Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze oraz w praktyce ubezpieczeniowej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze oraz w praktyce ubezpieczeniowej"

Transkrypt

1 ARTYKU Y I ROZPRAWY Ma³gorzata Serwach Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze oraz w praktyce ubezpieczeniowej W stosunkach ubezpieczeniowych istnieje wiele roszczeñ podlegaj¹cych przedawnieniu. Tematem niniejszego artyku³u jest wskazanie szczególnego rodzaju powi¹zañ pomiêdzy przedawnieniem roszczeñ ubezpieczeniowych oraz roszczeñ stricte odszkodowawczych. Autorka omawia instytucjê przedawnienia, mechanizm okreœlenia terminu przedawnienia oraz skutki zwi¹zane z up³ywem terminu przedawnienia. Wskazuje na odrêbnoœci w ustalaniu terminu przedawnienia w przypadku odpowiedzialnoœci deliktowej oraz odpowiedzialnoœci kontraktowej, przedstawia kwestie rozpoczêcia i przerwania biegu przedawnienia wed³ug ogólnych przepisów kodeksu cywilnego oraz przepisów odnosz¹cych siê do umowy ubezpieczenia. Porusza te kwestiê wymagalnoœci roszczenia. Omawia nie tylko w¹tpliwoœci nasuwaj¹ce siê w praktyce, ale przede wszystkim orzecznictwo s¹dowe. S³owa kluczowe: przedawnienie, roszczenia odszkodowawcze, przerwanie biegu przedawnienia, terminy przedawnienia, ubezpieczenia OC. 1. Uwagi wprowadzaj¹ce Problematyka przedawnienia roszczeñ, dotychczas niedoceniana przez praktykê ubezpieczeniow¹, odgrywa coraz wiêksz¹ rolê w procesach odszkodowawczych 1.Znatury skomplikowana materia cywilistyczna w ubezpieczeniach rodzi dodatkowe problemy. Przyczyn¹ takiego stanu rzeczy jest fakt, e w stosunkach ubezpieczeniowych mo - na wskazaæ wieloœæ roszczeñ podlegaj¹cych przedawnieniu. Wyró niamy roszczenia pomiêdzy stronami umowy ubezpieczenia, roszczenia uposa onego do ubezpieczyciela, roszczenia regresowe ubezpieczyciela do podmiotu odpowiedzialnego za powstanie szkody (regres typowy) oraz do ubezpieczonego sprawcy (regres nietypowy). W przypadku ubezpieczeñ odpowiedzialnoœci cwilnej, w których powstaje trójstronny stosunek prawny, roszczenia odszkodowawcze mog¹ byæ kierowane przez poszkodowanego do ubezpieczonego sprawcy lub do jego ubezpieczyciela (actio directa). Na ich tle wy³ania siê koniecznoœæ ustalenia, w jakim zakresie up³yw terminu przedawnienia wobec jednego z odpowiedzialnych podmiotów ma wp³yw na sytuacjê drugiego, w szczególnoœci 1 Jedynie w ostatnim czasie zwrócono uwagê na problematykê przedawnienia roszczeñ kierowanych do Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, zob. na ten temat wzbudzaj¹c¹ yw¹ dyskusjê w nauce prawa ubezpieczeñ publikacjê: M. Romanowski, A.M. Weber, W sprawie wyd³u enia terminu przedawnienia roszczeñ poszkodowanego przeciwko Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu, Prawo Asekuracyjne 2013, nr 3, s. 3 i n. Por. ze starszych publikacji: A. Szpunar, Przedawnienie roszczeñ ubezpieczeniowych, Prawo Asekuracyjne 1994, nr 1, s. 44; E. Kowalewski, J. opuski, Przedawnienie roszczeñ z tytu³u umowy ubezpieczenia, Studia Ubezpieczeniowe 1989, t. X, s. 81 i n. PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 21

2 stwierdzenie, czy czynnoœci zmierzaj¹ce do przerwania jego biegu s¹ skuteczne wobec pozosta³ych d³u ników in solidum 2. Ju na wstêpie warto jednak przypomnieæ kilka podstawowych zasad reguluj¹cych omawian¹ problematykê. Przedawnienie obok prekluzji, zasiedzenia czy przemilczenia nale y do tzw. instytucji dawnoœci wi¹ ¹cej okreœlone skutki prawne z up³ywem czasu 3.Przyjmujesiê, eporz¹dekpublicznyniemo eakceptowaæd³ugotrwa³ejrozbie- noœci stanu faktycznego i prawnego. Dlatego, je eli okreœlony podmiot nie interesuje siê swoim roszczeniem, mo e utraciæ mo liwoœæ skorzystania z przymusu pañstwowego w celu skutecznego jego dochodzenia. Up³yw terminu przedawnienia poci¹ga zatem za sob¹ ró ne skutki: po pierwsze, uprawniony nie mo e skutecznie ¹daæ od organu pañstwa, aby u y³ przymusu w celu sk³onienia zobowi¹zanego do okreœlonego zachowania, czyli spe³nienia œwiadczenia; po drugie, zobowi¹zany nadal ma obowi¹zek wykonania zobowi¹zania, jeœli zatem uczyni mu zadoœæ, œwiadczenie jest nale ne i nie podlega zwrotowi; przyjmuje siê, e po stronie d³u nika zostaje d³ug, chocia odpada ju jego odpowiedzialnoœæ. Przedawnienie uwzglêdniane jest na zarzut uprawnionego, s¹d nie bierze go pod uwagê z urzêdu. Podniesienie stosownego zarzutu jest niezbêdnym warunkiem powstania ustawowych skutków prawnych. Zarzut ten musi byæ wyraÿnie zg³oszony, nie mo - na podnieœæ go w sposób dorozumiany. Jeœli zobowi¹zany wskazuje na okolicznoœci faktyczne uzasadniaj¹ce up³yw terminu przedawnienia, nie wyra aj¹c bezpoœrednio swojej woli, nie mo na poœrednio wyci¹gn¹æ wniosku o podniesieniu przez niego zarzutu przedawnienia. Ciê ar udowodnienia okolicznoœci uzasadniaj¹cych uwzglêdnienie zarzutu spoczywa, zgodnie z art. 6 k.c., na pozwanym. Przedawnieniu ulegaj¹ jedynie cywilnoprawne roszczenia maj¹tkowe, zarówno roszczenia o œwiadczenia g³ówne, jak i uboczne, w szczególnoœci roszczenia o odsetki. Przedawnieniu podlegaj¹ ponadto roszczenia o naprawienie szkody wyrz¹dzonej dzia³aniem organów administracji pañstwowej czy samorz¹dowej, zw³aszcza gdy szkoda zosta³a wyrz¹dzona przez wydanie decyzji, która nastêpnie zosta³a uchylona lub uznana za niewa n¹. Natomiast nie przedawniaj¹ siê roszczenia niemaj¹tkowe oraz okreœlone roszczenia maj¹tkowe, ale wskazane expressis verbis przez ustawodawcê (np. roszczenia s³u ¹ce ochronie w³asnoœci). 2. Termin przedawnienia roszczeñ odszkodowawczych 1. Wskazana na wstêpie wieloœæ potencjalnych roszczeñ powoduje, e w stosunkach ubezpieczeniowych instytucja przedawnienia regulowana jest wielotorowo. Generalne znaczenie nale y przypisaæ unormowaniom art. 819 k.c., który przewiduje trzyletni termin przedawnienia. Od zasady tej powo³any przepis wprowadza jednak istotny wyj¹tek w ubezpieczeniach OC 4. Odrêbnoœæ regulacji zawartej w art k.c. dotyczy zatem ubezpieczeñ osobowych oraz ubezpieczeñ mienia, odsy³aj¹c w zakresie przedawnienia roszczeñ z tytu³u ubezpieczeñ OC zarówno obowi¹zkowych, jak i dobrowolnych do zasad wynikaj¹cych z przepisów ogólnych kodeksu cywilnego. Nie s¹ one jednolite. O ile 2 Ze wzglêdu na wagê oraz skomplikowany charakter zagadnienia te wymagaj¹ odrêbnej publikacji. 3 Zob. szerzej na temat przedawnienia roszczeñ M. Pyziak-Szafnicka, (w:) Kodeks cywilny czêœæ ogólna. Komentarz, Kraków 2009, s i n. 4 Ustawodawca przewidzia³ ponadto dodatkowe okolicznoœci prowadz¹ce do przerwania biegu terminu okreœlonych roszczeñ ubezpieczeniowych (art k.c.). 22 PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77)

3 Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze bowiem w przypadku roszczeñ deliktowych obowi¹zuje kompleksowa regulacja z art k.c., o tyle przy odpowiedzialnoœci kontraktowej termin przedawnienia roszczeñ odszkodowawczych uzale niony jest od rodzaju zobowi¹zania. Czêœæ regulacji odnosz¹cych siê do umów nazwanych zawiera samodzielne terminy, s¹ te takie umowy, w odniesieniu do których ustawodawca nie przewidzia³ adnych odrêbnoœci odwo³uj¹c siê do terminów ogólnych (art. 118 k.c.). Analogiczny termin bêdzie mia³ zastosowanie w przypadku roszczeñ z tytu³u niewykonania lub nienale ytego wykonania umów nienazwanych (np. umowy brokerskiej). Odrêbn¹ kwestiê stanowi¹ zmiany przepisów odnosz¹cych siê do przedawnienia roszczeñ zarówno ubezpieczeniowych (uchylenie art k.c.) 5, jak i roszczeñ stricte odszkodowawczych (uchylenie art. 442 k.c., wprowadzenie art k.c.) 6, które powoduj¹ powstanie nowych w¹tpliwoœci interpretacyjnych na tle intertemporalnego zastosowania poszczególnych przepisów 7. W ka dym razie, ustawowe terminy przedawnienia maj¹ charakter bezwzglêdnie obowi¹zuj¹cy, strony nie mog¹ dokonywaæ adnych ich modyfikacji. Zagadnienie to ma istotne znaczenie na gruncie pojêcia wypadku ubezpieczeniowego, tzw. triggerów, które mog¹ przewidywaæ odmienny pocz¹tek odpowiedzialnoœci ubezpieczyciela (okreœlone zdarzenie, bêd¹ce Ÿród³em szkody, powstanie szkody, ujawnienie szkody, zg³oszenie roszczenia) 8, nie mog¹ jednak prowadziæ do zmiany samego terminu przedawnienia. Ka d¹ umowê, która wprowadza³aby jakiekolwiek modyfikacje w tym zakresie nale y uznaæ za niewa n¹ na podstawie art. 58 k.c. Termin przedawnienia mo e byæ zmieniony jedynie przez ustawodawcê. Najczêœciej jest on skracany, czego przyk³adem mo e byæ umowa po yczki czy umowa sprzeda y 9, co mo e mieæ znaczenie tak e w stosunkach ubezpieczeniowych, w przypadku objêcia zakresem ochrony ubezpieczeniowej wskazanych zobowi¹zañ. 2. Z punktu widzenia wszystkich zainteresowanych podmiotów (ubezpieczyciela, ubezpieczaj¹cego, ubezpieczonego, poszkodowanego) istotne znaczenie ma nie tylko okreœlenie terminu przedawnienia, ale te wskazanie dnia, od którego zaczyna ono swójbieg.doniedawnaproblematykataby³a odmiennie uregulowana w stosunkach ubezpieczeniowych, w których art k.c. ³¹czy³ pocz¹tek biegu terminu przedawnienia roszczeñ ubezpieczeniowych z chwil¹ wyst¹pienia zdarzenia objêtego ubezpieczeniem. Uchylenie nowel¹ z 2007 r. 10 powo³anego przepisu zrówna³o sytuacjê ubezpieczonych i poszkodowanych z uprawnionymi w innych stosunkach zobowi¹za- 5 Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r., która wesz³a w ycie 10 sierpnia 2007 r. (Dz. U. Nr 82, poz. 557). 6 Przepis art. 442 k.c. zosta³ uchylony ustaw¹ z dnia 16 lutego 2007 r., która wesz³a w ycie 10 sierpnia 2008 r. (Dz. U. Nr 80, poz. 538). 7 Problematyka przepisów intertemporalnych zosta³a ostatnio podjêta przez orzecznictwo w zwi¹zku z pytaniem o mo liwoœæ zastosowania dwudziestoletniego terminu przedawnienia do roszczenia o zadoœæuczynienie przyznane najbli szym cz³onkom rodziny poszkodowanego na podstawie art k.c. 8 Zob. szerzej na ten temat: M. Serwach, (w:) Prawo ubezpieczeñ gospodarczych, red.z.brodecki, M. Serwach, Kraków 2005, s oraz M. Serwach, (w:) E. Kowalewski, D. Fuchs, W. Mogilski, M. Serwach, Prawo ubezpieczeñ gospodarczych, Bydgoszcz Toruñ 2006, s Termin przedawnienia dla roszczenia bior¹cego po yczkê o wydanie przedmiotu po yczki wynosi 6 miesiêcy od chwili, gdy przedmiot po yczki mia³ byæ wydany (art. 722 k.c.). Natomiast w razie roszczenia z tytu³u sprzeda y dokonanej w zakresie dzia³alnoœci sprzedawcy termin ten wynosi dwa lata (art. 554 k.c.). 10 Dz. U. Nr 82, poz PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 23

4 niowych. Nowe rozwi¹zania na przysz³oœæ nie rozwi¹za³y jednak wszystkich starych problemów. Zgodnie z brzmieniem art. 120 k.c. termin przedawnienia roszczeñ zaczyna biec od dnia jego wymagalnoœci. Niezale nie od tego, z jakim zdarzeniem ustawodawca zwi¹za³ w konkretnym przypadku pocz¹tek biegu przedawnienia, zazwyczaj nastêpuje on w oderwaniu od œwiadomoœci stron. Taki wniosek wyprowadzi³ m.in. S¹d Najwy szy w wyroku z 17 maja 2006 r., w którym podkreœli³, i zasad¹ jest rozpoczêcie biegu przedawnienia niezale nie od œwiadomoœci uprawnionego co do przys³uguj¹cego mu roszczenia 11. Je eli jednak ustawa wyj¹tkowo takiej œwiadomoœci wymaga, œwiadomoœci¹ t¹, ocenian¹ na podstawie obiektywnych kryteriów, musz¹ byæ objête wszystkie konstytutywne elementy roszczenia. Przepisy prawa cywilnego nie definiuj¹ pojêcia wymagalnoœci roszczenia. W nauce prawa cywilnego przyjmuje siê, e jest to stan, w którym wierzyciel uzyskuje mo liwoœæ ¹dania zaspokojenia, a d³u nik zostaje obarczony obowi¹zkiem spe³nienia œwiadczenia 12. Termin wymagalnoœci nie mo e byæ jednak uto samiany z terminem spe³nienia œwiadczenia 13. Jak precyzuje orzecznictwo ubezpieczeniowe, wymagalnoœæ roszczenia nale y rozumieæ jako stan, w którym ubezpieczony wierzyciel ma prawn¹, co powinno siê odczytywaæ jako rzeczywist¹, mo liwoœæ ¹dania zaspokojenia przys³uguj¹cej mu wierzytelnoœci o wyp³atê œwiadczenia od d³u nika 14. Nale y jednak zauwa yæ, e analizowany art. 120 k.c. jednoczeœnie wprowadza modyfikacje w odniesieniu do wymagalnoœci roszczenia. Podstawowym wyj¹tkiem s¹ zobowi¹zania bezterminowe. W ich przypadku utrzymanie zasady, zgodnie z któr¹ wymagalnoœæ wyznacza pocz¹tek biegu przedawnienia oznacza³oby pozostawienie wierzycielowi zbyt du ej swobody. W szczególnoœci, nie decyduj¹csiênawezwanied³u nikado spe³nienia œwiadczenia, wierzyciel móg³by de facto wyd³u yæ ten termin. Z tych wzglêdów jest on liczony od dnia, w którym roszczenie sta³oby siê wymagalne, gdyby wierzyciel dokona³ takiej czynnoœci w najwczeœniej mo liwym terminie. W zobowi¹zaniu bezterminowym wierzyciel mo e wezwaæ d³u nika do spe³nienia œwiadczenia zaraz po tym, jak d³u nik zobowi¹za³ siê do jego wykonania, st¹d pierwszym dniem biegu terminu przedawnienia tego rodzaju roszczenia jest dzieñ, w którym zobowi¹zanie zosta³o przez strony nawi¹zane. 3. Jak wczeœniej wskazano, przed wejœciem w ycie noweli z 13 kwietnia 2007 r. przedawnienie roszczenia ubezpieczaj¹cego (ubezpieczonego, uposa onego) do ubezpieczyciela o spe³nienie œwiadczenia zaczyna³o swój bieg w dniu, w którym nast¹pi³o zdarzenie objête ubezpieczeniem. Takie rozwi¹zanie w wielu przypadkach prowadzi³o do tego, e termin przedawnienia rozpoczyna³ swój bieg, chocia uprawniony móg³ nie mieæ œwiadomoœci wyst¹pienia wypadku ubezpieczeniowego. Niektórzy autorzy dowodzili, e skoro roszczenie ubezpieczyciela do kontrahenta o zap³atê sk³adki przedawnia³o siê wed³ug zasad ogólnych, to omawiany przepis narusza³ równowagê stron 15. Na okreœlone niedogodnoœci, wynikaj¹ce z interpretacji art k.c., wskazywa³a te judykatura. Szczególnym potwierdzeniem zg³aszanych zastrze eñ jest stan faktyczny bêd¹cy przedmiotem oceny S¹du Najwy szego w wyroku z 3 marca 11 I CSK 176/05, niepubl. 12 W. Czachórski, Zobowi¹zania. Zarys wyk³adu, Warszawa 2002, s M. Pyziak-Szafnicka, (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, s Wyrok SN z 15 paÿdziernika 2009 r. (I CSK 59/09). 15 M. Orlicki, J. Pokrzywniak, Umowa ubezpieczenia. Komentarz do nowelizacji kodeksu cywilnego, Warszawa 2008, s PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77)

5 Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze 2006 r. 16. W powo³anym orzeczeniu SN uzna³, e w przypadku szkody wyrz¹dzonej przez wadliwe przeprowadzenie badania sprawozdania finansowego spó³ki i w konsekwencji nieprawid³owe prowadzenie us³ug ksiêgowych oraz naliczenie podatku w ni szej wysokoœci od nale nej bieg terminu przedawnienia rozpoczyna siê od dnia wyst¹pienia wypadku, czyli przekazania wadliwej opinii dotycz¹cej sprawozdania finansowego za 1995 rok. Problem polega³ jednak na tym, e sprawozdanie zosta³o przekazane w kwietniu 1996 r., w ramach rutynowej kontroli pracowników urzêdu skarbowego b³êdne wyliczenie nale nego podatku zosta³o wykryte w 1998 r., a odpowiednie roszczenie ubezpieczaj¹cego zobowi¹zanego do dop³aty podatku wraz z odsetkami oraz kar¹ zosta³o zg³oszone do ubezpieczyciela dopiero w 1999 r., czyli po up³ywie terminu przedawnienia. Jednak do chwili kontroli skarbowej ubezpieczaj¹cy w ogóle nie mia³ œwiadomoœci istnienia nieprawid³owoœci, nie poniós³ te adnej szkody. Ze wzglêdu na krótki trzyletni okres przedawnienia oraz pocz¹tek jego biegu datowany od dnia wyst¹pienia wypadku, kolejne problemy pojawia³y siê w przypadku zg³oszenia przez ubezpieczonego, który samodzielnie zaspokoi³ poszkodowanego, roszczenia do ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia OC. W wielu przypadkach zdarza³o siê bowiem, e termin przedawnienia up³yn¹³ zanim ubezpieczony mia³ mo liwoœæ dochodzenia roszczeñ od ubezpieczyciela, a niekiedy zanim jeszcze poszkodowany skierowa³ do niego swoje ¹dania. Swoje stanowisko w tej mierze wyrazi³ S¹d Najwy szy w wyroku z 15 paÿdziernika 2009 r. 17, w którym stwierdzi³, e w razie koniecznoœci zastosowania art k.c. pocz¹tek biegu terminu przedawnienia roszczeñ ubezpieczonego od odpowiedzialnoœci cywilnej przeciwko ubezpieczycielowi rozpoczyna siê w dniu, w którym ubezpieczony móg³ najwczeœniej realizowaæ swoje uprawnienia z umowy ubezpieczenia. NajpóŸniej jest to dzieñ og³oszenia wyroku, z którego wyniknê³a odpowiedzialnoœæ ubezpieczonego objêta jego ubezpieczeniem OC 18. W spornym stanie faktycznym samodzielny publiczny zak³ad opieki zdrowotnej zaspokoi³ roszczenia odszkodowawcze poszkodowanego ma³oletniego na skutek realizacji wyroku zas¹dzaj¹cego nale noœæ od bezpoœredniego sprawcy szkody (szpitala). Nastêpnie wyst¹pi³ do ubezpieczyciela o zwrot wyp³aconego œwiadczenia. Ubezpieczyciel powo³a³ siê na zarzut przedawnienia, chocia wczeœniej przyst¹pi³ do tocz¹cego siê postêpowania jako interwenient uboczny 19. Kluczowe znaczenie maj¹ daty: b³¹d medyczny wyst¹pi³ w styczniu 1999 r., odpowiedzialnoœæ szpitala zosta³a potwierdzona przez s¹d wyrokiem z 20 wrzeœnia 2006 r., na podstawie którego podmiot ten wyp³aci³ poszkodowanemu odszkodowanie, a powództwo przeciwko ubezpieczycielowi zosta³o wniesione 1 lutego 2007 r. Podobne rozwi¹zanie przyj¹³ S¹d Najwy szy w wyroku z 9 lipca 2009 r., w którym uzna³, e zdarzeniem objêtym ubezpieczeniem z art k.c. mo e byæ wyrok s¹du zas¹dzaj¹cy odszkodowanie na rzecz poszkodowanego 20. Skreœlenie art k.c. spowodowa³o, e we wszystkich stosunkach zobowi¹zaniowych, w tym ubezpieczeniowych, stosuje siê te same zasady. Przedstawione w¹tpli- 16 II CSK 123/05, niepubl. 17 I CSK 59/09, niepubl. 18 Co ciekawe, nie zosta³a przyjêta argumentacja szpitala, e wyst¹pienie ubezpieczyciela w roli interwenienta ubocznego w sprawie odszkodowawczej prowadzonej przeciwko szpitalowi jest równoznaczne ze zrzeczeniem siê zarzutu przedawnienia, skoro nast¹pi³o ju po jego trzyletnim up³ywie (w 2002 r.). 19 Odmawiaj¹c szpitalowi zwrotu wyp³aconego poszkodowanemu œwiadczenia, ubezpieczyciel powo³a³ siê na trzyletni termin przedawnienia oraz pocz¹tek jego biegu z art k.c. 20 V CSK 65/08. PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 25

6 woœci mog¹ siê jednak pojawiaæ jeszcze przez pewien siê w zwi¹zku ze starszymi roszczeniami. 3. Przedawnienie roszczeñ deliktowych a przedawnienie roszczeñ ubezpieczyciela w ubezpieczeniach OC 1. W ubezpieczeniach OC, w których odpowiedzialnoœæ ubezpieczyciela ma charakter akcesoryjny, zasadnicze znaczenie nale y przypisaæ ustaleniu przedawnienia roszczeñ odszkodowawczych. W ubezpieczeniach OC ubezpieczyciel mo e bowiem powo³aæ siê na zarzut przedawnienia roszczeñ na przedstawionych zasadach (art k.c.) tylko w stosunku do ubezpieczaj¹cego jako swojego kontrahenta umownego. Analogicznie, na omówionych warunkach nastêpuje przedawnienie roszczeñ ubezpieczaj¹cego kierowanych do ubezpieczyciela. Odmiennie kszta³tuje siê sytuacja poszkodowanego, który wystêpuje do ubezpieczyciela z roszczeniem bezpoœrednim (actio directa). Te same terminy przedawnienia roszczeñ poszkodowanego stosuje siê bowiem do ubezpieczonego sprawcy oraz jego ubezpieczyciela. W konsekwencji, w tym samym czasie ka dy z ww. podmiotów mo e powo³aæ siê na zarzut przedawnienia. Nale y jednak zauwa yæ, e zg³oszenie przez jednego z zobowi¹zanych zarzutu up³ywu terminu przedawnienia nie ma skutku wobec drugiego, który mo e zaspokoiæ roszczenia poszkodowanego. Analizuj¹c generalne odes³anie z art k.c. nale y zatem podkreœliæ, e odnosi siê ono jedynie do roszczeñ poszkodowanego kierowanych bezpoœrednio do ubezpieczyciela. Nie dotyczy roszczeñ ubezpieczonego do ubezpieczyciela, do których stosuje siê trzyletni termin z art k.c. Takie stanowisko zajmuje zarówno doktryna prawa ubezpieczeñ, jak i orzecznictwo 21. Dowodzi siê, e jeœli ubezpieczony, za zgod¹ lub wiedz¹ ubezpieczyciela (co jest wymagane przez wiêkszoœæ ogólnych warunków ubezpieczenia), dokona wyp³aty odszkodowania samodzielnie, a nastêpnie zg³osi swoje roszczenie do ubezpieczyciela, nie bêdzie mia³ zastosowania art k.c., przepis ten ma bowiem charakter szczególny Dla okreœlenia terminu przedawnienia roszczenia poszkodowanego decyduj¹c¹ rolê ma ustalenie, z jakim rodzajem odpowiedzialnoœci mamy do czynienia. Najwiêksze znaczenie ma art k.c., który odnosi siê do wszystkich przypadków odpowiedzialnoœci deliktowej, zarówno opartej na zasadzie winy, jak i na zasadzie ryzyka lub zasadzie s³usznoœci. Przepis ten zast¹pi³ poprzednio obowi¹zuj¹cy art. 442 k.c., który przewidywa³ bezwzglêdny termin przedawnienia wynosz¹cy dziesiêæ lat. Unormowanie to budzi³o uzasadnione zastrze enia w sytuacji, gdy szkoda ujawni³a siê po up³ywie d³u szego czasu od samego zdarzenia. W skrajnych przypadkach poszkodowany dowiadywa³ siê o szkodzie po up³ywie ustawowego terminu, co w ogóle uniemo liwia³o mu dochodzenie jakichkolwiek roszczeñ. Sytuacja ta wyst¹pi³a w stanie faktycznym bêd¹cym przedmiotem analizy S¹du Najwy szego w wyroku z 13 marca 2009 r. 23. Poszkodowany zosta³ zara ony wirusem HCV w czasie jednego z pobytów w szpitalu w 1987 r. lub 1992 r. Do 1992 r. w ogóle nie badano dawców krwi na obecnoœæ HCV, poniewa nie by³y znane testy diagnostyczne. Wed³ug S¹du Najwy szego poszkodowany dowiedzia³ siê 21 M. Serwach, (w:) E. Kowalewski, D. Fuchs, W. Mogilski, M. Serwach, Prawo ubezpieczeñ gospodarczych, Bydgoszcz Toruñ 2006, s. 326 i n.; K. Malinowska, (w:) Prawo ubezpieczeñ komentarz, Warszawa 2010, s K. Malinowska-Kamiñska, Konstrukcja claims made na gruncie prawa polskiego, PrawoAsekuracyjne 2001, nr 1, s. 17 i n. 23 II CSK 533/ PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77)

7 Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze o szkodzie i osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia dopiero po przeprowadzeniu biopsji w¹troby w 2004 r., chocia w 2003 r. podda³ siê badaniu krwi, chc¹c zostaæ krwiodawc¹ i wtedy zosta³ poinformowany o wykryciu u niego przeciwcia³ anty HCV oraz podejrzenia nosicielstwa wirusowego zapalenia w¹troby typu C. Nie uwzglêdniaj¹c zarzutu przedawnienia, S¹d Najwy szy przyj¹³, e sprzeczne z zasadami wspó³ ycia spo³ecznego, w szczególnoœci z zasad¹ zapewnienia obywatelowi ochrony prawnej, z której mo e on rzeczywiœcie skorzystaæ, by³oby dopuszczenie sytuacji, w której nie mo e ubiegaæ siê o naprawienie (bardzo powa nej i poci¹gaj¹cej za sob¹ liczne konsekwencje) szkody na osobie tylko dlatego, e o poniesionym uszczerbku na zdrowiu dowiedzia³ siê zbyt póÿno i to z przyczyn, za które nie ponosi adnej odpowiedzialnoœci. Odwo³ywanie siê do zasad okreœlonych w art. 5 k.c. powinno mieæ jednak wyj¹tkowy charakter, st¹d uchylenie przez ustawodawcê omawianej regulacji, by³o jak dowodzi judykatura w pe³ni uzasadnione Zgodnie z brzmieniem art k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrz¹dzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z up³ywem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedzia³ siê o szkodzie i osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia 25. Jednak e termin ten nie mo e byæ d³u szy ni dziesiêæ lat od dnia, w którym nast¹pi³o zdarzenie wywo³uj¹ce szkodê. Analogicznie ujêty termin przedawnienia roszczeñ o naprawienie szkody na osobie wprowadza art k.c., z tym jednak zastrze eniem, e nie mo e on skoñczyæ siê wczeœniej ni trzy lata od dnia, gdy poszkodowany dowiedzia³ siê o szkodzie i osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia. Oznacza to, e je eli poszkodowany wyka e po up³ywie dziesiêciu, a nawet dwudziestu lat, e póÿniej dowiedzia³ siê o szkodzie lub co ma miejsce znacznie czêœciej o osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia, mo e nadal dochodziæ swoich roszczeñ (przez trzy lata). Jak s³usznie podkreœla S¹d Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 4 paÿdziernika 2006 r. 26, trzyletni termin przedawnienia rozpoczyna siê z dniem, w którym poszkodowany dowiedzia³ siê o szkodzie i osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia, przy czym obie przes³anki musz¹ byæ spe³nione ³¹cznie. Chwil¹ warunkuj¹c¹ pocz¹tek biegu terminu przedawnienia jest ponadto moment dowiedzenia siê o szkodzie, a nie o zakresie szkody, czy trwa³oœci jej nastêpstw. Wyrz¹dzony czynem niedozwolonym uszczerbek mo e wystêpowaæ póÿniej ni zdarzenie, które go wywo³a³o. Mo na wiêc mówiæ jedynie o szkodzie powsta³ej niezw³ocznie po takim zdarzeniu lub o szkodzie powsta³ej póÿniej, w bli szej lub dalszej przysz³oœci 27. Podkreœlenia wymaga nie tylko wymóg ³¹cznego wyst¹pienia obu przes³anek, ale te w¹tpliwoœci interpretacyjne wynikaj¹ce z koniecznoœci precyzyjnego ich okreœle- 24 Nale y bowiem zauwa yæ, e nie tylko s¹dy cywilne wypowiada³y siê w niniejszej sprawie. Zgodnie z wyrokiem Trybuna³u Konstytucyjnego z 1 wrzeœnia 2006 r., art zd. 2 mia³ utraciæ moc obowi¹zuj¹c¹ z dniem 31 grudnia 2007 r. jako niezgodny z art. 2 i art. 77 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, e pozbawia pokrzywdzonego dochodzenia odszkodowaniazaszkodênaosobie,któraujawni³asiêpoup³ywie10latodwyst¹pieniazdarzenia wyrz¹dzaj¹cego szkodê. W zwi¹zku z uchyleniem ca³ego przepisu i wprowadzeniem nowego, utrata jego mocy wi¹ ¹cej we wskazanej dacie jest bezprzedmiotowa. 25 Tytu³em przyk³adu, pacjent musi mieæ wiedzê o tym, jaki powsta³ u niego uszczerbek na skutek b³êdu lekarskiego i który dok³adnie podmiot dopuœci³ siê nieprawid³owego, sprzecznego z wiedz¹ medyczn¹, dzia³ania lub zaniechania. 26 I ACa 415/06, LEX Ibidem. W analizowanym stanie faktycznym s¹d uzna³, e w przypadku poszkodowanego pora- onego pr¹dem, który dozna³ z tego tytu³u oparzeñ III i IV stopnia oraz amputacji lewej nogi, termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg najpóÿniej w dniu wyjœcia pacjenta ze szpitala. Wypadek mia³ miejsce 2 lutego, natomiast wypis ze szpitala mia³ datê 20 lutego. PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 27

8 nia. W orzecznictwie s¹dowym przewa a pogl¹d, e nie wystarczy, aby poszkodowany uzyska³ jak¹kolwiek wiadomoœæ na temat sprawcy, musi otrzymaæ takie informacje, które obiektywnie oceniaj¹c powalaj¹ z wystarczaj¹c¹ doz¹ prawdopodobieñstwa przypisaæ sprawstwo konkretnemu podmiotowi 28. Poszkodowany powinien jednak zachowaæ siê w swoich sprawach w sposób zapobiegliwy. Je eli wiêc, po powstaniu pierwszych podejrzeñ co do osoby sprawcy, poszkodowany ma mo liwoœæ zdobycia dalszych informacji potwierdzaj¹cych swoje przypuszczenie co do sprawstwa, bieg trzyletniego terminu nale y liczyæ od chwili, w której przy zachowaniu nale ytej starannoœci móg³ dalsze informacje na ten temat uzyskaæ. Analogicznie, w orzeczeniu z 24 wrzeœnia 2009 r. 29 S¹d Najwy szy przyj¹³, e œwiadomoœæ co do osoby odpowiedzialnej za wyrz¹dzenie szkody powstaje z chwil¹, w której z dostateczn¹ doz¹ prawdopodobieñstwa mo liwe jest przypisanie mu sprawstwa. Poszkodowany powinien do³o yæ wszelkich starañ o uzyskanie informacji istotnych z punktu widzenia przes³anek odpowiedzialnoœci 30. Jednoczeœnie, gdy poszkodowany dowie siê o osobie zobowi¹zanej do naprawienia szkody póÿniej ni o samej szkodzie, to ta póÿniejsza data wyznacza pocz¹tek biegu terminu przedawnienia 31. W analizowanym przez S¹d Najwy szy stanie faktycznym w trakcie leczenia w Akademii Medycznej oraz zabiegu wyd³u ania nogi metod¹ Ilizarowa dosz³o do zwichniêcia prawego stawu biodrowego. Pacjent nie mia³ jednak œwiadomoœci, e powsta³a dolegliwoœæ jest wynikiem b³êdu lekarskiego. Jak zauwa a S¹d Najwy szy, poszkodowanemu w wielu przypadkach trudno stwierdziæ w sposób samodzielny i stanowczy, e pogorszenie stanu zdrowia jest nastêpstwem b³êdów w terapii, a nie wynikiem postêpuj¹cego procesu upoœledzenia wrodzonego. Nie mo na zatem wykluczyæ, e wiadomoœæ tak¹ faktycznie powzi¹³ póÿniej w czasie wizyty u specjalisty. Wówczas pocz¹tek biegu przedawnienia jego roszczeñ odszkodowawczych nale a³oby liczyæ od wizyty lekarskiej, a nie od daty rozpoznania u niego zwichniêcia stawu. W przypadku wyst¹pienia nowej szkody, pozostaj¹cej w zwi¹zku przyczynowym z wypadkiem, poszkodowany mo e w terminie trzech lat od powziêcia wiadomoœci o jej wyst¹pieniu dochodziæ jej naprawienia na drodze s¹dowej 32. Now¹ szkod¹ podlegaj¹c¹ naprawieniu mo e byæ nawet depresja powsta³a na skutek wypadku komunikacyjnego oraz doznanych obra eñ cia³a. 4. Je eli szkoda jest jednoczeœnie wynikiem zbrodni lub wystêpku, roszczenie o jej naprawienie ulega przedawnieniu z up³ywem lat dwudziestu od dnia pope³nienia przestêpstwa 33. Kszta³t mechanizmu przedawnienia z 2 art k.c. jest przy tym niezale- ny od tego, na jakich zasadach oparte jest roszczenie odszkodowawcze, a wiêc, czy zachodzi przypadek surowej odpowiedzialnoœci obiektywnej, czy te oparta jest ona na przes³ankach subiektywnych. Do zastosowania tego przepisu niezbêdne jest jednak ustalenie przedmiotowych oraz podmiotowych znamion zbrodni lub wystêpku, ozna- 28 Wyrok SN z 17 maja 2006 r. (I CSK 176/05), niepubl. 29 IV CSK 43/09, niepubl. 30 Zob. te wyroki SN: z 10 kwietnia 2002 r. (IV CKN 949/00); z 13 stycznia 2004 r. (V CK 172/03; z 21 lipca 2004 r. (V CK 687/03) oraz z 3 marca 2005 r. (II CK 468/04). 31 Wyrok SN z 27 paÿdziernika 2010 r. (V CSK 107/10). 32 Wyrok S¹du Apelacyjnego w Bia³ymstoku z 14 maja 2008 r. (I ACa 192/08). 33 Wskazane zasady maj¹ zastosowanie w razie wyst¹pienia szkody na mieniu, gdy dojdzie do uszkodzenia, zniszczenia lub utraty nale ¹cych do pacjenta rzeczy. Wyj¹tek w tej mierze stanowi tzw. szkoda na osobie. Wówczas przedawnienie nie mo e skoñczyæ siê wczeœniej ni z up³ywem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany pacjent dowiedzia³ siê o szkodzie i osobie zobowi¹zanej do jej naprawienia. 28 PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77)

9 Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze czonych w prawie karnym i imienne wskazanie sprawcy czynu karalnego 34.Stwierdzenie przez s¹d cywilny, e pope³nione zosta³o przestêpstwo wymaga dokonania w³asnych ustaleñ dotycz¹cych istnienia podmiotowych oraz przedmiotowych znamion przestêpstwa wed³ug zasad przewidzianych w prawie karnym Skomplikowany mechanizm terminu przedawnienia zostaje zmieniony w przypadku ma³oletnich, czyli dzieci, które nie ukoñczy³y osiemnastego roku ycia 36.Dziecko samodzielnie nie mo e dochodziæ swoich roszczeñ odszkodowawczych, a reprezentuj¹cy je rodzice, jako przedstawiciele ustawowi (lub inni opiekunowie prawni), nie zawsze chc¹ lub potrafi¹ wystêpowaæ w procesie przeciwko odpowiedzialnemu podmiotowi. Dlatego przedawnienie roszczeñ osoby ma³oletniej nie mo e skoñczyæ siê wczeœniej ni z up³ywem lat dwóch od uzyskania przez ni¹ pe³noletnioœci (art k.c.). 4. Przerwanie biegu przedawnienia 1. Przerwanie biegu przedawnienia, chocia mo e wyst¹piæ w odniesieniu do wszystkich roszczeñ ubezpieczeniowych, szczególnego znaczenia nabiera w ubezpieczeniach odpowiedzialnoœci cywilnej. W ubezpieczeniach tych przerwanie biegu przedawnienia mo e bowiem nast¹piæ odrêbnie w stosunku ubezpieczonego sprawcy, jak i do jego ubezpieczyciela z tytu³u ubezpieczenia OC. Odpowiedzialnoœæ tych podmiotów ma bowiem charakter odpowiedzialnoœci in solidum, do której stosuje siê odpowiednio przepisy o solidarnoœci biernej. Tymczasem, zgodnie z art. 372 k.c. przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia wobec jednego z d³u ników solidarnych nie ma skutku wzglêdem wspó³d³u ników. Byæ mo e wskazane powi¹zanie jest jedn¹ z przyczyn tego, e problematyka przerwania roszczeñ w ubezpieczeniach OC jest najczêœciej przedmiotem rozwa añ doktryny oraz orzecznictwa. Poza sytuacjami ogólnymi wskazanymi w art. 123 k.c., przepisy kodeksu cywilnego reguluj¹ce umowê ubezpieczenia przewiduj¹ kolejne przypadki przerwania biegu przedawnienia (art k.c.). Bieg przedawnienia roszczenia o œwiadczenie do ubezpieczyciela przerywa siê zatem dodatkowo przez zg³oszenie ubezpieczycielowi tego roszczenia lub przez zg³oszenie zdarzenia objêtego ubezpieczeniem. W judykaturze powsta- ³o jednak pytanie, jaka jest ró nica pomiêdzy wskazanymi okolicznoœciami. W wyroku z 21 maja 2009 r. 37 S¹d Najwy szy uzna³, e art k.c. rozró nia materialn¹ czynnoœæ, jak¹ jest zg³oszenie ubezpieczycielowi roszczenia, od czynnoœci faktycznej, jak¹ jest zg³oszenie zdarzenia objêtego ubezpieczeniem. Dokonanie tej drugiej czynnoœci tak e przerywa bieg przedawnienia roszczeñ wynikaj¹cych ze zg³oszonego zdarzenia. Ciekawy by³ stan faktyczny analizowanej sprawy. Poszkodowany uleg³ wypadkowi przy pracy, który by³ jednoczeœnie wypadkiem komunikacyjnym, za który odpowiedzialnoœæ z tytu³u ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej ponosi³ ten sam ubezpieczyciel. Poszkodowany zg³osi³ zdarzenie do ubezpieczyciela i otrzyma³ œwiadczenie z tytu³u ubezpieczenia nastêpstw nieszczêœliwych wypadków (NNW). Nastêpnie, ju po up³ywie terminu przedawnienia, poszkodowany do tego samego ubezpieczyciela zg³osi³ kolejne roszczenie z tytu³u ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów. Ubezpieczyciel odmówi³ wyp³aty œwiadczenia powo³uj¹c siê na przedawnienie, podobnie s¹dy ni szej 34 Wyrok SN z 19 grudnia 2006 r. (5 CSK 327/06). 35 Wyrok SN z 18 grudnia 2008 r. (III CSK 193/08). 36 Pe³noletnia jest bowiem ka da osoba z chwil¹ ukoñczenia osiemnastego roku ycia. Wyj¹tek stanowi w tej mierze kobieta, która ukoñczy³a szesnasty rok ycia i za zgod¹ s¹du opiekuñczego, udzielon¹ z wa nych powodów, wst¹pi³a w zwi¹zek ma³ eñski. 37 V CSK 444/08. PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 29

10 instancji uwzglêdni³y podniesiony zarzut. Natomiast S¹d Najwy szy przyj¹³, e poszkodowany uzyska³ jedynie œwiadczenie z tytu³u wypadku przy pracy i ubezpieczenia NNW, nie otrzymuj¹c negatywnej pisemnej decyzji odnoœnie do œwiadczenia z tytu³u OC, zatem przerwany bieg przedawnienia zg³oszeniem zdarzenia objêtego ubezpieczeniem nie rozpocz¹³ siê na nowo wobec dochodzonego w procesie zadoœæuczynienia. Dodatkowo ubezpieczyciel jako podmiot fachowy ma nie tylko obowi¹zek udzielenia poszkodowanym wszechstronnej informacji w przedmiocie zdarzeñ podlegaj¹cych ocenie w postêpowaniu likwidacyjnym, ale powinien pisemnie odmówiæ mog¹cych wynikn¹æ z wypadku ubezpieczeniowego œwiadczeñ, je eli uzna³ je za nieuzasadnione. Wten sposób S¹d Najwy szy wprowadzi³ poœrednio obowi¹zek ubezpieczyciela oceny zasadnoœci roszczenia, chocia nie zosta³o ono podniesione, oraz udzielenia odpowiedzi na piœmie poszkodowanemu w sprawie, w której nie zg³asza³ adnych ¹dañ, jeœli tylko na skutek zg³oszenia nieszczêœliwego wypadku móg³ wiedzieæ, e poszkodowanemu przys³uguj¹ roszczenia tak e z innego tytu³u. W innym wyroku z 24 marca 2010 r. 38 S¹d Apelacyjny w Poznaniu uzna³ jednak, e za zg³oszenie roszczenia, które przerywa bieg przedawnienia, mo na uznaæ ¹danie spe³nienia przez ubezpieczyciela œwiadczenia, czyli ¹danie wyp³aty okreœlonej kwoty pieniê nej, nie zaœ zawiadomienie o zajœciu nieszczêœliwego wypadku, nak³adaj¹cego na ubezpieczyciela obowi¹zek œwiadczenia. Jednoczeœnie s¹d s³usznie przyj¹³, e na gruncie art k.c. przerwanie biegu przedawnienia przeciwko pozwanemu sprawcy szkody poprzez wytoczenie powództwa nie wywo³a³o adnego skutku wobec ubezpieczyciela. Natomiast w wyroku z 15 paÿdziernika 2009 r. 39 S¹d Najwy szy stwierdzi³, e za zg³oszenie z art k.c. nie mo na uznaæ samego zawiadomienia ubezpieczyciela o zdarzeniu. Jednak wiedza ubezpieczyciela o samym zdarzeniu i ubezpieczeniu jego sprawcy od odpowiedzialnoœci cywilnej, skutkuj¹ca przyst¹pieniem do sprawy o odszkodowanie w charakterze interwenienta ubocznego, a wiêc przyst¹pieniem do niej ze wzglêdu na w³asny interes prawny (art. 84 k.p.c.), s¹ wystarczaj¹ce do uznania za spe³nion¹ przes³ankê zg³oszenia zdarzenia objêtego ubezpieczeniem. Nale y zauwa yæ, e w wiêkszoœci analizowanych stanów faktycznych postêpowanie by³o prowadzone bezpoœrednio przeciwko sprawcy szkody, ubezpieczyciel bra³ jednak w nim udzia³ jako interwenient uboczny, a nastêpnie po zas¹dzeniu odszkodowania i zaspokojeniu roszczeñ poszkodowanego przez ubezpieczonego, odmawia³ mu zwrotu wyp³aconego œwiadczenia powo³uj¹c siê na termin przedawnienia roszczeñ z art k.c. Poza wskazanymi przypadkami uznania, e termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg od chwili wydania wyroku w sprawie przeciwko ubezpieczonemu sprawcy, dopiero bowiem w tym momencie ma œwiadomoœæ szkody, nale y wskazaæ na kolejny argument, który powo³a³ S¹d Najwy szy w wyroku z 15 paÿdziernika 2009 r. SN wskaza³ bowiem, e przyst¹pienie do postêpowania w charakterze interwenienta ubocznego nale y interpretowaæ jako zawiadomienie o zdarzeniu objêtym ubezpieczeniem. W konsekwencji mo na uznaæ, e nast¹pi³o przerwanie biegu przedawnienia na podstawie art k.c. 2. Bieg przedawnienia rozpoczyna siê na nowo od dnia, w którym podmiot zg³aszaj¹cy roszczenie lub zdarzenie otrzyma³ na piœmie oœwiadczenie ubezpieczyciela o przyznaniu lub odmowie przyznania œwiadczenia 40. Powo³any art zd. 2 k.c. nie rozstrzyga jednak, jak nale y oceniaæ sytuacjê, gdy nastêpuje d³u sza korespondencja 38 I ACa 133/10, niepubl. 39 I CSK 59/09, niepubl. 40 W starszej literaturze wyra ono pogl¹d, e dla ponownego rozpoczêcia biegu terminu przedawnienia (po zg³oszeniu tego roszczenia ubezpieczycielowi) nie wystarczy samo oœwiadcze- 30 PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77)

11 Przedawnienie roszczeñ odszkodowawczych w judykaturze pomiêdzy zainteresowanymi podmiotami. Ubezpieczony zg³asza swoje roszczenia, nastêpnieuzyskujenapiœmiedecyzjêodmown¹lub przyznaj¹c¹ niewielkie œwiadczenie, odwo³uje siê od tej decyzji i otrzymuje kolejn¹ decyzjê, od której ponownie mo e siê odwo³aæ. Z punktu widzenia uprawnionego istotne znaczenie mo e mieæ ustalenie, czy ka da decyzja przerywa bieg przedawnienia, czy te skutek taki wywo³uje jedynie pierwsza z nich, a do ponownego przerwania konieczne jest wyst¹pienie jednej z przes³anek z art. 123 k.c., w szczególnoœci wyst¹pienie przez uprawnionego na drogê s¹dow¹. Je eli roszczenie zostanie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem s¹du lub innego powo³anego organu, jak równie roszczenie stwierdzone ugod¹ zawart¹ przed s¹dem i zatwierdzon¹ przez s¹d, przedawnia siê z up³ywem lat dziesiêciu, chocia by termin przedawnienia roszczeñ tego rodzaju by³ krótszy. Je eli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje œwiadczenia okresowe, roszczenie o œwiadczenia okresowe nale ne w przysz³oœci ulega przedawnieniu w terminie trzyletnim (art. 125 k.c.). 5. Podsumowanie Podsumowuj¹c dotychczasowe rozwa ania nale y podkreœliæ, e przedawnienie roszczeñ ubezpieczeniowych z pewnoœci¹ bêdzie odgrywaæ coraz wiêksz¹ rolê w praktyce. Omawiana instytucja pozwala ubezpieczycielowi na odmowê wyp³aty œwiadczenia, zwalnia te z tego obowi¹zku ubezpieczonego sprawcê szkody w ubezpieczeniach odpowiedzialnoœci cywilnej. Problem polega jednak na tym, e dla wywo³ania tego skutku konieczne jest nie tylko zg³oszenie odpowiedniego zarzutu, ale te prawid³owe wyliczenie terminu przedawnienia. Nie u³atwia tego procesu ustawodawca, który wprowadza kolejne zmiany przepisów, wyd³u a ustawowe terminy lub uchyla dotychczas obowi¹zuj¹ce regulacje. Nawet jednak zg³oszenie zarzutu nie niweluje roszczeñ uprawnionego (poszkodowanego, ubezpieczonego) w sytuacji, gdy dosz³o do przerwania biegu przedawnienia. Znajomoœæ zasad ustalania terminu przedawnienia oraz okolicznoœci, które mog¹ wp³yn¹æ na jego bieg jest zatem niezmiernie wa na z punktu widzenia wszystkich podmiotów stosunku ubezpieczenia. Limitation of Claims for Damages in Judicature and Insurance Practice There are a lot of claims subject to a statute of limitations in an insurance sector. The aim of the present article is to indicate the specific nature of the relationship between the limitation of insurance claims and pure claims for damages. The author discusses the institution of limitation, the mechanism of determining the limitation period and the consequences associated with the expiry of the limitation period. Moreover, she emphasizes the differences in determining the limitation period in the case of liability in tort and contractual liability. Having presented the issues connected with the start and interruption of limitation periods according to the provisions of the Civil Code and regulations relating to the insurance contract, the author examines the maturity of a claim. Not only does she discuss doubts that arise in practice, but also mainly judicature. Keywords: limitation, claims for damages, interruption of the statute of limitation, limitation periods, liability insurance. nie o przyznaniu œwiadczenia ; konieczne jest faktyczne jego zap³acenie. Zob. W. Górski, Ubezpieczenia transportowe, Zielona Góra 1999, s PRAWO ASEKURACYJNE 4/2013 (77) 31

wobec ubezpieczyciela o zwrot wyp³aconego poszkodowanemu odszkodowania objêtego ubezpieczeniem OC

wobec ubezpieczyciela o zwrot wyp³aconego poszkodowanemu odszkodowania objêtego ubezpieczeniem OC ARTYKU Y I ROZPRAWY ARTYKU Y I ROZPRAWY Aleksander Raczyñski Przedawnienie roszczenia ubezpieczonego o zwrot wyp³aconego poszkodowanemu odszkodowania objêtego ubezpieczeniem OC W artykule omówiono istotne

Bardziej szczegółowo

8. Podstawa wymiaru œwiadczeñ dla ubezpieczonych niebêd¹cych pracownikami

8. Podstawa wymiaru œwiadczeñ dla ubezpieczonych niebêd¹cych pracownikami 8. PODSTAWA WYMIARU ŒWIADCZEÑ DLA UBEZPIECZONYCH NIEBÊD CYCH PRACOWNIKAMI 563 ŒWIADCZENIA Z UBEZPIECZENIA CHOROBOWEGO W RAZIE CHOROBY I MACIERZYÑSTWA wyr. SN z 14 lipca 2005 r., II UK 314/04 ( Niewyp³acenie

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym Województwa Wielkopolskiego Nr 127 13535 2351 UCHWA A Nr XVIII/152/08 RADY POWIATU GOSTYÑSKIEGO z dnia 26 czerwca 2008 r. w sprawie: zasad i trybu przyznawania, wstrzymywania i cofania oraz wysokoœci stypendiów

Bardziej szczegółowo

W z ó r u m o w y POSTANOWIENIA GENERALNE

W z ó r u m o w y POSTANOWIENIA GENERALNE W z ó r u m o w y UMOWA GENERALNA NR zawarta w Nowym S¹czu w dniu... 2011 r. pomiêdzy: Powiatowym Zarz¹dem Dróg w Nowym S¹czu z siedzib¹ przy ul. Wiœniowieckiego 136, 33-300 Nowy S¹cz, zwanym dalej Zamawiaj¹cym,

Bardziej szczegółowo

Wybrane okucia i akcesoria do systemów. RC system. Confort 60 GTI

Wybrane okucia i akcesoria do systemów. RC system. Confort 60 GTI Wybrane okucia i akcesoria do systemów RC system Confort 60 GTI Maj 2002 OGÓLNE WARUNKI SPRZEDA Y I DOSTAW 2 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. Ogólne warunki sprzeda y i dostaw zwane dalej

Bardziej szczegółowo

Przedawnienie roszczeñ. placówek medycznych z tytu³u umowy ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej. w stosunku do ubezpieczycieli

Przedawnienie roszczeñ. placówek medycznych z tytu³u umowy ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej. w stosunku do ubezpieczycieli ARTYKU Y I ROZPRAWY ARTYKU Y I ROZPRAWY Kamil Gaw³owski Przedawnienie roszczeñ placówek medycznych z tytu³u umowy ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej w stosunku do ubezpieczycieli I. Wstêp Niniejszy

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Serwach *

Małgorzata Serwach * A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FOLIA IURIDICA 72, 2013 Małgorzata Serwach * PRZEDAWNIENIE ROSZCZEŃ JAKO PRZYCZYNA ODMOWY WYPŁATY ŚWIADCZENIA PRZEZ UBEZPIECZYCIELA 1. UWAGI WPROWADZAJĄCE

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO Aneks nr 8 do Prospektu Emisyjnego Cyfrowy Polsat S.A. KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO PLAC POWSTAÑCÓW WARSZAWY 1, 00-950 WARSZAWA WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO zatwierdzonego

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŒÆ CZ ONKA ZARZ DU ZA BRAK STARANNOŒCI *

ODPOWIEDZIALNOŒÆ CZ ONKA ZARZ DU ZA BRAK STARANNOŒCI * TRANSFORMACJE PRAWA PRYWATNEGO 2/2006 ISSN 1641 1609 ODPOWIEDZIALNOŒÆ CZ ONKA ZARZ DU ZA BRAK STARANNOŒCI * I. Ustalenie bezprawnoœci w rozumieniu art. 293 k.s.h. nie mo e ograniczaæ siê jedynie do ogólnikowego

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE z dnia 11 sierpnia 2011 r. III AUz 104/11

POSTANOWIENIE z dnia 11 sierpnia 2011 r. III AUz 104/11 POSTANOWIENIE z dnia 11 sierpnia 2011 r. III AUz 104/11 Sk³ad orzekaj¹cy:ssa Iwona Krzeczowska-Lasoñ (przewodnicz¹cy, sprawozdawca) SSA Ma³gorzata Gerszewska SSA Aleksandra Urban Teza 1. W sprawach o wysokoœæ

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady"

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady" 1 Postanowienia ogólne ORGANIZATORZY Organizatorem konkursu jest Miejski Zak³ad Oczyszczania Wysypisko z siedzib¹ w Pile, ul. Kusociñskiego

Bardziej szczegółowo

odzimierz Pyszczek Warszawa - Marsh

odzimierz Pyszczek Warszawa - Marsh UBEZPIECZENIE ODPOWIEDZIALNO CI CYWILNEJ KURATORÓW S DOWYCH PREZENTACJA WST PNYCH OFERT 27 STYCZNIA 2014 odzimierz Pyszczek Warszawa - Marsh Za enia wst pne programu Ubezpieczaj cy: Ubezpieczeni: FUNDACJA

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. i prowadzonych na terenie Gminy Krobia przez inne podmioty ni jednostki samorz¹du terytorialnego i ministrów

Dziennik Urzêdowy. i prowadzonych na terenie Gminy Krobia przez inne podmioty ni jednostki samorz¹du terytorialnego i ministrów 19405 Poz. 3189, 3190 Za³¹cznik Nr 3 WSKAZANIE OBSZARÓW I MIEJSC UDOSTÊPNIANYCH DLA CELÓW NAUKOWYCH, EDUKACYJNYCH I TURYSTYCZNYCH ORAZ OKREŒLENIE SPOSOBÓW ICH UDOSTÊPNIANIA / & Ã 2 Ã Ã Ã 6 Ã % Ã Ã & Ã

Bardziej szczegółowo

ZAKRES I CZAS TRWANIA ODPOWIEDZIALNOŒCI TOWARZYSTWA

ZAKRES I CZAS TRWANIA ODPOWIEDZIALNOŒCI TOWARZYSTWA Preambu³a Definicje strona 3 strona 4 1 PRZEDMIOT I ZAKRES UBEZPIECZENIA Artyku³ 1: Przedmiot ubezpieczenia Artyku³ 2: Zakres ubezpieczenia Artyku³ 3: Zdarzenia ubezpieczeniowe strona 5 strona 5 strona

Bardziej szczegółowo

Tabele norm procentowego uszczerbku na zdrowiu

Tabele norm procentowego uszczerbku na zdrowiu Tabele norm procentowego uszczerbku na zdrowiu 1 Tabele norm procentowego uszczerbku na zdrowiu stosuje siê przy ustalaniu uszczerbku na zdrowiu bêd¹cego nastêpstwem nieszczêœliwego wypadku objêtego umow¹

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SKLEPU INTERNETOWEGO. www.vacat24.pl

REGULAMIN SKLEPU INTERNETOWEGO. www.vacat24.pl REGULAMIN SKLEPU INTERNETOWEGO www.vacat24.pl Treœæ niniejszego regulaminu udostêpniona jest przed zawarciem umowy sprzeda y nieodp³atnie w formie, która umo liwia pozyskanie, odtworzenie i utrwalenie

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Gertruda Uœciñska* Ubezpieczenie wypadkowe nowe regulacje prawne

Gertruda Uœciñska* Ubezpieczenie wypadkowe nowe regulacje prawne Gertruda Uœciñska* Ubezpieczenie wypadkowe nowe regulacje prawne Gertruda Ubezpieczenie Uœciñska Zgodnie wypadkowe z przepisami nowe regulacje ustawy z 13 prawne paÿdziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeñ

Bardziej szczegółowo

S OWA KLUCZOWE: Prawo sportowe status prawny polskich pi³karzy profesjonalnych zasady transferowe.

S OWA KLUCZOWE: Prawo sportowe status prawny polskich pi³karzy profesjonalnych zasady transferowe. Prawo sportowe 51 Nowe regulacje statusu polskich pi³karzy profesjonalnych uwzglêdniaj¹ podstawowe za³o enia wykreowane przez FIFA w Nowym Systemie Transferowym z 2001 roku. Nowy status prawny pi³karzy

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki dodatkowego grupowego ubezpieczenia zdrowotnego Opieka Medyczna S

Ogólne warunki dodatkowego grupowego ubezpieczenia zdrowotnego Opieka Medyczna S Ogólne warunki dodatkowego grupowego ubezpieczenia zdrowotnego Opieka Medyczna S Kod warunków: UZGP33 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia stosuje siê do umów dodatkowego grupowego

Bardziej szczegółowo

UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Rozdzia³ I Sk³adka cz³onkowska i jej podzia³

UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Rozdzia³ I Sk³adka cz³onkowska i jej podzia³ UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ Solidarnoœæ, dzia³aj¹c na podstawie 64 ust.2, 69 ust.1 i 2, 70 i 74 ust.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych Dz.U.08.234.1577 ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych (Dz. U. z dnia 30 grudnia 2008 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

WYROK z dnia 20 lipca 2011 r. III AUa 254/11

WYROK z dnia 20 lipca 2011 r. III AUa 254/11 WYROK z dnia 20 lipca 2011 r. III AUa 254/11 Sk³ad orzekaj¹cy:ssa Ma³gorzata Wêgrzynowska-Czajewska (przewodnicz¹cy, sprawozdawca) SSA Bo ena Grubba SSA Jerzy Andrzejewski Teza Niezbêdnym warunkiem domagania

Bardziej szczegółowo

BP/079/28/ P/12 2012.07.18. Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty. Szanowna Panie Kuratorze,

BP/079/28/ P/12 2012.07.18. Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty. Szanowna Panie Kuratorze, BP/079/28/ P/12 2012.07.18 Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty Szanowna Panie Kuratorze, Zarz¹d Gùówny Zwi¹zku Nauczycielstwa Polskiego zwraca siê do Pana Kuratora o przeprowadzenie kompleksowej

Bardziej szczegółowo

NASTÊPSTW NIESZCZÊŒLIWYCH WYPADKÓW KIEROWCÓW I PASA ERÓW W ZWI ZKU Z RUCHEM POJAZDÓW MECHANICZNYCH

NASTÊPSTW NIESZCZÊŒLIWYCH WYPADKÓW KIEROWCÓW I PASA ERÓW W ZWI ZKU Z RUCHEM POJAZDÓW MECHANICZNYCH OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA NASTÊPSTW NIESZCZÊŒLIWYCH WYPADKÓW KIEROWCÓW I PASA ERÓW W ZWI ZKU Z RUCHEM POJAZDÓW MECHANICZNYCH Przepisy ogólne 1 1. Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia nastêpstw nieszczêœliwych

Bardziej szczegółowo

Podstawy oraz zasady odpowiedzialnoœci brokera ubezpieczeniowego

Podstawy oraz zasady odpowiedzialnoœci brokera ubezpieczeniowego ARTYKU Y I ROZPRAWY Ma³gorzata Serwach Podstawy oraz zasady odpowiedzialnoœci brokera ubezpieczeniowego Odpowiedzialnoœæ brokera mo e wynikaæ z faktu zawarcia umowy brokerskiej; jej podstawê mo e tak e

Bardziej szczegółowo

Glosa do uchwa³y S¹du Najwy szego z 16 listopada 2012 r. (III CZP 61/12) 1 w sprawie dziedzicznoœci regresu ubezpieczyciela

Glosa do uchwa³y S¹du Najwy szego z 16 listopada 2012 r. (III CZP 61/12) 1 w sprawie dziedzicznoœci regresu ubezpieczyciela ORZECZENIA I GLOSY Pawe³ Ksiê ak, Bartosz Kucharski Glosa do uchwa³y S¹du Najwy szego z 16 listopada 2012 r. (III CZP 61/12) 1 w sprawie dziedzicznoœci regresu ubezpieczyciela Teza Zak³ad ubezpieczeñ,

Bardziej szczegółowo

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1)

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Rozdz. 7 Kodeksu pracy; ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu zawodowych (Dz. U. Nr 199, poz. 1673 z późn. zm.); rozporządzenie RM z

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. przez to rozumieæ grunty, budynki i budowle nabyte po. 5) powierzchni nale y przez to rozumieæ powierzchniê

Dziennik Urzêdowy. przez to rozumieæ grunty, budynki i budowle nabyte po. 5) powierzchni nale y przez to rozumieæ powierzchniê Województwa Wielkopolskiego Nr 29 3240 610 UCHWA A Nr XII/84/07 RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY z dnia 28 grudnia 2007 r. w sprawie zwolnieñ od podatku od nieruchomoœci w ramach pomocy de minimis Na podstawie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA.

PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA. PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA. ROZDZIA I CEL PROCEDURY 1 1. Celem procedury jest ustalenie zasad zatrudniania pracowników w oparciu o przejrzyste

Bardziej szczegółowo

Ochrona tymczasowa w umowach ubezpieczenia

Ochrona tymczasowa w umowach ubezpieczenia ARTYKU Y I ROZPRAWY Marcin Orlicki Ochrona tymczasowa w umowach ubezpieczenia Artyku³ dotyczy ochrony tymczasowej, która udzielana jest przed zawarciem docelowej umowy ubezpieczenia.ochronatawynikazfaktuzawarciatymczasowejumowyubezpieczenia,którakreuje

Bardziej szczegółowo

Regulamin sklepu zio³achiñskie.eu

Regulamin sklepu zio³achiñskie.eu Regulamin sklepu zio³achiñskie.eu 1. Informacje ogólne 1. Niniejszy Regulamin jest udostêpniony nieodp³atnie za poœrednictwem Sklepu internetowego zio³achiñskie.eu, w sposób umo liwiaj¹cy zapoznanie siê

Bardziej szczegółowo

Regulacja stanów prawnych nieruchomości

Regulacja stanów prawnych nieruchomości Paweł Puch Regulacja stanów prawnych nieruchomości Praktyczny poradnik Budownictwo INFORMACJE Copyright 2008 ISBN 978-83-88285-12-7 Wydawnictwo Verlag Dashofer Sp. z o.o. AL. Krakowska 271, 02-133 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wszelkie prawa zastrze one. adna czêœæ tej ksi¹ ki nie mo e byæ powielana ani rozpowszechniana za pomoc¹ urz¹dzeñ elektronicznych, kopiuj¹cych, nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca:

Bardziej szczegółowo

z tytu³u obowi¹zkowego ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej

z tytu³u obowi¹zkowego ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej ARTYKU Y I ROZPRAWY Joanna Mucha Charakter prawny interwencji ubocznej ubezpieczyciela w sprawie o odszkodowanie z tytu³u obowi¹zkowego ubezpieczenia OC wszczêtej przeciwko ubezpieczonemu posiadaczowi

Bardziej szczegółowo

doradzamy pomagamy informujemy

doradzamy pomagamy informujemy Informator Prawno Ubezpieczeniowy Grudzieñ 2014 W BIE CYM NUMERZE: Kilkumilionowe odszkodowanie za b³¹d medyczny Dro sze ubezpieczenia doradzamy pomagamy informujemy SPIS TREŒCI AKTUALNOŒCI ORZECZNICTWO

Bardziej szczegółowo

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 Wst p Niniejsze opracowanie prezentuje prognoz Rachunku zysków i strat oraz bilansu maj tkowego Spó ki Fundusz Zal kowy KPT na lata 2009-2014. Spó

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki ubezpieczenia na ycie dla Kredytobiorców Toyota Bank Polska S.A. Indeks KTB/04/05/31

Ogólne warunki ubezpieczenia na ycie dla Kredytobiorców Toyota Bank Polska S.A. Indeks KTB/04/05/31 Ogólne warunki ubezpieczenia na ycie dla Kredytobiorców Toyota Bank Polska S.A. Indeks KTB/04/05/31 CREDIT SUISSE LIFE & PENSIONS TOWARZYSTWO UBEZPIECZEÑ NA YCIE SA CREDIT SUISSE LIFE & PENSIONS TOWARZYSTWO

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki indywidualnie kontynuowanego ubezpieczenia pracowniczego TYP P PLUS

Ogólne warunki indywidualnie kontynuowanego ubezpieczenia pracowniczego TYP P PLUS Ogólne warunki indywidualnie kontynuowanego ubezpieczenia pracowniczego TYP P PLUS Kod warunków: PTKP32 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia stosuje siê do umów ubezpieczenia indywidualnie

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Zarz¹d Dróg w Nowym S¹czu ul. Wiœniowieckiego 136, 33-300 Nowy S¹cz; Tel. -...; fax -...; NIP -...; REGON -...;

Powiatowy Zarz¹d Dróg w Nowym S¹czu ul. Wiœniowieckiego 136, 33-300 Nowy S¹cz; Tel. -...; fax -...; NIP -...; REGON -...; Zaù¹cznik nr 1 FORMULARZ OFERTY ZAMAWIAJ CY: Powiatowy Zarz¹d Dróg w Nowym S¹czu ul. Wiœniowieckiego 136, 33-300 Nowy S¹cz; Nazwa (Firma) Wykonawcy:., Adres siedziby:, Adres do korespondencji:, Tel. -...;

Bardziej szczegółowo

PE NIA YCIA. Ogólne warunki grupowego ubezpieczenia na ycie PE NIA YCIA POSTANOWIENIA OGÓLNE ŒWIADCZENIA Z TYTU U UMOWY

PE NIA YCIA. Ogólne warunki grupowego ubezpieczenia na ycie PE NIA YCIA POSTANOWIENIA OGÓLNE ŒWIADCZENIA Z TYTU U UMOWY Ogólne warunki grupowego ubezpieczenia na ycie PE NIA YCIA Kod warunków: Z1GP40 wariant z jednakow¹ sum¹ ubezpieczenia Z2GP40 wariant z indywidualn¹ sum¹ ubezpieczenia PE NIA YCIA POSTANOWIENIA OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

ZASTAW NA JEDNOSTKACH UCZESTNICTWA W FUNDUSZU INWESTYCYJNYM OTWARTYM

ZASTAW NA JEDNOSTKACH UCZESTNICTWA W FUNDUSZU INWESTYCYJNYM OTWARTYM TRANSFORMACJE PRAWA PRYWATNEGO 1/2006 ISSN 1641 1609 RAFA MAZUREK * ZASTAW NA JEDNOSTKACH UCZESTNICTWA W FUNDUSZU INWESTYCYJNYM OTWARTYM 1. UWAGI OGÓLNE Fundusze inwestycyjne s¹ wyrazem instytucjonalnej

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI

REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI I PODSTAWY PRAWNE FUNKCJONOWANIA RADY PEDAGOGICZNEJ Podstaw prawn funkcjonowania Rady Pedagogicznej s zapisy Ustawy

Bardziej szczegółowo

Ogólne Warunki Grupowego Ubezpieczenia Nastêpstw Nieszczêœliwych Wypadków

Ogólne Warunki Grupowego Ubezpieczenia Nastêpstw Nieszczêœliwych Wypadków Ogólne Warunki Grupowego Ubezpieczenia Nastêpstw Nieszczêœliwych Wypadków POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Na podstawie niniejszych Ogólnych Warunków Ubezpieczenia, zwanych w dalszej czêœci w skrócie OWU, SIGNAL

Bardziej szczegółowo

Bezpoœrednia likwidacja szkód po zawarciu przez ubezpieczycieli ogólnorynkowego porozumienia

Bezpoœrednia likwidacja szkód po zawarciu przez ubezpieczycieli ogólnorynkowego porozumienia ARTYKU Y I ROZPRAWY Marcin Orlicki Bezpoœrednia likwidacja szkód po zawarciu przez ubezpieczycieli ogólnorynkowego porozumienia Artyku³ zawiera analizê podstawowych za³o eñ bezpoœredniej likwidacji szkód

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE ZAWARTE W PROSPEKCIE

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE ZAWARTE W PROSPEKCIE ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE ZAWARTE W PROSPEKCIE 1 EMITENT ROZDZIA II Osoby odpowiedzialne za informacje zawarte w Prospekcie 1.1 Informacje o Emitencie PEKAES Spó³ka Akcyjna ul. Siedmiogrodzka

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

OWU. & OdpowiedzialnoϾ Pracownicze ubezpieczenie na ycie - GOP-03. Art. 2 Jakie zdarzenia obejmuje ochrona ubezpieczeniowa? Art.

OWU. & Odpowiedzialnoœæ Pracownicze ubezpieczenie na ycie - GOP-03. Art. 2 Jakie zdarzenia obejmuje ochrona ubezpieczeniowa? Art. UNIQA Towarzystwo Ubezpieczeñ na ycie S.A. 90-520 ódÿ, ul. Gdañska 132 tel. 042 63 44 700, fax 042 63 65 003 S¹d Rejonowy dla odzi - Œródmieœcia w odzi KRS 0000005751, NIP 554-100-15-22 Kapita³ zak³adowy

Bardziej szczegółowo

O roszczeniach regresowych ubezpieczycieli i UFG wynikaj¹cych z art. 11 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK

O roszczeniach regresowych ubezpieczycieli i UFG wynikaj¹cych z art. 11 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK ARTYKU Y I ROZPRAWY ARTYKU Y I ROZPRAWY Marcin Orlicki O roszczeniach regresowych ubezpieczycieli i UFG wynikaj¹cych z art. 11 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK 1. Uwagi ogólne

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie pobierania przez p atników podatku od spadków i darowizn

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie pobierania przez p atników podatku od spadków i darowizn Dz.U.06.243.1763 ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie pobierania przez p atników podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z dnia 27 grudnia 2006 r.) Na podstawie art. 18

Bardziej szczegółowo

ZARZ DZENIE NR 27 REKTORA UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO

ZARZ DZENIE NR 27 REKTORA UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO ZARZ DZENIE NR 27 REKTORA UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO z dnia 5 maja 2010 r. w sprawie zmiany zarz dzenia nr 31 Rektora Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasad i trybu przyznawania

Bardziej szczegółowo

Skutki nowelizacji ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK dla przychodów 1 i wydatków Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

Skutki nowelizacji ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK dla przychodów 1 i wydatków Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego ARTYKU Y I ROZPRAWY El bieta Wanat-Po³eæ, Gra yna Sordyl Skutki nowelizacji ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK dla przychodów 1 i wydatków Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego 1. Wstêp

Bardziej szczegółowo

Zakùadem Oczyszczania i Gospodarki Odpadami MZO S.A. w Ostrowie Wielkopolskim ulica Wiejska 18 63-400 Ostrów Wielkopolski

Zakùadem Oczyszczania i Gospodarki Odpadami MZO S.A. w Ostrowie Wielkopolskim ulica Wiejska 18 63-400 Ostrów Wielkopolski Umowa nr MZO/TI/2012/4 zawarta w dniu roku w Ostrowie Wielkopolskim pomiêdzy zwanym dalej "Wykonawc¹ reprezentowanym przez: a Zakùadem Oczyszczania i Gospodarki Odpadami MZO S.A. w Ostrowie Wielkopolskim

Bardziej szczegółowo

Problem podwójnego ubezpieczenia w œwietle znowelizowanych przepisów ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK

Problem podwójnego ubezpieczenia w œwietle znowelizowanych przepisów ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK ARTYKU Y I ROZPRAWY ARTYKU Y I ROZPRAWY Marcin Orlicki Problem podwójnego ubezpieczenia w œwietle znowelizowanych przepisów ustawy o ubezpieczeniach obowi¹zkowych, UFG i PBUK 1. Uwagi wstêpne Od kilku

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW WEWNÊTRZNYCH Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê

Bardziej szczegółowo

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania Zespó Instrumentów Inwestycyjnych Zespó Instrumentów Doradczych Dzia ania 2.3 i 2.1 Warszawa, dnia 7 wrze nia 2005r. Statystyka na dzie 31.08.2005r. Ilo onych

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (Dz. U. z 2000 r. Nr 9, poz. 131; tekst ujednolicony)

Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (Dz. U. z 2000 r. Nr 9, poz. 131; tekst ujednolicony) SPIS TREŒCI Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (Dz. U. z 2000 r. Nr 9, poz. 131; tekst ujednolicony) Statut Bankowego Funduszu Gwarancyjnego (rozporz¹dzenie Rady Ministrów

Bardziej szczegółowo

Terminy okreœlone w ogólnych warunkach umowy podstawowej stosuje siê odpowiednio w niniejszych ogólnych warunkach ubezpieczenia.

Terminy okreœlone w ogólnych warunkach umowy podstawowej stosuje siê odpowiednio w niniejszych ogólnych warunkach ubezpieczenia. Ogólne warunki dodatkowego ubezpieczenia na wypadek œmierci lub trwa³ego i ca³kowitego inwalidztwa w wyniku nieszczêœliwego wypadku Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia na wypadek œmierci lub trwa³ego

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

UCHWA A intencyjna nr.../2014

UCHWA A intencyjna nr.../2014 UCHWA A intencyjna nr.../2014 podj ta w dniu... na zebraniu w cicieli lokali tworz cych Wspólnot Mieszkaniow nr..., której nieruchomo po ona jest w Tychach przy ul.... w sprawie: wyra enia woli przyst

Bardziej szczegółowo

doradzamy pomagamy informujemy

doradzamy pomagamy informujemy Informator Prawno Ubezpieczeniowy Styczeñ 2015 W BIE CYM NUMERZE: Po przekroczeniu 24 punktów karnych, kursy nie pomog¹ Wyjazd w góry z polis¹ czy bez? doradzamy pomagamy informujemy SPIS TREŒCI AKTUALNOŒCI

Bardziej szczegółowo

KP4/ATX-S KP4/ATX-S + BPza RUS CZ RO HU SK

KP4/ATX-S KP4/ATX-S + BPza RUS CZ RO HU SK KP/ATX-S KP/ATX-S + BPza PL D GB RUS CZ RO HU SK KP/ATX-S 5 7 9 KP/ATX-S, KP/ATX-S+BPza 0 x0 mm,5x,5x9 Mx M A B C D E F G H J K L M N O P R S T U KP/ATX-0-S KP/ATX-90-S D C B A E F G H K J L M O N P R

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

zdanie finansowe jednostk

zdanie finansowe jednostk Sprawo wozdan zdanie finansowe jednostk tki i pn. Fundacja na rzecz wspier z siedzib¹ w Gdañsku za rok 2004. Zgodnie z art. 45 ust.2 ustawy o rachunkowoœci z dnia 29 wrzeœnia 1994 roku (Dz.U. z 1994 roku,

Bardziej szczegółowo

Nazwisko. Imiê. Miejscowoœæ. Ulica Nr domu Nr lokalu

Nazwisko. Imiê. Miejscowoœæ. Ulica Nr domu Nr lokalu Zarz¹d Dróg Miejskich i Komunikacji Publicznej w Bydgoszczy 85-844 Bydgoszcz, ul. Toruñska 174a NIP : 554-10-06-413 REGON: 090476971 brak biletu brak uprawnieñ do ulgi przekroczony czas brak prolongaty

Bardziej szczegółowo

Wszyscy zawodnicy, zarówno amatorzy, jak i profesjonaliœci, mog¹ otrzymywaæ stypendia sportowe.

Wszyscy zawodnicy, zarówno amatorzy, jak i profesjonaliœci, mog¹ otrzymywaæ stypendia sportowe. 66 Prawo sportowe Wszyscy zawodnicy, zarówno amatorzy, jak i profesjonaliœci, mog¹ otrzymywaæ stypendia sportowe. Jacek Foks Stypendia sportowe zagadnienia publicznoprawne W artykule omówiono treœæ przepisów

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl TÜV Rheinland Polska Nowy Znak Odpowiadamy na Pañstwa pytania Odpowiadamy na Pañstwa pytania wszystko czego chc¹ siê Pañstwo dowiedzieæ na temat nowego znaku TÜV Rheinland. Zgodnie z has³em Jeden dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

2014-04-08. Produkty ubezpieczeniowe - ubezpieczenia gospodarcze. Produkty dla: klienta indywidualnego. klienta biznesowego. Konstrukcja produktu:

2014-04-08. Produkty ubezpieczeniowe - ubezpieczenia gospodarcze. Produkty dla: klienta indywidualnego. klienta biznesowego. Konstrukcja produktu: Produkt czy us uga Niematerialno, odwrócony cykl produkcji, Adhezyjno kontraktu, nadzór, ochrona konsumenta Produkty ubezpieczeniowe - ubezpieczenia gospodarcze Segmentacja wg. dzia ów Dzia I samodzielne

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Czêœæ A. Testy. Czêœæ B. Kazusy. Przedmowa

Spis treœci. Czêœæ A. Testy. Czêœæ B. Kazusy. Przedmowa Spis Wykaz treœci skrótów Literatura Przedmowa XIX XXIII XXV Czêœæ A. Testy Test 1. Czêœæ historyczna 1 Odpowiedzi do testu 1 61 Test 2. Krajowy Rejestr S¹dowy 3 Odpowiedzi do testu 2 61 Test 3. Przepisy

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA AUTO CASCO POJAZDÓW MECHANICZNYCH PROGRAM emoto

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA AUTO CASCO POJAZDÓW MECHANICZNYCH PROGRAM emoto OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA AUTO CASCO POJAZDÓW MECHANICZNYCH PROGRAM emoto POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. 1. Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia auto casco, zwane dalej OWU okreœlaj¹ zasady ubezpieczania

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na ycie zwi¹zanego z ubezpieczeniowym funduszem kapita³owym IKE PZU ycie

Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na ycie zwi¹zanego z ubezpieczeniowym funduszem kapita³owym IKE PZU ycie Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na ycie zwi¹zanego z ubezpieczeniowym funduszem kapita³owym IKE PZU ycie Kod warunków: FKIP33 IKE PZU YCIE POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO DZIENNIK URZÊDOWY WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 TREŒÆ: Poz.: ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO 81 nr 6 z dnia 29 sierpnia 2006 r. zmieniaj¹ce zarz¹dzenie

Bardziej szczegółowo

OWU. Prawo & Pomoc. Ogólne Warunki Ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej z tytu³u wykonywania zawodu. Postanowienia ogólne

OWU. Prawo & Pomoc. Ogólne Warunki Ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej z tytu³u wykonywania zawodu. Postanowienia ogólne UNIQA Towarzystwo Ubezpieczeñ S.A. 90-520 ódÿ, ul. Gdañska 132 tel. 042 63 44 700, fax 042 63 77 430 S¹d Rejonowy dla odzi - Œródmieœcia w odzi KRS 0000001201, NIP 727-012-63-58 Kapita³ zak³adowy i wp³acony:

Bardziej szczegółowo

Prawo Sądowe. Aktualne problemy ubezpieczeñ komunikacyjnych

Prawo Sądowe. Aktualne problemy ubezpieczeñ komunikacyjnych Prawo Sądowe Aktualne problemy ubezpieczeñ komunikacyjnych Polecamy nasze publikacje: Pod red. Andrzeja Zieliñskiego KODEKS POSTÊPOWANIA CYWILNEGO. KOMENTARZ, wyd. 3 Komentarze Kodeksowe Z wprowadzeniem

Bardziej szczegółowo

Umowa o œwiadczenie us³ug turystycznych, potwierdzenie podró y

Umowa o œwiadczenie us³ug turystycznych, potwierdzenie podró y Umowa o œwiadczenie us³ug turystycznych, potwierdzenie podró y 1. 1 Rezerwacja udzia³u w imprezie turystycznej traktowana jest jako propozycja zawarcia umowy o zorganizowanie przez CP imprezy turystycznej.

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE Rozdział II Osoby odpowiedzialne za informacje zawarte w prospekcie Rozdzia II Osoby odpowiedzialne za informacje zawarte w prospekcie ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE ZAWARTE W PROSPEKCIE

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie.

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie. Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie Definicje: Ilekro w niniejszym Regulaminie jest mowa o: a) Funduszu

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU RODZINNEGO

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU RODZINNEGO iejski Oœrodek Pomocy Spo³ecznej 42500 Bêdzin ul. 11go Listopada 1 tel.: 32 7614760 32 7614761 Forma p³atnoœci: KASA BANK Czêœæ I WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

Podró & Radoœæ. Ubezpieczenie kosztów leczenia i nastêpstw nieszczêœliwych wypadków w czasie podró y i pobytu za granic¹

Podró & Radoœæ. Ubezpieczenie kosztów leczenia i nastêpstw nieszczêœliwych wypadków w czasie podró y i pobytu za granic¹ Podró & Radoœæ Ubezpieczenie kosztów leczenia i nastêpstw nieszczêœliwych wypadków w czasie podró y i pobytu za granic¹ FILAR wz. 1F21 Jasne i Proste Ogólne warunki ubezpieczenia W ubezpieczeniu kosztów

Bardziej szczegółowo

O pojêciu grupy w ubezpieczeniach

O pojêciu grupy w ubezpieczeniach ARTYKU Y I ROZPRAWY Marcin Orlicki O pojêciu grupy w ubezpieczeniach grupowych Artyku³ dotyczy pojêcia grupy w ubezpieczeniach grupowych. Zasadnicz¹ tez¹ jest stwierdzenie, e grupa ubezpieczonych mo e

Bardziej szczegółowo

Istota i charakter ubezpieczenia pacjentów z tytu³u zdarzeñ medycznych

Istota i charakter ubezpieczenia pacjentów z tytu³u zdarzeñ medycznych ARTYKU Y I ROZPRAWY Eugeniusz Kowalewski, W³adys³aw Wojciech Mogilski Istota i charakter ubezpieczenia pacjentów z tytu³u zdarzeñ medycznych I. Wprowadzenie Ubezpieczenie pacjentów z tytu³u zdarzeñ medycznych

Bardziej szczegółowo

Osobista odpowiedzialnoœæ pracownika za szkodê wyrz¹dzon¹ osobie trzeciej konsekwencje cywilnoprawne oraz ubezpieczeniowe

Osobista odpowiedzialnoœæ pracownika za szkodê wyrz¹dzon¹ osobie trzeciej konsekwencje cywilnoprawne oraz ubezpieczeniowe ARTYKU Y I ROZPRAWY Ma³gorzata Serwach Osobista odpowiedzialnoœæ pracownika za szkodê wyrz¹dzon¹ osobie trzeciej konsekwencje cywilnoprawne oraz ubezpieczeniowe I. Uwagi wprowadzaj¹ce 1. Problematyka osobistej

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE na dostarczenie us ugi polegaj cej na przeprowadzeniu kursu Kadry i p ace dla 3 uczestników projektu Z bezradno ci do aktywno ci

ZAPYTANIE OFERTOWE na dostarczenie us ugi polegaj cej na przeprowadzeniu kursu Kadry i p ace dla 3 uczestników projektu Z bezradno ci do aktywno ci ZAPYTANIE OFERTOWE na dostarczenie us ugi polegaj cej na przeprowadzeniu kursu Kadry i p ace dla 3 uczestników projektu Z bezradno ci do aktywno ci Stosownie do art. 44 ust. 3, Ustawy z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Problematyka wyp³aty osobom ma³oletnim œwiadczenia z umowy ubezpieczenia na ycie

Problematyka wyp³aty osobom ma³oletnim œwiadczenia z umowy ubezpieczenia na ycie ARTYKU Y I ROZPRAWY Beata Mrozowska-Bartkiewicz, Ma³gorzata Serwach Problematyka wyp³aty osobom ma³oletnim œwiadczenia z umowy ubezpieczenia na ycie Umowy ubezpieczenia na ycie s¹ zawierane dla zapewnienia

Bardziej szczegółowo

e-jakro zbiór obowi¹zuj¹cych przepisów pt.: Treœæ KODEKSU obejmuje:

e-jakro zbiór obowi¹zuj¹cych przepisów pt.: Treœæ KODEKSU obejmuje: aktualne - ujednolicone przepisy prawne zmiany w przepisach od stycznia 1999r. - oznaczone indeksem i opisane zmiany w 2013 i 2014r. - oznaczone grubszym drukiem zbiór obowi¹zuj¹cych przepisów pt.: Treœæ

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Zakres ochrony w grupowych ubezpieczeniach na ycie udzielanej w trybie stosowania uproszczonego underwritingu a œwiadczenie g³ówne

Zakres ochrony w grupowych ubezpieczeniach na ycie udzielanej w trybie stosowania uproszczonego underwritingu a œwiadczenie g³ówne ARTYKU Y I ROZPRAWY Beata Mrozowska, Aldona Wnêk Zakres ochrony w grupowych ubezpieczeniach na ycie udzielanej w trybie stosowania uproszczonego underwritingu a œwiadczenie g³ówne Pozyskiwanie ochrony

Bardziej szczegółowo

Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹

Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹ Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹ Zawarta w dniu... r. przez:...... dzia³aj¹cych za zarz¹d Wspólnoty Mieszkaniowej..., Kraków ul.... NIP:..., zwany w dalszej czêœci umowy Zleceniodawc¹ a TWW Sp.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy

ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy LexPolonica nr 2618806. Stan prawny 2011-12-20 Dz.U.2011.209.1245 (R) Procedura Niebieskie Karty oraz wzory formularzy Niebieska Karta. ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Przenoszenie rachunków bankowych PRZEWODNIK DLA KLIENTA. www.zbp.pl

Przenoszenie rachunków bankowych PRZEWODNIK DLA KLIENTA. www.zbp.pl Przenoszenie rachunków bankowych PRZEWODNIK DLA KLIENTA 1 Wstêp W opublikowanym w 2007 roku dokumencie "Single Market Review" Komisja Europejska wskaza³a m.in. na potrzebê opracowania rozwi¹zañ umo liwiaj¹cych

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM ASPECTA.Profit (IFK 9)

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM ASPECTA.Profit (IFK 9) OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM ASPECTA.Profit (IFK 9) UBEZPIECZENIE NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM ASPECTA.Profit (IFK 09) Niniejsze ogólne

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ TRANSFORMACJE PRAWA PRYWATNEGO 1/2006 ISSN 1641 1609 Sygn. akt XVII AmC 110/03 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 grudnia 2004 r. S¹d Okrêgowy w Warszawie, S¹d Ochrony Konkurencji i Konsumentów

Bardziej szczegółowo

Uchwa³a nr 23/2002 Rady Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z dnia 28 listopada 2002 r.

Uchwa³a nr 23/2002 Rady Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z dnia 28 listopada 2002 r. SPIS TREŒCI Uchwa³a nr 23/2002 Rady Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie ustalenia wysokoœci stawki procentowej obowi¹zkowej op³aty rocznej na 2003 rok wnoszonej na rzecz

Bardziej szczegółowo

DOCHODZENIE ROSZCZEÑ POWSTA YCH NA SKUTEK WYPADKU PRZY PRACY

DOCHODZENIE ROSZCZEÑ POWSTA YCH NA SKUTEK WYPADKU PRZY PRACY Krzysztof Goniewicz, Mariusz Goniewicz Pracownia Ratownictwa Medycznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie DOCHODZENIE ROSZCZEÑ POWSTA YCH NA SKUTEK WYPADKU PRZY PRACY Streszczenie Problem wypadkowoœci

Bardziej szczegółowo

1 Wg komunikatu Prezesa GUS z 25 marca 2008 r. w sprawie tablicy redniego dalszego trwania ycia kobiet i

1 Wg komunikatu Prezesa GUS z 25 marca 2008 r. w sprawie tablicy redniego dalszego trwania ycia kobiet i Zasady czenia wiadcze emerytalnych ze zreformowanego powszechnego systemu emerytalnego i systemu ubezpieczenia spo ecznego rolników obowi zuj ce od 8 stycznia 2009 r. 1. Geneza 8 stycznia 2009 r. wesz

Bardziej szczegółowo

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw G ÓWNY URZ D STATYSTYCZNY, al. Niepodleg³oœci 208, 00-925 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw Numer identyfikacyjny REGON za 2009 r. Portal

Bardziej szczegółowo