BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ"

Transkrypt

1 s tr

2

3 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

4 PARTNERZY BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

5 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

6

7 KSZTAŁTOWANIE FUNKCJI MÓZGU I ROZWOJU PSYCHORUCHOWEGO W ASPEKCIE FIZJOLOGII I NEUROSTYMULACJI Autor: Marek Boberski, fizjoterapeuta, od 10 lat pracuje zgodnie z neurorozwojową koncepcją NDT-Bobath Chcielibyśmy przedstawić temat jakim jest masaż i jego w pływ na wcześniaka ze względu na coraz większe zainteresowanie wspieraniem rozwoju dzieci przedwcześnie urodzonych. Masaż jako jedna z form wspierania dzieci wykorzystująca modyfikację dotyku, który ma regulować napięcie mięśniowe, akcję serca oraz stany emocjonalne. Zainteresowanie masażem wynikało z pozytywnych doniesień na temat wykorzystywania terapii skóra do skóry np. kangurowanie. Masaż zwykle wykorzystywany był w terapii albo jako forma wsparcia dzieci urodzonych o czasie, u których stwierdzano problemy napięcia mięśniowego, opóźnienie rozwoju psycho-ruchowego lub stany pobudzenia emocjonalnego związanego z zaburzeniami snu. Przeniesienie masażu na grunt kliniczny i wykorzystywanie go dla wsparcia wcześniaków wymagało podjęcia badań, które wykażą czy masaż jest bezpieczny oraz czy nie wprowadza stanów mogących wpłynąć negatywnie na saturację, elektryczną funkcję mózgu, krążenie mózgu oraz stany behawioralne. Fizjoterapia jest uznaną metodą postępowania na wszystkich etapach leczenia i terapii neurorozwojowej dzieci. Jednym z wielu sposobów postępowania jest masaż. Liczne doniesienia naukowe pozwalają na wdrażanie masażu do terapii dzieci przedwcześnie urodzonych. Jest to metoda lecznicza możliwa do zastosowania zarówno w oddziale neonatologii, jak i w domu. Masaż ma wpływ na wzrost mózgowego krążenia krwi, dojrzewanie zapisu aeeg oraz na wzrost objętości mózgu u dzieci przedwcześnie urodzonych. Zbadano również wpływ masażu na rozwój mózgu, a w szczególności na rozwój systemu wzroku w grupie zdrowych wcześniaków urodzonych pomiędzy 30 a 33 tygodniem wieku ciążowego. Przedstawiono, że masaż wpływa na dojrzewanie wzrokowych potencjałów wywołanych (VEPs) i ostrość wzroku. Zaobserwowano również przyspieszenie dojrzewania mózgu w zapisie elektroencefalograficznym u niemowląt masowanych. Dotyk wpływa na ustrój dziecka urodzonego przedwcześnie, ponieważ to on dominuje podczas wszystkich interwencji medycznych oraz pielęgnacyjnych. Dotyk jako jeden z najszybciej funkcjonujących zmysłów człowieka kształtuje drogi czuciowo-korowe w rozwoju wewnątrzłonowym już od 12 tygodnia życia płodowego. To on wywiera wpływ na spontaniczne zachowania ruchowe dziecka oraz kształtuje system czuciowy, który w istotny sposób wpływa nie tylko na rozwój psychoruchowy, ale również na stymulowanie i utrzymywanie podstawowych funkcji życiowych, takich jak oddech, akcja serca, które w sposób znamienny wpływają na saturację, zapis aeeg oraz stan neurobehawioralny. Biorąc pod uwagę to, że dotyk jest obecny niemalże w każdej sytuacji, w której znajduje się dziecko, postanowiono wdrożyć badania, które będą mogły w sposób obiektywny wskazać znaczenie jednej z form wsparcia wcześniaka, jaką jest masaż. Pierwsze wzmianki dotyczące masażu pojawiły się w księgach Kung-fu już w 3000 l.p.n.e. Natomiast w latach 1800 p.n.e były już pierwsze konkretne informacje dotyczące masażu i jego znaczenia dla człowieka. Masaż, jako działanie medyczne został wprowadzony przez Ambrożego Paré ( ). To on ogłosił masaż jako oficjalną metodę leczenia. Masaż dotarł do rangi uniwersytetu w XIX - XX wieku dzięki Izydorowi Zabłudowskiemu ( ). W pracy posłużono się koncepcją masażu, która była przekazywana z pokolenia na pokolenie w Indiach. Masaż był wykonywany przez matki, aby wpływać na dzieci, które były niespokojne i miały trudności w podejmowaniu pokarmu lub trudności ze snem. Był on powszechnie stosowany i traktowany, nie w kategorii postępowania medycznego, a raczej w kategorii pielęgnacji. Z Indii do Europy masaż Shantali przywiózł francuski ginekologpołożnik Frederick Leboyer. Rozpowszechnianie tej koncepcji masażu nastąpiło w latach 80 zeszłego stulecia. Biorąc pod uwagę, że poród przedwczesny osłabia reakcję na stres u wcześniaków, ze względu na przerwanie fizjologicznego dojrzewania autonomicznego układu nerwowego, wcześniaki wykazują przedłużoną i nieprawidłową reakcję układu współczulnego na stres. BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

8 Terapia masażem może wspierać rozwój autonomicznego układu nerwowego. Masaż wpływa na dojrzewanie aktywności elektrycznej mózgu i sprzyja procesowi zbliżonemu do obserwowanego w macicy. Wsparcie rozwoju w ujęciu wieloprofilowym wymaga precyzyjnego dostosowania sposobu stymulacji dziecka, aby zoptymalizować ilość i jakość bodźców, które mają na celu wsparcie kształtowania systemów ustroju. Rozwój osobniczy człowieka związany jest z własną tendencją do osiągania coraz wyższego sposobu funkcjonowania w środowisku. Środowisku związanego z rozwojem wewnątrz i zewnątrz łonowym. Środowisko, które wywiera znamienny wpływ na podejmowanie prób charakterystycznych dla danego okresu rozwoju lub prób adekwatnych do funkcji OUN. Podejmowane próby pozwalają na kształtowanie form i funkcji ruchowych, behawioralnych, społecznych. Istotne znaczenie wnosi jakość podejmowanych funkcji, ponieważ w sytuacji braku równowagi pomiędzy percepcją, a zależnościami środowiskowymi istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia mechanizmów kompensacyjnych, które w konsekwencji mogą doprowadzić do kształtowania funkcji patologicznych. Do grupy szczególnie wrażliwej zalicza się dzieci urodzone przed fizjologicznym terminem porodu. Dzieci urodzone przedwcześnie stanowią grupę populacji, wśród której obserwuje się szczególną wrażliwość na środowisko zewnętrzne. Niedojrzały system nerwowy, który zmuszony jest podjąć edukację funkcjonalną w warunkach nie zawsze sprzyjających dla formowania wielopoziomowego rozwoju. Począwszy od sfery behawioralnej, ruchowej, a skończywszy na rozwoju sfery społecznej, która pozwala na uzyskanie najwyższego możliwego poziomu rozwoju, stanowiącego o samodzielności. Wcześniaki ze względu na przerwanie rozwoju w środowisku biologicznym narażone są na wcześniejsze i intuicyjne interpretowanie bodźców przez układ nerwowy, który nie do końca jest wstanie podjąć aktywność ruchową zgodną z potrzebami dziecka. Oprócz form pielęgnacyjno-terapeutycznych istotną rolę odgrywa masaż, który może być wykonywany przez rodziców oraz personel medyczny po wcześniejszym instruktażu. Masaż noworodka, dzięki któremu można wywierać wpływ na stan behawioralny, układ immunologiczny, krążenia oraz układ nerwowy. Podjęty temat stanowi powód do dyskusji, ze względu na wiele wątpliwości dotyczących fizjologicznych aspektów masażu w stosunku do wcześniaków. Główne wątpliwości to takie, na ile masaż organizuje, a w jakim stopniu dezorganizuje OUN wcześniaków. Kiedy mówimy o masażu, a kiedy o dotyku. Gdzie znajduje się granica pomiędzy dotykiem, a masażem, gdyż w istocie jedno zawiera drugie oraz jest nierozerwalną i zależną od siebie formą wywierania wpływu na kształtowanie człowieka. Masaż poprzez eksteroreceptywną stymulację może wpływać na rozwój układu nerwowego. Stymulacja układu nerwowego jest istotna zarówno w kształtowaniu funkcji mózgu spójnej z rozwojem psycho-ruchowym dziecka, jak i minimalizowaniem potencjalnych zagrożeń rozwojowych. Masaż wcześniaka ma wpływ na przyrost masy ciała [25,26,27,99], regulację napięcia mięśniowego, organizację ruchów, szybsze zasypianie i wydłużenie czasu snu, wzrost poziomu insuliny, oraz obniża zagrożenie hiperbilirubinemią. Masaż wpływa również na spadek hormonów stresowych, co w konsekwencji skraca czas hospitalizacji dziecka, poprawia rozwój neurobehawioralny oraz zwiększa aktywność immunologiczną. Masaż wcześniaka może mieć wpływ na krążenie krwi (w tym mózgowe krążenie krwi), oddychanie i utlenowanie krwi. Zainteresowanie fizjoterapią z wykorzystaniem masażu metodą Shantali wynika z założenia, że jej zastosowanie poprawia wyniki leczenia noworodków donoszonych i wcześniaków. Przyspiesza zarówno dojrzewanie, jak i wzrost noworodka oraz wpływa na zmniejszenie skutków jatrogennych wielomiesięcznej, intensywnej terapii, skrócenie hospitalizacji i zmniejszenie kosztów leczenia. Jednakże dotychczas nie było to potwierdzone w wielu obszarach funkcjonowania noworodka i wymaga dalszych badań. Celem pierwszym w neonatologii jest przeżycie wcześniaków, a celem równoległym jest zachowanie jakości ich życia, dla którego masaż ma znaczenie. Przeprowadzone badania miały na celu weryfikację bezpośrednich skutków masażu na zapis aeeg, mózgowe krążenie krwi oceniane metodą Dopplerowską, saturację (SaO2) i puls. Postępowanie terapeutyczne dzieci rozpoczynano do niedawna w momencie widocznych problemów funkcjonalnych, np. opóźnienie siadania lub wstawania i zwykle był to czas około 1r.ż. Obecnie wsparcie dzieci rozpoczyna się dużo wcześniej, już w momencie predyspozycji do nieprawidłowego rozwoju. Pewne zależności rozwoju ruchowego związane są z czynnikami, które mogą wpłynąć na zaburzenie harmonijnego rozwoju ruchowego lub predysponować do niepełnosprawności. W Polsce rodzi się wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 gram. W ciągu ostatnich kilku lat przeżywalność noworodków z małą <1500 gram i ze skrajnie małą masą <1000 gram ciągle rośnie, co w istotny sposób wpływa na wzrost problemów rozwojowych w postaci mózgowego porażenia dziecięcego [39]. Obecnie przeżywają niemal wszystkie wcześniaki, zatem dąży się do poprawy jakości ich życia i umożliwienia 8 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

9 prawidłowego rozwoju psychomotorycznego tak, aby mogły osiągać pełnię ludzkich możliwości w dalszym życiu. Najmniejsze wcześniaki pozostają do 4 miesięcy w intensywnej terapii i występują u nich powikłania pod postacią encefalopatii o różnej etiologii, retinopatii wcześniaczej, przewlekłej choroby płuc, krwawień do mózgu z pokrwotocznym wodogłowiem oraz zaburzeń rozwoju psychomotorycznego. Rozwój neonatologii jako dziedziny medycznej datuje się od lat 60. Zgon dziecka 2000 gram pary prezydenckiej USA zapoczątkował dyskusję na temat możliwości przeżycia wcześniaków. Rozwój neonatologii w krótkim czasie skutkował przeżyciem dzieci z coraz mniejsza masą ciała. Aktualnie przeżywają niemal wszystkie dzieci z 24 tygodnia wieku ciążowego i masą ciała powyżej 500 gram. Część z tych dzieci prezentuje deficyty rozwojowe będące wynikiem wcześniactwa i intensywnej terapii. Niezwykle ważnym problemem współczesnej neonatologii jest ochrona jakości życia przeżywających wcześniaków i dbałość o dalszy psychomotoryczny rozwój. Długotrwały pobyt w Oddziałach Intensywnej Terapii trwający kilka miesięcy jest również czasem, który winien być wykorzystany na stymulację neurorozwojową dziecka. Masaż wcześniaka w warunkach intensywnej terapii ma wspierać rozwój dziecka, poprawiać efektywność procedur medycznych i jednocześnie stanowić wsparcie rozwoju wcześniaka. Po 3 miesiącach pobytu w oddziale wcześniak wypisywany jest do domu przed terminem fizjologicznego porodu często w granicach 2000 gram. Dziecko wymaga zaangażowania w podstawowe aktywności ruchowe. Wcześniaki wymagają pomocy w nienaturalnym i trudnym dla siebie środowisku zewnątrzmacicznym. Potrzebują wsparcia w podstawowych czynnościach życiowych, jak oddychanie, jedzenie, ułożenie ciała. Wsparcie wymaga dotyku ze względu na jego znaczenie w kontekście rozwoju dziecka, jak również stanowi podstawę rozwoju macierzyństwa. Nad znaczeniem dotyku i jego możliwościami terapeutycznymi pojawia się coraz częstsza dyskusja pomiędzy naukowcami, być może ze względu na wszechstronne możliwości jego stosowania, jak również to, że do jego wykorzystania wymagana jest jedynie wiedza. Dotyku, którego trzeba nauczyć, aby nie dezorganizować układu nerwowego dziecka, by mogło asymilować się ze środowiskiem zewnętrznym w jak najbardziej przyjazny sposób nie zaburzając homeostazy ustroju. Dotyk stanowi istotny element stymulacji neurorozwojowej. Jest formą prowadzenia z dzieckiem dialogu, może zarówno wspomóc jak i zaburzyć rozwój dziecka, dlatego istotny jest sposób w jaki dotykamy dziecko. Wszelkie czynności manualne od najdelikatniejszych do intensywnych są w stanie zaburzyć podstawowe funkcje życiowe i doprowadzić do powikłań jatrogennych zagrażających bezpieczeństwu. Zatem z jednej strony terapia manualna jest niezbędna, a z drugiej strony może stanowić zagrożenie dla dziecka. Dlatego powinny być zachowane zasady prawidłowej kwalifikacji wcześniaków do każdego rodzaju terapii, jak również podczas jej realizacji zachowanie zasad bezpieczeństwa. Jednym z trudniejszych zadań w postępowaniu z wcześniakiem jest jakość stymulacji oraz optymalizacja bodźcowania dziecka. Masaż wcześniaka może przynosić korzyści, ale również ma swoje ograniczenia wynikające ze stanu ogólnego dziecka i zdolności do tolerancji dotyku. Wcześniaki niestabilne klinicznie, w ciężkim stanie, ze skrajnie małą masą ciała mogą nie tolerować masażu. Może dojść do desaturacji, zaburzeń w aeeg oraz zmian w mózgowym krążeniu krwi. Masaż wcześniaka może mieć także pozytywny wpływ na czynność bioelektryczną mózgowia, mózgowe krążenie krwi oraz SaO2. Postanowiono zbadać wpływ masażu na mózgowe krążenie krwi, zapis aeeg, SaO2 i częstość pulsu przed, w trakcie i po zakończeniu interwencji medycznej u wcześniaków. Dużym wyzwaniem dla opieki neonatologicznej jest poprawa wyników funkcjonowania wcześniaków. Kwestie w jaki sposób kontrolować różnego rodzaju stymulację, zapewnić odpowiednie wsparcie sensoryczne i utrzymać jakość życia wcześniaków na najwyższym możliwym dla nich poziomie staje się centralnym punktem opieki prowadzonej w Oddziałach Intensywnej Terapii Noworodka. Dlatego też bardzo ważne jest, aby zgłębiać wiedzę przedstawiającą znaczenie interwencji medycznych dla wcześniaków oraz to, w jaki sposób modyfikować postępowanie tak, aby poprawiało ono rozwój i jakość życia wcześniaków. W kolejnej odsłonie przedstawimy problemy związane z asymetrycznymi zachowaniami dzieci, które stanowią jeden z problemów rozwojowych. ZDJĘCIA: źródło Fotolia.com reklama BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

10 STYMULACJA APARATU ARTYKULACYJNEGO NOWORODKA Autor: Agata Piechowicz, logopeda, pedagog, konsultant wczesnej interwencji logopedycznej i terapeutycznej, doradca laktacyjny, instruktor szkoły rodzenia i masażu niemowlęcego. W przypadku dzieci, u których wcześnie wykryto nieprawidłowości obserwuje się zaburzone odruchy reakcji oralnych. Stymulacja aparatu artykulacyjnego powinna być prowadzona przez logopedę już na oddziale noworodkowym, o ile konsultacja taka jest możliwa lub od razu po opuszczeniu oddziału. Celem jej jest normalizacja wrażliwości okolic ust i wnętrza jamy ustnej, stymulacja niewykształconych odruchów fi zjologicznych oraz redukcja przetrwałych odruchów patologicznych: masaż całego mięśnia okrężnego warg, drażnienie rynienki wargi górnej, domykanie żuchwy, masaż języka i masaż policzków (zewnętrzna strona) od skroni ku kącikom ust. Wygórowana odruchowa reakcja ssania: stymulacja delikatna, palec mokry, ciepły, masaż wałka dziąsłowego, pobudzanie okolicy poprzez obrót palca, rysowanie pętelek, delikatne przesuwanie poza granicę wałka, powolny masaż całej powierzchni języka ruchem okrężnym, masaż dziąseł ruchem wolnym wałeczkowatym, przy intensywnym ślinieniu w kierunki przeciwnym do kierunku wzrostu zębów. Obniżona lub wygórowana reakcja kąsania opóźnia rozwój artykulacji i żucia. Obniżona odruchowa reakcja kąsania: stymulacja żuchwy poprzez kontrolę szczęki, masaż wzmacniający mięśnie policzków, usprawnianie mięśnia okrężnego warg. Wygórowana odruchowa reakcja kąsania: masaż zewnętrznej strony dziąseł, wycofywanie reakcji powyżej 4 miesiąca życia (przyspieszenie lub niedopuszczenie do zwarcia). Obniżona lub wygórowana reakcja ssania zaleca się masaż języka oraz masaż warg, aby poprawić pracę mięśnia okrężnego warg. Obniżona odruchowa reakcja ssania: stymulacja krótka, zdecydowana, z wibracją, palec mokry, zimny, podnoszenie masy języka (apeksu i korony) ku górze, palec w pozycji bocznej, Stymulacja aparatu artykulacyjnego powinna być prowadzona przez logopedę już na oddziale noworodkowym, o ile konsultacja taka jest możliwa lub od razu po opuszczeniu oddziału. Celem jej jest normalizacja wrażliwości okolic ust i wnętrza jamy ustnej, stymulacja niewykształconych odruchów fizjologicznych oraz redukcja przetrwałych odruchów patologicznych 10 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

11 Wyróżniamy dwa etapy wygaszania: przyspieszamy realizację tego odruchu czyli zabieramy palec zanim dziecko zamknie szczęki i powtarzamy to trzykrotnie, wkładamy palec diagonalnie przytrzymujemy brodę, tak aby odruch nie mógł się zrealizować i powtarzamy ten ruch trzykrotnie. Obniżona lub wygórowana reakcja zwracania ważna reakcja obronna zapobiegająca zakrztuszeniu. Obniżona odruchowa reakcja zwracania: masaż podniebienia twardego na granicy podniebienie miękkiego, masaż środkowej części języka w kierunku grzbietowym; często występuje przy hipotonii. Wygórowana odruchowa reakcja zwracania: stopniowe przesuwanie granicy odruchu w zależności od lokalizacji zgodnie z zasadami masażu jamy ustnej do trzykrotnego wystąpienia reakcji; często występuje z wygórowanym odruchem wypychania i hipertonią. Zniesienie odruchu wargowego dziecko nie reaguje na bodziec działający na wargi (trudności ze ssaniem, dziecko nie gaworzy, może świadczyć o MPD). Wrażliwość na dotyk twarzy rozpoczynamy masażem barków i szyi, po czym przechodzimy do masażu twarzy, zaczynając od czoła ruchem pętelkowym do stawów żuchwowych, następnie masujemy kciukami, od skrzydełek nosa do skroni, kończąc na masażu wargi górnej, brody i kości żuchwy. Następnie obszczypujemy i głaszczemy, a na koniec wykonujemy masaż warg żuchwę podpieramy kciukiem, palcem wskazującym rozciągamy wargi i wykonujemy cmokanie. Wygórowany odruch wypychania dziecko strzela smoczkiem, co wskazuje na nadmierne napięcie mięśniowe, zmniejszamy ten odruch poprzez masaż. Masaże poszczególnych narządów artykulacyjnych: Mali pacjenci wykazujący trudności w koordynacji ssania, połykania i oddychania, patologiczne wysuwanie języka, nadmierne ślinienie, nieprawidłowe ułożenie szczęki i żuchwy powinny być wspomagane terapią ustno-twarzową wg koncepcji Rodolfo Castillo Moralesa już od pierwszych dni życia. Metoda ta łączy w sobie elementy rehabilitacji sensorycznej, ćwiczeń logopedyczno-gimnastycznych, aktywizacji mięśni mimicznych oraz leczenia ortopedyczno-szczękowego. Masaż narządów artykulacyjnych daje dzieciom możliwość odbierania wrażeń czuciowo-ruchowych, a stymulacja twarzy poprawia funkcjonowanie jej mięśni i czucia. Masaż policzków, podbródka i czoła delikatnymi ruchami masujemy policzki od nosa i warg w kierunku skroni. Kciukami podtrzymujemy brodę dziecka, tak aby wargi były złączone. Zmieniamy nacisk i szybkość ruchów, początkowo powoli i delikatnie, a następnie silniej i szybciej. Lekko obszczypujemy masowaną okolicę i ponownie przechodzimy do masowania i głaskania. BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ 11

12 Masaż warg wykonujemy poprzez rozciąganie i ściąganie ich, lekkie szczypanie i głaskanie. Kciuk układamy pod brodą, a palec wskazujący i środkowy masują złączone wargi. Masaż żuchwy wykonujemy delikatne, rytmiczne i płynne ruchy ku dołowi i ku górze, łączymy ruchy poziome z pionowymi, jak przy żuciu. Odpowiednie napięcie mięśni żuchwy i języka ułatwia dziecku żucie i połykanie. Masaż szyi wykonujemy od dołu ku górze ruchem głaskającym pionowym. Masaż wewnętrzny zaczynamy od grzbietowej powierzchni języka przesuwając palec ruchami kolistymi podłużnie lub poprzecznie, najpierw po jednej stronie, a następnie po drugiej stronie nasady, aż do wystąpienia odruchu wymiotnego. Potem masujemy brzegi języka, kierując się od czubka ku jego nasadzie. Czubek języka chwytamy delikatnie w palce i masujemy ruchem rozgniatającym. Język przesuwamy w płaszczyźnie poziomej i pionowej, dotykamy go energicznie krótkim ruchem pulsującym, aby sprowokować odruch cofania się. Masaż dziąseł dolne masujemy w kierunku od góry do dołu, a dziąsła górne od dołu ku górze. Masaż dziąseł pobudza odruch żucia i dlatego wykonujemy go jako ostatni przed posiłkiem. Masaż wędzidełka podjęzykowego niedorozwój wędzidełka może być różnego stopnia i nasilenia, od lekkiego, po silne zgrubienie, a nawet całkowite unieruchomienie języka. Kiedy wędzidełko jest zbyt krótkie, znacząco ogranicza ruchy języka, co w konsekwencji prowadzi do utrwalenia nieprawidłowego wzorca ssania i połykania oraz powoduje wady wymowy takie jak seplenienie międzyzębowe, które nie pozwala na uniesienie czubka języka do góry oraz nieprawidłową realizację głoski l i r w przyszłości. Wszelkie ćwiczenia mające na celu rozciąganie fałdu podjęzykowego, polegają na podciąganiu i energicznym wywijaniu czubka języka ku górze, oczywiście z wyczuciem, tak aby nie doprowadzić do rozerwania. W sytuacjach gdy fałd jest zbyt gruby konieczny jest zabieg frenotomii (podcięcie chirurgiczne), gdyż samo wyćwiczenie nie przyniosłoby oczekiwanego rezultatu. Masaż podniebienia twardego i miękkiego masujemy w kierunku od wałka dziąsłowego ku tyłowi, najpierw po jednej, później poi drugiej stronie linii środkowej. Następnie płynnym ruchem przechodzimy do masażu wewnętrznej strony policzków i warg. Podniebienie dziecka jest bardzo elastyczne i delikatne, stąd masaż nie może być zbyt drażniący. ZDJĘCIA: źródło Fotolia.com reklama 12 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

13 ZABURZENIA KATABOLIZMU TYROZYNY - TYROZYNEMIA Autor: Anna Walat 1, Michał Skoczylas 2 1 Anna Walat studentka Wydziału Lekarskiego Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, uczestniczka Studenckiego Koła Naukowego Chorób Rzadkich PUM 2 Michał Skoczylas lekarz i doktorant w Klinice Patologii Noworodka Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego Nr 2 Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, opiekun Studenckiego Koła Naukowego Chorób Rzadkich PUM Utrzymywanie równowagi biologicznej organizmu człowieka jest możliwe dzięki zdolnościom do produkcji substancji będących jego składnikami ale i rozkładu niektórych substancji złożonych, który zachodzi i w stanie zdrowia i w stanie choroby. W okresie rozwoju osobniczego człowieka dominują procesy syntezy nowych substancji. Ten rodzaj reakcji chemicznych określa się nazwą anabolizm. Reakcje rozkładu to katabolizm, który dominuje w czasie znacznego wysiłku fi zycznego, w przebiegu wielu chorób oraz w okresie starości. Nie oznacza to, że katabolizm substancji składowych organizmu nie zachodzi wcale w okresie dzieciństwa. Jeżeli reakcje te zachodzą prawidłowo i w niewielkim nasileniu, ich skutki nie są zauważalne klinicznie. Należą wówczas do ogółu reakcji biochemicznych utrzymujących równowagę stanu zdrowia. Reakcje rozkładu dużych cząsteczek organicznych są katalizowane przez wyspecjalizowane enzymy. Brak lub zmniejszenie aktywności enzymów może prowadzić do poważnych zaburzeń stanu zdrowia. Aminokwas o nazwie tyrozyna jest składnikiem białek organizmu człowieka. W procesach degradacji białek uwalniane są, oprócz cząsteczek innych aminokwasów, pojedyncze cząsteczki tyrozyny, które również uczestniczą w reakcjach własnego rozkładu. Wrodzony brak enzymów szlaku rozkładu tyrozyny powoduje gromadzenie się szkodliwych metabolitów pośrednich, które powodują uszkodzenie wątroby i nerek. Brak fumaryloacetoacetazy (hydroksylazy fumaryloacetooctanowej) spowodowany mutacją w genie FAH jest nazywany tyrozynemią typu I lub tyrozynozą. W zależności od czasu wystąpienia objawów wyróżnia się postać ostrą i przewlekłą tyrozynozy. W ostrej postaci choroby objawy u dziecka pojawiają się wkrótce po urodzeniu, w pierwszych tygodniach lub miesiącach życia. Wynikają one z uszkodzenia wątroby przez produkty zaburzonego metabolizmu tyrozyny bursztynyloaceton i bursztynyloacetooctan. Niewydolność wątroby ujawnia się jako żółtaczka, krwawienia z nosa i obniżony poziom glukozy we krwi. Później pojawia się wzdęcie brzucha, może rozwinąć się wodobrzusze, obrzęki rąk i nóg. Wątroba i śledziona są powiększone. Zastój żółci w wątrobie doprowadza do jej marskości, dzieci wtedy są kwalifi kowane do jej przeszczepienia. Niewydolność nerek przebiega jako martwica kanalików nerkowych i zaburzenia wchłaniania zwrotnego związków, które są nadmiernie wydalane z moczem (tj. aminokwasy, glukoza, fosforany), co jest określane jako zespół Fanconiego De Toniego Debrégo lub nerkowy zespół Fanconiego. Mogą pojawiać się napady silnego bólu brzucha, jak w schorzeniach wymagających pilnej interwencji chirurgicznej. Występuje hipoglikemia. Dzieci chore na tyrozynemię słabo przyrastają na masie. Choroba może doprowadzić także do uszkodzenia wzroku i układu nerwowego, zaburzając rozwój psychoruchowy i umysłowy dziecka. W przypadku choroby przewlekłej objawy pojawiają się później i są łagodniejsze, jednak może rozwinąć się marskość wątroby i przerost mięśnia sercowego, krzywica oporna na witaminę D. Nie wszystkie objawy muszą wystąpić u każdego dziecka chorego na tyrozynemię. Niedobór wątrobowej aminotransferazy tyrozyny, wynikający z mutacji genu TAT, skutkuje rozwojem tyrozynemii typu II, która objawia się opóźnieniem wzrostu i rozwoju, wrzodami rogówki, bolesnym rogowaceniem skóry rąk i podeszew oraz zwiększeniem stężenia tyrozyny w surowicy krwi stwierdzanym w badaniach dodatkowych. Nie stwierdza się bursztynyloacetonu w moczu. Zbyt mała aktywność enzymu o nazwie dioksygenaza 4- hydroksyfenylopirogronianowa prowadzi do tyrozynemii typu III (tyrozynemii noworodków). Choroba jest wynikiem mutacji w genie HPD a cechuje się zwiększeniem stężenia tyrozyny w surowicy krwi i nasilonym wydalaniem pochodnych tyrozyny z moczem oraz łagodnym opóźnieniem rozwoju umysłowego i występowaniem drgawek. W przebiegu tyrozynemi typu III zwykle nie występują zmiany w wątrobie charakterystyczne dla tyrozynozy. Wszystkie z powyższych chorób są dziedziczone autosomalnie recesywnie. Jeżeli u dziecka rozpozna się tyrozynemię, ważne jest aby rodzice mieli możliwość skorzystania z porady genetycznej. Mimo, że częstość tej choroby nie jest duża, występuje u jednego noworodka na urodzeń, jej powikłania są groźne dla życia dziecka. Badania przesiewowe noworodków pod kątem BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ 1

14 tyrozynemii nie są rozpowszechnione. Z powodu niskiej częstości występowania są przeprowadzane tylko w kilku krajach. Polegają one na wykrywaniu w kropli krwi noworodka bursztynyloacetonu, czyli produktu błędnego metabolizmu tyrozyny. Podejrzenie rozpoznania tyrozynemii na podstawie objawów klinicznych jest wskazaniem do pilnego wykonania badań laboratoryjnych. Ustalenie rozpoznania ułatwia podanie informacji o występowaniu choroby w rodzinie podczas wywiadu z lekarzem położnikiem, neonatologiem oraz położną. Nie istnieje specyficzne leczenie tej choroby. Stosuje się lek o angielskiej nazwie nitisinone (NTBC). Jest to substancja hamująca przemiany tyrozyny. Konieczna jest specjalna dieta z ograniczeniem pokarmów zawierających białko. Białka zawierają m.in. tyrozynę i fenyloalaninę, z której w organizmie tworzy się tyrozyna. Mleko, jajka, ryby, mięso muszą być całkowicie wykluczone. Żywność zapewniająca prawidłowy rozwój jest niskobiałkowa, lecz musi zawierać tłuszcze i cukry. Spożywać należy warzywa i owoce. Dla niemowląt produkowane są odżywki, przypominające mleko. Ponadto stosuje się leczenie mające na celu złagodzenie występujących objawów. Pacjenci muszą być pod ciągłą opieką i kontrolą lekarską. Należy badać m.in. aktywność układu krzepnięcia, stan równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, stężenie aminokwasów, amoniaku, enzymów wątrobowych i kreatyniny we krwi oraz stężenia bursztynyloacetonu Tyrozynemia musi być różnicowana z sepsą, noworodkowym zapaleniem wątroby i innym chorobami metabolicznymi. we krwi i w moczu. Okresowe badania kontrolne, jak ultrasonografia, tomografia komputerowa i badanie we krwi poziomu alfa-antytrypsyny (AFP), umożliwiają wykrycie zmian nowotworowych w wątrobie. Wykonywane są również badania ultrasonograficzne nerek oraz rentgenologiczna ocena uwapnienia kości (np. nadgarstka). Pojawienie się objawów infekcji u osoby chorej na tyrozynemię wymaga wnikliwej diagnostyki i agresywnej (wobec drobnoustrojów) antybiotykoterapii. Brak testów przesiewowych powoduje, że opieka nad chorymi na tyrozynemię zależy od czujności lekarza wobec ryzyka jej wystąpienia mimo niewielkiej częstości w populacji ogólnej. Tyrozynemia musi być różnicowana z sepsą, noworodkowym zapaleniem wątroby i innym chorobami metabolicznymi. Kolejnym krokiem jest podjęcie szybkiej decyzji o konieczności wykonania specjalistycznych badań i wdrożenie leczenia. Następny etap zależy nie tylko od lekarzy i pielęgniarek lecz również od rodziców i osoby chorej. Jest to ustalona przez lekarza i dopasowana do chorego dieta, którą należy stasować przez całe życie. Do spektrum zaburzeń metabolizmu tyrozyny należą również alkaptonuria i albinizm, które ze względu na odmienną problematykę kliniczną zostaną przedstawione w odrębnych artykułach. ZDJĘCIA: źródło Fotolia.com reklama

15 OCENA JAKOŚCI OPIEKI NAD NOWORODKIEM URODZONYM Z MASĄ CIAŁA < 1000 G PO WYPISIE Z ODDZIAŁU NATOLOGICZNEGO Autor: Agnieszka Góralska B E, Maria K. Kornacka A, D G Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Kierownik: prof dr hab.med. Maria K. Kornacka Wstęp Decyzja dotycząca wypisania noworodka przedwcześnie urodzonego, zwłaszcza z ekstremalnie małą masą ciała 1000 g do domu z oddziału neonatologicznego, czasem po kilkunastotygodniowej hospitalizacji, powinna być bardzo wyważona. Wybranie właściwego momentu to zawsze duże wyzwanie dla neonatologa. Ta tak ważna i odpowiedzialna decyzja powinna być podejmowana wspólnie przez zespół lekarsko-pielęgniarsko fizjoterape utyczny w porozumieniu z rodzicami, a zwłaszcza matką dziecka. Bezpiecznie można zwolnić do domu dziecko przybierające na masie ciała, którego równocześnie stan zdrowia nie wskazuje na konieczność częstych wizyt lekarskich spowodowanych tzw. ostrymi stanami lub konieczność ponownej hospitalizacji. Zwolnienie do domu to z jednej strony koniec często długotrwałej hospitalizacji, ale równocześnie początek zmagań rodziców z trudnymi problemami opieki nad noworodkiem z tzw. grupy ryzyka. W takiej sytuacji rodzice muszą znaleźć oparcie w zespole lekarza rodzinnego. Niestety w bardzo wielu przypadkach, które dotyczą dziecka urodzonego przedwcześnie, zwłaszcza tego z ekstremalnie małą masą ciała, lekarz rodzinny staje bezradny wobec codziennych problemów pielęgnacyjnych, diagnostycznych i leczniczych. Stąd konieczne jest rozszerzenie edukacji przed dyplomowej i podyplomowej lekarzy wybierających tą trudną, często niedocenianą, wielospecjalistyczną dziedzinę medycyny [1 4]. Cel pracy Celem pracy była analiza opieki nad noworodkiem ze skrajnie małą masą ciała 1000 g po wypisaniu z oddziału neonatologicznego dokonana na podstawie 15 pytań zawartych w ankiecie skierowanej do matek/rodziców tych dzieci. Materiał Materiał stanowiło 30 rodzin dzieci z masą ciała 1000 g urodzonych w Szpitalu Klinicznym im. Księżnej Anny Mazowieckiej w Warszawie i leczonych w Klinice Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Rodzice tych dzieci poproszeni byli o odpowiedzi na 15 pytań dotyczących opieki nad noworodkiem po wypisie z oddziału, a także liczby i jakości informacji, jakie otrzymali od personelu medycznego podczas hospitalizacji. Najmłodsze dziecko, do którego rodziców wysłano ankietę badawczą, urodziło się r., najstarsze zaś przyszło na świat na początku 2004 r. Badaniem objęto dzieci w wieku od około 11 miesięcy do około 2,5 roku (wieku korygowanego). Metoda Ankieta (w załączeniu) zawierała 15 szczegółowych pytań dotyczących m.in. sposobu informowania rodziców o stanie zdrowia dziecka oraz dalszego jego leczenia BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ 15

16 i rehabilitacji, potrzeby skorzystania z opieki psychologa i/lub grupy wsparcia podczas pobytu dziecka w szpitalu. Kilka punktów dotyczyło aktualnego leczenia i rehabilitacji dziecka. Pytania sformułowane zostały tak, aby dawały możliwość wyrażenia przez osoby badane własnych ocen aktualnego stanu opieki na dzieckiem przedwcześnie urodzonym oraz podzielenia się zastrzeżeniami co do skuteczności i sprawności obecnie działającego systemu. Zapytano m.in. o to, w jakim terminie odbyła się wizyta patronażowa i czy była pomocna w organizowaniu dalszego leczenia i rehabilitacji dziecka. Jedno z pytań dotyczyło zasadności powołania koordynatora, który zajmowałby się sprawami organizacyjnymi związanymi z kompleksowa opieką nad dzieckiem. Ankieta w założeniu była anonimowa, wszyscy uczestnicy badań otrzymali też pisemne zapewnienie, że ich dane osobowe nie zostaną ujawnione i nie będą w jakikolwiek sposób wykorzystywane i przetwarzane Rozsyłanie ankiet odbyło się w październiku i listopadzie 2006 r. Odpowiedzi nadchodziły w okresie styczeń luty 2008 r. Wyniki W odpowiedzi na pytanie pierwsze, które brzmiało Czy sposób, w jaki byli Państwo informowani o stanie dziecka, był właściwy?, aż 26 (86,7%) rodziców wyraziło pozytywną opinię. Cztery osoby (13,3% badanych) nie uznały sposobu informowania ich o stanie zdrowia dziecka za zgodny z ich oczekiwaniami. Tylko 8 (26,7%) rodziców dzieci miało potrzebę skorzystania z pomocy psychologa podczas hospitalizacji dziecka, a 22 (73,3%) rodzin takiej potrzeby nie wykazywało. Podobnie chęć uczestniczenia w zajęciach grup wsparcia deklarowało 7 (23,3%) rodzin, a 23 (76,7%) nie chciało nawiązywać kontaktów z innymi rodzicami posiadającymi dzieci urodzone z ekstremalnie małą masą ciała. Na pytanie czwarte, które miało wykazać, czy informacje o dalszym leczeniu dziecka i jego rehabilitacji po wypisaniu ze szpitala były, zdaniem rodziców, wystarczające, 22 (73,3%) badanych udzieliło odpowiedzi pozytywnej, 8 (26,7%) odpowiedziało negatywnie. Największy odsetek (83,3%) dzieci po wypisaniu dzieci z oddziału pozostawał pod opieką lekarza rodzinnego pediatry. Opiekę nad częścią dzieci (43,3%) sprawuje Poradnia Kliniki Neonatologii, a 53,3% dzieci korzysta z opieki kilku ośrodków specjalistycznych (tab. 1). Trzynaścioro rodzin (43,2%) zostało po wypisie ze szpitala skierowanych przez lekarzy oddziału neonatologicznego do specjalistycznych ośrodków. Taki sam odsetek rodziców zmuszony był poszukiwać ich we własnym zakresie. 8 rodzin wskazało inne źródło informacji (przyjaciółka, znajomy lekarz) (tab. 2). Dwadzieścia osiem rodzin (93,3%) oświadczyło, iż w ośrodkach, pod których opieką znajduje się ich dziecko, jest dostęp do wszystkich lekarzy specjalistów. Tylko 2 osoby (6,7%) odpowiedziały negatywnie. W pytaniu tym rodzice wymienili również specjalistów, z których korzysta ich dziecko (ryc. 1). Rycina 1. Specjalista pod opieką, którego znajduje się dziecko Czas oczekiwania na wizytę specjalistyczną wahał się od 1 tygodnia do 3 miesięcy i powyżej. Największy odsetek rodzin (42,6%) uzyskał konieczną poradę specjalistyczną po 3 miesiącach od wypisu ze szpitala (pytanie 9) (ryc. 2). Rehabilitację prowadzono u 14 (46,7%) dzieci, a 16 (53,3%) nie było objętych programem stymulacji rozwoju i rehabilitacji (pytanie 10). Wizyta patronażowa odbyła się tylko u 17 dzieci z 30 dzieci (56,7%) (pytanie 11) (tab. 3). Analiza grupy 17 badanych dzieci, które były objęte wizytą patronażową, wykazała, że u większości wizyta ta odbyła się po 14 dniach od powrotu dziecka do domu (ryc. 3). 16 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ

17 Rycina 2. Czas oczekiwania na specjalistyczną wizytę lekarską Rycina 3. Czas oczekiwania na wizytę patronażową W odpowiedzi na pytanie dwunaste: Czy wizyta patronażowa była Państwu pomocna? 35,3% badanych wyraziło zadowolenie. Na pytanie trzynaste 23 (76,7%) rodziców odpowiedziało, iż po wyjściu dziecka ze szpitala wiedzieli, co robić i gdzie się udać. Siedem rodzin (23,3%) odpowiedziało przeciwnie. Potrzebę powołania koordynatora, który zajmowałby się sprawami organizacyjnymi związanymi z kompleksowym leczeniem dziecka, widziało 18 rodzin (60%), a 12 (40%) badanych rodzin uznało powołanie takiego koordynatora za niepotrzebne. Ci rodzice, którzy wskazywali na konieczność powołania koordynatora, dodatkowo uzasadniali swoją opinię następującymi słowami: Byłoby łatwiej rodzicom, którzy są bezradni i nie wiedzą, gdzie się mają udać, albo: Może zdezorientowany rodzice nie musieli by tak często, niekiedy bezskutecznie, dzwonić po różnych instytucjach ( ). Dwadzieścia dwie rodziny (73,3%) były zadowolone z opieki lekarskiej nad ich dzieckiem, ale 8 (26,7%) badanych rodzin wyraziło negatywne odczucia (pytanie 15). Dyskusja Dziecko urodzone z masą ciało 1000 g powinno przez wiele lat stanowić podmiot zainteresowania rodziny, lekarzy rodzinnych i specjalistów wielu dziedzin medycyny. Jego przeżycie i często kilkumiesięczna hospitalizacja w ośrodku neonatologicznym jest często pierwszym etapem licznych ponownych pobytów szpitalnych i długotrwałej domowej opieki lekarskiej. Nadesłane odpowiedzi, stanowiące przedmiot naszej analizy, zawierały wiele istotnych informacji dotyczących faktycznego stanu tej opieki nad dzieckiem oraz jego rodziną, ujawniły jej mankamenty, potrzeby i oczekiwania rodziców, a także stan ich wiedzy o możliwościach korzystania z różnych form pomocy. Z badania wynika, iż proces opieki nad dzieckiem przedwcześnie urodzonym jest wielodyscyplinarny (średnio dziecko jest pod opieką 5 specjalistów), lecz jednocześnie chaotyczny i nieskoordynowany. Wielu specjalistów, jak np. Vasta czy Kmita [5, 6], a także inni wskazują na społeczno rodzinny problem, jakim jest wcześniactwo. Podkreślają oni fakt, iż dla prawidłowego rozwoju psychiki dziecka niezwykle istotna jest jakość wczesnych interakcji z matką. Za szczególnie ważną uznają dostępność fizyczną i psychiczną matki Relacje rodzinne mają także ogromny wpływ na rozwój społeczny dziecka. Relacje te nabierają szczególnego znaczenia w sytuacji dziecka urodzonego przedwcześnie, zagrożonego zaburzeniami przyszłego rozwoju psychoruchowego. Chociaż dzieci stosunkowo wcześnie zaczynają mieć kontakty społeczne z dalszą rodziną, przyjaciółmi, nauczycielami i in., to jednak społeczny świat małych dzieci w kulturze zachodniej składa się przeważnie z kilku znaczących jednostek, takich jak: matka, ojciec i rodzeństwo. Te początkowe relacje, mimo ich niewielkiej liczby, zdają się mieć większy i bardziej trwały wpływ na rozwój społeczny dziecka i na jego osobowość, a nawet na rozwój poznawczy, niż liczne relacje, które rozwijają się później [5 8]. Rodzice w opiece nad dzieckiem z tzw. grupy ryzyka muszą znajdować oparcie w lekarzu rodzinnym, który powinien być koordynatorem wielospecjalistycznej opieki nad dzieckiem. Od lekarza rodzinnego i pielęgniarki czy położnej, wchodzących w skład zespołu lekarza rodzinnego, wymaga się kontrolnej wizyty w domu dziecka przedwcześnie urodzonego bezpośrednio po wypisie ze szpitala. Poza aspektem kliniczno medycznym taka wizyta ma na celu ocenę środowiska, w jakie trafia dziecko wymagające specjalnej troski [9,10,12 14]. Nasze badania wykazały, że wizyta patronażowa nie odbyła się aż u ponad 43% analizowanych rodzin, a u około 60% odbyła się po 14 dniu pobytu w domu. Brak jest niestety rekomendacji towarzystw naukowych czy zrządzeń ministerialnych dotyczących czasu, w jakim pielęgniarka środowiskowa czy lekarz rodzinny powinien odwiedzić wcześniaka i jego rodzinę. Dla neonatologów jest oczywiste, że najkorzystniej dla dziecka byłoby, aby taka wizyta odbyła po pierwszym dniu pobytu w domu. Niestety dla wielu rodziców wizyta patronażowa jest w zasadzie bezużyteczna. Respondenci twierdzą bowiem, że pediatrzy z przychodni rejonowych nie byli w stanie udzielić ich dziecku fachowej pomocy. Fakt ten wynikał zapewne nie ze złej woli lekarzy, lecz z niewystarczającej wiedzy w tej wyspecjalizowanej dziedzinie. Odpowiedz na to pytanie rodzice uzasadniali następująco: Wizyta patronażowa była nieprzydatna, ponieważ pani doktor (...) pierwszy raz spotkała się z dzieckiem z tak małą masą urodzeniową lub: nie uzyskaliśmy wskazówek co do dalszej rehabilitacji ruchowej dziecka mieliśmy sami ocenić napięcie mięśniowe dziecka i zdecydować czy jest potrzebna rehabilitacja. Inny poważny problem to zbyt długi czas oczekiwania na konsultacje u specjalistów. Opieka nad dzieckiem BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ 17

18 urodzonym przedwcześnie powinna przebiegać co najmniej dwutorowo. Lekarz rodzinny powinien sprawować bieżącą opiekę medyczną i sterować koniecznymi wizytami u lekarzy takich specjalności, jak: okulista, audiolog, neurolog, ortopeda itp. Jak jednak wynika z badania, czas oczekiwania na wizyty specjalistyczne wynosi średnio od 1 do 3 miesięcy, a więc jest stanowczo za długi. Specjaliści przyjmują w różnych, często bardzo oddalonych miejscach, nie kontaktują się ze sobą w celu wymiany informacji o stanie zdrowia i w aktualnej sytuacji dziecka, nasuwa się więc pytanie, czy ich działania są skoordynowane. Wartość współczynnika korelacji dotycząca wizyt u specjalistów jest mniejszy od 0,5, co oznacza, że nie ma zależności między uczęszczaniem dziecka do jednego specjalisty lub uczęszczania do innego [15]. Sytuacja taka może znacznie zakłócać prawidłowy przebieg leczenia i sprawiać, że wykorzystana zostaje tylko część możliwości, jakie daje współczesna medycyna. Wpływ takich działań polega zarówno na przedłużającej się izolacji dziecka od matki w najwcześniejszym okresie jego życia, jak i na izolowaniu dziecka od rówieśników w okresie późniejszym. W jednej z ankiet, jeden rodziców umieścił komentarz: Pediatrzy w przychodniach są przeważnie wystraszeni. Odzwierciedla to rzeczywisty stan opieki nad tzw. dzieckiem wysokiego ryzyka w poradniach lekarza rodzinnego i pediatry. Dowodzi to przede wszystkim niedostatecznej wiedzy lekarzy w poradniach lekarza rodzinnego i zmusza rodziców dzieci do częstych wizyt w izbach przyjęć szpitali pediatrycznych lub neonatologicznych. Z uwagi na duże ryzyko wystąpienia zaburzeń psychoruchowych w systemie kompleksowej opieki nad wcześniakiem szczególnie ważna wydaje się rola psychologów i fizjoterapeutów, których zadaniem jest wczesne, systematyczne i wieloprofilowe usprawnianie psychoruchowe dziecka. Jak wielokrotnie podkreślono, dzieci urodzone przedwcześnie, a szczególnie te z ekstremalnie małą lub bardzo małą urodzeniową masą ciała, są grupą ryzyka występowania dysharmonii i deficytów w zakresie różnych funkcji poznawczych i motorycznych oraz zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Wskazuje to na potrzebę wczesnego rozpoznania trudności rozwojowych i równie wczesnego włączenia działań profilaktycznych oraz terapeutycznych [16 20]. Powodzenie wspomnianych działań w znacznym stopniu zależy od dobrej współpracy między rodzicami a zespołem terapeutycznym sprawującym opiekę nad dzieckiem. Z analizy otrzymanych odpowiedzi wynikło, iż jedynie 26,7% rodziców miało potrzebę uzyskania pomocy i wsparcia psychologa. Nasuwa się zatem pytanie, czy rodzice są rzeczywiście w tak dobrej kondycji psychicznej, czy też co wydaje się bardziej prawdopodobne nie zdają sobie sprawy ze skutków przeżytej traumy oraz z jej wpływu na relacje z dzieckiem, a tym samym na jego rozwój. W jednej z ankiet czytamy: Trzy miesiące niepewności, czy dziecko przeżyje, a później czy będzie zdrowe, czy będzie chodzić. Wzajemne powiązania 18 BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ nie uzyskaliśmy wskazówek co do dalszej rehabilitacji ruchowej dziecka mieliśmy sami ocenić napięcie mięśniowe dziecka i zdecydować czy jest potrzebna rehabilitacja między procesami radzenia sobie rodziców z traumą przedwczesnych narodzin a wybranymi aspektami rozwoju dziecka to, zdaniem specjalistów, szczególnie ważne w przypadku dzieci z grupy ryzyka zaburzeń rozwoju. Bowiem zdolność środowiska, a szczególnie rodziców w zrozumieniu potrzeb dziecka i wspieraniu jego rozwój w sposób najbardziej odpowiadający jego indywidualnym potrzebom, znacznie zwiększa szansę na wczesną kompensację tych zaburzeń [5]. To samo dotyczy grup wsparcia. Ta forma pomocy, sprawdzająca się w wielu krajach na świecie, nie jest jeszcze w Polsce dostatecznie znana i nie docenia się korzyści, jakie przynosi ona w różnych życiowych sytuacjach. W przebadanej grupie nikt nie korzystał także z opieki ośrodków wczesnej interwencji, co świadczyć może o niedostatecznym informowaniu rodziców o takiej możliwości albo o niedocenianiu tej formy pomocy przez rodziców. W przypadku przedwczesnych narodzin istotne są nie tylko pierwsze tygodnie życia dziecka, kiedy przebywa ono w szpitalu Dalsza opieka nad dzieckiem urodzonym przedwcześnie to niezwykle ważne zagadnienie medyczno organizacyjne, od którego w znacznym stopniu zależy jego przyszły stan zdrowia, a niekiedy i rozwój [6] Paradoksem jest fakt, że pomoc dla wcześniaków i ich rodzin ma w Polsce głównie wymiar medyczny. Rzadkością jest psycholog współpracujący z oddziałem neonatologicznym czy z oddziałem intensywnej terapii noworodkowej. Również po wypisie ze szpitala w większości ośrodków rodzicom nie proponuje się standardowo kontroli psychologicznych rozwoju dziecka czy innych form psychologicznego wsparcia rodziny [7, 16, 17]. Po przeanalizowaniu badania, nasuwa się pytanie o jakość opieki, jaką oferujemy dziecku przedwcześnie urodzonemu oraz jego rodzicom. Coraz bardziej oczywisty staje się fakt, iż dziecko przedwcześnie urodzone po wyjściu ze szpitala wymaga wieloprofilowej opieki, której celem jest wszechstronne zapobieganie skutkom wcześniactwa. Jaka jest więc droga do osiągnięcia najlepszych wyników w leczeniu i rehabilitacji dziecka, a tym samym zapobiegnięcie nadmiernym skutkom wcześniactwa? Oprócz wczesnej diagnozy ewentualnych zaburzeń kwestią niezwykle ważną jest efektywność opieki nad wcześniakami. Podstawowe warunki gwarantujące tą efektywność to zespołowa opieka nad dzieckiem i dobra współpraca zespołu specjalistów z rodzicami dziecka. Tworzą go m.in. pediatra, neurolog, psycholog, fizjoterapeuta i logopeda [18 24]. Wyniki naszych badań wykazały, że znaczny odsetek dzieci znajduje się pod opieką pediatry i neurologa. Jednak już pod opieka psychologa jest jedynie zapewniona w 19,4%, logopedy w 9,7%. Z opieki rehabilitanta korzysta z 38,7% dzieci. Dodatkowo, o czym już wspominano, analiza współczynnika korelacji wykazała, iż nie ma zależność między uczęszczaniem do jednego lekarza a uczęszczaniem do innego. Powyższe

19 dane wskazują na istnienie błędu, którego efektem jest brak skoordynowania działań i działanie niepełne, polegające na objęciu dziecka opieką tylko niektórych specjalistów (głównie pediatry i neurologa). Błąd ten skutkuje być może niewystarczającym działaniem leczniczym w stosunku do dziecka, co może obniżyć przyszłą jakość jego życia. Jednak badanie to wykazało, oprócz pewnych niedoskonałości służby zdrowia, również jej dobre strony co jest równie ważne. W Polsce istnieje sprawnie działający system przychodni rejonowych. Wyniki badań własnych pokazują, że 83,3% dzieci przedwcześnie urodzonych pozostaje pod stałą opieką pediatry/lekarza rodzinnego. Takie rozwiązanie wydaje się oczywiste, bowiem najwygodniej jest korzystać z porad lekarza w swoim miejscu zamieszkania, co eliminuje uciążliwe dojazdy i pozwala oszczędzać czas. Oznacza to jednak, że na tych właśnie lekarzach spoczywa bardzo duża odpowiedzialność. Wydaje się, że to oni właśnie powinni sprawować pieczę nad całym procesem leczenia i rehabilitacji wcześniaka, być koordynatorem wszelkich podejmowanych działań. Za powołaniem takiego koordynatora opowiedziało się 60% badanych, uzasadniając: Byłoby łatwiej rodzicom, którzy momentami naprawdę nie wiedzą gdzie się mają udać..., czy też: Może zdezorientowany rodzic nie musiałby tyle dzwonić po różnych instytucjach. Problem wcześniactwa dotyczy w naszym kraju około 6,2% urodzeń. W 2008 r. według Głównego Urzędu Statystycznego ogółem urodziło się 1501 dzieci z masą urodzeniowa poniżej 1000 g. To właśnie ta grupa ze względu na stan po urodzeniu oraz nieprawidłowy przebieg okresu noworodkowego wymaga szczególnej opieki i obserwacji. Ze względu na taką liczbę dzieci nie wydaje się konieczne przeszkolenie wszystkich lekarzy zajmujących się dziećmi w danej placówce. Wydaje się, iż dobrym rozwiązaniem mogłoby być przeszkolenie tylko części pediatrów, którzy pod swoją opieką mieliby dany rejon miasta czy gminy (zależnie od liczby mieszkańców). Pediatrzy tacy zostaliby przeszkoleni przez specjalistów z kilku dziedzin (m.in. neonatologów, neurologów, rehabilitantów), na co dzień pracujących z dziećmi przedwcześnie urodzonymi, w przeprowadzaniu podstawowych badań. Przeniesienie części obowiązków na lekarzy rodzinnych spowoduje, iż rodzice uzyskają dostęp do kwalifikowanej pomocy medycznej w miejscu swojego zamieszkania. Dodatkowo za takim rozwiązaniem przemawia fakt, iż nie wszystkie dzieci urodzone przedwcześnie potrzebują wysokospecjalistycznej opieki w późniejszym rozwoju. Wzorcem takiego rozwiązania mógłby być System Nauczania Kierowanego [5] spójny i uporządkowany zespół elementów obejmujących: dzieci, wszystkich członków zespołu terapeutycznego i rodziców, treści nauczania i rehabilitacji, przyjazne środowisko rehabilitacyjne, tzn. dostępne, bez barier (fizycznych, psychologicznych, prawnych itd.), oferujący alternatywy rozwoju, które oddziałując na siebie wzajemnie, mają za zadanie realizację założonych celów i zadań. Jednym z elementów tego systemu powinna być Poradnia Wczesnej Oceny Rozwoju Dziecka. Celem takiej poradni byłyby m.in. konsultacje dla rodziców dzieci z nieprawidłowym rozwojem oraz rozwianie BIULETYN RAZEM ŁATWIEJ 19

20 wątpliwości rodziców dzieci, których rozwój przebiega prawidłowo. Przede wszystkim jednak celem powinna być Wnioski kompleksowa ocena dziecka przez różnych specjalistów, m.in. neonatologów, neurologów, logopedów. Istnieje pilna potrzeba opracowania systemu szkolenia lekarzy rodzinnych w zakresie opieki nad dzieckiem przedwcześnie urodzonym z ekstremalnie małą masą ciała. W Polsce konieczna jest lepsza organizacja i opieka nad dziećmi urodzonymi przedwcześnie wypisywanymi z oddziałów intensywnej opieki neonatologicznej oraz pomoc, przede wszystkim w zakresie dostępu do informacji dla rodziców. Potrzebny jest system kompleksowej opieki nad wcześniakami, ze szczególnym uwzględnieniem wczesnych wizyt patronażowych Konieczne jest powołanie koordynatora (pediatry, neonatologa, lekarza rodzinnego) sprawującego nadzór nad wszystkimi działaniami wykonywanymi przez specjalistów zaangażowanych w proces leczenia i rehabilitacji dziecka. Piśmiennictwo 1. Hospital Discharge of the High Risk Neonate. Committee on Fetus and Newborn. Pediatrics 2008;122: NICU Discharge of High Risk Infants: Care doesn t end here J Watch Pediatrics Adolescent Med 2009; 28(128): 2.. Cargill Y, Martel MJ. Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada. Postpartum maternal and newborn discharge. J Obstet Gynaecol Can 200; 29: Braveman P, Egerter S, Pearl M et al. Problems associated with early discharge of newborn infants. Early discharge of newborns and mothers: A critical review of the literature. Pediatrics 199; 96: Vasta R, Haith MM, Miller SA. Psychologia dziecka. Warszawa: WSiP; 2004: Kmita G. Trauma przedwczesnych narodzin: procesy radzenia sobie rodziców a rozwój dziecka. Warszawa Bowlby J. Developmental psychiatry comes of age. Am J Psychiatry 1988; 14: Sullivan RM. Developing a sense of safety: The neurobiology of neonatal attachment. Ann NY Acad Sci 200; 1008: Cooper PJ, Tomlinson M. Swartz L et al. Improving quality of mother infant relationship and infant attachment insocioeconomically deprived community in South Africa: randomised controlled trial. BMJ 2009; 14: Stern NB. Management of clinical problems and emotional care: Early Emotional Care for Mothers and Infants. Pediatrics 1998; 102: Waters E, Cromwell J, Elliott M et al. Bowlby s secure theory and the social/personality psychology of attachment styles: works in progress. Attach Hum Dev 2002; 4: Bachmeier K. Individualized planning is crucial in care of high risk neonates facing hospital. AAP News 2008; 29: Waldenström U. Early discharge with domiciliary visits and hospital care: Parents s experiences of two modes of post partum care. Scand J Caring Sci 198; 1: McCall Jones P. Patient satisfaction with home care after early postpartum hospital discharge. Home Care Provider References and further reading may be available for this article. To view references and further reading you must purchase this article.199; 2: Cohen D, Guirguis Blake J, Jack B et al. Family physicians are an important source of newborn care: The case of the state of maine. Am Family Phys 200; 68(4): Rutkowska M. Ocena rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie. Dwuletnie prospektywne badanie kohortowe. Poznań: Ośrodek Wydawnictw Naukowych; Moore J, Brindle A, Goraya P et al. A personal child health for children with a disability. Ambulatory Child Health 2000; 6: Helwich E. Wcześniak. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2002: Ligenza I, Chlebna Sokół D, Olszowiec M. Rozwój somatyczny i stan zdrowia dzieci w wieku 4 lat urodzonych przedwcześnie. Prz Pediatr 200; (2): Kornacka M.K. Noworodek przedwcześnie urodzony pierwsze lata życia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 200: Marlow N, Wolke D, Bracewell M.A, Samara M. Neurologic and developmental disability at six year of age after exstremely preterm birth. N Engl J Med 200; 2: Wood N.S, Marlow N, Costelce K. Neurologic and developmental disability after extremely preterm birth. N Engl J Med 2000; 4: Baldelli M, Boiardi R, Ferari P. The results for the psychomotor rehabilitation programs during stay in the subacute care nursing home. Arch Gerontol Geriatrics 2004; 8:. 24. Harrison H. The principles for family Centered Neonatal Care. Pediatrics 199; 92: Król M. System Nauczania Kierowanego. Zintegrowanie działań rehabilitacyjno edukacyjno społecznych wobec dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu i ich rodzin. Zamość: Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu; ZDJĘCIA: źródło Fotolia.com reklama Bo ycie noworodków i wczeœniaków le y w Waszych rêkach. Zmieniajmy jakoœæ opieki zawsze na wy sz¹! Razem atwiej.

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Załącznik nr 2 ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Termin badania (wiek) Badania (testy) przesiewowe oraz świadczenia

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

W zależności od stanu zdrowia noworodki dzielimy na trzy grupy:

W zależności od stanu zdrowia noworodki dzielimy na trzy grupy: Sprawdź jak bardzo pomocny jest logopeda podczas pierwszych dni nowonarodzonego dziecka. W tym artykule dowiesz się, jak wygląda badanie logopedyczne maluszka oraz jakich wskazówek specjalista powinien

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka Ocena ryzyka nieprawidłowego rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i pomoc rodzinie doświadczenia i rekomendacje Warszawa, 10 12 grudnia 2007 Ewa Helwich Klinika Neonatologii

Bardziej szczegółowo

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 Ośrodek realizuje świadczenia medyczne na rzecz dzieci zagrożonych nieprawidłowym rozwojem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie niepokojące objawy w zachowaniu, możecie Państwo skorzystać z bezpłatnej pomocy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Regulamin Porządkowy Oddziału Rehabilitacji Dziennej dla Dzieci z Zaburzeniami Wieku Rozwojowego.

Regulamin Porządkowy Oddziału Rehabilitacji Dziennej dla Dzieci z Zaburzeniami Wieku Rozwojowego. Regulamin Porządkowy Oddziału Rehabilitacji Dziennej dla Dzieci z Zaburzeniami Wieku Rozwojowego. I. Charakterystyka Oddziału 1. Oddział Dzienny Rehabilitacji Dzieci z Zaburzeniami Wieku Rozwojowego działa

Bardziej szczegółowo

Maria Katarzyna Borszewska- Kornacka Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Maria Katarzyna Borszewska- Kornacka Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Maria Katarzyna Borszewska- Kornacka Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego 1.ZARZĄDZENIE MINISTRA 2.REKOMENDACJE TOWARZYSTW NAUKOWYCH 3.OPINIE EKSPERTÓW

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii.

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Michał Wroniszewski Fundacja SYNAPSIS Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Otrębusy, 8.11.2011 r. SKALA ZJAWISKA 1. Epidemiologa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW YJNEJ 1 2 świadczenia w oddziale psychiatrycznym świadczenia w oddziale psychiatrycznym dla dzieci i młodzieży 4700 4701 4703 4705 oddział psychiatryczny oddział psychiatryczny dla dzieci, oddział psychiatryczny

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA M. POZNAŃ POWIAT POZNAŃSKI Załącznik nr 2 Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce Istnieje około 80 szpitali publicznych w Wielkopolsce,

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 9/2014 z dnia 7 stycznia 2014 r. o projekcie programu Powiatowy program promocji zdrowia na rok 2013 Pomóż mi

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk Metody neurofizjologiczne w pediatrii Mgr Marzena Mańdziuk REHABILITACJA REHABILITACJA LECZNICZA REHABILITACJA PEDAGOGICZNO- -ZAWODOWA REHABILITACJA SPOŁECZNA Stosowane metody terapii: 1. NDT-Bobath 2.

Bardziej szczegółowo

Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22

Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22 Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22 strona internetowa: www.aac.pl e-mail: otir@post.pl I1-P2.2/1 w.2 INFORMACJE DOTYCZĄCE

Bardziej szczegółowo

Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT. z realizacji

Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT. z realizacji Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT z realizacji Programu Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu Noworodków w Polsce w latach 2003-2015 Klinika Otolaryngologii

Bardziej szczegółowo

Wyniki leczenia noworodków urodzonych z ekstremalnie małą urodzeniową masą ciała (ELBW)

Wyniki leczenia noworodków urodzonych z ekstremalnie małą urodzeniową masą ciała (ELBW) Wyniki leczenia noworodków urodzonych z ekstremalnie małą urodzeniową masą ciała (ELBW) Marek Szczepański Klinika Neonatologii i intensywnej Terapii Noworodka Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Interdyscyplinarna

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Zajęcia specjalistów TERAPIA LOGOPEDYCZNA

Zajęcia specjalistów TERAPIA LOGOPEDYCZNA Zajęcia specjalistów TERAPIA LOGOPEDYCZNA Prawidłowy rozwój mowy uwarunkowany jest właściwym rozwojem intelektualnym, fizycznym i emocjonalnym. Opanowanie właściwej techniki mówienia, wyraziste wymawianie

Bardziej szczegółowo

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia.

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Magdalena Charbicka terapeuta integracji sensorycznej, oligofrenopedagog, terapeuta

Bardziej szczegółowo

Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku

Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku KROK 1: Zapisanie dziecka na wizytę logopedyczną: Na pierwszą wizytę/ konsultację logopedyczną należy zapisać dziecko w sekretariacie Poradni

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADANIA ANKIETOWEGO

RAPORT Z BADANIA ANKIETOWEGO STOWARZYSZENIE REHABILIACYJNE CENTRUM ROZWOJU POROZUMIEWANIA RAPORT Z BADANIA ANKIETOWEGO ZADANIE PUBLICZNE PN. WSPOMAGANIE UMIEJĘTNOŚCI POROZUMIEWANIA SIĘ - LIKWIDACJA BARIER W KOMUNIKOWANIU SIĘ DZIECI

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice 1. CEL PROGRAMU: Walka z próchnicą u dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Rola położnej w opiece nad ciężarną, rodzącą, położnicą z cukrzycą Leokadia Jędrzejewska Konsultant Krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego Kraków 20 21 maja 2011r. Grażyna

Bardziej szczegółowo

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni:

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Diagnozowanie poziomu rozwoju, potrzeb i możliwości oraz zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych dzieci młodzieży: Badanie

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

PRZYJMOWANIE POŻYWIENIA - MIMIKA - ODDYCHANIE - FONACJA

PRZYJMOWANIE POŻYWIENIA - MIMIKA - ODDYCHANIE - FONACJA Metoda ustno-twarzowej terapii regulacyjnej polega na stymulacji mięśni biorących udział w procesie mowy: mięśni oddechowych i klatki piersiowej, mięśni kontrolujących ustawianie głowy, mięśni twarzy i

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychiatrii za rok 2014, w okresie 06.06-30.09.2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychiatrii za rok 2014, w okresie 06.06-30.09.2014 Marcin Wojnar Warszawa, 06.03.2015 Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny ul. Nowowiejska 27, 00-665 Warszawa tel: 22 825 1236, fax: 22 825 1315 email: marcin.wojnar@wum.edu.pl

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE WNIOSKU* (wypełnia osoba ubiegająca się o umieszczenie lub jej przedstawiciel ustawowy)

UZASADNIENIE WNIOSKU* (wypełnia osoba ubiegająca się o umieszczenie lub jej przedstawiciel ustawowy) Miejscowość,... data... W N I O S E K osoby ubiegającej się o umieszczenie w domu pomocy społecznej Imię i nazwisko... Data i miejsce urodzenia... Adres zamieszkania... Nr PESEL... Na podstawie art. 54

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22 strona internetowa: www.aac.pl e-mail: otir@post.pl I2-P2.2/1 w.1 INFORMACJE DOTYCZĄCE

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Regionalny Program Przeciwnowotworowej Edukacji MłodzieŜy Szkół Ponadgimnazjalnych Celem programu

Bardziej szczegółowo

Fizjoterapia dzieci i niemowląt

Fizjoterapia dzieci i niemowląt Fizjoterapia dzieci i niemowląt FORU/H www.e-forum.pl www.e-forum.pl FIZJOTERAPIA DZIECI DNIEMOWLĄT FORU/M Wiedza ^usługach rynku strona 1 Spis treści Spis treści NEUROLOGIA 1 Prawidłowy rozwój dziecka

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży dr Dariusz Szymczuk Wprowadzenie organizm obciążony wysiłkiem fizycznym ma większe zapotrzebowanie na pożywienie organizm dobrze

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa?

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Wyniki najnowszego badania Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher. Wczesne rozpoznanie Ustalenie

Bardziej szczegółowo

Dz. U. nr 3/2000 Poz 44

Dz. U. nr 3/2000 Poz 44 Dz. U. nr 3/2000 Poz 44 Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 1999 r. w sprawie organizacji, kwalifikacji personelu, zasad funkcjonowania i rodzajów zakładów lecznictwa odwykowego oraz udziału

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

Procedura wydawania orzeczeo w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej

Procedura wydawania orzeczeo w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej Powiatowe Centrum Rozwoju Edukacji w Skarżysku-Kamiennej Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna 26-110 Skarżysko-Kamienna, Plac Floriaoski 1 Procedura wydawania orzeczeo w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r.

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu Zdrowotnego ZDROWA GMINA na lata 2015-2016 oraz udzielenia dotacji dla Samodzielnego Publicznego Zakładu Podstawowej

Bardziej szczegółowo

V LECZNICTWO STACJONARNE

V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE W 2004 r. na terenie województwa lubelskiego funkcjonowało 35 szpitali ogólnych, 3 szpitale psychiatryczne, 1 sanatorium przeciwgruźlicze oraz jeden zakład

Bardziej szczegółowo

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka (WWRD) w polskim prawie oświatowym. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych oprac. Jolanta Rafał-Łuniewska

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka (WWRD) w polskim prawie oświatowym. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych oprac. Jolanta Rafał-Łuniewska Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka (WWRD) w polskim prawie oświatowym Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych oprac. Jolanta Rafał-Łuniewska Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka jest ważnym zadaniem w

Bardziej szczegółowo

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO 1. Dla dzieci: Propozycje do zrealizowania na terenie przedszkoli: A. Badania przesiewowe logopedyczne 3-6-latków oraz 3 i 4-latków.

Bardziej szczegółowo

SPECJANY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W PUŁAWACH

SPECJANY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W PUŁAWACH SPECJANY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W PUŁAWACH Wczesna interwencja (wczesne wspomaganie rozwoju) jest to zintegrowany system oddziaływań: profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo rehabilitacyjnych

Bardziej szczegółowo

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM Przedstawiamy badanie w kierunku raka jamy ustnej zamieszczone na stronach Państwowego Instytutu Dentystycznego i Twarzowo-Czaszkowego

Bardziej szczegółowo

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.) Na podstawie art. 37h ust. 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start ul. 11 listopada 9a, 05-825 Grodzisk Maz. Zapobiegamy niepowodzeniom szkolnym część I diagnoza

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku 1. dokumentacja dotycząca dziecka: - opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną

Bardziej szczegółowo

Polish version: Your guide to diabetic retinopathy screening. Twój przewodnik po badaniu na obecność retinopatii cukrzycowej

Polish version: Your guide to diabetic retinopathy screening. Twój przewodnik po badaniu na obecność retinopatii cukrzycowej Polish version: Your guide to diabetic retinopathy screening Twój przewodnik po badaniu na obecność retinopatii cukrzycowej Co to jest retinopatia cukrzycowa? Jest to choroba spowodowana cukrzycowymi zmianami

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. Załącznik nr 4 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM

RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM RAPORT EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2013-14 PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM AUTOR IZABELA NAREWSKA DATA PRZEDSTAWIENIA 11.07.2014 I. OPIS PRZEDMIOTU EWALUACJI Wybór przedmiotu

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE. Krajowego Konsultanta w Dziedzinie Rehabilitacji Medycznej W SPRAWIE ORGANIZACJI I POSTĘPOWANIA W REHABILITACJI MEDYCZNEJ

WYTYCZNE. Krajowego Konsultanta w Dziedzinie Rehabilitacji Medycznej W SPRAWIE ORGANIZACJI I POSTĘPOWANIA W REHABILITACJI MEDYCZNEJ 1 WYTYCZNE Krajowego Konsultanta w Dziedzinie Rehabilitacji Medycznej W SPRAWIE ORGANIZACJI I POSTĘPOWANIA W REHABILITACJI MEDYCZNEJ z dnia 6 grudnia 2010 r. jest nieodzowną składową rozwoju medycznego

Bardziej szczegółowo

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Standardy Grupy ds. Zdrowia Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Cel główny Cel główny: optymalny stan zdrowia osób bezdomnych (świadczeniobiorców) utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. FIZJOTERAPIA absolwent:

Efekty kształcenia. FIZJOTERAPIA absolwent: Efekty kształcenia Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów FIZJOTERAPIA studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia Objaśnienie oznaczeń w symbolach:

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE

REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE Podstawa prawna: I. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE PRZEZNACZONE SĄ DLA: Osób dorosłych wykazujących zaburzenia wymienione w art. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego: Chorych

Bardziej szczegółowo

DIALIZY OTRZEWNOWE JAKO LECZENIE NERKOZASTĘPCZE U NOWORODKÓW DOŚWIADCZENIA WŁASNE

DIALIZY OTRZEWNOWE JAKO LECZENIE NERKOZASTĘPCZE U NOWORODKÓW DOŚWIADCZENIA WŁASNE DIALIZY OTRZEWNOWE JAKO LECZENIE NERKOZASTĘPCZE U NOWORODKÓW DOŚWIADCZENIA WŁASNE Dorota Bulsiewicz, Dariusz Gruszfeld, Sylwester Prokurat, Anna Dobrzańska Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka WSTĘP

Bardziej szczegółowo

Opis:... ... ... 22. Zgon matki: a. podczas ciąŝy: ciąŝa ektopowa, poronienie wczesne do 12 t.c.

Opis:... ... ... 22. Zgon matki: a. podczas ciąŝy: ciąŝa ektopowa, poronienie wczesne do 12 t.c. Pieczęć oddziału/kliniki Miejscowość, dnia... adres, tel./fax Analiza zgonu kobiety w okresie ciąŝy, porodu i połogu I. DANE OGÓLNE: 1. Imię i nazwisko matki :... 2. Data urodzenia:... Wiek:... 3. Miejsce

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 9 /2015. Dyrektora Gminnego Przedszkola w Kołczygłowach z dnia 01 września 2015 r.

ZARZĄDZENIE Nr 9 /2015. Dyrektora Gminnego Przedszkola w Kołczygłowach z dnia 01 września 2015 r. ZARZĄDZENIE Nr 9 /2015 Dyrektora Gminnego Przedszkola w Kołczygłowach z dnia 01 września 2015 r. w sprawie: wprowadzenia do stosowania Regulaminu organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci w Gminnym

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 7 Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA ORGANIZOWANIA POMOCY PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI

PROCEDURA ORGANIZOWANIA POMOCY PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI PROCEDURA ORGANIZOWANIA POMOCY PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI PODSTAWA PRAWNA 1. Rozporządzenie MEN z dnia 30 kwietnia 2013r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy

Bardziej szczegółowo

Jakie zmiany w funkcjonowaniu Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Pułtusku wniosły nowe przepisy prawa oświatowego

Jakie zmiany w funkcjonowaniu Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Pułtusku wniosły nowe przepisy prawa oświatowego Jakie zmiany w funkcjonowaniu Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Pułtusku wniosły nowe przepisy prawa oświatowego Celem działania Poradni jest udzielanie dzieciom, od momentu urodzenia, i młodzieży

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK Wczesna interwencja to zintegrowany system oddziaływań profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo-rehabilitacyjnych i terapeutycznych, których podmiotem

Bardziej szczegółowo

Opracowała Katarzyna Sułkowska

Opracowała Katarzyna Sułkowska Opracowała Katarzyna Sułkowska Ruch może zastąpić wszystkie lekarstwa, ale żadne lekarstwo nie jest w stanie zastąpić ruchu. (Tissot) Ruch jest przejawem życia, towarzyszy człowiekowi od chwili urodzin.

Bardziej szczegółowo

Projekt utworzenia Zespołu Wczesnego Wspomagania Rozwoju Dziecka przy Przedszkolu Miejskim nr 16 w Pabianicach.

Projekt utworzenia Zespołu Wczesnego Wspomagania Rozwoju Dziecka przy Przedszkolu Miejskim nr 16 w Pabianicach. Projekt utworzenia Zespołu Wczesnego Wspomagania Rozwoju Dziecka przy Przedszkolu Miejskim nr 16 w Pabianicach. Przedszkole Miejskie nr 16 w Pabianicach prowadzi grupy integracyjne i specjalne do których

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA. (Dz. U. Nr 210, poz. 1540)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA. (Dz. U. Nr 210, poz. 1540) ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 7 listopada 2007 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną

Bardziej szczegółowo

Edukacja w cukrzycymiejsce i rola. pielęgniarek w Finlandii

Edukacja w cukrzycymiejsce i rola. pielęgniarek w Finlandii Edukacja w cukrzycymiejsce i rola pielęgniarek w Finlandii Outi Himanen, pielęgniarka, pielęgniarka specjalistka, edukator, menadżer edukacji. Centrum Edukacji/Fińskie Stowarzyszenie Diabetologiczne Zawartość

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Centrum Terapeutyczne przy Szkole Podstawowej Nr 4 z oddziałami integracyjnymi w Łukowie NAZWA SZKOŁY/PLACÓWKI Szkoła Podstawowa

Bardziej szczegółowo

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka Krzysztof Liszcz Czym jest rozpoznanie choroby? nazwaniem wcześniej nienazwanego pomocą w rozumieniu związków między przyczynami (wczoraj) a

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chorób płuc dzieci za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chorób płuc dzieci za rok 2014 Warszawa dn. 15.02.2015 dr n. med. Katarzyna Krenke Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny 01-184 Warszawa, ul. Działdowska 1 Tel., fax 22 45 23 204, email

Bardziej szczegółowo

pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data...

pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data... pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data... Zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia osoby ubiegającej się o skierowanie do domu pomocy społecznej osobie wymagającej

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów

SYLABUS. Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo