy podejmowaniu decyzji o rozmiarach produkcji przedsiebiorcy kieruja sie maksymalizacja zysku. W tym miejscu, w odróznieniu od Keynesa, dla którego laczny efektywny popyt wyznacza poziom zatrudnienia i dopiero przy tym poziomie zatrudnienia nastepuje zrównanie ze soba krancowego produktu pracy z placa realna, w neoklasycznej syntezie centralne znaczenie ma nie laczny popyt i jego wplyw na dochód narodowy i konsumpcje, ale dazenie przedsiebiorcy do maksymalizacji zysku, a wiec do zrównania kosztu krancowego z krancowym produktem, m.in. placy z krancowymproduktem pracy. Laczny popyt W tej syntezie równowaga gospodarcza jest okreslana przez uklad pieciu równan: l) rozmiary dochodu narodowego sa suma wielkosci konsumpcji i inwestycji, gdzie konsumpcja i inwestycje sa funkcjami poziomu dochodu narodowego i stopy procentowej; -R 18 Przystepny wyklad neoklasycznej syntezy mozna znalezc. np. w podreczniku D. Begg, S. Fischer,. DOrnbus.:h, Ekonomia, t. 2, PWE, Warszawa 1993, rozdz. 24; wyklad bardziej zaawansowany - zob. M. Blaug, Teoria ekonomii: ujecie retrospektywne, WN PWN, Warszawa 2002, rozdz. 15; krytyka neoklasycznej syntezy zob. K. Laski, Calkowity popyt..., ed. cit.; oraz A. Bhaduri, K. Laski, M. Riese, Making Sell.~e o! the Aggregate Demand-Supply Model, "Working Papers", The Vienna Institute for International Bconomic Studies, nr 5, marzec 1995.

12 2) popyt na pieniadz jest funkcja dochodu narodowego i stopy procentowej; 3) rozmiary dochodu narodowego sa rosnaca funkcja rozmiarów zatrudnienia (ale krancowy produkt pracy maleje); 4) popyt na prace jest malejaca funkcja placy realnejl9; 5) podaz sily roboczej tez jest malejaca funkcja placy realnej. Poniewaz w teorii tej przyjmuje sie, ze przedsiebiorcy maksymalizuja zysk w sposób scisly, zatem w warunkach równowagi krancowy produkt pracy równa sie placy, a wiec rosnacemu zatrudnieniu towarzyszy spadek placy realnej. Zacznijmy od zaleznosci pierwszej. Rozmiary konsumpcji zaleza, po pierwsze, od biezacego strumienia naszych dochodów. Obnizenie proporcji oszczednosci z tych dochodów (stopy oszczedzania) i (lub) stóp podatkowych zwieksza dochód, którym mozemy swobodnie dysponowac, a przez to i nasza konsumpcje. Po drugie, rozmiary konsumpcji zaleza od wielkosci naszego majatku (przy róznych zalozeniach co do jego przeznaczania na wspomaganie biezacej konsumpcji lub jej pomniejszanie w celu przekazania wiekszego majatku komu innemu). Im wiekszy jest ów majatek, tym wieksza jest - zgodnie z ta teoria - nasza konsumpcja. Kiedy wiec np. rosnie kurs akcji i obligacji na gieldzie (i oczekujemy, ze ta tendencja sie utrzyma), wraz z nim rosnie wartosc majatku i wobec tego konsumpcja. Podobny wplyw wywiera wzrost podazy pieniadza w gospodarce, gdyz przy danym popycie na pieniadz wzrost jego podazy prowadzi do obnizki stóp procentowych. Kiedy zas stopy procentowe spadaja, zwieksza sie wartosc posiadanych papierów wartosciowych o stalym oprocentowaniu oraz innych aktywów, od których otrzymujemy wyrazone w jednostkach nominalnych strumienie dochodów. Obnizenie stóp procentowych dziala pobudzajaco takze na inwestycje, gdyz przy danej przewidywanej rentownosci projektów inwestycyjnych nizsza stopa procentowa z jednej strony czyni je bardziej atrakcyjnymi w porównaniu z lokowaniem kapitalów wlasnych w rózne instrumenty oszczedzania, a z drugiej strony - obniza koszty obslugi kredytów zaciagnietych na sfinansowanie danej inwestycji. Wzrost lacznego efektywnego popytu konsumpcyjnego wraz ze wzrostem popytu na dobra inwestycyjne prowadza w neoklasycznej syntezie do wzrostu dochodu narodowego i konsumpcji. Glównym zródlem tego wzrostu sa obnizki stopy procentowej, te zas zaleza od wzrostu podazy pieniadza. Jak zobaczymy dalej, ta ostatnia wspólzaleznosc ma wazne konsekwencje. Na razie warto tylko zauwazyc, ze kiedy poczatkowy spadek stopy procentowej prowadzi do wzrostu efektywnego popytu i przez to do wzrostu dochodu narodowego, to wyzszy dochód spowoduje zarazem zwiekszenie popytu na pieniadz, a zatem wzrost stopy procentowej, co z kolei ograniczy popyt inwestycyjny i konsumpcyjny. Ostatecznie wiec równowaga uksztaltuje sie przy poziomie dochodu wiekszym niz przed pierwotna obnizka stóp procentowych, ale mniejszym, niz by to wynikalo z pierwotnego impulsu. Na rysunku 3.3 ten proces zmian krzywej lacznego popytu obrazuja przesuniecia od polozenia AD przezad' do AD", a proces zmian dochodu narodowego równowazacy globalny popyt z globalna podaza - przesuniecie od Y przez Y' do Y. 19 Wc wczesniejszych wersjach neoklasycznej syntezy ta zaleznosc nic wystepowala, a popyt na prace - zgodnie z teoria Keynesa - byl funkcj'l lacznego popytu. Laczny popyt AD' AD" y Y" Y' Dochód Rysunek 3.3. Zmiany lacznego popytu wskutek zmian stóp procentowych Podczas gdy równowaga na rynku dóbr, tj. miedzy lacznym popytem i laczna podaza, ustala sie dla kazdej danej wysokosci stopy procentowej, to wysokosc tej stopy jest sama wynikiem dochodzenia do równowagi miedzy popytem na pieniadz (L) i jego podaza (M). Istota neoklasycznej syntezy jest pokazanie, w jaki sposób nastepuje równoczesne ustalenie równowagi na obu tych rynkach - dóbr i pieniadza. Zamiast przedstawiania na jednym wykresie procesu ksztaltowania sie równowagi na rynku dóbr, a na drugim - na rynku pieniadza, obie krzywe przedstawia sie na jednym wykresie. Pierwsza z nich jest zbiorem róznych kombinacji dochodu i stopy procentowej, przy których zachodzi równowaga miedzy lacznym popytem i laczna podaza (krzywa IS ~a rys. 3.4)2. Druga zas reprezentuje rózne kombinacje stopy procentowej i dochodu, przy których zachodzi równowaga miedzy podaza pieniadza i popytem na niego (krzywa LM na rys. 3.4). Krzywa IS jest opadajaca, co znaczy, ze przy porównywaniu róznych stanów równowagi dla gospodarki o nizszej stopie procentowej poziom dochodu bedzie wyzszy2l. Ruchy wzdluz tej krzywej pokazuja, jak na dochód - przy zachowanej równowadze lacznego popytu i lacznej podazy - wplywa zmiana wylacznie stopy procentowej (ry_ nek dóbr znajduje sie w równowadze w kazdym punkcie na krzywej IS). Wszystkie inne zmiany (np. w nastepstwie poprawy bilansu handlu zagranicznego lub wzrostu 20 We wczesniejszych ujeeiach syntezy, kiedy oszczednosci byly funkcja rozmiarów dochodu, a nie krancowych produkcyjnosci, przy konstrukcji krzywej IS byl zachowany ciag przyczynowy: stopa procentowa ~ inwestycje ~ oszczednosci ~ dochód narodowy, odpowiadajacy przynajmniej duchowi teorii Keynesa. 21 Spory wokól teorii kapitalu swiadcza jednak o tym, ze te funkcje nic s" bynajmniej homogeniczne i z powodzeniem wyzszym stopom procentowym moze odpowiadac tak wyzsza jak i nizsza wartosc dochodu narodowego (zob. G. C. Harcourt, Spory wokóltcorii kapi/alu, PWE, Warszawa 1975 oraz J. OsiatYnski, Kapital, podzial, warto.l'c:kryzys ckonomii ncomargina/istyczncj, PWN, Warszawa 1978). AD

13 wielkosci popytu generowanego przez rzad) znajda odzwierciedlenie w przesunieciu krzywej ls lub zmianie jej ksztaltu. Krzywa LM jest z kolei rosnaca (zob. rys. 3.4). Krytyczne znaczenie dla jej wy_ kreslenia ma zalozenie, ze realna podaz pieniadza M (tzn. jego podaz przy danych, stalych cenach) nie ulega zmianie. Przy tym zalozeniu, poniewaz wraz ze wzrostem dochodu popyt na pieniadz L tez rosnie, a ze wzrostem stopy procentowej popyt na pieniadz maleje, to ów wiekszy popyt bedzie w równowadze z dana jego podaza przy wyzszej stopie procentowej. A wiec im wyzszy bedzie dochód, tym wyzsza bedzie sto- Stopa procentowa LM -~czenie. Kiedy bnwiem ceny spadaja, wtedy realna wartosc pieniadza w obiegu rosnie, co oznacza przesuniecie krzywej LM na prawo, a wraz z tym - ceteris paribus _ wzrost inwestycji i dochodu narodowego. Przeszkoda w utrzymaniu pelnego zatrudnienia moga byc sztywne place, niedostatecznie elastyczny popyt inwestycyjny wzgledem zmian stopy procentowej lub _ przy niskich stopach procentowych w fazie depresji - brak zmian preferencji plynnosci mimo dalszych obnizek stopy procentowej (pulapka plynnosci). Wzrost popytu, np. przez wzrost deficytu budzetowego, w neoklasycznej syntezie prowadzi do zwiekszenia inwestycji. Jezeli nastapi wzrost wydatków panstwa, finansowany przez emisje papierów skarbowych (a wiec bez zwiekszenia podazy pieniadza), to na wykresie krzywych IS-LM taka ekspansywna polityka fiskalna bedzie oznaczac przesuniecie krzywej IS z polozenia lso do polozenia lsi' krzywa LM pozostanie w swoim pierwotnym polozeniu LMo, a nowy stan równowagi, El' ustali sie przy poziomie dochodu narodowego YI wyzszym od Yo przy stopie procentowej rl wiekszej / niz TO (zob. rys. 3.5). Co prawda wyzsza stopa procentowa czesciowo skompensuje p6 czatkowy efekt wzrostu dochodu narodowego i konsumpcji, bedzie bowiem dzialac w kierunku obnizenia konsumpcji i inwestycji, ale ta kompensacja nie bedzie pelna i dochód troche sie zwiekszy (kompensacja bylaby zupelna, gdyby krzywa LM przebiegala pionowo, co oznaczaloby, ze stopa procentowa w ogóle nie ma wplywu na popyt na pieniadz, który zalezy tylko od wielkosci dochodu). 15 Stopa procentowa y Dochód Rysunek 3.4. Równoczesne wspólwyznaczanie równowagi na rynkach dóbr i rynku pieniadza pa procentowa równowazaca przy tym poziomie dochodu popyt na pieniadz z jego podaza. Wzrost podazy pieniadza znajdzie odzwierciedlenie w przesunieciu krzywej LM w prawo, co znaczy, ze przy wiekszej podazy pieniadza stopa procentowa zapewniajaca równowage miedzy ta wieksza podaza a popytem na pieniadz bedzie nizsza przy kazdym poziomie dochodu22. Punkt przeciecia krzywych ls oraz LM reprezentuje stan równowagi na rynkach dóbr i na rynku pieniadza, a stopa procentowa wyznacza rozmiary dochodu narodowego, przy których ta równowaga zachodzi. Jezeli tylko place sa dostatecznie elastyczne, to w modelu ls-lm pelne zatrudnienie jest utrzymywane automatycznie. Kiedy np. place realne sa wyzsze niz place zapewniajace pelne zatrudnienie, wtedy nadwyzka podazy sily roboczej nad popytem prowadzi do redukcji plac, to z kolei do obnizki cen, obnizka cen - do wzrostu wartosci rezerw gotówkowych, a przez to do zmniejszenia popytu na pieniadz; W~?e~~~ go nastepuje obnizka stopy procentowej, co z kolei wywoluje wzrost inwestycjiaz a wielkosci, przy której zostanie wchlonieta cala nadwyzka sily roboczej. Ten m~c~;e nizm reakcji na zmiany cen ma w neoklasycznej syntezie takze bardziej samodzie ( 22 Z zastrzezeniem przedstawionym w przypisie 21. r, ' Dochód Rysunek 3.5. Zmiany równowagi ogólnej w neoklasycznej syntezie a.jezeli bank centralny przy wzroscie lacznego popytu zwiekszy podaz pieniadza,wiecekspansywnej polityce fiskalnej towarzyszy ekspansywna polityka pieniezna), ~czas przesunie sie takze krzywa LM, która bedzie wtcdy przebiegac na prawo od o' POWiedzmyw polozeniu LMI Nowy punkt równowagi E2 wyznacza poziom do-

14 chodu narodowego Y2 wyzszy od y! oraz stope procentowa równa ro, taka sama jak poprzednio. Bank centralny moze tez zdecydowac sie na zwiekszenie podazy pieniadza przy niewystepowaniu jakichkolwiek zmian w polozeniu krzywej 15, tj. bez poczatkowego autonomicznego wzrostu efektywnego popytu. Taka ekspansywna polityke pieniezna, sluzaca pobudzeniu prywatnych inwestycji i konsumpcji, obrazuje przesuniecie krzy_ wej LM do polozenia LM!, podczas gdy polozenie krzywej 15 pozostaje nie zmienio_ ne. Nowy punkt równowagi E3 odznacza sie stopa procentowa r2, nizsza od rp oraz dochodem narodowym Y3' wiekszym niz Yo (zob. rys. 3.5). Poprzez wplyw na popyt na pieniadz i na jego podaz, z jednej strony, oraz na laczny efektywny popyt i wielkosc dochodu narodowego, z drugiej strony, w neoklasycz. nej syntezie stopa procentowa stala sie centralnym czynnikiem równowazacym. Neoklasyczna synteza zawiera istotne elementy teorii efektywnego popytu (oraz teorii pieniadza Keynesa), jednak rola stopy procentowej jest w niej decydujaca. Zasadnicza róznica w stosunku do teorii Kaleckiego i Keynesa dotyczy tego, ze w syntezie - zgodnie z tradycja ekonomii Wal rasa i Marshalla - równowaga na wszystkich rynkach ustala sie w równoczesnym procesie, a nie w procesie dynamicznym, w którym "ilosci sa okreslane przez efektywny popyt, zas ceny przez jednostkowe koszty zmienne"23. Neoklasyczna synteza Równowaga gospodarcza jest okreslona przez uklad pieciu równan: 1) rozmiary dochodu narodowego sa suma wielkosci konsumpcji i inwestycji, które z kolei sa same funkcjami dochodu i stopy procentowej; 2) popyt na pieniadz jest funkcja dochodu narodowego i stopy procentowej; 3) rozmiary dochodu sa rosnaca funkcja rozmiarów zatrudnienia (ale krancowy produkt pracy maleje); 4) popyt na prace jest malejaca funkcja placy realnej; 5) podaz sily roboczej tez jest malejaca funkcja placy realnej. Rozmiary konsumpcji zaleza od strumienia biezacych dochodów i od rozmiarów majatku; kiedy wiec rosnie kurs akcji i obligacji na gieldzie lub rosnie podaz pieniadza (co przy danym popycie na pieniadz prowadzi do spadku stopy procentowej), zwieksza sie nasz majatek i konsumpcja. Obnizenie stóp procentowych pobudza tez inwestycje. Podobnie jak w teorii efektywnego popytu, wzrost lacznego popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego prowadzi do wzrostu dochodu narodowego i konsumpcji, ale glównym zródlem tego wzrostu jest spadek stopy procentowej, który z kolei zalezy od wzrostu podazy pieniadza. Warunkiem równowagi jest dostateczna elastycznosc plac; równowage zapewniaja zmiany stopy procentowej. 23 K. Laski, Calkowity popyt..., cd. cit., s Nowa synteza neoklasyczna i jej wnioski dla polityki fiskalnej..nowa synteza neoklasyczna" powstala w schylku lat osiemdziesiatych na gruncie prób polaczenia tzw. nowej szkoly klasycznej, teorii realnego cyklu koniunkturalnego oraz tzw. nowej szkoly keynesowskiej. U podstaw pierwszego z tych nurtów leza zalozenia stalej równowagi podazy i popytu na wszystkich rynkach, a wobec tego takze równowagi ogólnej (problem niedostatecznego globalnego popytu jest tu wiec z definicjiwykluczony), rozwinieta hipoteza racjonalnych oczekiwan podmiotów gospodarczych i gospodarstw domowych oraz zalozenie maksymalizacji funkcji uzytecznosci przez wszystkie podmioty gospodarcze. Przy tych zalozeniach zródlem wahan rozmiarów produkcji i zatrudnienia maja byc rozbieznosci w ocenie miedzy absolutnymi i wzglednymi zmianami cen, skad wyprowadzany jest wniosek o niewlasciwosci stosowania typowo keynesowskich instrumentów pobudzania koniunktury (gdyz rynki stale sa przeciez w równowadze) oraz nieskutecznosci jakiejkolwiek systematycznie p~o'': wadzonej, stabilizujacej polityki pienieznej (ta bowiem szybko stanie sie elementem przewidywan, co pozbawi ja wplywu na decyzje podmiotów gospodarczych)24. Teoria realnego cyklu koniunkturalnego upatruje zródel wahan rozmiarów produkcji i zatrudnienia po stronie raptownych zmian podazy, zwiazanych przede wszystkim z nieregularnym charakterem postepu technicznego, a nie z wahaniami "Icznego popytu. Logiczna konsekwencja tego zalozenia jest wniosek, ze kazde przeciwdzialanie tak wywolanym wahaniom jest albo nieracjonalne (gdyby w fazie ozywienia wywolanego innowacjami próbowano je hamowac), albo nieskuteczne (gdyby w fazie depresji wskutek braku nowych innowacji próbowano inwestycje pobudzac). 24 Z nowa szkola klasyczna zwiazana jest hipoteza Roberta Barro o neutralnosci dlugu publicznego, znana takze jako twierdzenie o ricardianskiej ekwiwalencji (równowaznosci). Zgodnie z tym twierdzeniem nie ma róznicy n:liedzy finansowaniem zwiekszonych wydatków publicznych przez zwiekszone opodatkowanie czy przez sprzedaz papierów skarbowych (sposób finansowania deficytu nie wplywa na wywierane przez niego skutki), gdyz w nieskonczonym horyzoncie maksymalizowania uzytecznosci nabywcy papierów wartosciov.ych o tyle samo zmniejsza inne formy swoich oszczednosci, wobec czego bez wzgledu na to, czy wzrost publicznych wydatków jest finansowany przez wzrost podatków, czy przez wzrost dlugu publicznego, nie moze on na dluga mete wplywac na globalny efektywny popyt. Koncepcja ta odrzuca zatem wyste POwanie tak efektów mnoznikowych teorii efektywnego popytu, jak i efektów "wypychania" teorii neoklasycznej. Kierujac sie racjonalnymi przewidywaniami, podmioty gospodarcze bede postepowac tak, jakby deficyt budzetowy w ogóle nie 'wystepowal (zob. R.J. Barro, Rejlections 011 Ricardian Equil'alence, "NBER Working Paper Series" 1996, nr 5502, Cambridge, Mass.). Hipoteza ta zostala podana zasadniczej krytyce przez Jamesa Tobina, zarówno ze wzgledu na restrykcyjny charakter lezacych u jej podstaw zalo Zen(w tym zalozenia o doskonalej, miedzypokoleniowej maksymalizacji uzytecznosci, o doskonalosci rynkówfinansowych, na których nie wystepuje racjonowanie kredytów, oraz o jednorazowym i "z góry" poborze wszelkich podatków i innych zobowiazan wobec budzetu panstwa, tak aby jedynym kanalem reakcji na zmiany opodatkowania byly miedzypokoleniowe zmiany oszczednosci i konsumpcji), a takze ze wzgledu na slabe zakotwiczenie empiryczne, dla którego doskonalym potwierdzeniem powinna byc znaczna redukcjastawek podatkowych w Stanach Zjednoczonych na poczatku lat osiedmdziesiatych ubieglego stulecia, a której bynajmniej nie towarzyszyl wzrost oszczednosci (czego wymagalaby ricardianska ekwiwalentnosc), ale ich gleboki spadek i silny wzrost deficytów budzetowych (podsumowanie tej krytyki - patrz J. Tobin, Essays in Economics, t. 4, MIT Press, Cambridge, Mass. 1996, s oraz J. Tobin, AtO/lLY, Credit and Capita/, 'rwin and McGraw Hill, Boston 1998, s ).

15 Nowa ekonomia keynesowska z kolei przejela od ekonomii neoklasycznej jej zalozenia mikroekonomiczne (mikroekonomiczne zalozenia Kaleckiego dotyczace zasad tworzenia cen, ksztaltu krzywych kosztów zmiennych oraz braku scislej maksy_ malizacji zysków zostaly w tym nurcie w ogóle pominiete) i skupila sie na braku elastycznosci cen i plac (tj. na ich sztywnosci) w obliczu zmian efektywnego popytu (zwlaszcza przy jego spadku). Powstala na gruncie tych trzech nurtów nowa synteza neoklasyczna w istocie osadzona jest w teorii neoklasycznej, przede wszystkim w nurcie tzw. ekonomii podazy, która szczególnie silny nacisk kladzie na potrzebe pobudzania przedsiebiorczosci i uelastyczniania rynków. Elementy popytowe znajduja w niej przewrotne odzwierciedlenie w argumentacji przeciwko stosowaniu polityki pienieznej (stóp procentowych) jako narzedzia pobudzania koniunktury, natomiast na rzecz obnizania podatków - ale przedsiebiorcom i wyzszm,grupom dochodowym, celem pobudzenia ich inwestycji, nie zas osobom o niskich dochodach w celu pobudzenia dodatkowego lacznego popytu. W tym punkcie ekonomia podazy i nowa synteza pozornie zbiegaja sie z rekomendacjami, które wynikaja z teorii efektywnego popytu: obnizka podatków ma pobudzic aktywnosc gospodarcza. Jednak - wedlug ekonomii podazy i nowej syntezy - jezeli wzrost okaze sie za slaby, to redukcja podatków przyniesie pogorszenie, a nie poprawe deficytu budzetowego. Natomiast wedlug teorii efektywnego popytu wzrost nie moze sie okazac "za slaby", gdyz obnizeniu podatków ma towarzyszyc nieobnizony poziom wydatków publicznych, a powstaly wówczas deficyt budzetowy ma byc czynnikiem poprawy koniunktury. Jak widac, mechanizm transmisji ozywienia jest w obu przypadkach inny, wobec czego laczenie ekonomii podazy z teoria efektywnego popytu jest bezpodstawne. Na gruncie nowej syntezy powstala tez koncepcja tzw. niekeynesowskich efektów polityki sterowania popytem. U jej podstaw lezy z jednej strony, jak w teorii keynesowskiej, zalozenie niepelnego wykorzystania czynników produkcji, z drugiej zasjak w nowej syntezie - przede wszystkim (1) zalozenie stalosci podazy pieniadza w obliczu zmian globalnego popytu, a takze zalozenia: (2) ekwiwalencji ricardianskiej oraz (3) traktowania skarbowych papierów wartosciowych przez ich nabywców jako formy majatku (a wraz ze wzrostem majatku zwieksza sie takze konsumpcja). Koncepcja ta zostala wyprowadzona najpierw dla warunków kraju o wzglednie wysokim deficycie i dlugu publicznym (w relacji do PKB), a zatem o wysokich stopach procentowych zwiazanych z koniecznoscia ich finansowania. Jej istota jest teza. ze w takich warunkach ograniczenie wydatków publicznych i deficytu - w wyniku redukcji rynkowych stóp procentowych, które spowoduje zwiekszenie wydatków in~estycyjnych i konsumpcji - bedzie prowadzic do zwiekszenia lacznego popytu, kto~e z nawiazkc! skompensuje popytowe efekty pierwotnego ograniczenia wydatków pan' stwa. Rekomendacje te opieraja sie na zalozeniu, ze ubytek dochodów budzetowych zwiazany z redukcja podatków bedzie z nadwyzka skompensowany wzrostem po~a~' ków z tytulu wzrostu produkcji i zatrudnienia (a takze zwiazanym z tym zmnl.ej~ szeniem wydatków na swiadczenia dla bezrobotnych itp.). Natomiast jezeli w ta~ic warunkach nastapiloby zwiekszenie deficytu wskutek zwiekszenia wydatków pubhc~: nych, to wywolana przez to podwyzka stóp procentowych ograniczylaby inwestycj' i konsumpcje w wiekszym stopniu niz poczatkowy przyrost deficytu. Z czasem koncepcji niekeynesowskich efektów nadano walor ogólnie obowiazujacy. W modelu ogólnym transmisja niekeynesowskich efektów moze sie odbywac dwoma kanalami. Pierwszym jest wplyw rosnacego (albo malejacego) dlugu na oczekiwania konsumentów i przedsiebiorców co do przyszlych zmian stóp procentowych, kursu waluty, stóp podatkowych i innych czynników makroekonomicznych zwiazanvch z ciezarem obslugi zadluzenia. Jezeli redukcja wydatków rzadu jest postrzegana j~kotrwala - co eliminuje niebezpieczenstwo przyszlego wzrostu podatków koniecznych do obslugi dlugu publicznego i zwieksza strumien oczekiwanych dochodów pozostajacych w dyspozycji konsumentów i przedsiebiorców w dlugim okresie, dla którego maksymalizuja oni uzytecznosc - to moze to wywolac wzrost wydatków prywatnych, który z nawiazka skompensuje poczatkowa redukcje wydatków publicznych. W podobny sposób bedzie tez oddzialywac - zwiazana z redukcja wydatków publicznych - obnizka stóp procentowych, pozwalajaca na zwiekszenie wydatków konsult~pcyjnych i inwestycyjnych. Drugim kanalem transmisji jest wplyw redukcji wydatków panstwa na obnizke plac, a przez to - w gospodarce otwartej - na poprawe konkurencyjnosci w stosunku do zagranicy (efekt podazowy), a poprzez zmiane struktury podzialu dochodu narodowego miedzy place i zyski - na wzrost inwestycji25 Jak juz wspomniano, u podstaw koncepcji efektów niekeynesowskich leza standardowe zalozenia wspólczesnej ekonomii neoklasycznej, a zwlaszcza zalozenie nieelastycznej podazy pieniadza przy zmianach popytu na pieniadz. To ostatnie wypacza sens teorii efektywnego popytu, u której podstaw lezy zalozenie akurat odwrotne dostosowania podazy pieniadza do zmian popytu - i z tego punktu widzenia watpliwosci moze budzic juz sama nazwa badanych efektów. Nawet kiedy (w zaawansowanej fazie poprawy koniunktury) ceny i stopy procentowe zaczynaja rosnac, to tak dlugo, jak dlugo gospodarka pracuje przy nie w pelni wykorzystanych czynnikach produkcji i nie wystepuja inne waskie gardla rozwoju, a system bankowy elastycznie dostosowuje podaz pieniadza do popytu na pieniadz, wtedy wedlug teorii efektywnego popytu i jej konstytutywnych zalozen efekty niekeynesowskie moglyby co najwyzej oslabic oddzialywanie efektów keynesowskich. Nie mniejsze watpliwosci moze budzic zalozenie maksymalizacji funkcji uzytecznosci przez konsumentów (i przedsiebiorców) w nieskonczonym (a w kazdym razie?a:dzo dlugim) okresie, czego wymaga koncepcja tak niekeynesowskich efektów, jak I ncardianskiej równowaznosci. Wobec trudnosci z przewidywaniami chocby tylko r~zmiarów deficytu budzetowego w okresach dluzszych niz rok czy dwa, nasze prze Widywaniaco do przyszlych stóp procentowych (kursów walutowych, stóp podatko ~Ch), nawet w okresach tylko kilkuletnich, sa obarczone wielkim ryzykiem.. OSzczednosciach gospodarstw domowych decyduja przede wszystkim wzgledy przel~rnosci, zabezpieczenia na starosc i chorobe lub potrzeby inwestycyjne. Niewatpliwie \\PlYWajana nie zmiany dlugo- i krótkoterminowych biezacych stóp procentowych, ale EjJe Usystematyzowanie bogatej literatury przedmiotu, zob, A. Rzonca, P. Cizkowicz, Non-Keynesian a t. ~:\' of Fiscal COfllraction in New Member States... EBC Working Papers Series", nr 519, wrzesien 2005, a l~ A. Rzonca, Portfelowy efekt wypychania a mnozniki fiskalne, ez. [ i II,..Bank i Kredyt" 2005, Powlc"n' u 10 styczen luty. ' I

16 wplyw na biezc!ca sklonnosc do oszczedzania oczekiwan co do takich zmian, które mialyby nastapic dopiero za wiele lat, wydaje sie nieznaczny. Wreszcie zalozenie o dodatnim wpl)'\vie redukcji plac na rozmiary produkcji i zatrudnienia (podazowy efekt niekeynesowski) pomija jej negat)'\vny wplyw na efekt)'\vny popyt, a wobec tego - na podejmowane przez przedsiebiorców decyzje co do wielkosci produkcji i inwestycji. Za empiryczny przyklad potwierdzajclcy slusznosc koncepcji niekeynesowskich efektów uwaza sie m.in. polityke ograniczania wydatków publicznych w Danii w latach i w Irlandii w latach , czemu towarzyszylo nie zwolnienie dynamiki gospodarczej Uak tego nalezaloby oczekiwac na gruncie teorii efekt)'\vnego popytu), ale jej przyspieszenie2ó Jednak taka interpretacja zródel przyspieszenia dynamiki gospodarczej w tych krajach budzi zastrzezenia i watpliwosci zarówno ze wzgledu na empiryczne trudnosci weryfikacji niekeynesowskich efektów, jak i na to, ze w krajach, gdzie takie efekty mialy wystapic, z reguly u zródel przyspieszenia dynamiki gospodarczej lezaly inne czynniki niz konsolidacja fiskalna27 W kazdym jednak razie, walor tych empirycznych analiz jest ograniczony, wskazuja one bowiem raczej na te przypadki, kiedy banki centralne skutecznie uszt)'\vnialy podaz pieniadza przy ekspansji polityki fiskalnej, co ocz)'\viscie otwieralo droge do zmian stóp procentowych, kursów walut itd., grassa modo zgodnych z koncepcja efektów niekeynesowkich, niz na przypadki, kiedy takie efekty wystepowaly mimo elastycznych dostosowan podazy pieniadza do zmian lacznego popytu Konsensus waszyngtonski Ekonomia podazy wraz z nowa neoklasyczna synteza lezq tez u podstaw tzw. konsensusu waszyngtonskiego. Przedstawiony przez Jamesa Williamsona pod koniec lat 26 Zob. E Giavazzi, M. Pagano, Call Sel'ere Fiscal COlllracliollS be ElpallSionGlY? Tales o! 711'0Smali EI/ropeall COl/nlries, w: NBER Macroeconolllics Annl/al 5, pod red. O. Blancharda, S, Fischera, The MIT Press, Cambridge, Mass. 1990; lob tez tychze autorów, NOIl-Ke)'nesian l:.1feciso! Fiscal Polic)' Clwl/ges: 111' lemalional Evidence and Ihe Swedish Etperience, "Swedish Economic Policy Review" 1996,voI.3,nr 3 Empiryczna analize efektów niekenynesowskich w nowych krajach czlonkowskich UE (w Estonii. na u twie, na Lotwic, w Polsce, w Czechach, Slowacji, Slowenii i na Wegrzech) zawiera powolana wyzej praca A. Rzoncy i P. Cizkowicza z 2005 r. Przyklad Irlandii moze jednak budzic w<!tpliwosci zwiazane ze szc~ególna rola bezposrednich inwestycji zagranicznych w tym kraju. od których transferowane zyski byly w nicktórych latach tego samego rzedu co nowe inwestycje (zob. K. Laski, R. Roemisch, Frolll Accession to Cohesion:!re/alld, Greece, ParlI/gaI and Spain, and LeSSOlISJor Ihe NexI Accessiol/,.,The Vienna InstitutC for International Economie Studies Research Report", nr 298, lipiec 2003). 27 Zob. B. Eichengreen, Comlllenl 011 Alesina, A., R. Perotti and J. Tal'ares, Tlze Poli/ical Ecol/om):ol Fi.scalAdjl/Slllle/llS, "Brookings Papers on Economic Activity" 1998, nr l; O. Blanchard. Alacroecol/OT1IIcsi Prentice-l-Ialllnternatiom~l, EnglewO(~d Cliffs. N.J. 200?' wyd. 2. s. 337; D. prammer: EtpansioTlU0: FI.:~; C01!SolzdallOlls?An Appralsal o! Ihe Llleralllre o! Non-!<.eynesl/lIl Effecls o! FIscal Pol"y and a CcIS( S~ 'J Jor Auslria, "Monetary Policy and the Economy" 2004, nr 3 (National Bank of Austria) oraz wsponlnlan wyzej rozprawa Laskiego i Roemischa. ~ ~cmdzicsiatych,"' W nast9pnej dekadzie stal sie on teoretyczna podstawa zalecane polityki gospodarczej. Mimo krytyki niektórych jego zalecen w nastepnych latacj i niezaleznie od tego, ze w dwóch podstawo\"ych punktach jego propozycja od po czqtku odbiegala od stosowanej praktyki (Williamson nie zaleca' otwarcia rynku ka pitalowego i zalecal aktywna polityk9 kursowe!dla ochrony konkurencyjnosci?9, kon. sensus nadal pozostaje kanonem polityki gospodarczej zalecanej prze, Miedzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Swiatowy, zbiezny jest tez z podstawami Paktu Stabilnosci i Wzrostu30 i innych dokumentów wytyczajacych zalecenia gospodarcze Unii Europejskiej. Konsensus waszyngtonski poczatkowo opracowano do stosowania w krajach Ameryki Lacinskiej i dopiero pózniej rozciagnieto go na inne kraje przechodzace trudnosci gospodarcze lub znajdujace sie w procesie transformacji systemowej. Poczatkowo skladal sie z dziesieciu zalecen, które powinny byc przestrzegane, jezeli polityka gospodarcza ma zapewnic stabilny i zrównowazony wzrost i rozwój gospodarczy.,.' W oryginalnej wersji konsensus waszyngtonski zalecal: dyscypline monetarna (ale nie monetaryzm), reforme i uproszczenie systemu podatkowego (ale nie rady- ~ Konsensus waszyngtonski I. Utrzymanie dyscypliny fiskalnej. 2. Ukierunkowanie wydatków publicznych na dziedziny, które gwarantuja \rysoka efektywnosc poniesionych nakladów i przyczyniaja sie do poprawy struktury podzialu dochodów (np. panstwowa opieka zdrowotna, podstawowa edukacja, infrastruktura). 3. Reformy podatkowe ukierunkowane na obnizanie krancowych stóp podatko\rych i poszerzanie bazy podatkowej. wych. 4. Liberalizacja rynków finansowych w celu ujednolicenia stóp procento 5. Utrzymywanie jednolitego kursu walutowego na poziomie gwarantujqcym konkurencyjnosc. 6. Liberalizacja handlu. 7. Likwidacja barier dla zagranicznych inwestycji bezposrednich. 8. PfY'vatyzacja przedsiebiorstw panstwowych. kurencji. 9. Deregulacja rynków w zakresie wchodzenia na rynek i wspierania kon la. Gwarancja praw wlasnosci. ~ ~f Zob. J. Williamson, Wha/ Washington Means by Policy Reform. w: Lali/l American Adjuslmelll: Hall',;"/IlIS Happened? pod red. J. Williamsona. Institute for International Economics. Washington D.C. fh 2<J Zob. np. J. Williamsoll. Whar S/lOuld IIIC Wor/d Bank Think abulii Ihe Washinglon CO/lsensus?, C ~Vor'd Bank Research Observer" 2000, vol. 15, lir 2. ~~.. akt ZOstal prlyjetyprzez Rad<; EuropcJski! UE w czerwcu /997 r.

17 kalne redukcje podatków), liberalizacje handlu (ale nie calkowita liberalizacje obro_ tów kapitalowych), ulatwienia w zakladaniu i likwidacji firm (ale bynajmniej nie likwidacje jakichkolwiek regulacji dotyczacych na przyklad ochrony srodowiska). W nastepnych latach konsensus waszyngtonski uzupelniono o tzw. dwubiegu_ nowe (hi-po/ar) zalecenie dotyczace systemu kursów walutowych, które powinny byc albo calkowicie sztywne, albo calkowicie plynne, bez jakichkolwiek rozwiazan posrednich. W istocie nie jest to uzupelnieniem, ale odrzuceniem pierwotnego pogladu Williamsona, zalecajacego utrzymywanie kursu waluty na poziomie zapewniajacym gospodarce konkurencyjnosc. W drugiej zmianie posunieto sie jeszcze dalej, zalecajac rezygnacje z jakiejkolwiek kontroli rynku kapitalowego i jego pelna liberalizacje, podczas gdy Williamson opowiadal sie za liberalizacja wylacznie rynków finansowych. Zdawal bowiem sobie sprawe z braku zgody na pelna liberalizacje obrotów kapitalowych i mial watpliwosci co do skutków takiego posuniecia3l. Tak zmodyfikowana wersja konsensusu stala sie rychlo synonimem rynkowego fundamentalizmu i neoliberalizmu32. Nigdy tez nie wypracowano zwiazanego z tymi uzupelnieniami konsensusu, przeciwnie - do dzis istnieja róznice zdan i watpliwosci Fiskalne kryteria z Maastricht Jak juz wspomnielismy, konsensus waszyngtonski w wielu punktach zbiezny jest z teoretycznymi podstawami Paktu Stabilnosci i Wzrostu Unii Europejskiej, polityki zalecanej przez Europejski Bank Centralny oraz tzw. kryteriów fiskalnych przyjetych w Maastricht w kwestii Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW). Od czlonków UGW i krajów czlonkowskich UE objetych derogacja wymaga sie utrzymywania deficytu budzetowego oraz dlugu publicznego na poziomie nie przewyzszajacym okreslonych pulapów w relacji do wielkosci PKB danego kraju oraz przewiduje sie surowe kary finansowe w przypadku nieprzestrzegania tych kryteriów. Jednolity obszar walutowy euro wymaga, scisle biorac, bardzo ograniczonych róznic stóp procentowych i róznic w stopach inflacji miedzy poszczególnymi krajami czlonkowskimi UGw. Tu leza wiec zródla kryteriów monetarnych Traktatu z Maastricht - ustalenia waskich korytarzy dopuszczalnych odchylen stóp procentowych i stóp inflacji w relacji do krajów o inflacji najnizszej wsród krajów czlonkowskich. Obowiazek przestrzegania kryteriów fiskalnych w UGW zapisano w Traktacie Ustanawiajacym Wspólnote Europejska. W jego art. 4 od czlonków UGW wymaga sie: "poszanowania nastepujacych kluczowych zasad: stabilnosci cen, zdrowych finansów panstwowych i dogodnych warunków walutowych oraz stabilnosci bilansu platniczego"33. Stabilnosc finansów publicznych jest zas oceniana na podstawie dopuszczal- 31 Obecnie uwaza on pelna liberalizacje rynków kapitalowych za glówne zródlo kryzysu finansowego w Azji Wschodniej w latach ; zob. J. Williamson, What Should the World Bank Think abou( the Washington Consensus?, ed. cit. 32 Zob. ibidem, s Traktat Ustanawiajqcy Wspólnote Europejskq, w: A. Przyborowska-Klimczak, E. Skrzydlo-Tcfclska. Dokumenty Europejskie (oprac.), t. III, Metropol, Lublin 1999, s Pakt Stabilnosci i Wzrostu Przewidziana w Traktacie procedura [podejmowana w przypadku] nadmiernego deficytu jest jednym z fundamentów Paktu Stabilnosci i Wzrostu, który zobowiazuje kraje Unii Gospodarczej i Walutowej do utrzymywania równowagi budzetowej w srednim okresie, obejmujacym pelny cykl koniunkturalny. U podstaw Paktu legly doswiadczenia krajów europejskich z lat 70. i 80. Prowadzily one wówczas procykliczna polityke fiskalna, czemu towarzyszylo narastanie dlugu publicznego. Zgodnie z filozofia Paktu, polityka fiskalna powinna oddzialywac stabilizujaco na gospodarke tylko poprzez dzialanie tzw. automatycznych stabilizatorów koniunktury, uruchamianych np. poprzez spadek wplywów podatkowych czy zwiekszenie wyplat z tytulu zasilków dla bezrobotnych. Kraje czlonkowskie, z wyjatkiem sytuacji nadzwyczajnych, nie powinny próbowac oddzialywac na gospodarke za pomoca dyskrecjonalnych. srodków polityki fiskalnej. Reguly Paktu Stabilnosci i Wzrostu maja przede wszystkim za zadanie zapobiec rozluznianiu polityki fiskalnej w okresie dobrej koniunktury gospodarczej, kiedy pokusa wykorzystania rosnacych wplywów podatkowych do zwiekszenia wydatków jest szczególnie duza. Skonsolidowanie finansów publicznych ma umozliwic krajom czlonkowskim przeciwdzialanie cyklicznemu oslabianiu koniunktury gospodarczej, przy jednoczesnym nieprzekraczaniu wartosci referencyjnej relacji deficytu do produktu krajowego brutto i tym samym unikanie wszczecia wobec nich procedury nadmiernego deficytu. Pakt zobowiazuje wszystkie kraje czlonkowskie UE do systematycznego przedkladania i aktualizowania programów makroekonomicznych, na podstawie których Komisja Europejska ocenia ich sytuacje gospodarcza (w tym przede wszystkim kondycje finansów publicznych). Dla krajów czlonkowskich strefy euro nieprzestrzegajacych dyscypliny fiskalnej Pakt przewiduje skladanie nieoprocentowanych depozytów, a takze kary finansowe. [Od przystapienia] do Unii Europejskiej Polska [zostala] objeta postanowieniami Paktu Stabilnosci i Wzrostu, choc nie bedzie narazona na sankcje finansowe przewidziane dla krajów strefy euro. Niemniej jednak utrzymujac deficyt budzetowy na poziomie przekraczajacym 3% PKB, Polska moze stracic czesc srodków finansowych przyznawanych przez Wspólnote, m.in. na rozbudowe infrastruktury drogowej i ochrone srodowiska w ramach funduszu spójnosci (na mocy Rozporzadzenia Rady UE 1164/94, ustanawiajacego Fundusz Spójnosci). Zródlo: Raport na temat korzysci ikosztów przystapienia Polski do strefy euro, NBP, Warszawa, luty 2004, s. 105.

18 nych wielkosci deficytu budzetowego i dlugu publicznego w relacji do PKS w art. 104c Traktatu i w dodatkowym protokole. Te nieprzekraczalne pulapy ustalono od. powiednio na poziomie 3% PKS dla deficytu i 60% PKB dla dlugu34. Jakkolwiek - przynajmniej w stosunku do "nowych" krajów czlonkowskich Unii Europejskiej oraz w doktrynie Europejskiego Sanku Centralnego - podkresla sie koniecznosc rygorystycznego przestrzegania kryteriów fiskalnych, od poczatku budzily one liczne watpliwosci i zastrzezenia. Przedmiotem krytyki byla tak ich ekonomiczn~ racjonalnosc, konkretna wysokosc przyjetych pulapów, jak i sama zasada przyjecia identycznych warunków dla wszystkich krajów czlonkowskich UGW35. Niech Y oznacza nominalna wielkosc PKS, a D - nominalna wielkosc dlugu publicznego oraz niech g(y) oznacza tempo wzrostu nominalnego PKS, g(d) - tempo wzrostu dlugu publicznego, lid - relacje dlugu, do PKS (DIY), dd nominalny deficyt budzetowy, a liddr - relacje deficytu budzetowego do PKS. Po zrózniczkowaniu lid = (DIY) otrzymujemy liddy = g(y) li/), skad g(y) = lidf)}' I II/), czyli tempo wzrostu dochodu narodowego równa sie ilorazowi relacji deficytu budzetowego do PKB i relacji dlugu publicznego do PKS3n. Iloraz relacji deficytu budzetowego do PKB (ddiy) i relacji dlugu publicznego do PKS (D/Y) jest tempem wzrostu dlugu publicznego (dd/d), czyli tempo wzrostu dlugu publicznego g(d) jest równe stosunkowi relacji deficytu do PKS do relacji dlugu publicznego do PKB. Jednak kryteria fiskalne z Maastricht implikuja, ze jezeli /ID jest powyzej dopuszczalnego progu zadluzenia, to dlug musi rosm}c wolniej niz PKB, zas na poziomie dopuszczalnego progu tempo wzrostu zadluzenia musi byc takie samo, jak tempo wzrostu PKS. Intuicyjnie mozna by powiedziec, ze jezeli PKB rosnie stale w tempie 5% rocznie i jezeli relacja deficytu do PKS jest stala (chociaz niekoniecznie równa 3%), to granica, do której zmierza w dlugim okresie tempo wzrostu dlugu publicznego, wynosi tez 5%. Formalny dowód tej tezy opiera sie na twierdze- 34 W samym Traktacie kryteria te s" jednak sformulowane..miekko'. Art. 104c(a) Traktatu dopuszcza np. deficyt budzetowy przekraczajacy 3%. jezeli wiekszy deficyt..ma charakter wyjatkowy i tymczasowy, a stosunek ten jest zblizony do wartosci bazowej" (tj. 3%). Ponadto w tym samym artykule dopuszcza sie przekroczenie bazowej relacji deficytu do PKS. jezeli..stosunek ten znacznie i stale malejac. osi,!gn~l poziom zblizony do wartosci bazowej". Z kolei art. IO4c(b) nie wyklucza przyjecia do UGW krajów. w kt~ rych stosunek dlugu publicznego do PKS przekracza 60%, pod warunkiem, ze..stosunek ten... zbliza Sie do wartosci bazowej w wystarczajacym tempie". Jak dot'ld nie zastosowano tcz przewidzianych TraktateI1l sankcji w stosunku do krajów czlonkowskich UGw. które te kryteria naruszyly..15 Zob. m. in. P. Rudiger, Czyfiskall/e ktjtcria TraktalII z Maastricht sa odpowiedl/imi przeslal/kami d/~ stabill/ej Ul/ii Walutowej li' Europie. referat na konferencji PTE,.Spelnienie kryteriów konwergencji Unii Gospodarczej i Walutowej: problemy krajów w okresie transformacji". Warszawa 1997; L. L. Pasineui. T/Jf 11Iyth(ar fol(\') of the 3% deficit/gdp Maastricht parameter. "Cambridge Journal of Economics" 1998., o~. 22; D. Rosati. Czlonkostwo Polski li' Ul/ii Gospodarczo-Walutowej: Kie{(v idlaczego? Wyzsza Szkola Adn1l' nistracji i Zarz'ldzania w Zamosciu. Zamosc 20(H.. -:Il> S CIS "1 C mowl'lc.,. za I'" eznosc te trze oa wyprowa d ZIC,." olor'le poc hodne I ogarytmlczne. wyr, 'lzenla u() = D[Ywzgledem czasu. Wtedy In(lID) = InD -lny. czyli g(li() = g(d) - g(y). Zadajac dalej stalosci,,)' razenia liv, a wiec g(uf» = U, otrzymujemy g(l) = g(y). iu. ze w dlugim okresie stosunek dlugu do PKB zmierza do granicy równej wyrazeniudiy = «(IDIY) I g(y)37. Kiedy na przyklad g(y) = 5%, to zgodnie z wyrazeniem ~(Y)===(dDIY)/DIY mozemy napisac 5% = (ddiy)idiy = 3%160% = 2%/40% itd. Kiedy stosunek dlugu do dochodu jest staly. to dlug (D) i dochód (Y) musza rosnac w tym samym tempie. Jak mozna sadzic, punktem wyjscia przy ilosciowym okreslaniu kryteriów fiskalnvch z Maastricht bylo poszukiwanie takich ich parametrów, które bylyby spójne z'empirycznie obserwowanymi tempami wzrostu w krajach Unii, których przecietna wahala sie wówczas wokól 5% nominalnie (czyli przy 2-2,5% inflacji - realnie wokól 3-2,5%). Klopot z tak dobranymi wielkosciami kryteriów bierze sie stad, ze warunek S_procentowego tempa wzrostu PKS w równaniu g(y) = lid()y/li() spelnia nieskonczenie wiele par relacji deficytu i dlugu do PKS, bowiem zarówno 2% PKB deficytu i 40% PKB dlugu, jak i 4% deficytu i 80% PKS dlugu itd., daja 5% wzrostu PKB. Jezeli tempo wzrostu PKS jest dane, to kryteria fiskalne nie sa co prawda od siebie niezalezne, ale równanie to, jak kazda definicyjna tozsamosc, pozostaje nieoznaczone. / Z przedstawionego w nim warunku równowagi bynajmniej nie wynika, dlaczego wybrano akurat tak,} a nie inna pare parametrów, która ja spelnia. Dopiero okreslenie granicznego progu jednego z kryteriów fiskalnych pozwala wyznaczyc drugi. Prawdopodobnie w poszukiwaniu warunków stabilnosci polityki fiskalnej, które trwaly od poczatku lat 90. i których punktem wyjscia byla mozliwa do utrzymania na dluzsza mete relacja dlugu publicznego do PKS, przyjeto najpierw wielkosc kryterium dlugu publicznego w wysokosci 60% PKB. Byla to przecietna wielkosc dlugu publicznego w krajach UE w czasie, kiedy formulowano glówne zapisy Traktatu z Maastricht. Niemcy mialy wówczas dlug w wysokosci 61,3% PKS na koniec 1996 r., a Francja - tylko 55, l % PKS. Warunku tego co prawda nie spelnialo wówczas wiele innych krajów UE i stad "miekki" zapis art. 104c o,.wystarczajacym tempie" zblizania sie wskaznika do wartosci referencyjnej (dotyczylo to zwlaszcza Belgii i Wloch). Kiedy zas progowa wartosc kryterium dlugu publicznego zostala juz wyznaczona, przesadzalo to - przy empirycznie obserwowanych wówczas, przecietnych stopach Wzrostu PKS w krajach Unii - o wielkosci progowej kryterium deficytu w relacji do PKB Za K. Laski. L. Podkaminer. Polityka fiskalna li' wantnkach transfomwcji, RECESS, Warszawa ), Annex C. Ta sama formulka pozwala na lepsze zrozumienie znaczenia koncepcji pielwotnego defi ~~u budzetowego (tj. deficytu po potraceniu kosztów obslugi dlugu publicznego). W warunkach, laastricht przy dlugu wynoszacym 60% PKB oraz przy stopie procentowej wynoszacej 0,04 oznacza to ~ate odsetek dla posiadaczy skryptów dluznych Skarbu Panstwa wynoszaca 0.04(0,6)=0,024, czyli 2,4% mia.' a przy stopie procentowej równej 0,06 mamy 0,06(0.6)=0.036 czyli 3,6% PKB. Stad wynika natych Ws ~t, Ze dopuszczalny wedlug kryteriów z Maastricht deficyt pielwotny (czyli ten, który w rzeczywistosci p;':lokresla calkowity popyt) wyniesie w pielwszym przypadku 3% - 2.4% = 0.6% PKB. w drugim zas zn{ padku 370-3,6%= - 0,6% PKB. Znak minus oznacza, ze gospodarka zadluza sie o 3% PKS, placi PUd~oslad~ezomskryptów dluznych 3.6%, wobec czego pielwotna nadwyzka budzetowa musi w tym przy ~I U"'Yniesc 0,6% PKB i w tym zakresie ograniczac calkowity popyt. 111k oedzie zawsze, kiedy stopa pro Bowa.któr" placi panstwo od swoich skryptów dluznych, jest wyzsza od nominalnego tempa wzrosiu. Jestem zooowi"zany Kazimierzowi Laskiemu na zwrócenie mi uwagi na te zaleznosc.

19 Jednak kiedy tempo wzrostu PKS w krajach UE ogólem maleje, to wewnetrzna logika kryteriów fiskalnych z Maastricht i paradygmatu Paktu Stabilnosci i Wzrostu przy danym kryterium wielkosci dlugu w relacji do PKB wymaga mniejszego dopusz_ czalnego deficytu; przy 4% wzrostu PKB -'-tylko 2,4% PKS deficytu, przy 3% wzro_ stu PKS - juz tylko 1,8% PKS deficytu itd.38 Alternatywnie, przy danej relacji deficytu budzetowego do PKS, powiedzmy 3%, przy wzroscie PKB o 4%, tozsamosc zawarta w warunkach z Maastricht spelnia 75% relacji dlugu do PKS, a przy 3% wzrostu PKB - az 100% relacji dlugu do PKB. Czy Komisja Europejska moze zaproponowac krajom czlonkowskim UGW którekolwiek z tych krancowych rozwiazan lub jakas ich kombinacje, tak aby zachowac wewnetrzna logike fiskalnych kryteriów z Maastricht, zawarta implicite w równaniu g(y) = lldd.)lld' w obliczu nizszego tempa wzrostu PKB? Z wielu wzgledów okazuje sie to ani mozliwe, ani realne. ' Te wewnetrzne trudnosci utrzymania warunków fiskalnych przy obnizaniu sie dlugofalowej stopy wzrostu PKS wyjasniaja zarówno biezace klopoty wielu "starych" krajów czlonkowskich UE z ich wypelnieniem oraz ich wysilki przyspieszenia dynamiki PKS, jak i próby zreformowania samych kryteriów fiskalnych. To ostatnie jednak nie wydaje sie mozliwe dopóty, dopóki nie dojdzie do ponownego przeanalizowania relacji miedzy tymi kryteriami i dynamika wzrostu w jednej strony oraz dynamika inflacji z drugiej strony39. Dlaczego jednak kryteria fiskalne musza obowiazywac w takim samym stopniu wszystkie kraje czlonkowskie UG\Y, zarówno te, w których stopa wzrostu PKB jest sys tematycznie wyzsza niz 5%, jak i te, w których jest systematycznie nizsza? Argument ze wymaga tego jednolity obszar gospodarczo-walutowy nie jest przekonujacy tak dlugo, jak dlugo UGW dopuszcza zróznicowanie dynamiki wydajnosci pracy, plac itd. Co jednak wazniejsze, czy kryteria te sa rzeczywiscie niezbedne do spelnienia kryteriów monetarnych dotyczacych inflacji i stóp procentowych? Jezeli gospodarka pracuje przy pelnym wykorzystaniu czynników produkcji albo napotyka waskie gar- 38 Trudnosci w utrzymaniu fiskalnych kryteriów z Maastricht, a zwlaszcza relacji deficytu do PKBponizej 3%, przez wiele krajów UE, w tym Niemcy i Francje, w obliczu oslabienia ich dynamiki wzrostu,~ospodarczego, staly sie zródlem nacisków tych krajów i Komisji Europejskiej na zlagodzenie kryterioli i niestosowanie kar, wbrew stanowisku Europejskiego Banku Centralnego, narodowych banków centralnych i niektórych krajów. Osiagniety w marcu 2005 r. w tej sprawie kompromis moze byc zapowicdzla glebszych zmian Paktu Stabilnosci i Wzrostu w nastepnych latach. 39 Wspomniany w przypisie 38 kompromis nalezy uwazac za rozwiazanie przejsciowe i pal,iatywnc'h J ego istota jest zgoda na czasowe odliczanie przez Niemcy od deficytu budzetowego wydatków zwlazan)cz' z ich pomoca dla wschodnich landów (same tylko transfery na pomoc socjalna do b. NRD wyn~~zaro~sl nie okolo 4% PKB Niemiec), na lagodniejsze traktowanie wydatków na badania naukowe i rozwoj (C?JdIJ szczególnie wazne dla Francji) oraz na reformy systemów emerytalnych (co z kolei jest wazne glówn.1cbu' nowych krajów czlonkowskich). Nowe rozwiazania sa wiec korzystne takze dla Polski. To rozwiazan~c,tl" dzi jednak niepokój tak Europejskiego Banku Centralnego, który ostrzega, ze lagodzenie regul bu \icl1 wych moze podwazyc gospodarcza stabilnosc Unii Europejskiej. jak i niektórych krajów czlonko~~05ci UGw. Co wazniejsze - rozwiazanie to nie próbuje podjac \.;westii lezacych u zródel obecnych tr.u I'r" z wypelnieniem tych kryteriów, a zwiazanych ze strukturalnymi przyczynami oslabienia dynamiki go' darczej w "starych" krajach czlonkowskich UE. dln rozwoju czy ograniczenia ze strony bilansu handlu zagranicznego, to zachowuja 'e waznosc. Kiedy jednak istnieja mozliwosci wzrostu produkcji i zatrudnienia, ~nzynnikiem ograniczajacym jest przede wszystkim brak efektywnego popytu, wówa cs odpowiedz na to pytanie - wydaje sie - zalezy przede wszystkim od wyznawa CZ,~il pogladów teoretycznych, chociaz powinna zalezec przede wszystkim od empin~cznieobserwowanych zaleznosci miedzy zmiennymi decyzyjnymi - nalezacymi do IJolitvkipienieznej i polityki fiskalnej panstwa - a celami jednej i drugiej polityki, tj. ~yna'mika inflacji, z jednej strony, oraz dynamika produkcji i zatrudnienia, z drugiej strony Hipotezy wyjsciowe a praktyka gospodarcza Jak centralne zalozenia porównywanych wyzej teorii przystaja do rzeczywistoscir Wynikibadan empirycznych wskazuja, ze we wczesnych fazach ozywienia koniunkturalnego czynniki produkcji pozostaja niewykorzystane, a jednostkowe koszty zmienne pozostaja stale lub nieznacznie rosna, jezeli tylko dynamika plac nominalnych nie jest wieksza niz dynamika wydajnosci pracy (liczonej w cenach stalych). Drugim czynnikiem wplywajacym na ksztalt krzywej lacznego popytu moga byc zmianyw konkurencyjnej strukturze rynku. Jezeli w gospodarce rozprzestrzeniaja sie rózne formy niedoskonalej konkurencji, które prowadza do wzrostu marzy narzucanej na koszty zmienne i do zmiany proporcji podzialu miedzy place i zyski, bedzie to dodatkowy czynnik zwiekszajacy (w teorii Michala Kaleckiego) nachylenie krzywej podazyw góre (lub powodujacy przesuniecie w góre calej krzywej). Ponadto polityka oslaniania niektórych sektorów gospodarczych czesto rodzi nowe monopole lub chroni stare. Jak sie wydaje, taki proces rzeczywiscie zachodzi w ostatnich latach na niektórych rynkach w Polsce, gdzie obserwujemy praktyki uzgadniania marz i cen, oligopolistycznejsegmentacji rynków itp. Jednakze w czasie recesji rentownosc sektor~przedsiebiorstw w Polsce spada (chociaz trudno ustalic, w jakim stopniu jest to takze "statystyczny" wyraz uchylania sie od podatków), a w fazie poprawy koniunktury- rosnie. W kazdym razie nie wydaje sie, aby laczny wynik dzialania obu tych tendencji - do wzrostu "stopnia monopolizacji" i do cyklicznych wahan rentownosci przedsiebiorstw- mógl w ostatnich latach w Polsce wywierac istotny wplyw na zmia :e ttru~tury podzialu poprzez wzrost cen w relacji do kosztów zmiennych, a zatem P}'Wacna ksztalt krzywej lacznej podazy. ;~~ ki~ruja sie przedsiebiorcy, ejrtlujacdecyzje inwestycyjne? :~kej.~ decyzji inwestycyjnych byla i jest jednym z naj trudniejszych problemów '()O~II ekonomii, zródlem wielu debat i sporów, a przedstawiona tu interpretacja III~cznosciopiera sie na wielu uproszczeniach. W teorii efektywnego popytu inejc s<!funkcja przede wszystkim przewidywanej rentownosci inwestycji po ich Omieniu, a zatem przewidywanej chlonnosci rynku (tj. przyszlego efektywnego

20 popyt.u) i przyszlych cen. ~ p~nie~~~ nasze pr~ewi?ywania.przyszlos?i.ksztaltuja si pod silnym wplywem terazmejszoscl I wydarzen z medawnej przeszlosci, waznym e gumentem funkcji inwestycji jest biezaca rentownosc dzialalnosci gospodarczej. S:r: py procentowe maja wieksze znaczenie w teorii Keynesa, który widzial w nich Wazo czynnik pobudzania koniunktury, zarazem zapewniajacy równowage na rynku Pill~ niadza. Kalecki byl bardziej sceptyczny. Zwracal uwage na to, ze bank centralny m~. ze wplywac przede wszystkim na stopy krótkoterminowe, podczas gdy w rachullk oplacalnosci inwestycji przedsiebiorcy kieruja sie przede wszystkim stopami srednio~ i dlugoterminowymi40 Jezeli tylko system bankowy jest dostatecznie elastyczny, aby zapewnic kredytowanie rentownych projektów inwestycyjnych, to w toku ich wykony. wania powstana dochody, które zapewnia zwrot kredytów. To znaczenie systemu bankowego, który moze zapewniac elastyczne dostosowa. nie podazy pieniadza do wzrostu popytu, ale bynajmniej nie musi, sprawia, ze - tak lia gruncie teorii efektywnego popytu, jak na gruncie neoklasycznej syntezy - stanowisko banku centralnego i jego polityka pieniezna moga przesadzac o praktycznej skutecz. nosci polityki interwencji antykryzysowej lub pobudzaniu ozywienia koniunkturalne. go. Jezeli ekspansji fiskalnej rzadu nie towarzyszy ekspansja polityki pienieznej przy danej stopie procentowej (pomijajac przypadek wrecz jednoczesnego zaciesniania polityki pienieznej), skutki ekspansji beda ograniczone. Pragmatyzm cechujacy polio tyke amerykanska wyraza sie miedzy innymi w tym, ze kierowany przez Alana Greenspana Urzad Rezerwy Federalnej dba o to, aby kontrola inflacji szla w parze z dba loscia o poziom zatrudnienia. To stanowisko rózni sie od stanowiska wiekszosci banków centralnych w Europie oraz Europejskiego Banku Centralnego, uwazajacych, ze jedynym celem ich dzialania jest walka z inflacja. W konsekwencji inna jest tez dynamika rozwoju Stanów Zjednoczonych, znacznie przewyzszajaca dynamike rozwoju krajów UE w ostatnich kilkunastu latacl1. Jezeli liczy sie tylko na mechanizm autoregulacji rynkowej i wplyw malejacych stóp procentowych na decyzje inwestycyjne - wplyw tym mniejszy i bardziej rozciagniety w czasie, im wiekszy jest wplyw recesji na pogorszenie sie portfeli kredytowych banków oraz im slabsze sa zmiany w kierunku zwiekszenia konsumpcji kosztem oszczednosci - to bez impulsów zewnetrznych, zwiekszajacych rynki zbytu, recesja moze trwac bardzo dlugo. Im dluzej zas trwa, tym silniejszych potrzeba bodzców do zachecenia przedsiebiorców do inwestycji. W tych warunkach gospodarka moze z powodzeniem znalezc sie w stanie chronicznej depresji. Wobec tego, stojac przed alter: natywa - troche wiecej inflacji (pamietajmy, ze w przedziale zmiennosci produkcji az do pelnego wykorzystania czynników wytwórczych laczna krzywa podazy jest tyl~.o nieznacznie pochylona w góre), ale i wyzsza dynamika gospodarcza, czy troche nlz' sza inflacja, ale zarazem glebsza i bardziej dlugotrwala depresja - teoria efektywnego popytu opowiada sie za tym pierwszym wariantem. W odróznieniu od teorii [110'.trnej i wspólczesnej teorii neoklasycznej, w teorii efektywnego popytu dominuje I1e~ie01przekonanie, ze przedsiebiorcy gorzej, lepiej, ale jednak radza sobie z rab~ nkiem oplacalnosci nawet wtedy, kiedy inflacja jest troche wyzsza, niz z dlugoc u k' k- b 41 alv01bra lem ryn ow z Ytu. trw' - ~ ciekawa, ze teoria monetarna i wspólczesna teoria neoklasyczna, które na ogól chetnie pod. slaja swoje zakorzenienie w pogladach Schumpetera i Hayeka. w tym punkcie sie od nich odwracaja. ~e. cza'semjuz na poczatku ubieglego stulecia Schumpeter zwracal uwage, ze do wdrazania nowych kom- Y:cji wytwórczych, bedacych podstawa "twórczej destrukcji", potrzebne sa nie oszczednosci rozumiane?i~ozrealizowana, ale nie skonsumowana czesc dochodu, lecz emisja pieniadza, która umozliwi sfinanso ~anie procesu, w rezultacie którego dochód dopiero powstanie (zob. J. Schumpeter, The T/wory oj Ecu /lomie Del'elupmel/t, Oxford University Press, London-Oxford-New York 1969, rozdz. 111). Podobnie Havckpisal, ze tylko dostatecznie elastyczna podaz pieniadza umozliwi wysoka stope wzrostu gospodarcze"goi szybki rozwój narodów (zob. F. A. Hayek, MOl/etary TheolY al/d the Trade Cyc/e, Cape, London 1933). Dla Schumpetera caly proces dynamiki gospodarczej jest potencjalnie inflacyjny. Celem polityki pienieznej ma byc jednak "prefinansowanie" procesu rozwoju, bynajmniej bez pewnosci, ze dodatko.wa podaz pieniadza zostanie spozytkowana dla wspomozenia rzeczywistego wzrostu. To wlasnie dlateg?, zdaniem Schumpetera, procesom nadganiania opóznienia gospodarczego zazwyczaj zagraza przyspieszenie intlacji.a proces rozwoju jest potencjalnie inflacyjny, aby ostatecznie okazac sie nieinflacyjnym. Zob. tez H. Flassbeck, The Erchal/ge Rate - Ecol/umic Policy Tool ar Market Price, "Working Papers", nr 14, kwiecien 2001, The Vienna Institute for International Economic Studies, który przypomnial te watki dorobku Schumpetera i Hayeka. 40 Bank centralny wplywa równiez na stopy procentowe w dlugim okresie - tak przez wiaryg~dn~~~ swoich dzialan kontrolujacych inflacje, jak i wskutek arbitrazu miedzy rynkami. Ponadto w mil1lon)~; latach nastapilo powazne skrócenie sredniego okresu inwestycji i chociaz dla szacunku przyszl~.~ rentownosci inwestycji nadal uzywa sie stóp dlugookresowych (bo wlicza sie i okres uzytkowania). to or, te czynniki oslabiaja zastrzezenia Kaleckiego.

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Budżet państwa. Polityka fiskalna

Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

4. Krańcowa skłonność do konsumpcji i krańcowa skłonność do oszczędzania.

4. Krańcowa skłonność do konsumpcji i krańcowa skłonność do oszczędzania. * Wykład nr 6 1. Składniki popytu globalnego. 2. Funkcja konsumpcji i krzywa skłonności do konsumpcji. 3. Funkcja oszczędności, a wydatki konsumpcyjne. 4. Krańcowa skłonność do konsumpcji i krańcowa skłonność

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy system oceniania. 2 Organizacja pracy w roku szkolnym

Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy system oceniania. 2 Organizacja pracy w roku szkolnym ZAKRES TREŚCI Z PRZEDMIOTU PODSTAWY ORGAMIZACJI PRZEDSIĘBIORSTWA TRANSPORTOWO- SPEDYCYJNEGO KL 1 TLS ROK SZKOLNY 2015/2016 L.p. Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Konsumpcja, inwestycje Utrzymujemy założenie o stałości cen w gospodarce. Stopa procentowa wiąże ze

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

WSKAZÓWKI DLA PODMIOTÓW UBIEGAJACYCH SIE O PRZYZNANIE FUNDUSZU SPÓJNOSCI NA PROJEKTY W DZIEDZINIE OCHRONY SRODOWISKA. Zalacznik 4.

WSKAZÓWKI DLA PODMIOTÓW UBIEGAJACYCH SIE O PRZYZNANIE FUNDUSZU SPÓJNOSCI NA PROJEKTY W DZIEDZINIE OCHRONY SRODOWISKA. Zalacznik 4. Zalacznik 4 Analiza finansowa 2 Analiza finansowa Planowanie finansowe powinno zapewnic, ze w projekcie przewidziano wystarczajace fundusze, aby sfinansowac koszty powstajace podczas cyklu wdrozeniowego

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej 1. Kryzys na rynku kredytów hipotecznych w USA określany jest mianem: a. kryzysu subprimes debts, b. kryzysu collateral debts, c. kryzysu senior

Bardziej szczegółowo

Pieniądz. Polityka monetarna

Pieniądz. Polityka monetarna Pieniądz. Polityka monetarna Definicja Pieniądz można więc najogólniej zdefiniować jako powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy. Istota pieniądza przejawia się w jego funkcjach: środka wymiany

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

POLISH WWW.PAHR.IE SLOWNICZEK TERMINÓW DLA PRACOWNIKÓW SZCZEGÓLOWE INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW

POLISH WWW.PAHR.IE SLOWNICZEK TERMINÓW DLA PRACOWNIKÓW SZCZEGÓLOWE INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW WWW.PAHR.IE POLISH SLOWNICZEK TERMINÓW DLA PRACOWNIKÓW SZCZEGÓLOWE INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW Numer PPS Personal Public Service Number (odpowiednik numeru pesel), unikalny numer wydawany osobom, które

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

System pieniężny i teoria pieniądza

System pieniężny i teoria pieniądza System pieniężny i teoria pieniądza Wyższa Szkoła Technik Komputerowych i Telekomunikacji w Kielcach 1 Wykład nr 3 System pieniężny i teoria pieniądza 1. Pojęcie i funkcje pieniądza. 2. Klasyczna teoria

Bardziej szczegółowo

Rynek pracy RYNEK PRACY RYNEK PRACY RYNEK PRACY. Czynniki wpływające na podaż pracy. Czynniki wpływające na popyt na pracę

Rynek pracy RYNEK PRACY RYNEK PRACY RYNEK PRACY. Czynniki wpływające na podaż pracy. Czynniki wpływające na popyt na pracę RYNEK PRACY Rynek pracy podobny do rynku dóbr i usług; elementem wymiany jest praca ludzka; bezpośrednie powiązanie pracy z człowiekiem powoduje, że rynek ten nie może być pozostawiony sam sobie; popyt

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Model Keynesa. wydatki zagregowane są sumą popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego

Model Keynesa. wydatki zagregowane są sumą popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego Model Keynesa Model Keynesa opracowany w celu wyjaśnienia przyczyn wysokiego poziomu bezrobocia i niskiego poziomu produkcji, obserwowanych w latach 30-tych (okres Wielkiego Kryzysu). Jest to model krótkookresowy,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma Polecenia 1. Popatrz na wykresy na kolejnych slajdach? 2. Czym się różnią? 3. Co możesz z nich odczytać? 4. Jakie cechy charakterystyczne zauważyłeś?

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka KARTA MODU U / KARTA PRZEDMIOTU Kod moduùu Nazwa moduùu MAKROEKONOMIA Nazwa moduùu w jêzyku angielskim Macroeconomics Obowi¹zuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODU U W SYSTEMIE STUDIÓW

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. I. Opis proponowanych zmian

UZASADNIENIE. I. Opis proponowanych zmian UZASADNIENIE I. Opis proponowanych zmian Projekt ustawy nowelizuje przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o niektórych formach wspierania dzialalnosci innowacyjnej (Dz. U. Nr 179, poz. 1484 oraz z 2006

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod redakcją Romana Milewskiego Podstawy ekonomii

Księgarnia PWN: Pod redakcją Romana Milewskiego Podstawy ekonomii Księgarnia PWN: Pod redakcją Romana Milewskiego Podstawy ekonomii Od autorów 13 CZĘŚĆ I. WPROWADZENIE DO EKONOMII 15 Rozdział pierwszy. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 17 1. Czym się zajmuje ekonomia?

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne

Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Plan wykładu Sytuacja na rynku pracy a położenie krzywej AS Krótko-

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Zagraniczna polityka handlowa Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Podstawowe definicje Zagraniczna polityka gospodarcza oddziaływanie państwa na stosunki wymiany

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa W modelu tym rozważamy optymalny wybór konsumenta dotyczący konsumpcji w okresie obecnym i w przyszłości. Zakładając, że nasz dochód w okresie bieżącym i przyszłym

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II SEMESTR I l.p Zagadnienia. 1. Kim jest osoba przedsiębiorcza? Typy osobowości Wymagania dla ucznia wyjaśnia, czym jest przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia Polityka monetarna Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin Pieniądz i jego funkcje Pieniądz powszechny ekwiwalent towarów i usług. Kategoria ekonomiczna, w której możemy wyrazić wartość wszelkich towarów i usług.

Bardziej szczegółowo

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Baza monetarna to: a) łączna ilość banknotów i bilonu, znajdujących się w obiegu

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Podstawy ekonomii Wykład IV-V-VI Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Bezrobocie Bezrobocie zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna Makroekonomia Blok III Budżet państwa Polityka fiskalna Budżet a rola państwa w gospodarce Neoklasycy contra Keynesiści Efektywność rynku i efektywność sfery publicznej O co ten hałas? Czyli jaki jest

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse. Wstêp... 13. 1. Pojêcie i funkcje finansów... 17. 2. Pieni¹dz...

Spis treœci. Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse. Wstêp... 13. 1. Pojêcie i funkcje finansów... 17. 2. Pieni¹dz... Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse Spis treœci Wstêp..................................................... 13 1. Pojêcie i funkcje finansów....................................... 17 1.1.

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA OSRODKA EDUKACJI EKOLOGICZNEJ 02-026 Warszawa ul. Raszynska 32/44 lok. 140

FUNDACJA OSRODKA EDUKACJI EKOLOGICZNEJ 02-026 Warszawa ul. Raszynska 32/44 lok. 140 FUNDACJA OSRODKA EDUKACJI EKOLOGICZNEJ 02-026 Warszawa ul. Raszynska 32/44 lok. 140 SPRA WOZDANIE FINANSOWE 2010 OSWIADCZENIE ZARZAJ2Jl Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 wrzesnia 1994 r. o rachunkowosci

Bardziej szczegółowo

w Polsce Jolanta Ciak

w Polsce Jolanta Ciak Zrodla finansowania deficytu budzetu panstwa w Polsce Jolanta Ciak CeDeWa.pl Wydawnictwa Fachowe A WYZSZA SZKOLA BANKOWA TORUN BYDGOSZCZ Spis tresci Wprowadzenie 7 Rozdziat 1 Deficyt budzetowy - istota,

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży:

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży: Inflacja Inflacja - wzrost przeciętnego poziomu cen dóbr w jakimś okresie. Jeśli ceny wszystkich dóbr i czynników produkcji wzrastają w takim samym tempie to mamy do czynienia z czystą inflacją. Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych Spis treœci Wstêp... 9 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych... 11 1.1. Merkantylizm... 11 1.2. Fizjokratyzm... 12 1.3. Klasyczna myœl ekonomiczna...

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Polityka handlowa i protekcjonizm w handlu zagranicznym

Polityka handlowa i protekcjonizm w handlu zagranicznym 215-6-9 Tematyka wykładu Polityka handlowa i protekcjonizm w handlu zagranicznym Handel Zagraniczny Wykłady Narzędzia polityki handlowej taryfowe i pozataryfowe. Ekonomiczne skutki polityki handlowej.

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl b.samojlik 1 Etapy kryzysu I. Kryzys na rynkach finansowych, bankowych i poza bankowych II. III.

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Podstawowe pojęcia: rynek, podaż, krzywa podaż, prawo podaż, cena równowagi, cena maksymalna i minimalna, zmiana podaż dr inż. Anna Kiełbus

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia

Podstawowe zagadnienia Podstawowe zagadnienia Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemw codziennej egzystencji: - jakie dobra i usługi - co wytwarzać - dla kogo je wytwarzać Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Prof. Anna Zielińska-Głębocka Uniwersytet Gdański Rada Polityki Pieniężnej 1.Dynamika wzrostu gospodarczego spowolnienie

Bardziej szczegółowo

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA PODSTAWOWE POJĘCIA KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA Przedsiębiorstwo - wyodrębniona jednostka gospodarcza wytwarzająca dobra lub świadcząca usługi. Cel przedsiębiorstwa - maksymalizacja zysku Nakład czynniki

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania Nazwa przedmiotu: Ekonomia Ekonomy Kierunek: Rodzaj przedmiotu: obieralny Rodzaj zajęć: wykład, ćwiczenia Matematyka Poziom kwalifikacji: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty siódmy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Lista 5. Cykle koniunkturalne

Lista 5. Cykle koniunkturalne Zad. 1. Dopasuj definicję do podanych zdań: Lista 5 Cykle koniunkturalne 1. Cykl gospodarczy 2. Cykl koniunkturalny 3. Długość cyklu 4. Amplituda wahań 5. Trend 6. rodukt potencjalny 7. Luka KB 8. Cykl

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii Bogusław Czarny

Podstawy ekonomii Bogusław Czarny Podstawy ekonomii Bogusław Czarny Podręcznik składa się z trzech części: Wprowadzenia do ekonomii, Mikroekonomii i Makroekonomii. Bogusław Czarny w Podstawach ekonomii w prosty i zwięzły sposób podkreślił

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) obowiązuje od 01.01.2016 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Ryzyko walutowe i zarządzanie nim 2 Istota ryzyka walutowego Istota ryzyka walutowego sprowadza się do konieczności przewalutowania należności i zobowiązań (pozycji bilansu banku) wyrażonych w walutach

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor

Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor Popularny w USA i Europie Zachodniej podręcznik przeznaczony do studiowania makroekonomii na pierwszych latach studiów. Obejmuje takie zagadnienia, jak rachunek

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia: nauka o gospodarce jako całości system naczyń połączonych Podstawowe problemy makroekonomiczne: 1. Roczna stopa inflacji. 2.

Makroekonomia: nauka o gospodarce jako całości system naczyń połączonych Podstawowe problemy makroekonomiczne: 1. Roczna stopa inflacji. 2. RACHUNEK DOCHODU NARODOWEGO Makroekonomia: nauka o gospodarce jako całości system naczyń połączonych Podstawowe problemy makroekonomiczne: 1. Roczna stopa inflacji. 2. Bezrobocie. 3. Wzrost gospodarczy.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Mieczys aw Nasi owski. Podstawy mikro- i makroekonomii wydanie zmienione i uzupe nione

Mieczys aw Nasi owski. Podstawy mikro- i makroekonomii wydanie zmienione i uzupe nione Mieczys aw Nasi owski System rynkowy Podstawy mikro- i makroekonomii wydanie zmienione i uzupe nione System rynkowy Podstawy mikro- i makroekonomii Mieczys aw Nasi owski System rynkowy Podstawy mikro-

Bardziej szczegółowo

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r.

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 201 r. W dniu 22 marca

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki Gospodarczej Sytuacja gospodarcza Polski w 1989 r. W 1989

Bardziej szczegółowo