SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania"

Transkrypt

1 WYDZIAŁ CHEMICZNY PLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ ul. Noakowskiego 3, Warszawa SPRAWZDANIE KŃCWE z wykonania zadania Zagospodarowanie odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET) pochodzących z butelek po napojach w procesie wytwarzania farb i lakierów etap I i II wg harmonogramu rzeczowo-finansowego zadania wykonanego w ramach umowy nr 8/05/WN50/NE-Z-TX/D na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej Kierownik prac: prof. dr hab. inż. Gabriel Rokicki Sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu chrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na zamówienie Ministra Środowiska Warszawa, sierpień 2005 r.

2 Sprawozdanie z wykonania zadań: Etap I I.1. ptymalizacja procedury doświadczalnej i kontroli analitycznej procesu. ptymalizacja procesu alkoholizy oraz dobór średniej funkcyjności alkoholizatu. Zbadanie możliwości wykorzystania oligogliceroli jako wielofunkcyjnego zamiennika pentaerytrytu. I.2. ptymalizacja procesu transestryfikacji niepełnych estrów pentaerytrytu i gliceryny odpadowym poli(tereftalanem etylenu). Dobór warunków reakcji i czynnika azeotropującego glikol etylenowy. I.3. kreślenie możliwości pozyskiwania PET na rynku krajowym Etap II II.1. Wstępne przygotowanie i oczyszczenie odpadów PET przed poddaniem ich recyklingowi chemicznemu. II.2. Zbadanie wpływu funkcyjności alkoholizatu i stosunku molowego alkoholizat:pet na właściwości przetwórcze żywicy, takie jak lepkość i czas wyschnięcia, oraz na właściwości powłok lakierniczych z nich wytworzonych: twardość, elastyczność, oporność na działanie wody. II.3 Przeprowadzenie próby w skali wielkolaboratoryjnej wytwarzania żywicy lakierniczej z wykorzystaniem odpadowego PET. 1. Wstęp Cel pracy - opracowanie bezinwestycyjnej technologii wytwarzania alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu z wykorzystaniem odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET), zakłada wprowadzenie do żywicy w miejsce dotychczas stosowanego bezwodnika ftalowego lub kwasu izoftalowego - kwasu tereftalowego obecnego w PET w postaci poliestru z glikolem etylenowym. Rozwiązanie takie stało się możliwe dzięki zastosowaniu sposobu wg wynalazku zgłoszonego do opatentowania przez członków zespołu realizującego zadanie, polegającego na wykorzystaniu reakcji transestryfikacji zamiast prostej estryfikacji w procesie otrzymywania żywic alkidowych. Wymieniona technologia pozwala na wykorzystanie do syntezy żywic wysokogatunkowego surowca, jakim jest kwas tereftalowy związany chemicznie w odpadowym PET z jednoczesnym niemal ilościowym odzyskiwaniem glikolu etylenowego. Proces syntezy może być przeprowadzony w standardowej aparaturze przemysłowej do wytwarzania żywic alkilowych i nie powoduje uwalniania odpadów do środowiska. Do produkcji żywic może być stosowany rozdrobniony odpadowy PET, najlepiej z bezbarwnych butelek do napojów nie zanieczyszczony innymi tworzywami sztucznymi stosowanymi przy produkcji butelek np. polipropylenem stosowanym do produkcji zakrętek 2

3 i etykiet. Tworzywo to zresztą łatwo usunąć, gdyż jego gęstość jest w przeciwieństwie do PET mniejsza od wody. Szacunkowo, przy obecnej skali produkcji alkilowych żywic lakierniczych byłoby możliwe zagospodarowanie kilkudziesięciu tysięcy ton odpadowego PET rocznie. Dla wyjaśnienia różnic w wytwarzaniu żywic alkidowych metodą estryfikacji i metodą transestryfikacji zostaną omówione przebiegające w obu przypadkach reakcje chemiczne. Najczęściej stosowana w praktyce metoda syntezy żywic alkidowych realizowana jest w dwóch etapach. Na pierwszym etapie schnące lub półschnące oleje roślinne, np. sojowy lub rzepakowy, będące triglicerydami nienasyconych kwasów tłuszczowych poddaje się reakcji alkoholizy alkoholami wielowodorotlenowymi, np. pentaerytrytem w takim stosunku molowym, aby otrzymany produkt (alkoholizat) zawierał średnio co najmniej 2 grupy hydroksylowe w cząsteczce. Średnia zawartość grup H na cząsteczkę alkoholizatu nosi nazwę średniej funkcyjności alkoholizatu (f H ). Proces przebiega wobec katalizatora w temperaturze ok C (reakcja 1). CH 2 CR CH CR CH 2CR CH 2 H + HH 2C C CH 2H CH 2H CH 2CR CH H + CH 2H CH 2 CR HH 2C C CH 2H CH 2 CR Reakcja 1 Przebieg procesu alkoholizy kontroluje się przez pobieranie w określonych odstępach czasu próbek mieszaniny reakcyjnej. Pobraną próbkę ochładza się do temperatury pokojowej i dodaje, mieszając, metanol lub izopropanol. Proces alkoholizy uznaje się za zakończony, gdy próbka tworzy jednorodny roztwór po zmieszaniu z określoną objętością roztworu alkoholu. W przypadku zastosowania izopropanolu lub jego stężonych roztworów wodnych opisana próba nosi zwyczajową nazwę tolerancji z izopropanolem. Na drugim etapie alkoholizat poddaje się reakcji z składnikiem kwasowym, najczęściej bezwodnikiem ftalowym. Najpierw w temperaturze ok. 180 C przebiega przyłączenie bezwodnika ftalowego do grup wodorotlenowych alkoholizatu z wytworzeniem niepełnych estrów kwasu ftalowego (reakcje 2 i 3). 3

4 CH 2 H CH H CH 2 CR CH 2CR HH 2C C CH 2H CH 2 CR + C C Reakcja 2 CH 2C CH H CH 2CR CH C CH 2CR + HH 2 C C CH 2 C C CH 2CR Reakcja 3 CH Następnie, w temperaturze C w warunkach prowadzenia procesu umożliwiających usuwanie wody powstającej w reakcji estryfikacji, przebiega proces polikondensacji prowadzący do wzrostu ciężaru cząsteczkowego żywicy (reakcje 4 i 5). CH 2 CR CH 2 CR n H CHCH 2C C H H CHCH 2C Reakcja 4 CH 2 CR CH2CR nh H2C C CH2C C H H H2C C CH2C CH2CR CH2CR Reakcja 5 C n H + (n-1)h 2 C H + (n-1)h2 n Reakcję poliestryfikacji prowadzi się w ten sposób, aby otrzymać żywicę alkidową o określonym stopniu polikondensacji i co za tym idzie pożądanych właściwościach: lepkości, końcowej liczbie kwasowej, szybkości utwardzania itp. Stwierdzono, że kontrolując przebieg procesu poliestryfikacji za pomocą pomiaru lepkości dynamicznej i oznaczając liczbę kwasową można określić końcowe parametry żywicy alkidowej. W przypadku syntezy żywic alkidowych metodą transestryfikacji z wykorzystaniem PET jako źródła kwasu tereftalowego (reakcje 6 i 7) należy uwzględnić istotne różnice w chemizmie i przebiegu procesu: 4

5 C C CH 2 CR CH 2 CH 2 n + n H CH 2 C CH 2 H CH 2 CR C C CH 2 CH 2 CR C CH 2 n CH 2 CR + n H CH 2 CH 2 H Reakcja 6 C C CH 2 CH 2 n + n H CH 2 CR CH CH 2 H C C CH 2 CR CH CH 2 n + n H CH 2 CH 2 H Reakcja 7 1) nośnikiem dwufunkcyjnego składnika kwasowego, kwasu tereftalowego, jest PET, substancja wielkocząsteczkowa, trudno rozpuszczalna w środowisku reakcji; 2) warunkiem wbudowania kwasu tereftalowego w strukturę żywicy alkidowej jest degradacja PET do oligomerów w reakcji z grupami hydroksylowymi alkoholizatu; 3) w celu przesunięcia równowagi reakcji transestryfikacji oligomerów PET i alkoholizatu w prawo, tj. w stronę żywic alkidowych o większym ciężarze cząsteczkowym niezbędne jest usuwanie ze środowiska reakcji małocząsteczkowego produktu transestryfikacji - glikolu etylenowego. Różnice te stwarzają konieczność rozwiązania szeregu problemów związanych z warunkami prowadzenia procesu syntezy tereftalowych żywic alkidowych metodą transestryfikacji i metodami kontroli analitycznej jego przebiegu. 2. Przemysłowe alkidowe żywice poliestrowe Zastosowanie Alkidowe żywice poliestrowe stosuje się w przemyśle farb i lakierów do wytwarzania lakierów, emalii, kitów i mas szpachlowych, Klasyfikacja Podstawą klasyfikacji alkidowych żywic poliestrowych jest ich reaktywność w reakcji polimeryzacji rodnikowej inicjowanej tlenem powietrza (poprzez powstające in situ nadtlenki). 5

6 W zależności czy użyty do ich syntezy nienasycony kwas tłuszczowy może ulegać takiej reakcji powodując usieciowanie (schnięcie) żywicy - nienasycone żywice alkidowe dzielimy na: - schnące - zawierające reszty nienasyconych kwasów tłuszczowych o dużej zawartości wiązań nienasyconych (często sprzężonych), pochodzących z takich olejów roślinnych jak lniany, tungowy itp., - nieschnące zawierające reszty nienasyconych kwasów tłuszczowych z jednym wiązaniem nienasyconym w cząsteczce, a także nasyconych kwasów tłuszczowych pochodzących z olejów: kokosowego, rycynowego itp. Żywice alkidowe schnące ulegają (zwłaszcza w cienkich warstwach) atakowi tlenu powietrza, który przyłącza się do allilowego atomu węgla przy wiązaniu podwójnym tworząc wodoronadtlenki i nadtlenki. Te związki nadtlenkowe działają jako inicjatory polimeryzacji przez wiązania podwójne prowadzącej do usieciowania żywicy. Dla przyspieszenia polimeryzacji w temperaturze pokojowej stosuje się sykatywy (suszki) - będące aktywatorami wolnorodnikowego rozkładu związków nadtlenkowych. Są to nafteniany, oleiniany, lauryniany, żywiczany Co, Pb, Mn, stosowane w postaci roztworów w rozpuszczalnikach organicznych. Żywice schnące mogą być stosowane jako główny składnik błonotwórczy powłok lakierniczych. Żywice alkidowe nieschnące mogą stanowić jedynie składnik modyfikujący wyroby lakierowe w kompozycjach z nitrocelulozą lub związkami aminowoformaldehydowymi. W zależności od ilości kwasów tłuszczowych (wolnych lub w postaci ich triglicerydów - olejów roślinnych) użytych do syntezy alkidowych żywic poliestrowych można je podzielić na grupy przedstawione w Tabeli 1. Tabela 1. Klasyfikacja żywic alkidowych w zależności od zawartości kwasów tłuszczowych. Typ żywicy alkidowej Zawartość kwasów tłuszczowych w żywicy (% wag.) bardzo chuda < 35 chuda średnia tłusta b. tłusta > 70 W zależności od ilości kwasów tłuszczowych zmieniają się właściwości żywic i powłok z nich uzyskanych. 6

7 Tabela 2. Właściwości żywicy w zależności od zawartości kwasów tłuszczowych. Żywica chuda Twardość Rozpuszczalność w benzynie, lakierniczej, rozlewność dporność na światło Sucha masa przy lepkości roboczej żywicy. Żywica tłusta Połysk powłoki Elastyczność grubość powłoki. Przykładem typowej żywicy alkidowej przeznaczonej do wytwarzania wyrobów lakierowych ogólnego zastosowania nadających się do nakładania pędzlem może być Ftalak L61 produkowany przez zakłady Polifarb Dębica TMD S.A. Żywica ftalowa 60 % roztwór w benzynie - Ftalak L-61/60/B pis produktu Ftalak L-61/60/B jest tłustą żywicą ftalową lakierową produkowaną w postaci 60 % roztworu w benzynie lakierniczej. w skład żywicy wchodzą: - olej lniany ok. 61 %, - bezwodnik kwasu ftalowego ok. 28 %, - mieszanina polialkoholi. Stosowanie Żywica Ftalak L-61/60/B stosowana jest głównie do produkcji emalii nawierzchniowych schnących na powietrzu. Może być również stosowana w kompozycji z innymi żywicami średniotłustymi lub olejnymi zagęszczonymi, a także jako komponent wyrobów lakierowych poliwinylowych i chlorokauczukowych zwiększający ich elastyczność oraz do modyfikacji żywic alkidowych tiksotropowych celem poprawy ich właściwości malarskich. Zalecana sykatywacja: 0,05 % Co, 0,3 % Zr, 0,1 % Ca. w przeliczeniu na metal i zawartość części nielotnych spoiwa. Żywica nadaje się również do sykatywacji ołowiowej: 0,5 % Pb, 0,03 % Co, 0,25 % Ca, stosowanej w niektórych antykorozyjnych materiałach malarskich. Właściwości: - wysoki połysk - elastyczna - dobra przyczepność do podłoża - odporna na działanie czynników atmosferycznych 7

8 Trwałość 12 miesięcy od daty produkcji. Dopuszcza się w tym czasie wzrost lepkości o 25 %, który powinien ustąpić po dodaniu odpowiedniego rozcieńczalnika (benzyna do lakierów). Tabela 3. Parametry techniczne żywicy Ftalak L-61/60/B Liczba kwasowa 100 % żywicy najwyżej 18 mg KH/g Liczba hydroksylowa najwyżej 60 mg KH/g Lepkość umowna 60 % roztworu mierzona kubkiem Forda Ø 4mm w temperaturze 20 C s Barwa 50 % r-ru w benzynie, wg skali jodowej max. 60 Gęstość roztworu handlowego w temperaturze 20 C 0,94 g/cm 3 Wygląd roztworu klarowny, dopuszczalne lekkie zmętnienie Temperatura zapłonu powyżej 21 C Zawartość substancji nielotnych [m/m] 60±3 % Czas wysychania powłoki najwyżej 16 h stopień 1 lakierowej stopień 3 najwyżej 24 h Rozcieńczalność: Rozpuszczalniki bardzo dobra alifatyczne Rozpuszczalniki bardzo dobra aromatyczne Estry bardzo dobra Ketony ograniczona Butanol ograniczona Etanol zła Norma: ZN-DFFiL-10:1999r. 3. Założenia pracy Badania nad opracowaniem bezinwestycyjnej technologii wytwarzania alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu z wykorzystaniem odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET) postanowiono w pierwszej kolejności przeprowadzić dla procesu wytwarzania żywic alkidowych do wyrobów lakierowych ogólnego przeznaczenia odpowiadających swymi wskaźnikami technicznymi wymaganiom normy PN-C-81800:1998 1, a zwłaszcza właściwościom żywic standardowych typu scharakteryzowanego wcześniej produktu: Ftalak L-61. Są to żywice o zawartości kwasów tłuszczowych % wag. i zawartości kwasów dikarboksylowych (w przeliczeniu na bezwodnik ftalowy) % wag. 1 PN-C-81800:1998. Lakiery olejno-żywiczne, ftalowe modyfikowane i ftalowe kopolimeryzowane strenowane. 8

9 Dla osiągnięcia tego celu, po uwzględnieniu wymienionych we wstępie istotnych różnic w chemizmie i przebiegu procesu między żywicami standardowymi a wytwarzanymi w reakcji transestryfikacji PET, sformułowano założenia do programu prac badawczych Założenia do optymalizacji procesu syntezy alkoholizatu Na podstawie praktyki przemysłowej autorów i wstępnych eksperymentów ustalono, że proces otrzymywania alkoholizatów może być realizowany według dwóch schematów czasowo-temperaturowych. Schemat 1 (preferowany w praktyce przemysłowej) Szybkie, w granicach możliwości aparaturowych, ogrzanie mieszaniny oleju roślinnego i pentaerytrytu do zadanej temperatury wynoszącej zwykle ºC (czas osiągnięcia tego zakresu temperatur wynosi w warunkach syntezy laboratoryjnej ok min), a następnie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej w tej temperaturze do osiągnięcia pozytywnego wyniku kontroli analitycznej (por. p. 4.1). Schemat 2 Powolny (4-5 h) wzrost temperatury do ºC, a następnie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej w tej temperaturze do osiągnięcia pozytywnego wyniku kontroli analitycznej Założenia do optymalizacji procesu polikondensacji żywic Dobór warunków zapewniających homogeniczność układu reakcyjnego i syntezowanej żywicy Podczas ogrzewania PET z alkoholizatem zachodzi degradacja PET do stałych drobnokrystalicznych oligoestrów kwasu tereftalowego z glikolem etylenowym i niepełnymi estrami kwasów tłuszczowych alkoholizatu. W trakcie wstępnych badań zaobserwowano, że w niektórych przypadkach osad oligoestrów tworzy zbite bryły, nie rozpuszczające się w trakcie polikondensacji. Ustalenie warunków przebiegu procesu polikondensacji zapewniających homogeniczność żywicy włączono jako eksperymenty wariantowe przy realizacji pracy. 9

10 ptymalizacja receptury żywic ze względu na właściwości użytkowe Uznano, że dla przeprowadzenia badań nad optymalizacją receptury żywic alkidowych z wykorzystaniem PET należy zastosować matematyczne metody planowania eksperymentu. Jako zmienne niezależne wykorzystano wielkości wskaźnikowe stosowane przy obliczaniu receptur standardowych żywic alkidowych, a jako zmienne odpowiedzi - właściwości żywic oznaczane metodami zgodnymi z Polskimi Normami. Taki dobór zmiennych gwarantuje porównywalność uzyskanych rezultatów z wartościami oznaczanymi dla żywic przemysłowych. 4. Wyniki badań 4.1. ptymalizacja procesu alkoholizy Schemat 1 Mieszaninę oleju sojowego i pentaerytrytu ogrzewano tak, aby temperaturę C osiągnąć po ok. 45 min, po czym utrzymywano tę temperaturę jeszcze przez 1 h. Po tym czasie oznaczano tolerancję z izopropanolem (por. str. 2), która dla wszystkich alkoholizatów o funkcyjnościach f H równych 2,0 2,1 i 2,2 (3 syntezy) dawała wynik pozytywny. Schemat 2 Mieszaninę oleju sojowego i pentaerytrytu ogrzewano tak, aby temperaturę C osiągnąć po ok. 4 h, po czym utrzymywano tę temperaturę pobierając co 1 h próby do oznaczenia tolerancji wobec izopropanolu. Dopiero po 3 h ogrzewania, uzyskano wynik pozytywny dla alkoholizatów o funkcyjnościach f H równych 2,0 i 2,1 (z opalescencją). Dla alkoholizatu o funkcyjności f H równej 2,2 syntezę przerwano po 5 h ogrzewania nie uzyskując pozytywnego wyniku tolerancji wobec izopropanolu. Po powtórzeniu reakcji alkoholizy również nie uzyskano pozytywnego wyniku oznaczenia (2 syntezy) ptymalizacja procesu polikondensacji żywic Dobór czynnika azeotropującego glikol etylenowy Jednym z ważniejszych problemów związanych z opracowaniem technologii wytwarzania żywic alkidowych poprzez transestryfikację PET alkoholizatem jest dobór odpowiedniego czynnika azeotropującego mającego za zadanie ciągłe usuwanie małocząsteczkowego produktu ubocznego reakcji glikolu etylenowego. Do badań wytypowano 6 rozpuszczalników tworzących heteroazeotropy z glikolem etylenowym. 10

11 Tabela 4. Zawartość glikolu etylenowego w azeotropach z różnymi rozpuszczalnikami Rozpuszczalnik Temp. wrzenia rozpuszczalnika (ûc) Temp. wrzenia azeotropu (ûc) Zaw. glikolu etylenowego (% wag.) Glikol etylenowy 197,4 Toluen 110,6 110,2 2,3 Ksylen *) 140,0 135,0 15,0 Etylobenzen 136,1 133,2 13,5 Kumen 158,8 152,1 20,0 Heptan 98,5 97,9 3,0 ktan 125,6 123,5 11,5 *) mieszanina izomerów. Spośród badanych rozpuszczalników azeotropujących stosowanych do usuwania glikolu etylenowego w reakcji transestryfikacji PET najodpowiedniejszymi okazały się węglowodory aromatyczne: ksylen (mieszanina izomerów orto, para i meta), etylobenzen i kumen. Tworzą one stosunkowo łatwo azeotropy bogate w glikol etylenowy, a w temperaturze pokojowej praktycznie go nie rozpuszczają. Ksylen jest stosowany od dawna jako czynnik usuwający wodę w procesach polikondensacji standardowych żywic alkidowych i został zaakceptowany w praktyce technologicznej. Ten wzgląd, a także niższa cena oraz trzykrotnie mniejsza toksyczność (obliczona z wartości LD 50 ) w stosunku do kumenu zadecydowały o tym, że ksylen, a nie kumen tworzący bogatszy w glikol azeotrop, wybrano do dalszych badań. Podobnie jak z wodą ksylen tworzy heteroazeotrop z glikolem etylenowym. Glikol mający większą gęstość tworzy, po skropleniu par, dolną warstwę, a ksylen górną zawracaną ponownie do reaktora. Próbki pobrane z dolnej, zawierającej glikol etylenowy, warstwy skroplonej mieszaniny azeotropowej poddano badaniu metodą spektroskopii w podczerwieni. Widma w podczerwieni wykonano przy użyciu spektrometru IR z transformacją Fouriera typu FTS-165 firmy BI-RAD w zakresie liczb falowych cm 1. Na rys. 1 przedstawiono widma próbek pobranych w trakcie syntez laboratoryjnych dwóch wybranych losowo żywic. 11

12 Rys. 1. Widma FTIR próbek dolnej (zawierającej glikol etylenowy) warstwy skroplonej mieszaniny azeotropowej z polikondensacji żywic Porównanie widm przedstawionych na rys.1 z widmem wzorcowym opublikowanym w literaturze 2 wykazało, że widma próbek są identyczne z widmem wzorcowym. Na spektrogramach próbek w zakresie cm 1 nie występują pasma δ CH (op) dla dwupodstawionych pochodnych aromatycznych. Dowodzi to, że odzyskiwany glikol etylenowy praktycznie nie jest zanieczyszczony izomerami ksylenu Dobór warunków zapewniających homogeniczność układu reakcyjnego i syntezowanej żywicy Podczas ogrzewania PET z alkoholizatem zachodzi degradacji PET do stałych drobnokrystalicznych oligoestrów kwasu tereftalowego, glikolu etylenowego niepełnych estrów kwasów tłuszczowych alkoholizatu. Zjawisko to zaobserwowano w trakcie syntezy żywic do realizacji planu eksperymentu. W pierwszych syntezach proces transestryfikacji PET prowadzono w niżej opisany sposób (2 syntezy). Po załadowaniu alkoholizatu i PET dodawano środek azeotropujący i mieszaninę reakcyjną ogrzewano do temperatury C odbierając azeotropowo glikol etylenowy, jako produkt małocząsteczkowy. Zawartością ksylenu w układzie regulowano temperaturą mieszaniny utrzymując ją w granicach C. Zaobserwowano, że mimo odebrania obliczonej ilości glikolu i zakończeniu procesu w mieszaninie reakcyjnej pozostała znaczna ilość zokludowanych w żywicy bryłek, zawierających nieprzereagowane oligomery PET. Wobec takiego przebiegu syntezy zmieniono reżim procesu i dalsze syntezy prowadzono wg zmienionej procedury. 2 D.. Hummel, F. Scholl, Atlas of polymer and plastics analysis, vol. 2, part a/ii, p

13 Na początku ogrzewano układ w temperaturze 220 C bez odbierania produktu małocząsteczkowego, aż do całkowitego rozpuszczenia poli(tereftalanu etylenu). Następnie mieszaninę chłodzono, dodawano ksylenu i powtórnie podnoszono temperaturę mieszaniny reakcyjnej, usuwając azeotropowo glikol etylenowy. Zawartość ksylenu w układzie regulowano temperaturą mieszaniny reakcyjnej utrzymując ją w granicach C. W opisany sposób prowadzono wszystkie pozostałe syntezy żywic, nie obserwując wytrącania się stałych produktów. 5. Kontrola postępu reakcji alkoholizy 5.1. znaczanie tolerancji z izopropanolem Typową metodą kontroli stosowaną m.in. dla kontroli procesu alkoholizy przy produkcji żywicy L-61 jest oznaczanie tolerancji z metanolem. Polega ona na tym, że próbkę alkoholizatu po pobraniu chłodzi się do temperatury pokojowej i dodaje mieszając dwukrotną objętość metanolu. Próbę uznaje się za pozytywną, gdy uzyskany roztwór jest przezroczysty (dopuszcza się lekką opalescencję). Metoda ta nie jest jednak odpowiednia do kontroli przebiegu reakcji alkoholizatów otrzymywanych z oleju i pentaerytrytu jako jedynego alkoholu wielowodorotlenowego Dla takich alkoholizatów o średnich funkcyjnościach f H : 2,0; 2,05; 2,1; 2,15; 2,2 i 2,36 opracowano i przetestowano metodę oznaczania tolerancji z izopropanolem. Stwierdzono, że próbę można uznać za pozytywną (uzyskanie stanu równowagi i zakończenie reakcji alkoholizy), gdy pobrana i ochłodzona próbka alkoholizatu rozpuszcza się całkowicie w 1,7- krotnej objętości 80 % obj. wodnego roztworu izopropanolu znaczanie wolnego pentaerytrytu w alkoholizatach Dla weryfikacji pomiaru postępu reakcji metodą propanolową oznaczano zawartość wolnego pentaerytrytu w alkoholizatach o średnich funkcyjnościach wynoszących 2,0; 2,05; 2,1; 2,15; 2,2 i 2,36, otrzymywanych z oleju sojowego i pentaerytrytu. Próbki ok. 20 g alkoholizatu zważone z dokładnością do 0,0001 g pobierano w trakcie reakcji co 15 minut i po ochłodzeniu do temperatury pokojowej rozcieńczano 20 g heksanu. Wytrącony osad pentaerytrytu odfiltrowano i po trzykrotnym przemyciu, porcjami po 20 g heksanu, suszono i ważono. bliczano konwersję pentaerytrytu dla każdej próbki. znaczenia dla każdego alkoholizatu powtarzano do osiągnięcia różnicy konwersji dla dwóch kolejnych 13

14 pomiarów nie większej niż 0,2 %. Uzyskane równowagowe wartości konwersji przedstawiono na wykresie w funkcji f H. Czas osiągnięcia równowagowej reakcji triglicerydu z pentaerytrytem odpowiadał w granicach ±15 min czasowi osiągnięcia tolerancji izopropanolowej równej 1,7. % Konwersja penaerytrytu (%) w zależności od funkcyjności alkoholizatu z oleju sojowego i pentaerytrytu (f H ) % konwersji ,1 2,2 2,3 2,4 f H Rys. 2. Zależność konwersji pentaerytrytu od średniej funkcyjności alkoholizatu Badania alkoholizatów metodą spektroskopii FTIR Zbadano również możliwość wykorzystania metody spektroskopii FTIR do kontroli zawartości grup hydroksylowych w alkoholizacie. Na rysunku 2 przedstawiono porównanie widm FTIR dla alkoholizatów o f H równym 2,15 i 2,05 otrzymane dla równych grubości warstw roztworów o jednakowym stężeniu. Absorbancja f H = 2,15 fh=2,15 fh=2,05 0,7 0,6 f H = 2,05 0,5 0,4 0,3 0,2 0, cm -1 Rys. 3. Porównanie widm FTIR alkoholizatów o różnej średniej funkcyjności f H. 14

15 Jak można odczytać z zamieszczonych widm, intensywność sygnału ν H (3400 cm 1, s,b) dla alkoholizatu o f H = 2,15 jest wyraźnie większa niż dla alkoholizatu o f H = 2,05. Intensywność sygnałów ν C= (1744 cm 1, vs) i ν CH (2930 cm 1 vs), związanych ze stężeniem nienasyconych kwasów tłuszczowych, są porównywalne. 6. Podsumowanie - Zoptymalizowano proces alkoholizy oleju sojowego pentaerytrytem. Wykazano, że szybki wzrost temperatury do ok. 250 C zapewnia krótki czas osiągnięcia stanu równowagi reakcji (ok. 3 h). - pracowano procedurę kontroli postępu reakcji alkoholizy za pomocą testu izopropanolowego. - Wykazano, że dla uzyskania jednorodnej (bez wtrąceń stałych) żywicy należy na pierwszym etapie procesu przeprowadzić degradację PET bez odbierania glikolu etylenowego w temperaturze do 230 C. - Przetestowano węglowodorowe rozpuszczalniki azeotropujące glikol etylenowy i jako optymalny wybrano ksylen (mieszanina izomerów). - Ustalono, że odzyskiwany w reakcji transestryfikacji glikol etylenowy nie zawiera znaczących ilości zanieczyszczeń. 7. Zbadanie możliwości wykorzystania oligoglicerolu jako wielofunkcyjnego zamiennika pentaerytrytu Biorąc pod uwagę czekającą nas w najbliższej przyszłości dużą podaż krajowego glicerolu, tworzącego się jako produkt uboczny w procesie wytwarzania biopaliwa do silników wysokoprężnych wydawało się istotne sprawdzenie możliwości zastąpienia wielofunkcyjnego alkoholu jakim jest pentaerytryt rozgałęzionym oligoglicerolem w procesie syntezy alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu. 15

16 Schemat technologiczny otrzymywania estrów metylowych nienasyconych kwasów tłuszczowych olejów roślinnych i glicerolu 3) Powyższy rysunek przedstawia schemat ideowy procesu otrzymywania biopaliwa i glicerolu. ligoglicerol miałby być otrzymywany z glicerolu w łagodnych warunkach z łatwo dostępnych surowców, nie obciążając środowiska naturalnego Rozgałęzione polimery, jako dodatki do żywic Silnie rozgałęzione polimery tzw. polimery hiperrozgałęzione charakteryzują się małą lepkością, dużą liczbą grup funkcyjnych w cząsteczce, jak również bardzo dobrą rozpuszczalnością. Dlatego też są one stosowane jako podstawy składnik w procesie wytwarzania różnego rodzaju żywic. trzymane z nich powłoki stanowią bariery ochronne np. powłoki uniepalniające 4, powłoki barierowe promieniowania dla opakowań 5 i itp. trzymywane żywice mogą być również fotoutwardzalne, gdy posiadają terminalne grupy metakrylowe lub akrylowe 6. Stwierdzono, że żywice otrzymane na podstawie hiperrozgałęzionych polimerów posiadają dużą mniejszą lepkość i większy stopień usieciowania niż analogiczne żywice otrzymane z liniowych nienasyconych polimerów 7. 3 Schemat pochodzi z materiałów AMK Kraków S.A. 4 S.W. Zhu, W.F. Shi, Polym. Degrad. Stab. 2002, 75, J. Lange, E. Stenroos, M. Johansson, E. Malmström, Polymer 2001, 42, K. Mańczyk, P. Szewczyk, Prog. rg. Coat. 2002, 44, 99 7 T.T. Hsieh, C. Tin, G.P. Simon, Polymer 2001, 42,

17 Polimery hiperrozgałęzione otrzymuje się za pomocą prostych, jednoetapowych reakcji, w przeciwieństwie do podobnych polimerów, ale o regularnej budowie chemicznej - dendrymerów, które wymagają stosowania długich, uciążliwych etapów syntezy. Polimery hiperrozgałęzione mogą być syntezowane za pomocą następujących metod: polikondensacji monomeru typu AB n ; polimeryzacji monomeru typu AB n lub utajonego AB n (polimeryzacja z otwarciem pierścienia); polimeryzacji wiązań podwójnych. Do syntezy hiperrozgałęzionych polimerów stosuje się związek zawierający 2, 3 lub więcej grup reaktywnych, który stanowi rdzeń struktury rozgałęzionej. Może to być sam monomer rozgałęziający, jak również dodatkowo wprowadzony związek jak np. trimetylolopropan, gliceryna itp. Jest on odpowiednio aktywowany przed dodaniem monomeru rozgałęziającego przez dodatek np. środka deprotonującego Metoda syntezy polimeru hiperrozgałęzionego przez polimeryzację z otwarciem pierścienia monomeru typu AB n Metoda syntezy polimerów hiperrozgałęzionych przez polimeryzację z otwarciem pierścienia AB n zaczęła się rozwijać w 1992 roku, kiedy to Suzuki 8 rozpoczął swe prace badawcze nad syntezą rozgałęzionych makromolekuł. Dalszy rozwój tej metody przyniosły prace badawcze prowadzone przez Sundera 9 i współpracowników. Metoda ta polega na wolnej addycji monomeru rozgałęziającego do aktywnych grup rdzenia. Wzrost ciężaru cząsteczkowego polimeru hiperrozgałęzionego następuje w wyniku ataku grupy reaktywnej startera (lub wytworzonej makrocząsteczki) na grupę reaktywną monomeru rozgałęziającego, a następnie otwarcie pierścienia i wytworzenie kolejnej grupy reaktywnej monomeru. Cykl ten powtarza się do momentu zakończenia dodawania monomeru rozgałęziającego. Z prac Sundera i in. 9 wynika, że szybkie dozowanie monomeru rozgałęziającego przyczynia się do powstawania różnego rodzaju struktur, takich jak np. struktur cyklicznych, dlatego w celu osiągnięcia jak najbardziej uporządkowanej struktury należy bardzo wolno dodawać monomer. 8 M. Suzuki, A. Ii, T. Saegusa, Macromolecules 1992, 25, A. Sunder, R. Hanselmann, H. Frey, R. Mülhaupt, Macromolecules 1999, 32,

18 7.3. Hiperrozgałęziony polimer otrzymany w reakcji polimeryzacji z otwarciem pierścienia Glicydol jest monomerem, który zawiera jedną grupę epoksydową i jedną hydroksylową reprezentuje monomer utajony typu AB 2. Został zastosowany przez Sundera i współpracowników 9 do syntezy hiperrozgałęzionego polihydroksyeteru, który był otrzymany w anionowej polimeryzacji z otwarciem pierścienia. H H 3 C H H K + + H T=100 C H 3 C H H H Schemat syntezy hiperrozgałęzionego poliglicydolu Częściowo zdeprotonowany (ok. 10 %) trimetylolopropan użyto jako starter w syntezie hiperrozgałęzionego polihydroksyeteru. Aby zminimalizować możliwość wewnątrzcząsteczkowych reakcji cyklizacji monomer rozgałęziający (glicydol) dozowany jest z bardzo małą szybkością. Z analizy widm 13 C NMR wynika, że w strukturze otrzymanych produktów występują ugrupowania pochodzące od układów liniowych, dendrymerycznych i terminalnych Synteza rozgałęzionego oligoglicerolu z wykorzystaniem węglanu glicerolu Glicydol jest toksycznym i kancerogennym monomerem, jest niestabilny, gdyż ulega łatwo homopolimeryzacji w warunkach normalnych, jak również jest monomerem drogim. Dlatego w naszym rozwiązaniu syntezę rozgałęzionego polihydroksyeteru prowadzono z udziałem innego monomeru rozgałęziającego typu AB 2, który jest stabilny, niedrogi i łatwy do otrzymania z odtwarzalnych surowców. Monomerem takim jest węglan gliceryny (4-hydroksymetylo-2-okso-1,3-dioksolan): 18

19 H 7.5. Synteza węglanu glicerolu w reakcji glicerolu z węglanem dimetylu Węglan glicerolu otrzymywano z prostych substratów, czyli glicerolu i węglanu dimetylu w obecności katalizatora wymiany estrowej - K 2 C 3. Należy podkreślić, że podaż węglanu dimetylu w ostatnich latach wyraźnie rośnie, a cena spada. Wynika to z dostępności i niskiej ceny surowców do jego wytwarzania. trzymywany jest bowiem z dwutlenku węgla i metanolu lub tlenku węgla i metanolu. Do reakcji użyto glicerol i węglan dimetylu w stosunku molowym 1 do 3. Reakcję prowadzono w temperaturze 75 C przez 3,5 h pod chłodnicą zwrotną bez odprowadzania metanolu. Po ochłodzeniu z układu poreakcyjnego oddestylowano w temperaturze 40 C, pod zmniejszonym ciśnieniem (pompka wodna) metanol i nadmiarową ilość węglanu dimetylu. H H H + H 3 C CH 3 H K C CH 3 H Schemat syntezy węglanu glicerolu W wyniku przeprowadzonych badań nad syntezą węglanu gliceryny stwierdzono, że przy zawartości wody w glicerynie powyżej 2% w produktach reakcji pozostaje nieprzereagowana gliceryna. Glicerol odwadniano metodą azeotropową za pomocą toluenu. Stosując glicerol o stęż. 98 %, w widmie 1 H NMR produktu reakcji brak jest sygnałów pochodzących od jego protonów w zakresie od 1 do 3 ppm. Proces wytwarzania węglanu glicerolu prowadzony jest w stosunkowo łagodnych warunkach, produkt praktycznie nie wymaga oczyszczania od resztek glicerolu. Ten sam katalizator może być wykorzystany na etapie polimeryzacji i następnie w procesie transestryfikacji. Wydajność reakcji jest praktycznie ilościowa. Węglan glicerolu ma postać wysokowrzącej cieczy. 19

20 7.6. Synteza rozgałęzionego oligomeru w reakcji trimetylolopropanu z węglanem glicerolu trzymany węglan glicerolu został zastosowany jako monomer rozgałęziający w syntezie rozgałęzionego glicerolu w reakcji z częściowo zdeprotonowanym trimetylolopropanem jako starterem. Syntezę rozgałęzionego oligoglicerolu prowadzono w temp. 170 C wolno dozując węglan glicerolu do trimetylolopropanu, w którym 10 % grup hydroksylowych przekształcono w alkoholanowe. H H H 3 C H 3 C H H K + + H H H + C 2 H H Schemat syntezy rozgałęzionego oligoglicerolu z węglanu glicerolu Synteza rozgałęzionego oligoglicerolu z użyciem metanolanu potasu surowce: trimetylolopropan (TMP) -3,2 g (23,8 mmola) CH 3 K + /CH 3 H o stęż. 5,37 M 1,4 ml (7,1 mmola) węglan glicerolu 32,1 g (0,271 mola) W kolbie trójszyjnej kulistej pojemności 150 ml zaopatrzonej w mieszadło magnetyczne umieszczono 3,2 g TMP. Przez układ przepuszczano azot i ogrzewano kolbę w łaźni olejowej o temp. 60 C w celu stopienia TMP. Po stopieniu TMP dodano do układu 1,4 ml MeK/MeH o stężeniu 5,370 m. Reakcję prowadzono przez około 50 minut. Następnie podniesiono temperaturę w łaźni olejowej do 110 C i oddestylowano metanol pod zmniejszonym ciśnieniem przez około 40 min. Po oddestylowaniu przez układ przepuszczano 20

Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu)

Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu) Laboratorium: Powstawanie i utylizacja zanieczyszczeń i odpadów Makrokierunek Zarządzanie Środowiskiem INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA 24 Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu) 1 I. Cel ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu)

Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu) Utylizacja i neutralizacja odpadów Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA 24 Recykling surowcowy odpadowego PET (politereftalanu etylenu) Opracowała: dr Elżbieta Megiel 1 I.

Bardziej szczegółowo

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1)

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1) Przykład sprawozdania z analizy w nawiasach (czerwonym kolorem) podano numery odnośników zawierających uwagi dotyczące kolejnych podpunktów sprawozdania Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) analiza Wynik przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11)

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 186715 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 319884 (22) Data zgłoszenia: 07.05.1997 (13) B1 (51) IntCl7 C08J 11/22 ( 5

Bardziej szczegółowo

Biopaliwo do silników z zapłonem samoczynnym i sposób otrzymywania biopaliwa do silników z zapłonem samoczynnym. (74) Pełnomocnik:

Biopaliwo do silników z zapłonem samoczynnym i sposób otrzymywania biopaliwa do silników z zapłonem samoczynnym. (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 197375 (21) Numer zgłoszenia: 356573 (22) Data zgłoszenia: 10.10.2002 (13) B1 (51) Int.Cl. C10L 1/14 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

POLIM. Ćwiczenie: Recykling materiałów polimerowych Opracowała: dr hab. Beata Grabowska. Ćwiczenie: Recykling materiałów polimerowych

POLIM. Ćwiczenie: Recykling materiałów polimerowych Opracowała: dr hab. Beata Grabowska. Ćwiczenie: Recykling materiałów polimerowych ćw POLIM Ćwiczenie: Recykling materiałów polimerowych Opracowała: dr hab. AKADEMIA GÓRNICZO HUTNICZA WYDZIAŁ ODLEWNICTWA KATEDRA INŻYNIERII PROCESÓW ODLEWNICZYCH 1 Spis treści: 1. Wprowadzenie..2 2. Instrukcja

Bardziej szczegółowo

Nieznane życie. tworzyw sztucznych

Nieznane życie. tworzyw sztucznych Nieznane życie tworzyw sztucznych Dlaczego dzisiaj wiele produktów jest pakowanych w opakowania z tworzyw sztucznych? Co powinniśmy zrobić ze zużytymi opakowaniami? Tworzywa sztuczne mają wartość W fazie

Bardziej szczegółowo

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04 Karta techniczna Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI PODKŁAD AKRYLOWY podstawowy podkład akrylowy w naszej ofercie. Dzięki zastosowaniu wysokiej jakości żywic i specjalnych dodatków posiada bardzo dobrą przyczepność

Bardziej szczegółowo

1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9.

1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9. 1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9. Recykling 10. Zgnieć butelkę 11. Czy wiesz że 12. Używamy

Bardziej szczegółowo

Piroliza odpadowych poliolefin

Piroliza odpadowych poliolefin Politechnika Śląska Wydział Chemiczny Katedra Chemii, Technologii Nieorganicznej i Paliw Minimalizacja odpadów Technologia chemiczna Dąbrowa Górnicza sem. VI Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Piroliza

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM Z KATALIZY HOMOGENICZNEJ I HETEROGENICZNEJ. Prowadzący: Przemysław Ledwoń. Miejsce ćwiczenia: Czerwona Chemia, sala nr 015

LABORATORIUM Z KATALIZY HOMOGENICZNEJ I HETEROGENICZNEJ. Prowadzący: Przemysław Ledwoń. Miejsce ćwiczenia: Czerwona Chemia, sala nr 015 TRZYMYWANIE ŻYWIC EPKSYDWYCH 1 PLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA FIZYKCHEMII I TECHNLGII PLIMERÓW TRZYMYWANIE ŻYWIC EPKSYDWYCH Prowadzący: Przemysław Ledwoń Miejsce ćwiczenia: Czerwona Chemia,

Bardziej szczegółowo

PROTECT 320 Karta Techniczna LT Karta techniczna PROTECT 320 Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI

PROTECT 320 Karta Techniczna LT Karta techniczna PROTECT 320 Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI Karta techniczna Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI PODKŁAD AKRYLOWY szybki podkład wypełniający na bazie żywic akrylowych. Charakteryzuje się znacznie mniejszą tendencją do zaklejania papieru, szczególnie przy

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna PROTECT 330 Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym.

Karta Techniczna PROTECT 330 Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym. Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym. PRODUKTY POWIĄZANE HARD 0 Utwardzacz do wyrobów poliuretanowych, standardowy, szybki Rozcieńczalnik uniwersalny, wolny,

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna PROTECT 321 Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym.

Karta Techniczna PROTECT 321 Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym. Podkład akrylowy Wypełniający podkład akrylowy utwardzany izocyjanianem alifatycznym. PRODUKTY POWIĄZANE Utwardzacz do wyrobów poliuretanowych, standardowy, szybki Rozcieńczalnik uniwersalny, wolny, standardowy,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Szczególnym i bardzo charakterystycznym rodzajem oddziaływań międzycząsteczkowych jest wiązanie wodorowe. Powstaje ono między molekułami,

Bardziej szczegółowo

1 ekwiwalent 2 ekwiwalenty 2 krople

1 ekwiwalent 2 ekwiwalenty 2 krople PREPARAT NR 5 COOH OH H 2 SO 4 COOH O ASPIRYNA 50-60 o C, 30 min. O Stechiometria reakcji Kwas salicylowy bezwodny Bezwodnik kwasu octowego Kwas siarkowy stęż. 1 ekwiwalent 2 ekwiwalenty 2 krople Dane

Bardziej szczegółowo

Budowa tłuszczów // // H 2 C O H HO C R 1 H 2 C O C R 1 // // HC O H + HO C R 2 HC - O C R 2 + 3H 2 O

Budowa tłuszczów // // H 2 C O H HO C R 1 H 2 C O C R 1 // // HC O H + HO C R 2 HC - O C R 2 + 3H 2 O Tłuszcze (glicerydy) - Budowa i podział tłuszczów, - Wyższe kwasy tłuszczowe, - Hydroliza (zmydlanie) tłuszczów - Utwardzanie tłuszczów -Próba akroleinowa -Liczba zmydlania, liczba jodowa Budowa tłuszczów

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

SILKOR III 10.1 Farba epoksydowa epoksyestrowa do gruntowania prądoprzewodząca

SILKOR III 10.1 Farba epoksydowa epoksyestrowa do gruntowania prądoprzewodząca SILKOR III 10.1 Farba epoksydowa epoksyestrowa do gruntowania prądoprzewodząca Symbol : Kolorystyka : PKWiU 24.30.12-90.00-20-0088-XX KTM 1317-421-33880-9XX szara. Norma : ZN/RAFIL SA - 2815:2004 Przeznaczenie:

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral UNDER 355 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral UNDER 355 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 UNDER 355 Dwuskładnikowy podkład akrylowy UNDER 355 PLAST 775 PLAST 825 EXTRA 755 EXTRA 745 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład akrylowy szary Utwardzacz Rozcieńczalnik do wyrobów akrylowych standardowy, szybki,

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (21) Numer zgłoszenia: 336059 (22) Data zgłoszenia: 14.10.1999 (11) 188857 (13) B1 (51) IntCI7 C09D 163/00 (54)

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral UNDER 325 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral UNDER 325 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 UNDER 325 Dwuskładnikowy podkład akrylowy UNDER 325 UNDER 325 UNDER 325 PLAST 775 PLAST 825 EXTRA 755 EXTRA 745 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład akrylowy biały P1 Podkład akrylowy szary P3 Podkład akrylowy czarny

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl VII

Kryteria oceniania z chemii kl VII Kryteria oceniania z chemii kl VII Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co

Bardziej szczegółowo

Fotochromowe kopolimery metakrylanu butylu zawierające pochodne 4-amino-N-(4-metylopirymidyn-2-ilo)benzenosulfonamidu i sposób ich otrzymywania

Fotochromowe kopolimery metakrylanu butylu zawierające pochodne 4-amino-N-(4-metylopirymidyn-2-ilo)benzenosulfonamidu i sposób ich otrzymywania PL 224153 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 224153 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 411794 (22) Data zgłoszenia: 31.03.2015 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04 Karta techniczna Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI PODKŁAD AKRYLOWY silnie wypełniający podkład na bazie żywic akrylowych. Dzięki wysokiej lepkości natryskowej pozwala na nanoszenie bardzo grubych warstw, doskonale

Bardziej szczegółowo

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016 III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 015/016 ETAP I 1.11.015 r. Godz. 10.00-1.00 Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. Zadanie 1 (10 pkt) 1. Kierunek której reakcji nie zmieni się pod wpływem

Bardziej szczegółowo

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04

PLUS 750 Przyspieszacz do wyrobów akrylowych. LT PLUS 760 Dodatek antysilikonowy. LT-04-04 Karta techniczna Podkład akrylowy WŁAŚCIWOŚCI Podkład akrylowy Protect 330 jest podkładem akrylowym, który dzięki zastosowaniu wysokiej jakości żywic i specjalnych dodatków zapewnia dobrą ochronę antykorozyjną

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Celem ćwiczenia jest: wykrywanie nienasyconych kwasów tłuszczowych

Bardziej szczegółowo

Pracownia Polimery i Biomateriały

Pracownia Polimery i Biomateriały Pracownia Polimery i Biomateriały INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA Spalanie i termiczna degradacja polimerów Część II Opracowała dr Hanna Wilczura-Wachnik Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Zakład Dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral UNDER 335 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral UNDER 335 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PLAST 775 PLAST 825 EXTRA 755 EXTRA 745 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład akrylowy biały P1 Podkład akrylowy szary P3 Podkład akrylowy czarny P5 Utwardzacz Rozcieńczalnik do wyrobów

Bardziej szczegółowo

1 ekwiwalent 1 ekwiwalent

1 ekwiwalent 1 ekwiwalent PREPARAT NR 32 4-[BENZYLIDENOAMINO]FENOL HO NH 2 PhCHO Etanol, t. wrz., 1,5 godz. N HO Stechiometria reakcji p-aminofenol Aldehyd benzoesowy 1 ekwiwalent 1 ekwiwalent Dane do obliczeń Związek molowa (g/mol)

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral UNDER 365 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral UNDER 365 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 Dwuskładnikowy podkład akrylowy PLAST 775 PLAST 825 EXTRA 755 EXTRA 745 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład akrylowy biały P1 Podkład akrylowy szary P3 Podkład akrylowy czarny P5 Utwardzacz Rozcieńczalnik do wyrobów

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 5. KOPOLIMERYZACJA STYRENU Z BEZWODNIKIEM MALEINOWYM (polimeryzacja w roztworze)

ĆWICZENIE 5. KOPOLIMERYZACJA STYRENU Z BEZWODNIKIEM MALEINOWYM (polimeryzacja w roztworze) ĆWICZENIE 5 KOPOLIMERYZACJA STYRENU Z BEZWODNIKIEM MALEINOWYM (polimeryzacja w roztworze) Celem ćwiczenia jest zapoznanie studentów z metodą polimeryzacji w roztworze oraz badaniem składu powstałego kopolimeru.

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral 2K Dwuskładnikowy akrylowy system mieszalnikowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral 2K Dwuskładnikowy akrylowy system mieszalnikowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 Dwuskładnikowy akrylowy system mieszalnikowy PRODUKTY POWIĄZANE H 6005 SOLV 855 PLAST 775 EXTRA 835 EXTRA 895 S-D10 Monoemalie akrylowe Utwardzacz standardowy, szybki, wolny Rozcieńczalnik do wyrobów akrylowych

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral UNDER 385 Dwuskładnikowy podkład epoksydowy PRODUKTY POWIĄZANE

Karta Techniczna Spectral UNDER 385 Dwuskładnikowy podkład epoksydowy PRODUKTY POWIĄZANE UNDER 385 Dwuskładnikowy podkład epoksydowy UNDER 385 H 6985 PLAST 825 EXTRA 745 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład epoksydowy Utwardzacz Dodatek zwiększający przyczepność do tworzyw sztucznych Barwnik do podkładu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp 11

Spis treści. Wstęp 11 Technologia chemiczna organiczna : wybrane zagadnienia / pod red. ElŜbiety Kociołek-Balawejder ; aut. poszczególnych rozdz. Agnieszka Ciechanowska [et al.]. Wrocław, 2013 Spis treści Wstęp 11 1. Węgle

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 555 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR)

Karta Techniczna Spectral KLAR 555 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) H 6115 SOLV 855 PLAST 775 S-D10 HS-D11 EXTRA 835 EXTRA 895 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy SR

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

Koncentraty z NAPEŁNIACZAMI opartymi na CaSO4

Koncentraty z NAPEŁNIACZAMI opartymi na CaSO4 11 S t r o n a 2013 1 S t r o n a Koncentraty z NAPEŁNIACZAMI opartymi na CaSO4 2 S t r o n a Firma BRB oferuje koncentraty z napełniaczami najwyższej jakości sprzedawane luzem i workowane. Koncentraty

Bardziej szczegółowo

Rozcieńczalnik do wyrobów epoksydowych

Rozcieńczalnik do wyrobów epoksydowych Podkład epoksydowy antykorozyjny Szybkoschnący antykorozyjny podkład epoksydowy utwardzany adduktem aminowym. PRODUKTY POWIĄZANE Utwardzacz do podkładu epoksydowego Utwardzacz do podkładu epoksydowego

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Pracownia: Utylizacja odpadów i zanieczyszczeń. Produkty spalania syntetycznych polimerów organicznych jako źródło zanieczyszczenia powietrza

Pracownia: Utylizacja odpadów i zanieczyszczeń. Produkty spalania syntetycznych polimerów organicznych jako źródło zanieczyszczenia powietrza Pracownia: Utylizacja odpadów i zanieczyszczeń dla kierunku Zarządzanie Środowiskiem INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA nr 20 Produkty spalania syntetycznych polimerów organicznych jako źródło zanieczyszczenia powietrza

Bardziej szczegółowo

TEMAT 10: MATERIAŁY MALARSKIE- ROZPUSZCZALNIKI I ROZCIEŃCZALNIKI ŚRODKI POMOCNICZE

TEMAT 10: MATERIAŁY MALARSKIE- ROZPUSZCZALNIKI I ROZCIEŃCZALNIKI ŚRODKI POMOCNICZE TEMAT 10: MATERIAŁY MALARSKIE- ROZPUSZCZALNIKI I ROZCIEŃCZALNIKI ŚRODKI POMOCNICZE 1 Materiały malarskie służą do wykonywania powłok, które nadają elementom budowli estetyczny wygląd i zabezpieczają je

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 575 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR)

Karta Techniczna Spectral KLAR 575 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) H 6125 SOLV 855 PLAST 775 S-D10 EXTRA 835 EXTRA 895 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy SR Utwardzacz

Bardziej szczegółowo

(54) Sposób wydzielania zanieczyszczeń organicznych z wody

(54) Sposób wydzielania zanieczyszczeń organicznych z wody RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 175992 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 305151 (22) Data zgłoszenia: 23.09.1994 (51) IntCl6: C02F 1/26 (54)

Bardziej szczegółowo

Pracownia Polimery i Biomateriały. Spalanie i termiczna degradacja polimerów

Pracownia Polimery i Biomateriały. Spalanie i termiczna degradacja polimerów Pracownia Polimery i Biomateriały INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA Spalanie i termiczna degradacja polimerów Opracowała dr Hanna Wilczura-Wachnik Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Zakład Dydaktyczny Technologii

Bardziej szczegółowo

Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie?

Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie? - Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie? Recykling odpadów odzysk surowców wtórnych z odpadów komunalnych Tarnów, 12 grudnia 2014 r. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2014/2015 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 11 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Gospodarka odpadami komunalnymi w województwie lubelskim w 2014 roku

Gospodarka odpadami komunalnymi w województwie lubelskim w 2014 roku URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, lipiec 2015 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl Tel. 81 533 20 51, Fax 81 533 27 61 Internet: http://lublin.stat.gov.pl Gospodarka odpadami

Bardziej szczegółowo

Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2014

Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2014 Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2014 - założenia dotyczące selektywnego zbierania, segregacji i recyklingu w Polsce Doc. dr Lidia Sieja Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Katowice Szczecin, marzec

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB SPRAWDZANIA ZGODNOŚCI MATERIAŁÓW I WYROBÓW Z TWORZYW SZTUCZNYCH Z USTALONYMI LIMITAMI

SPOSÓB SPRAWDZANIA ZGODNOŚCI MATERIAŁÓW I WYROBÓW Z TWORZYW SZTUCZNYCH Z USTALONYMI LIMITAMI Załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 15 października 2013 r. SPOSÓB SPRAWDZANIA ZGODNOŚCI MATERIAŁÓW I WYROBÓW Z TWORZYW SZTUCZNYCH Z USTALONYMI LIMITAMI Ogólne zasady badania migracji globalnej

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

RAWOMAL P 4.3 Farba wodorozcieńczalna do gruntowania

RAWOMAL P 4.3 Farba wodorozcieńczalna do gruntowania RAWOMAL P 4.3 Farba wodorozcieńczalna do gruntowania Symbol : Kolorystyka : PKWiU 24.30.11-70.00-70-XXXX-XX KTM 1316-229-77XXX-XXX czerwony tlenkowy, szary jasny lub wg indywidualnych uzgodnień. Norma

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 505 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. PRODUKTY POWIĄZANE. Utwardzacz standardowy, szybki, wolny

Karta Techniczna Spectral KLAR 505 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. PRODUKTY POWIĄZANE. Utwardzacz standardowy, szybki, wolny Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. H 6115 PLAST 775 HS-D11 EXTRA 835 EXTRA 895 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy VHS Utwardzacz standardowy, szybki, wolny Dodatek zwiększający elastyczność

Bardziej szczegółowo

Rozcieńczalnik do wyrobów epoksydowych

Rozcieńczalnik do wyrobów epoksydowych EPOXY PRIMER 3:1 Antykorozyjny podkład epoksydowy PRODUKTY POWIĄZANE EPOXY PRIMER HARDENER Utwardzacz do podkładu epoksydowego Rozcieńczalnik do wyrobów epoksydowych WŁAŚCIWOŚCI Wyrób zaprojektowany i

Bardziej szczegółowo

COBRA Karta Techniczna Karta techniczna COBRA Dwuskładnikowa Poliuretanowa Powłoka Ochronna WŁAŚCIWOŚCI

COBRA Karta Techniczna Karta techniczna COBRA Dwuskładnikowa Poliuretanowa Powłoka Ochronna WŁAŚCIWOŚCI Karta techniczna COBRA Dwuskładnikowa Poliuretanowa Powłoka Ochronna WŁAŚCIWOŚCI COBRA produkt tworzący powłokę o drobnoziarnistej strukturze, odporną na zadrapania. Zabezpiecza przed benzyną, olejami,

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 555 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR)

Karta Techniczna Spectral KLAR 555 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy o zwiększonej odporności na zarysowanie Scratch Resistant (SR) H 6115 SOLV 855 PLAST 775 S-D10 EXTRA 835 EXTRA 895 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy SR Utwardzacz

Bardziej szczegółowo

Temat lekcji: Cztery oblicza recyklingu cz. III

Temat lekcji: Cztery oblicza recyklingu cz. III Temat lekcji: Cztery oblicza recyklingu cz. III EDUKACJA EKOLOGICZNA Zajęcia lekcyjne dla uczniów gimnazjum Cztery Toniemy oblicza w recyklingu elektroodpadach - METAL WRZUCAMY POJEMNIK tworzywa sztuczne,

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 535 MAT Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy matowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855

Karta Techniczna Spectral KLAR 535 MAT Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy matowy PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral SOLV 855 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy matowy Spectral PLAST 775 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy matowy Utwardzacz standardowy, szybki, wolny Rozcieńczalnik do wyrobów akrylowych standardowy, szybki,

Bardziej szczegółowo

Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Oleje resztkowe

Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Oleje resztkowe Slajd 1 Lennart Tyrberg, Energy Agency of Southeast Sweden Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Oleje resztkowe Przygotowane przez: Mgr inż. Andrzej Michalski Zweryfikowane przez: Dr inż. Andrzej

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: , PCT/AT01/ (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego:

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: , PCT/AT01/ (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego: RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 206658 (21) Numer zgłoszenia: 355294 (22) Data zgłoszenia: 05.10.2001 (86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego:

Bardziej szczegółowo

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi w Gminie Puławy za 2014 rok

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi w Gminie Puławy za 2014 rok Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi w Gminie Puławy za 2014 rok Puławy, 30 kwietnia 2015 r. Wstęp Na terenie Gminy Puławy od dnia 1 lipca 2013 roku funkcjonuje nowy system gospodarowania odpadami

Bardziej szczegółowo

Jak segregowac odpady?

Jak segregowac odpady? Jak segregowac odpady? Podstawową zasadą dotyczącą wszystkich segregowanych przez nas opakowań jest ZGNIATANIE! Dzięki temu zmniejszamy ich objętość i więcej się ich zmieści w pojemniku! ELEKTROSMIECI

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin 20.01.2010 r. godz. 9 00 Czas pracy: 90 minut ETAP II Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Ilość punktów za zadanie Ilość punktów

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Temat lekcji: Recykling, czyli ze starego coś nowego cz I

Temat lekcji: Recykling, czyli ze starego coś nowego cz I Temat lekcji: Recykling, czyli ze starego coś nowego cz I EDUKACJA EKOLOGICZNA Zajęcia lekcyjne dla szkoły ponadgimnazjlnej PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNEJ na lata 2013 2015 w ramach Projektu Gospodarka

Bardziej szczegółowo

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Katedra Chemii Organicznej, Bioorganicznej i Biotechnologii OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Prowadzący: mgr inż. Marta Grec Miejsce ćwiczeń: sala 102 1. Cel ćwiczenia Celem doświadczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2012/2013 eliminacje rejonowe

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2012/2013 eliminacje rejonowe kod ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO Uzyskane punkty.. WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2012/2013 eliminacje rejonowe Zadanie

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2012/2013

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2012/2013 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2012/2013 KOD UCZNIA Etap: Data: Czas pracy: wojewódzki 13 marca 2013 r. 90 minut Informacje dla ucznia

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe kod ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO Uzyskane punkty.. WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe Zadanie

Bardziej szczegółowo

PL B1. Symetryczne czwartorzędowe sole imidazoliowe, pochodne achiralnego alkoholu monoterpenowego oraz sposób ich wytwarzania

PL B1. Symetryczne czwartorzędowe sole imidazoliowe, pochodne achiralnego alkoholu monoterpenowego oraz sposób ich wytwarzania PL 215465 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215465 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 398943 (51) Int.Cl. C07D 233/60 (2006.01) C07C 31/135 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Polska-Łowicz: Usługi wywozu odpadów pochodzących z gospodarstw domowych 2015/S

Polska-Łowicz: Usługi wywozu odpadów pochodzących z gospodarstw domowych 2015/S 1/10 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:377691-2015:text:pl:html Polska-Łowicz: Usługi wywozu odpadów pochodzących z gospodarstw domowych 2015/S 208-377691 Gmina

Bardziej szczegółowo

Szkolny konkurs chemiczny Grupa B. Czas pracy 80 minut

Szkolny konkurs chemiczny Grupa B. Czas pracy 80 minut Szkolny konkurs chemiczny Grupa B Czas pracy 80 minut Piła 1 czerwca 2017 1 Zadanie 1. (0 3) Z konfiguracji elektronowej atomu (w stanie podstawowym) pierwiastka X wynika, że w tym atomie: elektrony rozmieszczone

Bardziej szczegółowo

Spalanie i termiczna degradacja polimerów

Spalanie i termiczna degradacja polimerów Zarządzanie Środowiskiem Pracownia Powstawanie i utylizacja odpadów oraz zanieczyszczeń INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA nr 20 Spalanie i termiczna degradacja polimerów Opracowała dr Hanna Wilczura-Wachnik Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Węgiel i jego związki. określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Drewno. Zalety: Wady:

Drewno. Zalety: Wady: Drewno Drewno to naturalny surowiec w pełni odnawialny. Dzięki racjonalnej gospodarce leśnej w Polsce zwiększają się nie tylko zasoby drewna, lecz także powierzchnia lasów. łatwość w obróbce, lekkość i

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral Under Dwuskładnikowy podkład akrylowy mokro na mokro VHS PRODUKTY POWIĄZANE

Karta Techniczna Spectral Under Dwuskładnikowy podkład akrylowy mokro na mokro VHS PRODUKTY POWIĄZANE Dwuskładnikowy podkład akrylowy mokro na mokro VHS EXTRA 755 PLAST 775 PLAST 825 PRODUKTY POWIĄZANE Podkład akrylowy szary P3 Utwardzacz standardowy, szybki, wolny, extra wolny Rozcieńczalnik do wyrobów

Bardziej szczegółowo

ROCZNA ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI NA TERENIE MIASTA I GMINY SZCZEBRZESZYN ZA 2014 ROK SZCZEBRZESZYN, KWIECIEŃ 2015 ROK

ROCZNA ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI NA TERENIE MIASTA I GMINY SZCZEBRZESZYN ZA 2014 ROK SZCZEBRZESZYN, KWIECIEŃ 2015 ROK URZĄD MIEJSKI W SZCZEBRZESZYNIE ROCZNA ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI NA TERENIE MIASTA I GMINY SZCZEBRZESZYN ZA 2014 ROK SZCZEBRZESZYN, KWIECIEŃ 2015 ROK Wprowadzenie Cel przygotowania analizy Niniejszy

Bardziej szczegółowo

PL B1. AKZO NOBEL COATINGS Sp. z o.o., Włocławek,PL BUP 11/ WUP 07/08. Marek Pawlicki,Włocławek,PL

PL B1. AKZO NOBEL COATINGS Sp. z o.o., Włocławek,PL BUP 11/ WUP 07/08. Marek Pawlicki,Włocławek,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198634 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 363728 (22) Data zgłoszenia: 26.11.2003 (51) Int.Cl. C09D 167/00 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO PROJEKT AKTUALIZACJI PLANU GOSPODARKI ODPADAMI DLA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO KONSORCJUM: IETU Katowice IMBiGS CGO Katowice GOSPODARKA ODPADAMI KOMUNALNYMI Plan z 2003r zakładał że do do roku 2010 na terenie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIA. (4) Środki przewidziane w niniejszym rozporządzeniu są zgodne z opinią Komitetu ds. Wspólnej Organizacji Rynków Rolnych, Artykuł 1

ROZPORZĄDZENIA. (4) Środki przewidziane w niniejszym rozporządzeniu są zgodne z opinią Komitetu ds. Wspólnej Organizacji Rynków Rolnych, Artykuł 1 8.10.2016 L 273/5 ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) 2016/1784 z dnia 30 września 2016 r. zmieniające rozporządzenie (EWG) nr 2568/91 w sprawie właściwości oliwy z oliwek i oliwy z wytłoczyn

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

HP Lakier Bezbarwny UHS

HP Lakier Bezbarwny UHS 493V 2008-09-19 PRODUKT OPIS HP Lakier Bezbarwny UHS 1.360.0950 1.360.0950 Lakier bezbarwny UHS HP CLEAR 0950 1.954.2860 UHS Duralit Extra Utwardzacz Średni 1.954.2870 UHS Duralit Extra Utwardzacz Szybki

Bardziej szczegółowo

Zakład Chemii Organicznej, Wydział Chemii UMCS Strona 1

Zakład Chemii Organicznej, Wydział Chemii UMCS Strona 1 PREPARAT NR 31 Stechiometria reakcji Metanol Kwas siarkowy(vi) stężony OH MeOH, H OCH 3 2 SO 4 t. wrz., 3 godz. 1 ekwiwalent 6 ekwiwalentów 0,62 ekwiwalentu 2-METOKSYNAFTALEN Dane do obliczeń Związek molowa

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12

X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12 ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12 Imię i nazwisko Szkoła Klasa Nauczyciel Uzyskane punkty Zadanie 1. (10

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Karta Techniczna Spectral KLAR 565 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral EXTRA 895. Rozcieńczalnik do cieniowania

Karta Techniczna Spectral KLAR 565 Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. PRODUKTY POWIĄZANE. Spectral EXTRA 895. Rozcieńczalnik do cieniowania Dwuskładnikowy bezbarwny lakier akrylowy VHS. Spectral PLAST 775 Spectral EXTRA 895 PRODUKTY POWIĄZANE Lakier akrylowy VHS Utwardzacz standardowy, szybki Dodatek zwiększający elastyczność Rozcieńczalnik

Bardziej szczegółowo

Opracował dr inż. Tadeusz Janiak

Opracował dr inż. Tadeusz Janiak Opracował dr inż. Tadeusz Janiak 1 Uwagi dla wykonujących ilościowe oznaczanie metodami spektrofotometrycznymi 3. 3.1. Ilościowe oznaczanie w metodach spektrofotometrycznych Ilościowe określenie zawartości

Bardziej szczegółowo

Utylizacja i neutralizacja odpadów Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska

Utylizacja i neutralizacja odpadów Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska Utylizacja i neutralizacja odpadów Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska Instrukcja do Ćwiczenia 14 Zastosowanie metod membranowych w oczyszczaniu ścieków Opracowała dr Elżbieta Megiel Celem ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

PL B1. Sposób otrzymywania wodorozcieńczalnych nienasyconych żywic poliestrowych utwardzanych promieniowaniem UV

PL B1. Sposób otrzymywania wodorozcieńczalnych nienasyconych żywic poliestrowych utwardzanych promieniowaniem UV PL 214561 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 214561 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 388438 (51) Int.Cl. C08G 63/688 (2006.01) C08G 63/42 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY CHEMICZNE Ćwiczenie nr 3 Oznaczanie zawartości oksygenatów w paliwach metodą FTIR

PRODUKTY CHEMICZNE Ćwiczenie nr 3 Oznaczanie zawartości oksygenatów w paliwach metodą FTIR PRODUKTY CHEMICZNE Ćwiczenie nr 3 Oznaczanie zawartości oksygenatów w paliwach metodą FTIR WSTĘP Metody spektroskopowe Spektroskopia bada i teoretycznie wyjaśnia oddziaływania pomiędzy materią będącą zbiorowiskiem

Bardziej szczegółowo

Katalityczne spalanie jako metoda oczyszczania gazów przemysłowych Instrukcja wykonania ćwiczenia nr 18

Katalityczne spalanie jako metoda oczyszczania gazów przemysłowych Instrukcja wykonania ćwiczenia nr 18 Katalityczne spalanie jako metoda oczyszczania gazów przemysłowych Instrukcja wykonania ćwiczenia nr 18 Celem ćwiczenia jest przedstawienie reakcji katalitycznego utleniania węglowodorów jako wysoce wydajnej

Bardziej szczegółowo

II Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2009/10. ETAP II r. Godz Zadanie 1 (10 pkt.)

II Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2009/10. ETAP II r. Godz Zadanie 1 (10 pkt.) II Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2009/10 ETAP II 19.12.2009 r. Godz. 10.00-12.00 KPKCh Zadanie 1 (10 pkt.) 1. Gęstość 22% roztworu kwasu chlorowodorowego o stężeniu 6,69 mol/dm 3 wynosi: a) 1,19 g/cm 3

Bardziej szczegółowo

PL B1. INSTYTUT CHEMII PRZEMYSŁOWEJ IM. PROF. IGNACEGO MOŚCICKIEGO, Warszawa, PL

PL B1. INSTYTUT CHEMII PRZEMYSŁOWEJ IM. PROF. IGNACEGO MOŚCICKIEGO, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 206797 (21) Numer zgłoszenia: 379655 (22) Data zgłoszenia: 10.05.2006 (13) B1 (51) Int.Cl. C10L 1/10 (2006.01)

Bardziej szczegółowo