STUDIA POLONIJNE T. 37. Lublin DOI:

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STUDIA POLONIJNE T. 37. Lublin DOI:"

Transkrypt

1 STUDIA POLONIJNE T. 37. Lublin 2016 DOI: JERZY GRZYBOWSKI DZIAŁALNO DUSZPASTERSKA ARCYBISKUPA SAWY (SOWIETOWA) I BISKUPA MATEUSZA (SIEMASZKI) JAKO ORDYNARIUSZY UCHODCÓW POLSKICH WYZNANIA PRAWOSŁAWNEGO W WIELKIEJ BRYTANII PO II WOJNIE WIATOWEJ Po zakoczeniu II wojny wiatowej Wielka Brytania zamieniła si w najliczniejsze skupisko emigracji polskiej. Trzon Polonii stanowili ołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (PSZZ). Do ju stacjonujcych w Wielkiej Brytanii polskich formacji wojskowych w 1946 r. dołczyły oddziały przeniesione z Włoch i Bliskiego Wschodu. W 1946 r. w składzie brytyjskich sił zbrojnych utworzono Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR), którego celem było przygotowanie ołnierzy do demobilizacji i warunków ycia cywilnego. Kolejn grup emigrantów tworzyli członkowie rodzin wojskowych oraz cywile polscy przybyli z kontynentu. Pod wzgldem wyznaniowym uchodstwo polskie stanowiło mozaik. Wród emigrantów znajdowała si pokana liczba obywateli polskich wyzna innych ni rzymskokatolickie. Na drugiej pozycji (po katolikach) plasowali si wyznawcy prawosławia. Według ródeł dowództwa polskiego, do połowy 1947 r. do PKPR zacignło si około 1800 ołnierzy wyznania prawosławnego, podczas gdy całkowit liczb prawosławnych w wojsku szacowano na 2800 ludzi 1. W styczniu 1948 r. te same ródła podawały, e Dr hab. JERZY GRZYBOWSKI adiunkt Katedry Studiów Interkulturowych Europy rodkowo-wschodniej na Wydziale Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego; 1 Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego [dalej: IPMS], sygn.: KOL. 465/35, Notatka dla Inspektora Generalnego PKPR w sprawie obywateli polskich wyznania prawosławnego, 20 V 1947.

2 26 Jerzy Grzybowski liczba polskich ołnierzy prawosławnych zarówno znajdujcych si w PKPR, jak i ju zdemobilizowanych wynosiła Do tego dochodziło około 400 członków ich rodzin 2. Według ustale władz RP na uchodstwie, wród obywateli polskich znajdujcych si na terenie Wielkiej Brytanii w 1948 r. znajdowało si prawosławnych 3. Z upływem czasu liczba ta miała wzrosn do ludzi 4. Pod wzgldem liczebnoci prawosławni stanowili najliczniejsz grup wród wyzna niekatolickich (57,1%). Posług kapłask wród tych uchodców sprawowali ksia Polskiego Autokefalicznego Kocioła Prawosławnego (PAKP), którzy znaleli si na emigracji. Dzieje polskiego duchowiestwa prawosławnego na emigracji podczas wojny ju stanowiły przedmiot docieka niektórych badaczy 5. Natomiast losy polskiego prawosławia w okresie powojennym s mniej zbadane. Działalno duszpasterstwa prawosławnego pod auspicjami władz RP na uchodstwie jest nieodłcznie zwizana z nazwiskami dwóch hierarchów, którzy znaleli si na obczynie. Byli to: biskup grodziesko-nowogrodzki Sawa (Sowietow) i biskup brasławski i wikariusz wileski Mateusz (Siemaszko). Obaj hierarchowie brali 2 IPMS, sygn.: Kol. 465/35, Notatka w sprawie opieki religijno-moralnej nad ołnierzami wszystkich wyzna po zlikwidowaniu PKPR, 12 I IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Zestawienie liczbowe obywateli polskich wyzna niekatolickich, nad którymi po zlikwidowaniu PKPR konieczne bdzie roztoczenie opieki religijno-moralnej, 21 VI Niekiedy teródła podawały, e w 1947 r. na Wyspach Brytyjskich znajdowało si około 20 tysicy wojskowych i cywilnych obywateli polskich wyznania prawosławnego. Liczby te naley jednak traktowa jako niecisłe i szacunkowe. IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka w sprawie opieki religijno- -moralnej dla obywateli polskich wyzna niekatolickich, zamieszkałych w Wielkiej Brytanii, [b.d.]. 5 Zob.: Arcybiskup generał brygady Sawa (Jerzy Sowietow). Wybór dokumentów, wyboru dokumentów dokonali: K. Filipow i A. Suchcitz, Białystok Warszawa: Orodek Bada Historii Wojskowej, Muzeum Wojska w Białymstoku 1997; A. MIRONOWICZ, Przyczynek do dziejów Polskiego Prawosławnego Duszpasterstwa Cywilnego na emigracji w czasie II wojny wiatowej, Studia Polonijne 30(2009), s ; TEN E, Działalno ks. Michała Boerianowa na terenie Iranu i Afryki Wschodniej w latach , Białoruskie Zeszyty Historyczne 2014, t. 42, s ; J. GRZY- BOWSKI, Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny wiatowej, Cerkiewny Wiestnik 2012, nr 1, s ; TEN E, Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakoczeniu działa wojennych ( ), Przegld Historyczno-Wojskowy 2014, nr 2, s ; TEN E, Działalno duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach , Przegld Historyczno-Wojskowy 2015, nr 1, s ; TEN E, Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku, [w:] Europa rodkowo- Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red. J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa: Katedra Studiów Interkulturowych Europy rodkowo-wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego 2015, s

3 Działalno duszpasterska 27 uczynny udział w działalnoci PAKP w II RP 6. We wrzeniu 1939 r. w obliczu inwazji Armii Czerwonej na Polsk musieli opuci kraj i udali si na emigracj. Biskup Sawa od 1940 r. mieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie zaangaował si w akcj na rzecz obrony niezalenego statusu Kocioła prawosławnego w Polsce. Otwarcie protestował przeciwko pogwałceniu praw tego Kocioła przez okupantów niemieckich i sowieckich. W 1943 r. przybył do Londynu i objł stanowisko wojskowego biskupa prawosławnego. Natomiast biskup Mateusz wikszo wojny spdził w okupowanej przez hitlerowców Francji. W 1945 r. przeniósł si do Anglii i został mianowany szefem duszpasterstwa 1. Korpusu i zastpc wojskowego biskupa prawosławnego. Władykom podlegało duchowiestwo, które przebywało na emigracji. Przede wszystkim byli to kapelani wojskowi. W PSZZ funkcjonowało duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego, w strukturach którego w 1946 r. pełniło słub siedmiu kapelanów. Byli to ludzie, którzy przeszli wraz z 2. Korpusem szlak ołnierski wiodcy midzy innymi przez Monte Cassino i Boloni. W 1946 r. duchowni prawosławni weszli w skład Zespołu Kapelanów Wyzna Niekatolickich (ZKWN) powstałego w strukturach PKPR 7. W miar postpowania procesu demobilizacji oddziałów wojskowych oraz coraz wikszego napływu na wyspy cywilów, kapelani wojskowi stawali przed koniecznoci organizacji duszpasterstwa cywilnego. Organizacja opieki religijnej nad zdemobilizowanymi ołnierzami i cywilami odbywała si na bazie struktur duszpasterskich, które powstały w czasie wojny. Przede wszystkim było to powołane w 1944 r. Bractwo (Koło) Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego w Wielkiej Brytanii (BOPWPwWB) 8. Zgodnie ze statutem Bractwo miało na celu denie do zrzeszenia wiernych, którzy znaleli si na obczynie. Do celów organizacji naleało midzy innymi umoliwienie członkom korzystania z usług religijnych ich Kocioła i niesienie pomocy w zachowaniu czystoci i całoci wiary prawosławnej i jej niezachwianych i prawdziwych tradycji. Stawiano sobie równie za cel prowadzenie pracy kulturalno-owiatowej wród 6 G. SOSNA, A. TROC-SOSNA, Hierarchia i kler Kocioła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX-XXI wieku, Ryboły: Orthdruk 2012, s J. GRZYBOWSKI, Prawosławne duszpasterstwo wojskowe Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia ( ), [w:] Bezpieczestwo Polski w Europie. Historyczne uwarunkowania bezpieczestwa, red. Z. Danielewicz, J. Knopek, M. Polak, Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszaliskiej 2015, s IPMS, sygn.: KOL , Wykaz organizacji społecznych, do których wolno naleeołnierzom PSZ, [b.d].

4 28 Jerzy Grzybowski obywateli polskich wyznania prawosławnego i zaspokajanie duchowych i moralnych pragnie członków oraz sprawowanie pieczy nad ich potrzebami materialnymi we współpracy z instytucjami pastwowymi i samorzdowymi. Ponadto deklarowano gotowo do obrony praw wewntrznych i zewntrznych prawosławnych i nawizywania oraz utrzymywania przyjaznych kontaktów z innymi Kociołami chrzecijaskimi, jak równie z bratnimi Kociołami prawosławnymi. W celu realizowania wspomnianych postulatów zamierzano prowadzi ewidencj wiernych, zakłada nowe oddziały, kaplice, sierocice, szpitale, biblioteki, przytułki dla starców, instytucje kulturalno-owiatowe. Zgodnie ze statutem Bractwo miało utrzymywa pomocników cerkiewnych parafii, kaznodziei, chóry. Postulowano konieczno zbierania funduszy na potrzeby organizacji w drodze dobrowolnych składek członkowskich, zapomóg i dotacji dla zapewnienia pracy kulturalnej, moralnej i materialnej członków. Utworzono Komitet Pomocy Rannym ołnierzom, w skład którego weszli biskup Sawa i cztery kobiety. Głoszono równie obron wiary prawosławnej, przestrzeganie i zachowywanie porzdku wewntrznego Kocioła prawosławnego, administracji cerkiewnej poprzez surowy nadzór ze strony odpowiednich czynników kocielnych nad yciem duchowiestwa i wieckich. Członkiem Koła mogła by kada osoba wyznania prawosławnego posiadajca obywatelstwo polskie, która osignła 18 rok ycia. W przypadku ołnierzy wymagano zezwolenia władz wojskowych. 12 listopada 1944 r. podczas zgromadzenia walnego wprowadzono zmian do statutu, zgodnie z któr działalno organizacji rozszerzono na prawosławnych niebdcych obywatelami polskimi, lecz słucych w PSZ na Zachodzie lub zatrudnionych w polskich urzdach bd instytucjach pastwowych 9. Na członkach spoczywał obowizek prowadzenia ycia zgodnie z zasadami Kocioła prawosławnego, obrony wiary prawosławnej, uczestniczenia w naboestwach i co najmniej raz do roku przystpowania do spowiedzi i komunii w. Członkowie mieli prawo do noszenia na piersiach krzya, jako oznaki przynalenoci do organizacji. Najwyszym organem Bractwa było Zgromadzenie Walne, które zwoływano najpóniej do 1 kwietnia kadego roku. Doroczne Zgromadzenie Walne odbywało si w Londynie i było otwierane i zamykane specjalnymi modlitwami. Do kompetencji Zgromadzenia Walnego naleało: wybieranie zarzdu oraz komisji rewizyjnej; uchwalenie wytycznych działalnoci zarzdu, rozpatrywanie sprawozda zarzdu i komisji rewizyjnej; ustalenie wysokoci składek członkowskich; 9 IPMS, sygn.: A.XII.3/33, Protokół obrad dorocznego zebrania walnego Koła Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego, 12 XI 1944.

5 Działalno duszpasterska 29 rozstrzyganie odwoła od decyzji zarzdu; wprowadzanie zmian do statutu Koła. Składajcy si z piciu osób zarzd wybierano corocznie na Zgromadzeniu Walnym. Posiedzenia zarzdu odbywały si w miar moliwoci co tydzie, nie mniej ni raz na miesic. Zarzd reprezentował Bractwo na zewntrz i wewntrz. Ze wzgldu na charakter religijno-tradycyjny organizacji rzecznikiem zarzdu był najwyszy dostojnik kocielny. Zwierzchnictwo nad organizacj objł biskup Sawa. Sekretarzem został D. Mirosławski. Siedziba znajdowała si pod adresem: 7 Penywern Road, London, S.W Trzon organizacji tworzyli zarówno wojskowi (przewanie oficerowie i podoficerowie), jak i cywile przebywajcy w Anglii. W skład zarzdu weszli: biskup Sawa (przewodniczcy), Nikita Bura, płk Roman Gwelesiani, por. Borys Głowacki-Prus, D. Mirosławski. Komisj rewizyjn tworzyli: kpt. Szakro-Czerewadze, plut. pchor. Sergiusz Cwedel, Mikołaj Szynkin i lotnik Aleksy Pawlukiewicz. Pierwotnie Bractwo liczyło zaledwie kilkadziesit osób. Wkrótce jednak organizacja rozwinła swoj działalno nie tylko na terenie Anglii, lecz równie w innych zaktkach wiata, gdzie znajdowali si polscy obywatele prawosławni. Zgodnie ze statutem organizacja mogła obejmowa zasigiem swej działalnoci wszystkie kraje sprzymierzone i neutralne. Posiadano filie w Libanie, Palestynie i Włoszech. Bractwo było wspomagane finansowo przez rzd RP na uchodstwie. W okresie od maja do padziernika 1944 r. z funduszy MSW i MWRiOP na potrzeby organizacji wyasygnowano 600 funtów. Wydatki były przeznaczone na utrzymanie kancelarii biskupiej, wydatki kocielne (kupno szat liturgicznych i utrzymanie kaplicy), zakup literatury religijnej i krzyyków dla wojskowych, utrzymanie chóru i kapłana, zapomogi i upominki dla rannych ołnierzy, prenumerat prasy i własne wydawnictwo 11. Kolejne ródło utrzymania stanowiły rodki pochodzce ze składek członkowskich 12. Głównym orodkiem ycia religijnego obywateli polskich wyznania prawosławnego w Anglii był Londyn. Naboestwa odprawiano w kaplicy prawosławnej znajdujcej si w kociele anglikaskim w. Macieja (St. Matthias Church; 10 Statut Koła (Bractwa) Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego w Wielkiej Brytanii, Polski ołnierz Prawosławny 1946, nr 3, s IPMS, sygn.: A.XII.3/33, Sprawozdanie finansowe BOPWP, 12 XI Dziki składkom członkowskim w okresie od stycznia 1946 do marca 1947 na konto Bractwa wpłynło 1533 funtów. rodki były przeznaczone na tłumaczenie ksig liturgicznych, zakup utensyliów i literatury religijnej. Ponadto wysłano do Niemiec papierosy w ramach pomocy rodakom przebywajcym w obozach dla osób przemieszczonych. IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Protokół komisji rewizyjnej BOPWP, 8 IV 1947.

6 30 Jerzy Grzybowski Warwick Road, Earls Court, London, S.W. 5). Uroczyste naboestwo w wito Boego Narodzenia w 1945 r. celebrował w niej biskup Mateusz. Wiosn 1945 r. w Londynie erygowano polsk parafi prawosławnw. Mikołaja Cudotwórcy. Powicenia dokonał 9 maja 1945 r. egzarcha patriarchy ekumenicznego metropolita Germanos. W kad niedziel i kade wita biskup Sawa i biskup Mateusz odprawiali tam Liturgiw. Zazwyczaj asystowali im ks. Aleksy van der Mensbrugghe i ks. Nikola Nikolic, kapelan oddziałów jugosłowiaskich. Przy kaplicy utworzono złoony z ołnierzy polskich i prawosławnych Anglików chór pod batut S. Sorokina. Opiekunem cerkiewnym został Nikita Bura, były poseł na sejm II RP. Funkcje sekretarza kaplicy piastował D. Mirosławski. Oprócz Polaków nierzadko na naboestwa przychodzili ołnierze kanadyjscy i amerykascy 13. Zakoczenie działa wojennych i napływ do Wielkiej Brytanii nowych uchodców przyczyniły si do aktywizacji BOPWPwWB. 14 kwietnia 1946 r. w kaplicy w. Mikołaja Cudotwórcy w Londynie odbyło si Zgromadzenie Walne organizacji 14. Z inicjatywy Bractwa utworzono Fundusz Budowy Domu Prawosławnego w Londynie. Zdajc sobie spraw z rosncego zapotrzebowania na własne czasopismo, przystpiono do wydawania organu prasowego pt. Polski Miesicznik Prawosławny. Pierwszy numer tego pisma ukazał si w czerwcu 1946 r. w Londynie. Drukowany na powielaczu liczył pi stron duego formatu. Na jego łamach zamieszczano informacje na temat sytuacji Kocioła prawosławnego w kraju i za granic. Nie wiemy jednak, czy zdołano wyda wicej ni jeden numer 15. Wiadomo, i w 1947 r. w Londynie wydano co najmniej dwa numery Biuletynu Prawosławnego 16. Status polskiego duszpasterstwa prawosławnego na obczynie pozostawał nieuregulowany. Pocztkowo działalno hierarchów emigracyjnych zyskała aprobat czynników kocielnych w kraju. Wolno sdzi, i przez pierwsze lata powojenne biskup Sawa i biskup Mateusz byli traktowani jako czynni hierarchowie Polskiego Autokefalicznego Kocioła Prawosławnego (PAKP). W kwietniu 1947 r. zwierzchnik tego Kocioła, metropolita Dionizy, podniósł biskupa Saw do godnoci arcybiskupiej i udzielił mu upowanienia do działalnoci na emigracji. 13 Z ycia religijnego obywateli polskich wyznania prawosławnego w Anglii, Polski ołnierz Prawosławny 1945, nr 2, s Krótkie wiadomoci, Polski ołnierz Prawosławny 1946, nr 4, s Nowe pismo prawosławne, Polski ołnierz Prawosławny 1946, nr 8-9, s J. GRZYBOWSKI, Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kocioła Prawosławnego na obczynie podczas II wojny wiatowej, Studia Interkulturowe Europy rodkowo-wschodniej 2014, nr 7, s

7 Działalno duszpasterska 31 Sytuacja nie była jednak w pełni satysfakcjonujca. Wynikało to z faktu, e przyszło prawosławia w kraju stawała si coraz bardziej niepewna. Istniało prawdopodobiestwo, e PAKP zostanie włczony do Rosyjskiego Kocioła Prawosławnego, który nie uznawał autokefalii Kocioła prawosławnego w Polsce nadanej przez Konstantynopol w 1924 r. 17 W zwizku z powyszym politycy w Londynie rozwaali moliwo powołania do ycia polskiej emigracyjnej reprezentacji prawosławnej, która kontynuowałaby cigło i tradycje przedwojennej autokefalii. Zakładano, e biskup Sawa i biskup Mateusz obejm przywództwo nad polskim prawosławiem na obczynie 18. Obaj hierarchowie byli gotowi zmierzy si z rol organizatorów i zwierzchników polskiej prawosławnej organizacji kocielnej na emigracji 19. Latem 1947 r. w krgach emigracyjnych rozwaano moliwo powołania konsystorza przy wojskowym biskupie prawosławnym. W dalszej perspektywie przewidywano utworzenie na terenie Wielkiej Brytanii polskiej diecezji (cywilnej) prawosławnej z rad diecezjaln. Projekt powołania konsystorza uzyskał aprobat MWRiOP, lecz nie spotkał si z poparciem władz wojskowych. Uznano, e na powołanie konsystorza jest za wczenie i w warunkach emigracji nie ma do tego podstaw prawnych 20. Projekt budził sprzeciw arcybiskupa Sawy, który był zdania, e nie wolno nagina przepisów prawa kanonicznego do biecej sytuacji politycznej 21. W celu uniezalenienia si od niepewnych losów PAKP, 25 sierpnia 1947 r. w Londynie powołano Rad Biskupi w nastpujcym składzie: arcybiskup Sawa (przewodniczcy), biskup Mateusz (wiceprzewodniczcy), ks. Jan Sawicz, ks. Wsiewołod Jekow, ks. Włodzimierz Pietruczyk, ks. Serafin Kraskowski, ks. Mikołaj Makarewicz, ks. Mikołaj Krawczenko i ks. Wiaczesław Taranowicz, Nikita Bura (reprezentant wiernych), ks. protodiakon Jakub Kociuczyk (kanclerz), Marian Chisholm-Sawicki 17 M. PAPIERZYSKA-TUREK, Midzy tradycj a rzeczywistoci. Pastwo wobec prawosławia , Warszawa: ANS 1989, s , IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka dla ministra w sprawie autokefalii Kocioła prawosławnego w Polsce, 10 II 1948 r.; tame, Załcznik do notatki pt. Kociół prawosławny w Polsce oraz Kocioły ukraiskie: autonomiczny i autokefaliczny oraz stosunki wewntrzne w Kociele prawosławnym na emigracji w W. Brytanii, 25 IX IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka informacyjna w zwizku z ustnym meldunkiem arcybiskupa Sawy u inspektora generalnego PKPR, 1 III IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List doradcy prawnego Inspektoratu Generalnego PKPR do Szefostwa Wyzna Niekatolickich w sprawie powołania konsystorza prawosławnego, 27 czerwca 1947 r.; tame, Opinia Szefostwa Wyzna Niekatolickich Inspektoratu Generalnego PKPR w sprawie utworzenia konsystorza prawosławnego, [b.d.]. 21 A. ZIBA, Wojna popów. Polskie prawosławie na emigracji po II wojnie wiatowej, Przegld Polonijny 1997, z. 3, s. 39.

8 32 Jerzy Grzybowski (sekretarz) i ks. Jan Sotnikow (referent do spraw rozwodowych). W posiedzeniu inauguracyjnym Rady Biskupiej, które odbyło si 9 wrzenia 1947 r. w pomieszczeniu kocioła w. Macieja (St. Matthia s Church, Warwick Rd, Earls Court, London), uczestniczyli: arcybiskup Sawa, biskup Mateusz, ks. W. Jekow, ks. W. Pietruczyk, ks. S. Kraskowski, ks. M. Makarewicz, ks. M. Krawczenko i sekretarz M. Chisholm-Sawicki. W charakterze delegatów od innych instytucji udział w posiedzeniu wzili: mjr Lipiski (reprezentant dowództwa PKPR), Piotrowicz (przedstawiciel MWRiOP) i mjr Jan Jawicz (referat wyzna niekatolickich PKPR). Arcybiskup Sawa okrelił najwaniejszy cel Rady, którym miało by słuenie obywatelom polskim wyznania prawosławnego na uchodstwie zgodnie z kanonami Kocioła prawosławnego i tradycjami PAKP. Hierarcha zlecił sprawy referenta administracyjno-sdowego biskupowi Mateuszowi. Z kolei prowadzenie spraw gospodarczo-metrykalnych powierzono ks. M. Krawczence 22. Rada Biskupia miała zbiera si w zalenoci od potrzeb. W rozporzdzeniu powołujcym do ycia ten organ zawarto informacj, e w swojej działalnoci Rada bdzie si kierowała zasadami PAKP, podlegajcego kanonicznie metropolicie Dionizemu 23. Nowy organ posiadał funkcje doradcze przy urzdzie arcybiskupa i miał słuy mu pomoc w zarzdzaniu yciem kocielnym PAKP na uchodstwie 24. Wraz z powołaniem Rady Biskupiej zaczto si zastanawia nad dalsz rozbudow struktur duszpasterstwa prawosławnego dla emigrantów z Polski. Du inicjatyw w tej kwestii wykazywał si kierownik ZKWN, mjr J. Jawicz, który zaproponował we współpracy z duchowiestwem Kocioła anglikaskiego doprowadzi do utworzenia Zespołu Kapelanów Niekatolickich przy Rekonstrukcji Chrzecijaskiej Europy (RChE). Piciu kapelanów polskich miało tworzy odrbne biuro przy RChE 25. Jawicz wyraził pogld, e władze brytyjskie powinny utworzy fundusz na potrzeby religijne obywateli polskich, gdy wiernych nie zawsze sta było na utrzymanie proboszcza. Na przełomie 1948 i 1949 r. mjr J. Jawicz sporzdził notatk na temat organizacji opieki religijno-moralnej nad uchodcami polskimi wyzna niekatolickich po rozwizaniu PKRP. 22 A. ZIBA, Wojna popów, s. 39; IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Protokół zebrania Rady Biskupiej, 9 IX IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Rozporzdzenie arcybiskupa Sawy o powołaniu Rady Biskupiej, 25 VIII IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Rozporzdzenie arcybiskupa Sawy o powołaniu Rady Biskupiej, 25 VIII 1947 ; tame, Notatka szefa ZKWN w sprawie rozwodów prawosławnych, 22 XII IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka do rozmowy z ks. Douglasem, [b.d].

9 Działalno duszpasterska 33 Podkrelał w niej, e pod koniec wojny uchodcy bardziej potrzebuj ksiy, tote opieka duszpasterska nad uchodcami jest wskazana jak nigdy wczeniej do utworzenia normalnych warunków ycia na emigracji. Twierdził, e organizacj ycia religijnego dla osób wyzna niekatolickich naleało tworzy z poszanowaniem wszystkich tradycji obyczajowych i jzykowych poszczególnych Kociołów, na których wychowały si kolejne pokolenia wiernych. Zdaniem autora, przekrelenie tych tradycji spowodowałoby niepodane reakcje, które mogłyby by wykorzystane przez czynniki obce do swoich celów niezgodnych z polsk i brytyjsk racj stanu. Uwaał, e organizacja naleytej opieki religijno-moralnej chroniłaby tych ludzi przed wrog propagand. Wyraził te pogld, e opieka duszpasterska miałaby obejmowa obywateli polskich zamieszkujcych nie tylko Wielk Brytani, lecz równie inne kraje europejskie. Kierownik ZKWN pisał midzy innymi: Obywatele polscy wyzna niekatolickich, o których tu mowa, rozsiani s po terenie W. Brytanii, znajduj si prawie w kadym zaktku i to w grupach w wielu wypadkach nieprzekraczajcych paru osób. Czyni to problem opieki duszpasterskiej bardzo skomplikowanym, a rozwizanie jego tym bardziej potrzebnym 26. Z wylicze kierownika ZKWN wynikało, e do obsługi ponad 11 tysicy prawosławnych przebywajcych na Wyspach Brytyjskich zaistnieje potrzeba dziesiciu ksiy i piciu osób personelu administracyjnego. Biskup z siedzib w Londynie miał sprawowa ogólne kierownictwo nad duszpasterstwem na terenie Wielkiej Brytanii. Natomiast ksia w terenie mieli zaspokaja potrzeby religijno-moralne wiernych w podległych sobie parafiach. Z kolei personel administracyjno-techniczny miał gwarantowa bezstronno i zapewnia współprac midzy poszczególnymi wyznaniami. Jawicz był w pełni wiadom, e na przeszkodzie do realizacji tych zamiarów mog stan problemy materialne. Wychodził z załoenia, e na pocztkowym etapie rozwoju emigracji utrzymanie duchownych przez parafian nie wchodziło w rachub, tote wysunł propozycj, by wzorujc si na Kociele anglikaskim, władze brytyjskie stworzyły fundusze kocielne, które w cigu pierwszych piciu lat słuyłyby zaspokajaniu potrzeb zwizanych z opiek religijno-moraln. Jednoczenie kierownik ZKWN postulował potrzeb powołania przy jednym z ministerstw brytyjskich lub Brytyjskiej Rekonstrukcji Europy Chrzecijaskiej organu doradczego, majcego na celu organizacj opieki nad uchodcami polskimi wyzna niekatolickich 27. Projekt ten nigdy jednak nie został urzeczywistniony. 26 IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka w sprawie opieki religijno-moralnej dla obywateli polskich wyzna niekatolickich, zamieszkałych w Wielkiej Brytanii, [b.d.]. 27 Tame.

10 34 Jerzy Grzybowski Tymczasem przystpiono do tworzenia sieci parafii emigracyjnych. Pierwszymi proboszczami byli kapelani wojskowi, którzy mieli wiadomo tego, i ich kariera w wojsku dobiega koca. Jest rzecz naturaln, e duchowni podali za swoimi wiernymi odchodzcymi do demobilu. Nie ustawano w wysiłkach, by zakłada parafie dla demobilizujcych siołnierzy i ich rodzin. Pierwsze parafie cywilne powstawały w miejscach osiedlania si byłych ołnierzy. Kapelani wykorzystywali kad okazj, by załoy parafi na terenie postoju zgrupowa PKPR. Było to moliwe podczas 61-dniowych urlopów, z których duchowni chtnie korzystali. Ks. J. Sotnikow podjł starania powołania parafii cywilnej w Edynburgu. Ks. S. Kraskowski czynił wysiłki zmierzajce do utworzenia parafii na terenie postoju byłej 2. Warszawskiej Dywizji Pancernej. Ks. W. Jekow natomiast zabiegał o utworzenie parafii w Manchesterze, gdzie osiedliło si wielu zdemobilizowanych ołnierzy 28. Za spraw biskupa Sawy uruchomiono duszpasterstwo radiowe. Władyka nagrał szereg kaza i naboestw dla radia BBC. Hierarcha podejmował próby utworzenia polskiego duszpasterstwa prawosławnego równie w innych krajach, w których znajdowali si przedwojenni obywatele polscy. W zachodnich strefach okupacji Niemiec działało kilka parafii nalecych do Polskiego Kocioła Prawosławnego na obczynie 29. Za namow arcybiskupa Sawy do Argentyny wyjechał ks. M. Makarewicz, który podjł trud utworzenia parafii w Buenos Aires. W tym kraju nie brakowało prawosławnych z Polski. Próba jednak zakoczyła si niepowodzeniem, na co mogła mie wpływ działalno duchowiestwa obcego roszczcego sobie prawa do jurysdykcji nad tymi emigrantami 30. W trakcie tworzenia struktur polskiego prawosławia na emigracji uwidocznił si problem narodowociowy. Emigracyjna społeczno prawosławna była odzwierciedleniem mozaiki narodowociowej II Rzeczypospolitej. Wikszo wiernych przedwojennego PAKP stanowili Białorusini i Ukraicy. Na czoło spraw wysunła si przede wszystkim kwestia ukraiska, która swoimi korzeniami sigała okresu midzywojennego i wojennego. Przed wojn społeczno ukraiska wykazywała silne denie do ukrainizacji ycia kocielnego. W czasie wojny na ziemiach wschodnich II RP doszło do utworzenia nowych struktur kocielnych. Wówczas swoj działalno rozwinł midzy innymi Ukraiski Autokefaliczny Kociół Prawosławny (UAKP). Po zakoczeniu działa wojennych 28 IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka szefa Zespołu Kapelanów Wyzna Niekatolickich do Generalnego Inspektora PKPR, 31 XII A. ZIBA, Wojna popów, s IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List ks. M. Makarewicza do J. Jawicza, 25 XI 1948.

11 Działalno duszpasterska 35 duchowiestwo ukraiskie znalazło si na Zachodzie, gdzie kontynuowało swoj działalno wród uchodców. UAKP był konkurencyjny wobec polskiego prawosławia na obczynie w walce o dusze prawosławnych obywateli przedwojennego pastwa polskiego. Zachodził wyrany konflikt interesów. Władze RP na uchodstwie poczuwały si do obowizku zapewnienia opieki wszystkim obywatelom polskim wyznania prawosławnego bez wzgldu na ich rónice narodowociowe, podczas gdy działacze ukraiskiego obozu politycznego na emigracji sprzeciwiali si rozciganiu jurysdykcji PAKP na wiernych narodowo- ci ukraiskiej i popierali rozwój swego Kocioła narodowego. UAKP traktowano jako wyraz podmiotowoci narodu ukraiskiego, za jego parafie postrzegano jako ogniwa ycia narodowego majce słuy utrwalaniu wiadomoci narodowej wiernych. Dlatego te dono do wyłczenia polskich Ukraiców spod jurysdykcji polskiego duszpasterstwa prawosławnego i objcia ich jurysdykcj UAKP. Znamienne jest to, e problem narodowociowy ujawnił si w działalnoci wielonarodowociowego Bractwa Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego w Wielkiej Brytanii. 21 kwietnia 1947 r. po zakoczeniu posiedzenia zarzdu organizacji jeden z członków i skarbnik tej organizacji N. Bura oznajmił pozostałym członkom, e nie jest obywatelem polskim i e uwaa statut Bractwa za fikcj. Były poseł na Sejm II RP był gorcym zwolennikiem autokefalii ukraiskiej i w 1947 r. czynnie zaangaował si w tworzenie struktur UAKP w Wielkiej Brytanii. Biorc udział w tworzonych przez arcybiskupa Saw strukturach, N. Bura zapewne liczył na przejcie ich pod jurysdykcj UAKP. Wspomniany incydent wywołał reakcj przeciwników ukrainizacji. Niektórzy członkowie zarzdu z biskupem Mateuszem na czele domagali si od arcybiskupa Sawy niezwłocznego usunicia N. Bury z organizacji 31. W sierpniu 1947 r. jeden z hierarchów UAKP, biskup Mcisław (Skrypnik), wystosował list do arcybiskupa Sawy, w którym informował o powstaniu na Wyspach Brytyjskich struktur Kocioła ukraiskiego. Jednoczenie zwracał uwag na majce miejsce próby objcia przez kapłanów polskich opieki religijnej nad członkami UAKP na terenie Anglii. Twierdził, e duchowni polscy nie umiej wygłasza kaza i odprawia naboestw w jzyku ukraiskim i dlatego te nie powinni sprawowa opieki duszpasterskiej nad Ukraicami. Biskup Mcisław wyraał nadziej, e arcybiskup Sawa poczyni stosowne kroki, by zapobiec powstawaniu podobnych sytuacji w przyszłoci. I cho w tym licie 31 IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List członków zarzdu BOPWPwWB do arcybiskupa Sawy w sprawie N. Bury, 22 IV 1947.

12 36 Jerzy Grzybowski hierarcha ukraiski poruszył jedynie kwesti Ukraiców ju bdcych członkami UAKP, którzy przybyli do Anglii z Niemiec, to sił rzeczy problem ten dotyczył równie Ukraiców nalecych do struktur utworzonych przez arcybiskupa Saw i biskupa Mateusza 32. Oprócz UAKP, na emigracji działał Rosyjski Kociół Prawosławny za Granic, którego hierarchia i duchowiestwo równie nie rezygnowało z moliwoci rozcignicia swej jurysdykcji na prawosławnych emigrantów z Polski. W rezultacie organizacj duszpasterstwa dla prawosławnych emigrantów z II RP cechowała dua rónorodno. Jurysdykcj polskiego prawosławia opuszczali przedstawiciele narodowoci, które ju posiadały na emigracji ukształtowane własne struktury kocielne. Przede wszystkim dotyczyło to polskich Ukraiców i Rosjan. Odmiennie sytuacja wygldała w przypadku Białorusinów. Włanie oni stanowili trzon polskich parafii prawosławnych na emigracji. Nie bez znaczenia był stan wiadomoci narodowej mieszkaców ziem północno-wschodnich II RP. Cz z nich nie posiadała wykrystalizowanego poczucia identyfikacji narodowej. Naley podkreli, e ci ludzie traktowali Polsk jako swoj Ojczyzn. Owczarni arcybiskupa Sawy w znacznym stopniu stanowili wic wierni nieutosamiajcy spraw kocielnych z narodowymi, którym nie przeszkadzała, przynajmniej formalna, polska powleka kocioła. Odchodzcy do cywila ołnierze polscy narodowoci białoruskiej lgnli do kapelanów, których dobrze znali z czasów słuby. Do polskich parafii prawosławnych zgłaszała akces take pewna cz uwiadomionych narodowo Białorusinów. Przyczyn tego stanu rzeczy był fakt, iycie religijne emigrantów białoruskich w Anglii przez dłuszy czas cechował brak własnych struktur kocielnych. Pierwsze parafie Białoruskiego Autokefalicznego Kocioła Prawosławnego (BAKP) zaczły powstawa w Anglii dopiero w 1950 r. Ponadto stosunek emigrantów do BAKP był niejednoznaczny. Wynikało to z podziałów politycznych istniejcych w białoruskim obozie emigracyjnym na Zachodzie. Ci, którzy nie zamierzali dołczy do BAKP, byli w stanie przynajmniej na jaki czas zaakceptowa przynaleno do polskiego duszpasterstwa prawosławnego. Zjednanie sobie tej społecznoci wymagało od arcybiskupa Sawy maksimum dobrej woli i pewnych ustpstw. Władyka zaskarbił sobie przychylno współwyznawców midzy innymi tym, e pomagał w załatwianiu spraw emigracyjnych. Jego wstawiennictwo umoliwiło wielu ludziom wyjazd do krajów zamorskich. Władyka nie odnosił si wrogo wobec naturalnie postpujcych wród emigrantów procesów unarodowienia, przeciwnie starał si zaskarbi przychylno 32 IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List biskupa Mcisława do arcybiskupa Sawy (odpis), VIII 1947.

13 Działalno duszpasterska 37 wiernych. Hierarcha nie odmawiał udziału w uroczystociach narodowych Białorusinów, jak równie wspomagał materialnie wiernych 33. Przy zachowaniu polskiego oblicza organizacji kocielnej (nazewnictwo, statut, relacje zewntrzne) arcybiskupa Sawa nie przywizywał wikszej wagi do tego, jaki jzyk naley stosowa podczas kaza lub w jakim jzyku maj by wykonywane czynnoci słubowe Bractwa Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego w Wielkiej Brytanii 34. Słuszne wydaje si stwierdzenie, e pod warunkiem uznania własnej jurysdykcji władyka był skłonny dopuci do wikszej autonomii i samodzielnoci wiernych na odcinku pracy narodowej 35. Mimo to stosunki hierarchy i podległego mu duchowiestwa z działaczami białoruskimi nie naleały do łatwych. Wymownie wiadczy o tym przypadek ks. kapelana S. Kraskowskiego, który pozostawał w jurysdykcji PAKP. W jednym z raportów kierownika ZKWN czytamy midzy innymi: ks. Kraskowski, mimo jego deklarowania si, e jest Polakiem z pochodzenia, szuka on jednak kontaktów z biał emigracj 36. Nie ma adnych dowodów na jakiekolwiek zwizki duchownego z Rosjanami, wiadomo natomiast, i 22 kwietnia 1949 r. duchowny zamiecił ogłoszenie w prasie białoruskiej w Anglii zapraszajc emigrantów na naboestwa. Podkrelał, e czytanie Ewangelii oraz kazania bd odbywały si w jzyku białoruskim. Duchowny odprawił jednak tylko jedno naboestwo. Wierni nie zaakceptowali ksidza, gdy kapłan zaczł modli si za Polsk i jej rzd, tak wic musiał on szuka sobie innej parafii. Warto przytoczy jeszcze jeden przykład. W sierpniu 1949 r. w Coventry powstała parafia, któr załoyli Białorusini zdemobilizowani ołnierze PKPR. Wierni postawili proboszczowi warunek, by nie wspominał imienia arcybiskupa Sawy, jako e jest on hierarch obcego im Kocioła. Bynajmniej nie chodziło tu o stosunek do hierarchy jako człowieka, lecz o jurysdykcj kocieln, któr on reprezentował. Działacze białoruscy i ukraiscy 33 Tytułem przykładu naley wspomnie, e arcybiskup Sawa na zaproszenie emigrantów-białorusinów odprawiał naboestwa okolicznociowe z okazji białoruskich wit narodowych (midzy innymi Dzie Niepodległoci, Dzie Bohaterów). 21 listopada 1948 r. władyka celebrował msz ałobn za dusze działaczy białoruskich zmarłych na emigracji. Ponadto ofiarował 10 funtów na Dom Białoruski, który wówczas powstał w Londynie jako miejsce spotka i zebra emigrantów białoruskich. N. HARDZIJENKA, Biełarusy Wialikabrytanii, Misk: Medisont 2010, s A. ZIBA, Wojna popów, s. 49; IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List członków zarzdu Bractwa Obywateli Polskich Wyznania Prawosławnego w Wielkiej Brytanii do arcybiskupa Sawy w sprawie N. Bury, 22 IV ródła emigrantów białoruskich podaj, e w 1949 r. kancelari BOPWPwWB zaczto prowadzi w jzyku białoruskim. N. HARDZIJENKA, Biełarusy Wialikabrytanii, s IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka informacyjna w zwizku z ustnym meldunkiem arcybiskupa Sawy u inspektora generalnego PKPR, 1 III 1948.

14 38 Jerzy Grzybowski mieli mu równie za złe, e brał czynny udział w działalnoci Zwizku Ziem Wschodnich, który bronił praw II RP do Kresów Wschodnich 37. Godny wzmiankowania jest fakt, i wród wiernych nalecych do polskiego duszpasterstwa prawosławnego w Wielkiej Brytanii znalazła si grupa Gruzinów. Byli to przedstawiciele diaspory gruziskiej w II RP. Znajdowali si wród nich członkowie rodzin arystokratycznych. Przykładem moe by ród Bagrationów 38. Nie tylko działacze białoruscy i ukraiscy dyli do podkrelenia w yciu religijnym swej odrbnoci narodowej. Na emigracji podjto prób reaktywacji ruchu Polaków prawosławnych. 12 czerwca 1948 r. w Londynie odbyło si posiedzenie Komitetu Organizacyjnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic (Polish Orthodox Assotiation Abroad), na którym wybrano zarzd w składzie: ppor. Marian Chisholm-Sawicki (przewodniczcy), por. Eugeniusz Wurn, por. Bazyli Martysz, Jerzy Bazylewski, Bazyli Sidorow i W. Jeremijew. Wówczas przyjto projekt statutu i postanowiono przystpi do pozyskania członków za pomoc prasy i indywidualnych kontaktów. Zebrani wyznaczyli dat zwołania zjazdu walnego na 11 lipca 1948 r. Prace nad powołaniem organizacji rozpoczły si jednak dopiero w listopadzie 1948 r. 39 Wówczas M. Chisholm- Sawicki odbył spotkanie z ministrem W. Folkierskim. Kolejne zebranie członków grupy inicjatywnej odbyło si 17 listopada 1948 r. w Londynie, na którym wprowadzono drobne poprawki do projektu statutu organizacji oraz postanowiono da ogłoszenie w prasie, e wszyscy Polacy wyznania prawosławnego proszeni s o nadesłanie swych adresów do komitetu organizacyjnego 40. Zgodnie ze statutem organizacja obejmowała swoim zasigiem wszystkie kraje zamieszkałe przez Polaków prawosławnych. Na siedzib wyznaczono Londyn. Organizacja miała charakter społeczny i apolityczny, stojc na gruncie niepodległoci pastwa polskiego. Zrzeszenie miało za zadanie strzeenie interesów Polaków wyznania prawosławnego oraz pielgnowanie i rozwój ich ycia religijnego, niesienie 37 N. HARDZIJENKA, Biełarusy Wialikabrytanii, s Po wojnie w Londynie zamieszkał ksi Aleksander Bagration, kontraktowany oficer WP w stopniu podpułkownika. Zmarł w kwietniu 1955 r. Uroczysto pogrzebowa odbyła si w cerkwi w. Macieja, a pochowany został na cmentarzu Brompton. A. SUCHCITZ, Non omnis moriar Polacy na londyskim cmentarzu Bromptom, Warszawa: Adiutor 1992, s IPMS, sygn.: A.11/1483, Protokół zebrania komitetu organizacyjnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic, 12 VI 1948; tame, List arcybiskupa Sawy do MSZ, MSW, MWRiOP w sprawie Zrzeszenia Polaków prawosławnych, 24 II 1949; tame, Notatka w sprawie zatargu midzy arcybiskupem Saw i biskupem Mateuszem, 28 VI 1949; 40 IPMS, sygn.: A.11/1483, Protokół zebrania komitetu organizacyjnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic, 17 XI 1948.

15 Działalno duszpasterska 39 pomocy moralnej i materialnej, utrzymywanie przyjaznych stosunków z innymi Kociołami chrzecijaskimi. Organizacja zamierzała równie wydawa własne czasopismo pt. Polak Prawosławny. Do Zrzeszenia mogły nalee zarówno osoby wieckie, jak i duchowne. Jeden sporód ksiy mógł by wybrany do zarzdu organizacji. Duchowni mieli głos decydujcy w sprawach dotyczcych opieki religijnej nad członkami organizacji kwietnia 1949 r. w Domu Kombatanta w Londynie odbyło si walne zebranie Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic. Obrady zagaił M. Chisholm- Sawicki, który podkrelił, e nowa organizacja pozostaje wierna przedwojennym zasadom PAKP. Na zebraniu był obecny płk Zimnal, jako reprezentant gen. W. Andersa 42. Obrady nie przebiegały bez zakłóce, poniewa w czasie dyskusji nad statutem cz obecnych podała w wtpliwo cele organizacji. Okazało si, e byli to przedstawiciele innych narodowoci ni polska, którzy wkrótce opucili miejsce obrad. Pozostali uczestnicy przyjli statut i wybrali organa kierownicze 43. Ustalono wysoko składki członkowskiej (1 szyling miesicznie). Obecni wysłali depesze gratulacyjne prezydentowi A. Zaleskiemu i gen. W. Andersowi. Odczytano równie powitania przesłane przez prezesa wiatowego Zwizku Polaków Zagranic i prezesa Stowarzyszenia Polskich Kombatantów. Jest rzecz wtpliw, by nowa organizacja ostatecznie si ukonstytuowała. Pomimo deklaracji o utworzeniu znajdowała si ona w powijakach. W powyszym zebraniu walnym wziło udział zaledwie pitnastu członków. Do prezydium wpłynło równie 12 pisemnych zgłosze od kolejnych członków usprawiedliwiajcych swoj nieobecno 44. Trudno jednoznacznie stwierdzi, jakimi pobudkami kierowali załoyciele nowej organizacji. Czy była to reakcja czci wiernych, którzy czuli si Polakami, na denia rodowisk ukraiskich i białoruskich do utworzenia własnych organizacji kocielnych? A moe naley to postrzega jako wynik ambitnej polityki biskupa Mateusza? Faktem jest, e prekursorem i pomysłodawc utworzenia organizacji był biskup Mateusz. Idea ruchu Polaków 41 IPMS, sygn.: A.11/1483, Statut Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic (projekt), IPMS, sygn.: A.11/1483, Przemówienie M. Chisholm-Sawickiego na otwarciu konstytucyjnego zebrania walnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic. 43 W skład zarzdu weszli: M. Chisholm-Sawicki (przywodniczcy), kpt. B. Martysz (wiceprzewodniczcy), por. J. Bazylewski, mjr M. Zimmer, por. L. Pawlukiewicz, por. E. Wurn. Komisj rewizyjn tworzyli: in. A. Cieszkowksi, I. Zielowiec i B. Sidorow. W skład sdu koleeskiego wszedł Jan Sawicki. IPMS, sygn.: A.11/1483, Protokół Zebrania Walnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic, 3 IV IPMS, sygn.: A.11/1483, Protokół Zebrania Walnego Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic, 3 IV 1949.

16 40 Jerzy Grzybowski prawosławnych nie była mu obca jeszcze przed wojn. Zamierzał kontynuowa j równie na emigracji 45. Działania te kłóciły si z ponadnarodowociow wizj polskiego prawosławia na emigracji wyznawan przez arcybiskupa Saw. W zwizku z tym powstanie Zrzeszenia Prawosławnych Polaków Zagranic spotkało si z dezaprobat hierarchy, który uznawał za niewskazane podkrelanie odrbnoci jakiejkolwiek grupy narodowociowej. Władyka popierał uywanie jzyków narodowych (w tym polskiego) w naboestwach, lecz był przeciwny tworzeniu organizacji narodowociowych wewntrz wspólnoty prawosławnej. W licie do ministrów spraw wewntrznych, spraw zagranicznych i wyzna religijnych arcybiskup Sawa pisał midzy innymi: dzielenie niewielkiej grupy prawosławnych na uchodstwie na narodowociowe grupy uwaam nie w interesie pastwa i obrony Kresów Wschodnich 46. Usilnie czynił starania w kierunku organizacji polskiego duszpasterstwa prawosławnego w Wielkiej Brytanii, przy załoeniu, e bd nalee do niego wierni rónych narodowoci pochodzcy z Polski. Hierarcha starał si patrze na Kociół nie tylko jako na polski, białoruski czy ukraiski, ale traktowa go jako dobro wspólne wszystkich wyznawców bez wzgldu na rónice narodowociowe. Władyka był w pełni wiadom sytuacji narodowociowej i politycznej uchodstwa prawosławnego z Polski. Starał si jednoczy emigrantów na zasadzie wyznania a nie narodowoci. Działalno duszpastersk arcybiskup Sawa i biskup Mateusz umiejtnie łczyli z prac społeczno-polityczn i aktywnoci midzynarodow. Wymownie obrazuje to fakt, i 19 lutego 1945 r. ogłoszono przez Polsk Agencj Telegraficzn ich wspólny protest przeciwko ustaleniom konferencji jałtaskiej 47. Biskupi polscy utrzymywali cisłe kontakty z duchowiestwem i politycznymi reprezentacjami emigracyjnymi innych narodów. W 1945 r. biskup Sawa uczestniczył w chrzcie nastpcy tronu jugosłowiaskiego ksicia Aleksandra, którego rodzicami chrzestnymi była brytyjska para królewska 48. Władycy czynnie uczestniczyli w dialogu ekumenicznym. Zwłaszcza w zayłych relacjach pozostawano z hierarch i klerem Kocioła anglikaskiego listopada 1945 r. biskup 45 IPMS, sygn.: A.11/1483, List biskupa Mateusza do M. Chisholm-Sawickiego, 20 XI IPMS, sygn.: A.11/1483, Notatka w sprawie zatargu midzy arcybiskupem Saw i biskupem Mateuszem, 28 VI 1948 r. 47 M. ŁUKSZA, Ponowny pochówek wojskowych hierarchów, Polski ołnierz Prawosławny 2013, nr 1, s Krótkie wiadomoci, Polski ołnierz Prawosławny 1945, nr 2, s Lamberth Palace Library The Church of England Record Centre [dalej: LPL CERC] CFR CFR DOC 1/347, Bishop Mathew (Constantinus Siemaszko), Acting Polish Orthodox Bushop of Vilno, Statement made at conjoint meeting Roman Catholic and Orthodox Committees, 15 th January 1945.

17 Działalno duszpasterska 41 Sawa złoył wizyt arcybiskupowi Canterbury. Spotkanie dotyczyło midzy innymi sytuacji w Polsce. Władyka ustosunkował si do zmian politycznych w kraju, które si dokonały w latach Hierarcha midzy innymi stwierdził, e wydarzenia zachodzce w kraju nie odpowiadaj interesom narodu polskiego. Owiadczył, e tzw. rzd tymczasowy w Polsce jest narzdziem w rku czynników obcych 50. Biskup Sawa czynnie uczestniczył w działalnoci Zwizki Ziem Wschodnich. Był midzy innymi członkiem zarzdu tej organizacji 51. Ponadto władyka brał udział w pracy Funduszu Obrony Ziem Wschodnich (FOZW), który został powołany w czerwcu 1948 r. 52 Pewnych trudnoci w funkcjonowaniu polskiego duszpasterstwa prawosławnego w Wielkiej Brytanii nastrczał konflikt personalny midzy arcybiskupem Saw a biskupem Mateuszem. U podłoa wzajemnej niechci leały wzgldy ambicjonalne. Obaj hierarchowie wykazywali ch do odegrania wiodcej roli w przywództwie nad polskim prawosławiem na obczynie. W jednym z memoriałów opracowanych przez dowództwo PKRP czytamy midzy innymi: Musimy liczy si z tym, e Polski Kociół Prawosławny w pewnym etapie bdzie zmuszony uzna zwierzchnictwo Moskwy, a wówczas kontynuowanie dalszej tradycji przypadłoby Polskiemu Kociołowi Prawosławnemu na emigracji. Naley sdzi, e zagadnienie to jest jednym z najwaniejszych punktów tej cichej walki pomidzy arcyb. Saw a bisk. Mateuszem. Jeden i drugi marzy o odegraniu tej wielkiej roli w yciu Polskiego Kocioła Prawosławnego na emigracji 53. Rywalizacja midzy biskupami była dostrzegana na zewntrz. Władze wojskowe okrelały stosunki midzy hierarchami jako cicha walka, która poza ramy nie wychodzi, ale mimo wszystko autorytet arcybiskupa Sawy osłabia, co daje si zauway wród wiernych 54. Odrobinwiatła na przebieg tej cichej walki rzuca notatka słubowa kierownika ZKWN do dowództwa PKPR, w której czytamy midzy innymi: Arcybiskup Sawa, mimo e jest z urodzenia i pochodzenia Rosjaninem 50 IPMS, sygn.: A.XII.28.17C, Notatka kpt. Babiskiego do szefa Oddziału Ogólnego Sztabu Głównego, 28 XI P. GOTOWIECKI, O Polsk z Wilnem i Lwowem. Zwizek Ziem Północno-Wschodnich RP ( ), Warszawa: Neriton 2012, s. 91, T. WOLSZA, Rzd RP na obczynie wobec wydarze w kraju , Warszawa 1998, s IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Załcznik memoriału do notatki pt. Kociół prawosławny w Polsce oraz Kocioły ukraiskie: autonomiczny i autokefaliczny oraz stosunki wewntrzne w Kociele prawosławnym na emigracji w W. Brytanii, 25 IX IPMS, sygn.: KOL. 465/35, Notatka pt. Kociół prawosławny w Polsce oraz Kocioły ukraiskie: autonomiczny i autokefaliczny oraz stosunki wewntrzne w Kociele prawosławnym na emigracji w W. Brytanii, IX 1947.

18 42 Jerzy Grzybowski uwaa siebie za Polaka i do Polski jest lojalny, deklarujc t lojalno przy kadej sposobnoci. Biskup Mateusz, który jest z urodzenia i pochodzenia Polakiem uwaa arcybiskupa Saw za Rosjanina a nie za Polaka. Arcybiskup Sawa zarzuca biskupowi Mateuszowi, e w r tym, po klsce we Francji, nie wyjechał do Anglii a pozostał, i e w tym czasie utrzymywał stosunki z Ewlogiuszem. Biskup Mateusz natomiast zarzuca arcybiskupowi Sawie, e w 1939 r., po klsce wrzeniowej, wził paszport jugosłowiaski i wyjechał do Jugosławii, nawizujc w tym czasie kontakt z grup tzw. «karłowick» w Berlinie 55. Adwersarze arcybiskupa Sawy zarzucali mu jedynowładztwo i zapdy dyktatorskie w rzdzeniu kocielnym oraz utrzymywanie łcznoci kanonicznej z metropolit Dionizym. W wyniku zatargu doszło do serii nieprzyjemnych zdarze i incydentów z udziałem zarówno duchownych, jak i osób wieckich. Niestety, konflikt zataczał coraz szersze krgi i znalazł swoje odbicie w skargach i pomówieniach, do których nie zawahały si posun skłócone strony 56. Tymczasem wydarzenia w kraju przybrały niespodziewany obrót. Wbrew przypuszczeniom emigrantów, i wkrótce ma nastpi kasacja autokefalii i włczenie organizacji kocielnej do struktur Rosyjskiego Kocioła Prawosławnego, w rzeczywistoci sprawy potoczyły si inaczej. W 1948 r. władze warszawskie cofnły metropolicie Dionizemu uznania jako zwierzchnikowi PAKP 57. W trybie administracyjnym powołano Tymczasowe Kolegium Rzdzce, którego członkowie w czerwcu 1948 r. udali si do Moskwy i podczas audiencji u patriarchy Aleksego I wyrzekli si autokefalii otrzymanej w 1924 r. od patriarchy konstantynopolitaskiego, a w zamian otrzymali błogosławiestwo na samodzielno kocieln w formie autokefalii 58. Władze na uchodstwie nie uznały zmian w yciu Kocioła prawosławnego w kraju, traktujc je jako cz pojałtaskiej rzeczywistoci. Wiosn 1948 r. rzd RP na uchodstwie w komunikacie PAT 55 Tame. 56 A. ZIBA, Wojna popów, s. 49; IPMS, sygn.: KOL. 465/35, List ks. S. Kraskowskiego do Inspektora Generalnego PKPR, 27 V 1947; tame, sygn.: A.11E/1483, List biskupa Mateusza do MWRiOP, 6 IV 1949; tame, List biskupa Mateusza do MWRiOP, 20 X 1949; tame, List M. Chisholm- Sawickiego do MWRiOP, 23 X 1949; tame, List M. Chisholm-Sawickiego do MWRiOP, 7 II Znamienne jest, e w uzasadnieniu aktu o cofniciu uznania znalazł si midzy innymi zapis o tym, e hierarcha, postpujc wbrew przepisom prawa kanonicznego i bez porozumienia z władzami, udzielił przywilejów prawa kanonicznego zbiegłym z Polski duchownym prawosławnym. K. URBAN, Kociół prawosławny w Polsce (rys historyczny), Kraków: Nomos 1996, s. 73, ; A. ZIBA, Wojna popów, s A. MIRONOWICZ, Kociół prawosławny w Polsce, Białystok: Białoruskie Towarzystwo Naukowe 2006, s. 682.

19 Działalno duszpasterska 43 stwierdził, e przedwojenna autokefalia polska nadal obowizuje. Postanowiono szuka poparcia u patriarchy ekumenicznego. W lutym 1949 r. arcybiskup Sawa i kierownik MSZ Adam Tarnowski zwrócili si do patriarchy Atenagorasa o wstawiennictwo w sprawie metropolity Dionizego oraz o objcie polskiego prawosławia swoj opiek 59. W rezultacie Konstantynopol nie uznał nowych władz metropolii warszawskiej. Politycy emigracyjni nie mieli jednak wpływu na bieg wydarze w kraju 60. W wyniku zawirowa politycznych polskie prawosławie na emigracji funkcjonowało w oderwaniu od Kocioła prawosławnego w Polsce. Wydarzenia w kraju przyspieszyły działania na rzecz utworzenia diecezji emigracyjnej, która z błogosławiestwa patriarchy ekumenicznego mogła kontynuowa tradycj przedwojennej autokefalii. Przedstawiciele władz na uchodstwie szacowali, e na emigracji znajduje si około 12 tysicy wiernych, 7 parafii, 16 ksiy (w tym: 10 w Wielkiej Brytanii, 5 w Niemczech i 1 w Australii). Przewidywano, e najpowaniejszym konkurentem w zbieraniu wiernych bdzie UAKP 61. Trwały przygotowania do powołania Polskiego Kocioła Prawosławnego na emigracji. W marcu 1951 r. arcybiskup Sawa wysłał do patriarchy Atenagorasa memorandum w sprawie sytuacji Kocioła prawosławnego w Polsce 62. W maju 1951 r. biskup polski zamierzał odby spotkanie z patriarch Atenagorasem. Nagła mier władyki 21 maja pokrzyowała jednak te plany. Przywództwo nad polskim prawosławnym duszpasterstwem na obczynie objł biskup Mateusz. 30 maja 1951 r. władyka zwrócił si do premiera gen. Romana Odzierzyskiego o udzielenie mu zgody na pełnienie obowizków zwierzchnika Polskiego Kocioła 59 W licie ministra A. Tarnowskiego do patriarchy ekumenicznego czytamy midzy innymi: W takiej cikiej chwili, pozwalam sobie w imieniu Rzdu Polskiego w Londynie, prosi Wasz witobliwo o dalsz moraln i religijn opiek nad Kociołem prawosławnym w Polsce tak by Kociół ten pod ojcowsk opiek Waszej witobliwoci mógł zachowa swoj niezaleno, odzyska cało organizacji kocielnej i zazna ponownego rozkwitu w wolnej i całej Polsce. IPMS, sygn.: A.11E/1483, List ministra A. Tarnowskiego do patriarchy Atenagorasa, 5 II Po raz ostatni władze emigracyjne wypowiedziały si na temat sytuacji Kocioła prawosławnego w kraju wiosn 1951 r., kiedy to arcybiskup Sawa zainicjował wydanie deklaracji w sprawie połoenia prawosławia w kraju. 25 maja 1951 r. odbyło si okolicznociowe posiedzenie Rady Narodowej, na którym przyjto uchwał w sprawie połoenia Kocioła prawosławnego w Polsce. Połoenie Autokefalicznego Kocioła Prawosławnego w Polsce, Orzeł Biały 16 czerwca 1951, s IPMS, sygn.: A.11E/1483, List Ministra dla Spraw Obywateli Polskich na Obczynie Z. Rusinka do MSZ, 26 IV IPMS, sygn.: A.11E/1483, Notatka w sprawach aktualnych Polskiego Kocioła Prawosławnego, VI 1951.