SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania"

Transkrypt

1 WYDZIAŁ CHEMICZNY PLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ ul. Noakowskiego 3, Warszawa SPRAWZDANIE KŃCWE z wykonania zadania Zagospodarowanie odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET) pochodzących z butelek po napojach w procesie wytwarzania farb i lakierów etap I i II wg harmonogramu rzeczowo-finansowego zadania wykonanego w ramach umowy nr 8/05/WN50/NE-Z-TX/D na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej Kierownik prac: prof. dr hab. inż. Gabriel Rokicki Sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu chrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na zamówienie Ministra Środowiska Warszawa, sierpień 2005 r.

2 Sprawozdanie z wykonania zadań: Etap I I.1. ptymalizacja procedury doświadczalnej i kontroli analitycznej procesu. ptymalizacja procesu alkoholizy oraz dobór średniej funkcyjności alkoholizatu. Zbadanie możliwości wykorzystania oligogliceroli jako wielofunkcyjnego zamiennika pentaerytrytu. I.2. ptymalizacja procesu transestryfikacji niepełnych estrów pentaerytrytu i gliceryny odpadowym poli(tereftalanem etylenu). Dobór warunków reakcji i czynnika azeotropującego glikol etylenowy. I.3. kreślenie możliwości pozyskiwania PET na rynku krajowym Etap II II.1. Wstępne przygotowanie i oczyszczenie odpadów PET przed poddaniem ich recyklingowi chemicznemu. II.2. Zbadanie wpływu funkcyjności alkoholizatu i stosunku molowego alkoholizat:pet na właściwości przetwórcze żywicy, takie jak lepkość i czas wyschnięcia, oraz na właściwości powłok lakierniczych z nich wytworzonych: twardość, elastyczność, oporność na działanie wody. II.3 Przeprowadzenie próby w skali wielkolaboratoryjnej wytwarzania żywicy lakierniczej z wykorzystaniem odpadowego PET. 1. Wstęp Cel pracy - opracowanie bezinwestycyjnej technologii wytwarzania alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu z wykorzystaniem odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET), zakłada wprowadzenie do żywicy w miejsce dotychczas stosowanego bezwodnika ftalowego lub kwasu izoftalowego - kwasu tereftalowego obecnego w PET w postaci poliestru z glikolem etylenowym. Rozwiązanie takie stało się możliwe dzięki zastosowaniu sposobu wg wynalazku zgłoszonego do opatentowania przez członków zespołu realizującego zadanie, polegającego na wykorzystaniu reakcji transestryfikacji zamiast prostej estryfikacji w procesie otrzymywania żywic alkidowych. Wymieniona technologia pozwala na wykorzystanie do syntezy żywic wysokogatunkowego surowca, jakim jest kwas tereftalowy związany chemicznie w odpadowym PET z jednoczesnym niemal ilościowym odzyskiwaniem glikolu etylenowego. Proces syntezy może być przeprowadzony w standardowej aparaturze przemysłowej do wytwarzania żywic alkilowych i nie powoduje uwalniania odpadów do środowiska. Do produkcji żywic może być stosowany rozdrobniony odpadowy PET, najlepiej z bezbarwnych butelek do napojów nie zanieczyszczony innymi tworzywami sztucznymi stosowanymi przy produkcji butelek np. polipropylenem stosowanym do produkcji zakrętek 2

3 i etykiet. Tworzywo to zresztą łatwo usunąć, gdyż jego gęstość jest w przeciwieństwie do PET mniejsza od wody. Szacunkowo, przy obecnej skali produkcji alkilowych żywic lakierniczych byłoby możliwe zagospodarowanie kilkudziesięciu tysięcy ton odpadowego PET rocznie. Dla wyjaśnienia różnic w wytwarzaniu żywic alkidowych metodą estryfikacji i metodą transestryfikacji zostaną omówione przebiegające w obu przypadkach reakcje chemiczne. Najczęściej stosowana w praktyce metoda syntezy żywic alkidowych realizowana jest w dwóch etapach. Na pierwszym etapie schnące lub półschnące oleje roślinne, np. sojowy lub rzepakowy, będące triglicerydami nienasyconych kwasów tłuszczowych poddaje się reakcji alkoholizy alkoholami wielowodorotlenowymi, np. pentaerytrytem w takim stosunku molowym, aby otrzymany produkt (alkoholizat) zawierał średnio co najmniej 2 grupy hydroksylowe w cząsteczce. Średnia zawartość grup H na cząsteczkę alkoholizatu nosi nazwę średniej funkcyjności alkoholizatu (f H ). Proces przebiega wobec katalizatora w temperaturze ok C (reakcja 1). CH 2 CR CH CR CH 2CR CH 2 H + HH 2C C CH 2H CH 2H CH 2CR CH H + CH 2H CH 2 CR HH 2C C CH 2H CH 2 CR Reakcja 1 Przebieg procesu alkoholizy kontroluje się przez pobieranie w określonych odstępach czasu próbek mieszaniny reakcyjnej. Pobraną próbkę ochładza się do temperatury pokojowej i dodaje, mieszając, metanol lub izopropanol. Proces alkoholizy uznaje się za zakończony, gdy próbka tworzy jednorodny roztwór po zmieszaniu z określoną objętością roztworu alkoholu. W przypadku zastosowania izopropanolu lub jego stężonych roztworów wodnych opisana próba nosi zwyczajową nazwę tolerancji z izopropanolem. Na drugim etapie alkoholizat poddaje się reakcji z składnikiem kwasowym, najczęściej bezwodnikiem ftalowym. Najpierw w temperaturze ok. 180 C przebiega przyłączenie bezwodnika ftalowego do grup wodorotlenowych alkoholizatu z wytworzeniem niepełnych estrów kwasu ftalowego (reakcje 2 i 3). 3

4 CH 2 H CH H CH 2 CR CH 2CR HH 2C C CH 2H CH 2 CR + C C Reakcja 2 CH 2C CH H CH 2CR CH C CH 2CR + HH 2 C C CH 2 C C CH 2CR Reakcja 3 CH Następnie, w temperaturze C w warunkach prowadzenia procesu umożliwiających usuwanie wody powstającej w reakcji estryfikacji, przebiega proces polikondensacji prowadzący do wzrostu ciężaru cząsteczkowego żywicy (reakcje 4 i 5). CH 2 CR CH 2 CR n H CHCH 2C C H H CHCH 2C Reakcja 4 CH 2 CR CH2CR nh H2C C CH2C C H H H2C C CH2C CH2CR CH2CR Reakcja 5 C n H + (n-1)h 2 C H + (n-1)h2 n Reakcję poliestryfikacji prowadzi się w ten sposób, aby otrzymać żywicę alkidową o określonym stopniu polikondensacji i co za tym idzie pożądanych właściwościach: lepkości, końcowej liczbie kwasowej, szybkości utwardzania itp. Stwierdzono, że kontrolując przebieg procesu poliestryfikacji za pomocą pomiaru lepkości dynamicznej i oznaczając liczbę kwasową można określić końcowe parametry żywicy alkidowej. W przypadku syntezy żywic alkidowych metodą transestryfikacji z wykorzystaniem PET jako źródła kwasu tereftalowego (reakcje 6 i 7) należy uwzględnić istotne różnice w chemizmie i przebiegu procesu: 4

5 C C CH 2 CR CH 2 CH 2 n + n H CH 2 C CH 2 H CH 2 CR C C CH 2 CH 2 CR C CH 2 n CH 2 CR + n H CH 2 CH 2 H Reakcja 6 C C CH 2 CH 2 n + n H CH 2 CR CH CH 2 H C C CH 2 CR CH CH 2 n + n H CH 2 CH 2 H Reakcja 7 1) nośnikiem dwufunkcyjnego składnika kwasowego, kwasu tereftalowego, jest PET, substancja wielkocząsteczkowa, trudno rozpuszczalna w środowisku reakcji; 2) warunkiem wbudowania kwasu tereftalowego w strukturę żywicy alkidowej jest degradacja PET do oligomerów w reakcji z grupami hydroksylowymi alkoholizatu; 3) w celu przesunięcia równowagi reakcji transestryfikacji oligomerów PET i alkoholizatu w prawo, tj. w stronę żywic alkidowych o większym ciężarze cząsteczkowym niezbędne jest usuwanie ze środowiska reakcji małocząsteczkowego produktu transestryfikacji - glikolu etylenowego. Różnice te stwarzają konieczność rozwiązania szeregu problemów związanych z warunkami prowadzenia procesu syntezy tereftalowych żywic alkidowych metodą transestryfikacji i metodami kontroli analitycznej jego przebiegu. 2. Przemysłowe alkidowe żywice poliestrowe Zastosowanie Alkidowe żywice poliestrowe stosuje się w przemyśle farb i lakierów do wytwarzania lakierów, emalii, kitów i mas szpachlowych, Klasyfikacja Podstawą klasyfikacji alkidowych żywic poliestrowych jest ich reaktywność w reakcji polimeryzacji rodnikowej inicjowanej tlenem powietrza (poprzez powstające in situ nadtlenki). 5

6 W zależności czy użyty do ich syntezy nienasycony kwas tłuszczowy może ulegać takiej reakcji powodując usieciowanie (schnięcie) żywicy - nienasycone żywice alkidowe dzielimy na: - schnące - zawierające reszty nienasyconych kwasów tłuszczowych o dużej zawartości wiązań nienasyconych (często sprzężonych), pochodzących z takich olejów roślinnych jak lniany, tungowy itp., - nieschnące zawierające reszty nienasyconych kwasów tłuszczowych z jednym wiązaniem nienasyconym w cząsteczce, a także nasyconych kwasów tłuszczowych pochodzących z olejów: kokosowego, rycynowego itp. Żywice alkidowe schnące ulegają (zwłaszcza w cienkich warstwach) atakowi tlenu powietrza, który przyłącza się do allilowego atomu węgla przy wiązaniu podwójnym tworząc wodoronadtlenki i nadtlenki. Te związki nadtlenkowe działają jako inicjatory polimeryzacji przez wiązania podwójne prowadzącej do usieciowania żywicy. Dla przyspieszenia polimeryzacji w temperaturze pokojowej stosuje się sykatywy (suszki) - będące aktywatorami wolnorodnikowego rozkładu związków nadtlenkowych. Są to nafteniany, oleiniany, lauryniany, żywiczany Co, Pb, Mn, stosowane w postaci roztworów w rozpuszczalnikach organicznych. Żywice schnące mogą być stosowane jako główny składnik błonotwórczy powłok lakierniczych. Żywice alkidowe nieschnące mogą stanowić jedynie składnik modyfikujący wyroby lakierowe w kompozycjach z nitrocelulozą lub związkami aminowoformaldehydowymi. W zależności od ilości kwasów tłuszczowych (wolnych lub w postaci ich triglicerydów - olejów roślinnych) użytych do syntezy alkidowych żywic poliestrowych można je podzielić na grupy przedstawione w Tabeli 1. Tabela 1. Klasyfikacja żywic alkidowych w zależności od zawartości kwasów tłuszczowych. Typ żywicy alkidowej Zawartość kwasów tłuszczowych w żywicy (% wag.) bardzo chuda < 35 chuda średnia tłusta b. tłusta > 70 W zależności od ilości kwasów tłuszczowych zmieniają się właściwości żywic i powłok z nich uzyskanych. 6

7 Tabela 2. Właściwości żywicy w zależności od zawartości kwasów tłuszczowych. Żywica chuda Twardość Rozpuszczalność w benzynie, lakierniczej, rozlewność dporność na światło Sucha masa przy lepkości roboczej żywicy. Żywica tłusta Połysk powłoki Elastyczność grubość powłoki. Przykładem typowej żywicy alkidowej przeznaczonej do wytwarzania wyrobów lakierowych ogólnego zastosowania nadających się do nakładania pędzlem może być Ftalak L61 produkowany przez zakłady Polifarb Dębica TMD S.A. Żywica ftalowa 60 % roztwór w benzynie - Ftalak L-61/60/B pis produktu Ftalak L-61/60/B jest tłustą żywicą ftalową lakierową produkowaną w postaci 60 % roztworu w benzynie lakierniczej. w skład żywicy wchodzą: - olej lniany ok. 61 %, - bezwodnik kwasu ftalowego ok. 28 %, - mieszanina polialkoholi. Stosowanie Żywica Ftalak L-61/60/B stosowana jest głównie do produkcji emalii nawierzchniowych schnących na powietrzu. Może być również stosowana w kompozycji z innymi żywicami średniotłustymi lub olejnymi zagęszczonymi, a także jako komponent wyrobów lakierowych poliwinylowych i chlorokauczukowych zwiększający ich elastyczność oraz do modyfikacji żywic alkidowych tiksotropowych celem poprawy ich właściwości malarskich. Zalecana sykatywacja: 0,05 % Co, 0,3 % Zr, 0,1 % Ca. w przeliczeniu na metal i zawartość części nielotnych spoiwa. Żywica nadaje się również do sykatywacji ołowiowej: 0,5 % Pb, 0,03 % Co, 0,25 % Ca, stosowanej w niektórych antykorozyjnych materiałach malarskich. Właściwości: - wysoki połysk - elastyczna - dobra przyczepność do podłoża - odporna na działanie czynników atmosferycznych 7

8 Trwałość 12 miesięcy od daty produkcji. Dopuszcza się w tym czasie wzrost lepkości o 25 %, który powinien ustąpić po dodaniu odpowiedniego rozcieńczalnika (benzyna do lakierów). Tabela 3. Parametry techniczne żywicy Ftalak L-61/60/B Liczba kwasowa 100 % żywicy najwyżej 18 mg KH/g Liczba hydroksylowa najwyżej 60 mg KH/g Lepkość umowna 60 % roztworu mierzona kubkiem Forda Ø 4mm w temperaturze 20 C s Barwa 50 % r-ru w benzynie, wg skali jodowej max. 60 Gęstość roztworu handlowego w temperaturze 20 C 0,94 g/cm 3 Wygląd roztworu klarowny, dopuszczalne lekkie zmętnienie Temperatura zapłonu powyżej 21 C Zawartość substancji nielotnych [m/m] 60±3 % Czas wysychania powłoki najwyżej 16 h stopień 1 lakierowej stopień 3 najwyżej 24 h Rozcieńczalność: Rozpuszczalniki bardzo dobra alifatyczne Rozpuszczalniki bardzo dobra aromatyczne Estry bardzo dobra Ketony ograniczona Butanol ograniczona Etanol zła Norma: ZN-DFFiL-10:1999r. 3. Założenia pracy Badania nad opracowaniem bezinwestycyjnej technologii wytwarzania alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu z wykorzystaniem odpadów poli(tereftalanu etylenu) (PET) postanowiono w pierwszej kolejności przeprowadzić dla procesu wytwarzania żywic alkidowych do wyrobów lakierowych ogólnego przeznaczenia odpowiadających swymi wskaźnikami technicznymi wymaganiom normy PN-C-81800:1998 1, a zwłaszcza właściwościom żywic standardowych typu scharakteryzowanego wcześniej produktu: Ftalak L-61. Są to żywice o zawartości kwasów tłuszczowych % wag. i zawartości kwasów dikarboksylowych (w przeliczeniu na bezwodnik ftalowy) % wag. 1 PN-C-81800:1998. Lakiery olejno-żywiczne, ftalowe modyfikowane i ftalowe kopolimeryzowane strenowane. 8

9 Dla osiągnięcia tego celu, po uwzględnieniu wymienionych we wstępie istotnych różnic w chemizmie i przebiegu procesu między żywicami standardowymi a wytwarzanymi w reakcji transestryfikacji PET, sformułowano założenia do programu prac badawczych Założenia do optymalizacji procesu syntezy alkoholizatu Na podstawie praktyki przemysłowej autorów i wstępnych eksperymentów ustalono, że proces otrzymywania alkoholizatów może być realizowany według dwóch schematów czasowo-temperaturowych. Schemat 1 (preferowany w praktyce przemysłowej) Szybkie, w granicach możliwości aparaturowych, ogrzanie mieszaniny oleju roślinnego i pentaerytrytu do zadanej temperatury wynoszącej zwykle ºC (czas osiągnięcia tego zakresu temperatur wynosi w warunkach syntezy laboratoryjnej ok min), a następnie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej w tej temperaturze do osiągnięcia pozytywnego wyniku kontroli analitycznej (por. p. 4.1). Schemat 2 Powolny (4-5 h) wzrost temperatury do ºC, a następnie ogrzewanie mieszaniny reakcyjnej w tej temperaturze do osiągnięcia pozytywnego wyniku kontroli analitycznej Założenia do optymalizacji procesu polikondensacji żywic Dobór warunków zapewniających homogeniczność układu reakcyjnego i syntezowanej żywicy Podczas ogrzewania PET z alkoholizatem zachodzi degradacja PET do stałych drobnokrystalicznych oligoestrów kwasu tereftalowego z glikolem etylenowym i niepełnymi estrami kwasów tłuszczowych alkoholizatu. W trakcie wstępnych badań zaobserwowano, że w niektórych przypadkach osad oligoestrów tworzy zbite bryły, nie rozpuszczające się w trakcie polikondensacji. Ustalenie warunków przebiegu procesu polikondensacji zapewniających homogeniczność żywicy włączono jako eksperymenty wariantowe przy realizacji pracy. 9

10 ptymalizacja receptury żywic ze względu na właściwości użytkowe Uznano, że dla przeprowadzenia badań nad optymalizacją receptury żywic alkidowych z wykorzystaniem PET należy zastosować matematyczne metody planowania eksperymentu. Jako zmienne niezależne wykorzystano wielkości wskaźnikowe stosowane przy obliczaniu receptur standardowych żywic alkidowych, a jako zmienne odpowiedzi - właściwości żywic oznaczane metodami zgodnymi z Polskimi Normami. Taki dobór zmiennych gwarantuje porównywalność uzyskanych rezultatów z wartościami oznaczanymi dla żywic przemysłowych. 4. Wyniki badań 4.1. ptymalizacja procesu alkoholizy Schemat 1 Mieszaninę oleju sojowego i pentaerytrytu ogrzewano tak, aby temperaturę C osiągnąć po ok. 45 min, po czym utrzymywano tę temperaturę jeszcze przez 1 h. Po tym czasie oznaczano tolerancję z izopropanolem (por. str. 2), która dla wszystkich alkoholizatów o funkcyjnościach f H równych 2,0 2,1 i 2,2 (3 syntezy) dawała wynik pozytywny. Schemat 2 Mieszaninę oleju sojowego i pentaerytrytu ogrzewano tak, aby temperaturę C osiągnąć po ok. 4 h, po czym utrzymywano tę temperaturę pobierając co 1 h próby do oznaczenia tolerancji wobec izopropanolu. Dopiero po 3 h ogrzewania, uzyskano wynik pozytywny dla alkoholizatów o funkcyjnościach f H równych 2,0 i 2,1 (z opalescencją). Dla alkoholizatu o funkcyjności f H równej 2,2 syntezę przerwano po 5 h ogrzewania nie uzyskując pozytywnego wyniku tolerancji wobec izopropanolu. Po powtórzeniu reakcji alkoholizy również nie uzyskano pozytywnego wyniku oznaczenia (2 syntezy) ptymalizacja procesu polikondensacji żywic Dobór czynnika azeotropującego glikol etylenowy Jednym z ważniejszych problemów związanych z opracowaniem technologii wytwarzania żywic alkidowych poprzez transestryfikację PET alkoholizatem jest dobór odpowiedniego czynnika azeotropującego mającego za zadanie ciągłe usuwanie małocząsteczkowego produktu ubocznego reakcji glikolu etylenowego. Do badań wytypowano 6 rozpuszczalników tworzących heteroazeotropy z glikolem etylenowym. 10

11 Tabela 4. Zawartość glikolu etylenowego w azeotropach z różnymi rozpuszczalnikami Rozpuszczalnik Temp. wrzenia rozpuszczalnika (ûc) Temp. wrzenia azeotropu (ûc) Zaw. glikolu etylenowego (% wag.) Glikol etylenowy 197,4 Toluen 110,6 110,2 2,3 Ksylen *) 140,0 135,0 15,0 Etylobenzen 136,1 133,2 13,5 Kumen 158,8 152,1 20,0 Heptan 98,5 97,9 3,0 ktan 125,6 123,5 11,5 *) mieszanina izomerów. Spośród badanych rozpuszczalników azeotropujących stosowanych do usuwania glikolu etylenowego w reakcji transestryfikacji PET najodpowiedniejszymi okazały się węglowodory aromatyczne: ksylen (mieszanina izomerów orto, para i meta), etylobenzen i kumen. Tworzą one stosunkowo łatwo azeotropy bogate w glikol etylenowy, a w temperaturze pokojowej praktycznie go nie rozpuszczają. Ksylen jest stosowany od dawna jako czynnik usuwający wodę w procesach polikondensacji standardowych żywic alkidowych i został zaakceptowany w praktyce technologicznej. Ten wzgląd, a także niższa cena oraz trzykrotnie mniejsza toksyczność (obliczona z wartości LD 50 ) w stosunku do kumenu zadecydowały o tym, że ksylen, a nie kumen tworzący bogatszy w glikol azeotrop, wybrano do dalszych badań. Podobnie jak z wodą ksylen tworzy heteroazeotrop z glikolem etylenowym. Glikol mający większą gęstość tworzy, po skropleniu par, dolną warstwę, a ksylen górną zawracaną ponownie do reaktora. Próbki pobrane z dolnej, zawierającej glikol etylenowy, warstwy skroplonej mieszaniny azeotropowej poddano badaniu metodą spektroskopii w podczerwieni. Widma w podczerwieni wykonano przy użyciu spektrometru IR z transformacją Fouriera typu FTS-165 firmy BI-RAD w zakresie liczb falowych cm 1. Na rys. 1 przedstawiono widma próbek pobranych w trakcie syntez laboratoryjnych dwóch wybranych losowo żywic. 11

12 Rys. 1. Widma FTIR próbek dolnej (zawierającej glikol etylenowy) warstwy skroplonej mieszaniny azeotropowej z polikondensacji żywic Porównanie widm przedstawionych na rys.1 z widmem wzorcowym opublikowanym w literaturze 2 wykazało, że widma próbek są identyczne z widmem wzorcowym. Na spektrogramach próbek w zakresie cm 1 nie występują pasma δ CH (op) dla dwupodstawionych pochodnych aromatycznych. Dowodzi to, że odzyskiwany glikol etylenowy praktycznie nie jest zanieczyszczony izomerami ksylenu Dobór warunków zapewniających homogeniczność układu reakcyjnego i syntezowanej żywicy Podczas ogrzewania PET z alkoholizatem zachodzi degradacji PET do stałych drobnokrystalicznych oligoestrów kwasu tereftalowego, glikolu etylenowego niepełnych estrów kwasów tłuszczowych alkoholizatu. Zjawisko to zaobserwowano w trakcie syntezy żywic do realizacji planu eksperymentu. W pierwszych syntezach proces transestryfikacji PET prowadzono w niżej opisany sposób (2 syntezy). Po załadowaniu alkoholizatu i PET dodawano środek azeotropujący i mieszaninę reakcyjną ogrzewano do temperatury C odbierając azeotropowo glikol etylenowy, jako produkt małocząsteczkowy. Zawartością ksylenu w układzie regulowano temperaturą mieszaniny utrzymując ją w granicach C. Zaobserwowano, że mimo odebrania obliczonej ilości glikolu i zakończeniu procesu w mieszaninie reakcyjnej pozostała znaczna ilość zokludowanych w żywicy bryłek, zawierających nieprzereagowane oligomery PET. Wobec takiego przebiegu syntezy zmieniono reżim procesu i dalsze syntezy prowadzono wg zmienionej procedury. 2 D.. Hummel, F. Scholl, Atlas of polymer and plastics analysis, vol. 2, part a/ii, p

13 Na początku ogrzewano układ w temperaturze 220 C bez odbierania produktu małocząsteczkowego, aż do całkowitego rozpuszczenia poli(tereftalanu etylenu). Następnie mieszaninę chłodzono, dodawano ksylenu i powtórnie podnoszono temperaturę mieszaniny reakcyjnej, usuwając azeotropowo glikol etylenowy. Zawartość ksylenu w układzie regulowano temperaturą mieszaniny reakcyjnej utrzymując ją w granicach C. W opisany sposób prowadzono wszystkie pozostałe syntezy żywic, nie obserwując wytrącania się stałych produktów. 5. Kontrola postępu reakcji alkoholizy 5.1. znaczanie tolerancji z izopropanolem Typową metodą kontroli stosowaną m.in. dla kontroli procesu alkoholizy przy produkcji żywicy L-61 jest oznaczanie tolerancji z metanolem. Polega ona na tym, że próbkę alkoholizatu po pobraniu chłodzi się do temperatury pokojowej i dodaje mieszając dwukrotną objętość metanolu. Próbę uznaje się za pozytywną, gdy uzyskany roztwór jest przezroczysty (dopuszcza się lekką opalescencję). Metoda ta nie jest jednak odpowiednia do kontroli przebiegu reakcji alkoholizatów otrzymywanych z oleju i pentaerytrytu jako jedynego alkoholu wielowodorotlenowego Dla takich alkoholizatów o średnich funkcyjnościach f H : 2,0; 2,05; 2,1; 2,15; 2,2 i 2,36 opracowano i przetestowano metodę oznaczania tolerancji z izopropanolem. Stwierdzono, że próbę można uznać za pozytywną (uzyskanie stanu równowagi i zakończenie reakcji alkoholizy), gdy pobrana i ochłodzona próbka alkoholizatu rozpuszcza się całkowicie w 1,7- krotnej objętości 80 % obj. wodnego roztworu izopropanolu znaczanie wolnego pentaerytrytu w alkoholizatach Dla weryfikacji pomiaru postępu reakcji metodą propanolową oznaczano zawartość wolnego pentaerytrytu w alkoholizatach o średnich funkcyjnościach wynoszących 2,0; 2,05; 2,1; 2,15; 2,2 i 2,36, otrzymywanych z oleju sojowego i pentaerytrytu. Próbki ok. 20 g alkoholizatu zważone z dokładnością do 0,0001 g pobierano w trakcie reakcji co 15 minut i po ochłodzeniu do temperatury pokojowej rozcieńczano 20 g heksanu. Wytrącony osad pentaerytrytu odfiltrowano i po trzykrotnym przemyciu, porcjami po 20 g heksanu, suszono i ważono. bliczano konwersję pentaerytrytu dla każdej próbki. znaczenia dla każdego alkoholizatu powtarzano do osiągnięcia różnicy konwersji dla dwóch kolejnych 13

14 pomiarów nie większej niż 0,2 %. Uzyskane równowagowe wartości konwersji przedstawiono na wykresie w funkcji f H. Czas osiągnięcia równowagowej reakcji triglicerydu z pentaerytrytem odpowiadał w granicach ±15 min czasowi osiągnięcia tolerancji izopropanolowej równej 1,7. % Konwersja penaerytrytu (%) w zależności od funkcyjności alkoholizatu z oleju sojowego i pentaerytrytu (f H ) % konwersji ,1 2,2 2,3 2,4 f H Rys. 2. Zależność konwersji pentaerytrytu od średniej funkcyjności alkoholizatu Badania alkoholizatów metodą spektroskopii FTIR Zbadano również możliwość wykorzystania metody spektroskopii FTIR do kontroli zawartości grup hydroksylowych w alkoholizacie. Na rysunku 2 przedstawiono porównanie widm FTIR dla alkoholizatów o f H równym 2,15 i 2,05 otrzymane dla równych grubości warstw roztworów o jednakowym stężeniu. Absorbancja f H = 2,15 fh=2,15 fh=2,05 0,7 0,6 f H = 2,05 0,5 0,4 0,3 0,2 0, cm -1 Rys. 3. Porównanie widm FTIR alkoholizatów o różnej średniej funkcyjności f H. 14

15 Jak można odczytać z zamieszczonych widm, intensywność sygnału ν H (3400 cm 1, s,b) dla alkoholizatu o f H = 2,15 jest wyraźnie większa niż dla alkoholizatu o f H = 2,05. Intensywność sygnałów ν C= (1744 cm 1, vs) i ν CH (2930 cm 1 vs), związanych ze stężeniem nienasyconych kwasów tłuszczowych, są porównywalne. 6. Podsumowanie - Zoptymalizowano proces alkoholizy oleju sojowego pentaerytrytem. Wykazano, że szybki wzrost temperatury do ok. 250 C zapewnia krótki czas osiągnięcia stanu równowagi reakcji (ok. 3 h). - pracowano procedurę kontroli postępu reakcji alkoholizy za pomocą testu izopropanolowego. - Wykazano, że dla uzyskania jednorodnej (bez wtrąceń stałych) żywicy należy na pierwszym etapie procesu przeprowadzić degradację PET bez odbierania glikolu etylenowego w temperaturze do 230 C. - Przetestowano węglowodorowe rozpuszczalniki azeotropujące glikol etylenowy i jako optymalny wybrano ksylen (mieszanina izomerów). - Ustalono, że odzyskiwany w reakcji transestryfikacji glikol etylenowy nie zawiera znaczących ilości zanieczyszczeń. 7. Zbadanie możliwości wykorzystania oligoglicerolu jako wielofunkcyjnego zamiennika pentaerytrytu Biorąc pod uwagę czekającą nas w najbliższej przyszłości dużą podaż krajowego glicerolu, tworzącego się jako produkt uboczny w procesie wytwarzania biopaliwa do silników wysokoprężnych wydawało się istotne sprawdzenie możliwości zastąpienia wielofunkcyjnego alkoholu jakim jest pentaerytryt rozgałęzionym oligoglicerolem w procesie syntezy alkidowej żywicy poliestrowej schnącej na powietrzu. 15

16 Schemat technologiczny otrzymywania estrów metylowych nienasyconych kwasów tłuszczowych olejów roślinnych i glicerolu 3) Powyższy rysunek przedstawia schemat ideowy procesu otrzymywania biopaliwa i glicerolu. ligoglicerol miałby być otrzymywany z glicerolu w łagodnych warunkach z łatwo dostępnych surowców, nie obciążając środowiska naturalnego Rozgałęzione polimery, jako dodatki do żywic Silnie rozgałęzione polimery tzw. polimery hiperrozgałęzione charakteryzują się małą lepkością, dużą liczbą grup funkcyjnych w cząsteczce, jak również bardzo dobrą rozpuszczalnością. Dlatego też są one stosowane jako podstawy składnik w procesie wytwarzania różnego rodzaju żywic. trzymane z nich powłoki stanowią bariery ochronne np. powłoki uniepalniające 4, powłoki barierowe promieniowania dla opakowań 5 i itp. trzymywane żywice mogą być również fotoutwardzalne, gdy posiadają terminalne grupy metakrylowe lub akrylowe 6. Stwierdzono, że żywice otrzymane na podstawie hiperrozgałęzionych polimerów posiadają dużą mniejszą lepkość i większy stopień usieciowania niż analogiczne żywice otrzymane z liniowych nienasyconych polimerów 7. 3 Schemat pochodzi z materiałów AMK Kraków S.A. 4 S.W. Zhu, W.F. Shi, Polym. Degrad. Stab. 2002, 75, J. Lange, E. Stenroos, M. Johansson, E. Malmström, Polymer 2001, 42, K. Mańczyk, P. Szewczyk, Prog. rg. Coat. 2002, 44, 99 7 T.T. Hsieh, C. Tin, G.P. Simon, Polymer 2001, 42,

17 Polimery hiperrozgałęzione otrzymuje się za pomocą prostych, jednoetapowych reakcji, w przeciwieństwie do podobnych polimerów, ale o regularnej budowie chemicznej - dendrymerów, które wymagają stosowania długich, uciążliwych etapów syntezy. Polimery hiperrozgałęzione mogą być syntezowane za pomocą następujących metod: polikondensacji monomeru typu AB n ; polimeryzacji monomeru typu AB n lub utajonego AB n (polimeryzacja z otwarciem pierścienia); polimeryzacji wiązań podwójnych. Do syntezy hiperrozgałęzionych polimerów stosuje się związek zawierający 2, 3 lub więcej grup reaktywnych, który stanowi rdzeń struktury rozgałęzionej. Może to być sam monomer rozgałęziający, jak również dodatkowo wprowadzony związek jak np. trimetylolopropan, gliceryna itp. Jest on odpowiednio aktywowany przed dodaniem monomeru rozgałęziającego przez dodatek np. środka deprotonującego Metoda syntezy polimeru hiperrozgałęzionego przez polimeryzację z otwarciem pierścienia monomeru typu AB n Metoda syntezy polimerów hiperrozgałęzionych przez polimeryzację z otwarciem pierścienia AB n zaczęła się rozwijać w 1992 roku, kiedy to Suzuki 8 rozpoczął swe prace badawcze nad syntezą rozgałęzionych makromolekuł. Dalszy rozwój tej metody przyniosły prace badawcze prowadzone przez Sundera 9 i współpracowników. Metoda ta polega na wolnej addycji monomeru rozgałęziającego do aktywnych grup rdzenia. Wzrost ciężaru cząsteczkowego polimeru hiperrozgałęzionego następuje w wyniku ataku grupy reaktywnej startera (lub wytworzonej makrocząsteczki) na grupę reaktywną monomeru rozgałęziającego, a następnie otwarcie pierścienia i wytworzenie kolejnej grupy reaktywnej monomeru. Cykl ten powtarza się do momentu zakończenia dodawania monomeru rozgałęziającego. Z prac Sundera i in. 9 wynika, że szybkie dozowanie monomeru rozgałęziającego przyczynia się do powstawania różnego rodzaju struktur, takich jak np. struktur cyklicznych, dlatego w celu osiągnięcia jak najbardziej uporządkowanej struktury należy bardzo wolno dodawać monomer. 8 M. Suzuki, A. Ii, T. Saegusa, Macromolecules 1992, 25, A. Sunder, R. Hanselmann, H. Frey, R. Mülhaupt, Macromolecules 1999, 32,

18 7.3. Hiperrozgałęziony polimer otrzymany w reakcji polimeryzacji z otwarciem pierścienia Glicydol jest monomerem, który zawiera jedną grupę epoksydową i jedną hydroksylową reprezentuje monomer utajony typu AB 2. Został zastosowany przez Sundera i współpracowników 9 do syntezy hiperrozgałęzionego polihydroksyeteru, który był otrzymany w anionowej polimeryzacji z otwarciem pierścienia. H H 3 C H H K + + H T=100 C H 3 C H H H Schemat syntezy hiperrozgałęzionego poliglicydolu Częściowo zdeprotonowany (ok. 10 %) trimetylolopropan użyto jako starter w syntezie hiperrozgałęzionego polihydroksyeteru. Aby zminimalizować możliwość wewnątrzcząsteczkowych reakcji cyklizacji monomer rozgałęziający (glicydol) dozowany jest z bardzo małą szybkością. Z analizy widm 13 C NMR wynika, że w strukturze otrzymanych produktów występują ugrupowania pochodzące od układów liniowych, dendrymerycznych i terminalnych Synteza rozgałęzionego oligoglicerolu z wykorzystaniem węglanu glicerolu Glicydol jest toksycznym i kancerogennym monomerem, jest niestabilny, gdyż ulega łatwo homopolimeryzacji w warunkach normalnych, jak również jest monomerem drogim. Dlatego w naszym rozwiązaniu syntezę rozgałęzionego polihydroksyeteru prowadzono z udziałem innego monomeru rozgałęziającego typu AB 2, który jest stabilny, niedrogi i łatwy do otrzymania z odtwarzalnych surowców. Monomerem takim jest węglan gliceryny (4-hydroksymetylo-2-okso-1,3-dioksolan): 18

19 H 7.5. Synteza węglanu glicerolu w reakcji glicerolu z węglanem dimetylu Węglan glicerolu otrzymywano z prostych substratów, czyli glicerolu i węglanu dimetylu w obecności katalizatora wymiany estrowej - K 2 C 3. Należy podkreślić, że podaż węglanu dimetylu w ostatnich latach wyraźnie rośnie, a cena spada. Wynika to z dostępności i niskiej ceny surowców do jego wytwarzania. trzymywany jest bowiem z dwutlenku węgla i metanolu lub tlenku węgla i metanolu. Do reakcji użyto glicerol i węglan dimetylu w stosunku molowym 1 do 3. Reakcję prowadzono w temperaturze 75 C przez 3,5 h pod chłodnicą zwrotną bez odprowadzania metanolu. Po ochłodzeniu z układu poreakcyjnego oddestylowano w temperaturze 40 C, pod zmniejszonym ciśnieniem (pompka wodna) metanol i nadmiarową ilość węglanu dimetylu. H H H + H 3 C CH 3 H K C CH 3 H Schemat syntezy węglanu glicerolu W wyniku przeprowadzonych badań nad syntezą węglanu gliceryny stwierdzono, że przy zawartości wody w glicerynie powyżej 2% w produktach reakcji pozostaje nieprzereagowana gliceryna. Glicerol odwadniano metodą azeotropową za pomocą toluenu. Stosując glicerol o stęż. 98 %, w widmie 1 H NMR produktu reakcji brak jest sygnałów pochodzących od jego protonów w zakresie od 1 do 3 ppm. Proces wytwarzania węglanu glicerolu prowadzony jest w stosunkowo łagodnych warunkach, produkt praktycznie nie wymaga oczyszczania od resztek glicerolu. Ten sam katalizator może być wykorzystany na etapie polimeryzacji i następnie w procesie transestryfikacji. Wydajność reakcji jest praktycznie ilościowa. Węglan glicerolu ma postać wysokowrzącej cieczy. 19

20 7.6. Synteza rozgałęzionego oligomeru w reakcji trimetylolopropanu z węglanem glicerolu trzymany węglan glicerolu został zastosowany jako monomer rozgałęziający w syntezie rozgałęzionego glicerolu w reakcji z częściowo zdeprotonowanym trimetylolopropanem jako starterem. Syntezę rozgałęzionego oligoglicerolu prowadzono w temp. 170 C wolno dozując węglan glicerolu do trimetylolopropanu, w którym 10 % grup hydroksylowych przekształcono w alkoholanowe. H H H 3 C H 3 C H H K + + H H H + C 2 H H Schemat syntezy rozgałęzionego oligoglicerolu z węglanu glicerolu Synteza rozgałęzionego oligoglicerolu z użyciem metanolanu potasu surowce: trimetylolopropan (TMP) -3,2 g (23,8 mmola) CH 3 K + /CH 3 H o stęż. 5,37 M 1,4 ml (7,1 mmola) węglan glicerolu 32,1 g (0,271 mola) W kolbie trójszyjnej kulistej pojemności 150 ml zaopatrzonej w mieszadło magnetyczne umieszczono 3,2 g TMP. Przez układ przepuszczano azot i ogrzewano kolbę w łaźni olejowej o temp. 60 C w celu stopienia TMP. Po stopieniu TMP dodano do układu 1,4 ml MeK/MeH o stężeniu 5,370 m. Reakcję prowadzono przez około 50 minut. Następnie podniesiono temperaturę w łaźni olejowej do 110 C i oddestylowano metanol pod zmniejszonym ciśnieniem przez około 40 min. Po oddestylowaniu przez układ przepuszczano 20

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1)

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1) Przykład sprawozdania z analizy w nawiasach (czerwonym kolorem) podano numery odnośników zawierających uwagi dotyczące kolejnych podpunktów sprawozdania Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) analiza Wynik przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie?

Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie? - Cywilizacja śmieci szansa czy zagrożenie? Recykling odpadów odzysk surowców wtórnych z odpadów komunalnych Tarnów, 12 grudnia 2014 r. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Segregacja śmieci jak to robić? Jak segregować odpady komunalne?

Segregacja śmieci jak to robić? Jak segregować odpady komunalne? Segregacja śmieci jak to robić? Jak segregować odpady komunalne? W związku z licznymi wątpliwościami jakie pojawiają się w trakcie segregacji odpadów przez mieszkańców nieruchomości, poniżej przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 )

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 ) PRZYKŁADOWE ZADANIA Z DZIAŁÓW 9 14 (stężenia molowe, procentowe, przeliczanie stężeń, rozcieńczanie i zatężanie roztworów, zastosowanie stężeń do obliczeń w oparciu o reakcje chemiczne, rozpuszczalność)

Bardziej szczegółowo

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198188 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370289 (51) Int.Cl. C01B 33/00 (2006.01) C01B 33/18 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 30 ... I etap transestryfikacji

ĆWICZENIE 30 ... I etap transestryfikacji ĆWICZENIE 30 Wykonujący Data..... I etap transestryfikacji Objętość oleju[ml] Objętość wprowadzonego 1M KOH Czas rozpoczęcia mieszania Czas zatrzymania mieszadła Masa kolby do frakcji glicerynowej II etap

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r.

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ CELE PROJEKTU 1. Wdrożenie metody utylizacji osadów ściekowych w postać kruszyw sztucznych

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K ĆWICZENIA 2 Charakterystyka wybranej działalności gospodarczej: 1. Stosowane surowce, materiały, półprodukty, wyroby ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

Celux UN WYRÓB DO STOSOWANIA PRZEMYSŁOWEGO

Celux UN WYRÓB DO STOSOWANIA PRZEMYSŁOWEGO 1/5 01 sierpnia 2008 CELUX UN jest poliuretanową gruntoemalią, opartą o kombinację żywicy poliestrowej i utwardzacza izocyjanianu alifatycznego. GŁÓWNE CECHY UŻYTKOWE: - Tworzy zestawy powłok, nadające

Bardziej szczegółowo

Selektywna zbiórka odpadów na terenie Gminy Wilków

Selektywna zbiórka odpadów na terenie Gminy Wilków Selektywna zbiórka odpadów na terenie Gminy Wilków Segregacja odpadów, którą proponujemy rozpocząć od wyodrębnienia odpadów szklanych i tzw. frakcji suchej jest pierwszym krokiem do życia w czystym i zadbanym

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE Etap rejonowy rok szkolny 2011/2012 wylosowany numer uczestnika konkursu Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu

Bardziej szczegółowo

PVD-COATING PRÓŻNIOWE NAPYLANIE ALUMINIUM NA DETALE Z TWORZYWA SZTUCZNEGO (METALIZACJA PRÓŻNIOWA)

PVD-COATING PRÓŻNIOWE NAPYLANIE ALUMINIUM NA DETALE Z TWORZYWA SZTUCZNEGO (METALIZACJA PRÓŻNIOWA) ISO 9001:2008, ISO/TS 16949:2002 ISO 14001:2004, PN-N-18001:2004 PVD-COATING PRÓŻNIOWE NAPYLANIE ALUMINIUM NA DETALE Z TWORZYWA SZTUCZNEGO (METALIZACJA PRÓŻNIOWA) *) PVD - PHYSICAL VAPOUR DEPOSITION OSADZANIE

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 2. Usuwanie chromu (VI) z zastosowaniem wymieniaczy jonowych

ĆWICZENIE 2. Usuwanie chromu (VI) z zastosowaniem wymieniaczy jonowych ĆWICZENIE 2 Usuwanie chromu (VI) z zastosowaniem wymieniaczy jonowych Część doświadczalna 1. Metody jonowymienne Do usuwania chromu (VI) można stosować między innymi wymieniacze jonowe. W wyniku przepuszczania

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

OTRZYMYWANIE BIODIESLA W PROCESIE TRANSESTRYFIKACJI OLEJU ROŚLINNEGO

OTRZYMYWANIE BIODIESLA W PROCESIE TRANSESTRYFIKACJI OLEJU ROŚLINNEGO OTRZYMYWANIE BIODIESLA W PROCESIE TRANSESTRYFIKACJI OLEJU ROŚLINNEGO CEL ĆWICZENIA: Celem ćwiczenia jest przeprowadzenie procesu zasadowej transestryfikacji oleju roślinnego, wstępne oczyszczenie uzyskanych

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA SZTUCZNE. Tworzywa sztuczne - co to takiego?

TWORZYWA SZTUCZNE. Tworzywa sztuczne - co to takiego? TWORZYWA SZTUCZNE Tworzywa sztuczne - co to takiego? To materiały składające się z polimerów syntetycznych (wytworzonych sztucznie przez człowieka i nie występujących w naturze) lub zmodyfikowanych polimerów

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Zielona chemia (część 2)

Wykład 3. Zielona chemia (część 2) Wykład 3 Zielona chemia (część 2) Glicerol jako zielony rozpuszczalnik Nietoksyczny, tani, łatwo dostępny, odnawialny, wysoka temp. wrzenia (nie jest klasyfikowany jako LZO/VOC), polarny, może być stosowany

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

(86) Data 1 numer zgłoszenia międzynarodowego. 08.07.1994, PCT/AT94/00088

(86) Data 1 numer zgłoszenia międzynarodowego. 08.07.1994, PCT/AT94/00088 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 181344 (21) Numer zgłoszenia: 312565 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia 08.07.1994 (86) Data 1 numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

Ocena cyklu życia (LCA) systemów gospodarki odpadami

Ocena cyklu życia (LCA) systemów gospodarki odpadami Ocena cyklu życia (LCA) systemów gospodarki odpadami Emilia den Boer Instytut Inżynierii Ochrony Środowiska Politechnika Wrocławska XVI Ogólnopolska Konferencja Szkoleniowa - Kompleksowa gospodarka odpadami;

Bardziej szczegółowo

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Kompozyty Większość materiałów budowlanych to materiały złożone tzw. KOMPOZYTY składające się z co najmniej dwóch składników występujących

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY INFORMACJA DO ZADAŃ 678 680 Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne lub wzory uproszczone różnych węglowodorów. 1. CH 3 2. 3. CH 3 -CH 2 -CH C CH 3 CH 3 -CH-CH 2 -C

Bardziej szczegółowo

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH Wyk. Maria Anna Wiercińska SPIS TREŚCI 1. PODSTAWOWE POJĘCIA Odpady opakowaniowe Gospodarka odpadami opakowaniowymi

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI DLA GMINY KUTNO ZA ROK 2013

ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI DLA GMINY KUTNO ZA ROK 2013 ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI DLA GMINY KUTNO ZA ROK 2013 Opracowanie: Magdalena Stobienia Zatwierdził: Marzec 2014 I. Wstęp Zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 10 ustawy z dnia 13 września 1996r.

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni IR II 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni Promieniowanie podczerwone ma naturę elektromagnetyczną i jego absorpcja przez materię podlega tym samym prawom,

Bardziej szczegółowo

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych Dział 9. Węglowodory rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

Technologia wymagania edukacyjne

Technologia wymagania edukacyjne Technologia wymagania edukacyjne Zawód: Lakiernik 714(03) SZPN/SZ/07/19 714[03]/ZSZ/MENiS/ 2002.08.26 Program wykonany przez mgr inż. Tomasza Reclika Liczba godzin: 2 kl.-4 2012/13 Klasa II 1. Nanoszenie

Bardziej szczegółowo

URZĄD GMINY MASŁOWICE INFORMUJE

URZĄD GMINY MASŁOWICE INFORMUJE URZĄD GMINY MASŁOWICE INFORMUJE W wyniku przeprowadzonego przetargu nieograniczonego na odbiór i zagospodarowanie odpadów komunalnych z terenu Gminy Masłowice wyłoniono Wykonawcę tego zadania, którym zostało

Bardziej szczegółowo

ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE. mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań

ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE. mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań Początek biodiesla w Polsce 2004/2005 uruchamianie Rafinerii Trzebinia 2006 otwieranie się kolejnych

Bardziej szczegółowo

Odpady, segregacja, recykling. Powiślańska Regionalna Agencja Zarządzania Energią Kwidzyn 2012

Odpady, segregacja, recykling. Powiślańska Regionalna Agencja Zarządzania Energią Kwidzyn 2012 Odpady, segregacja, recykling Powiślańska Regionalna Agencja Zarządzania Energią Kwidzyn 2012 Obecnie świat jest pokryty odpadami, coraz więcej kupujemy i coraz więcej wyrzucamy. Ilość odpadów rośnie wprost

Bardziej szczegółowo

Zasady optymalnej segregacji

Zasady optymalnej segregacji W trosce o zapewnienie sprawnego dostosowania się do nowych reguł odbioru odpadów komunalnych, które zaczynają obowiązywać od 1 lipca 2013 r. poniżej prezentujemy: Zasady optymalnej segregacji Najlepszym

Bardziej szczegółowo

RYNEK BIOMASY W POLSCE ZINTEGROWANY SYSTEM GOSPODARKI BIODEGRADOWALNYMI. Zbigniew Grabowski Politechnika Krakowska

RYNEK BIOMASY W POLSCE ZINTEGROWANY SYSTEM GOSPODARKI BIODEGRADOWALNYMI. Zbigniew Grabowski Politechnika Krakowska RYNEK BIOMASY W POLSCE ZINTEGROWANY SYSTEM GOSPODARKI KOMUNALNYMI ODPADAMI BIODEGRADOWALNYMI Zbigniew Grabowski Politechnika Krakowska W Krajowym planie gospodarki odpadami zgodnie z Dyrektywą składowiskową

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVIII/611/13 RADY MIASTA TYCHY z dnia 21 marca 2013r.

UCHWAŁA NR XXVIII/611/13 RADY MIASTA TYCHY z dnia 21 marca 2013r. UCHWAŁA NR XXVIII/611/13 RADY MIASTA TYCHY z dnia 21 marca 2013r. w sprawie sposobu i zakresu świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych i zagospodarowania tych odpadów, w zamian za uiszczoną

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Zakład Gospodarki Odpadami Komunalnymi Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością CENNIK. za przyjęcie i zagospodarowanie odpadów w

Zakład Gospodarki Odpadami Komunalnymi Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością CENNIK. za przyjęcie i zagospodarowanie odpadów w Zakład Gospodarki Odpadami Komunalnymi Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością CENNIK za przyjęcie i zagospodarowanie odpadów w Zakładzie Gospodarki Odpadami Komunalnymi w Rzędowie RIPOK Obowiązuje od

Bardziej szczegółowo

Inż. Jiří Samsonek Institut pro testování a certifikaci, a.s. Zlín

Inż. Jiří Samsonek Institut pro testování a certifikaci, a.s. Zlín Różnice w badaniach wyrobów i materiałów według FDA, Rozporządzenia UE 10/2011, europejskiego Spisu leków, wymagań chińskich i japońskich przepisów higienicznych Inż. Jiří Samsonek Institut pro testování

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 16 Data wydania: 10 października 2013 r. Nazwa i adres OBR SPÓŁKA

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej dr inż. Cezary Możeński prof. nadzw. Projekty PO RPW Wyposażenie Laboratorium Wysokich Ciśnień w nowoczesną infrastrukturę

Bardziej szczegółowo

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Modliborzyce rok 2014

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Modliborzyce rok 2014 Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Modliborzyce rok 2014 2015-04-30 Urząd Miejski w Modliborzycach Wprowadzenie Roczną analizę stanu gospodarki odpadami komunalnymi sporządzono

Bardziej szczegółowo

CZYSTE ŚRODOWISKO PONAD WSZYSTKO segregujemy odpady

CZYSTE ŚRODOWISKO PONAD WSZYSTKO segregujemy odpady CZYSTE ŚRODOWISKO PONAD WSZYSTKO segregujemy odpady ODPADY Z NASZEGO KOSZA gazety, torebki papierowe, kartony, szklane butelki po napojach, słoiki, butelki i inne opakowania z tworzyw sztucznych, odpady

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA TECHNICZNA. TrioLit Floor HP

INFORMACJA TECHNICZNA. TrioLit Floor HP ZASTOSOWANIE wysokowydajny utwardzacz, ochrona przed plamami, mikropowłoka wykończeniowa posadzek betonowych jest płynnym, wodnym środkiem opartym na bazie krzemianów litu i polimerów, który wchodząc w

Bardziej szczegółowo

Relax DR 50 Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 5

Relax DR 50 Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 5 Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 5 1 Identyfikacja preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa Nazwa preparatu: Zastosowanie preparatu: Gotowy do użycia płyn do mycia rąk, do profesjonalnego stosowania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA SYSTEMU ODBIORU ODPADÓW

ORGANIZACJA SYSTEMU ODBIORU ODPADÓW Gospodarka odpadami komunalnymi w gminie Miasto Puławy ORGANIZACJA SYSTEMU ODBIORU ODPADÓW zbiórka odpadów niesegregowanych-do gromadzenia odpadów niesegregowanych w budownictwie wielorodzinnym przeznaczone

Bardziej szczegółowo

Obliczanie wydajności reakcji

Obliczanie wydajności reakcji bliczanie wydajności reakcji Wydajność reakcji chemicznej (W) jest to stosunek masy produktu (m p ) otrzymanej w wyniku przeprowadzenia reakcji chemicznej do masy tego produktu (m t ) wynikającej z równania

Bardziej szczegółowo

Z a d a n i a t e o r e t y c z n e

Z a d a n i a t e o r e t y c z n e O L I M P I A D A 45 1954 1998 Z a d a n i a t e o r e t y c z n e C H EM I C Z N A zmiana ph roztworów ZADANIE 1 Jak zmieni się stężenie jonów wodorotlenowych przy przejściu od roztworu A do roztworu

Bardziej szczegółowo

Gospodarka odpadami i technika komunalna w Polsce i w Niemczech - perspektywy współpracy Problemy recyklingu odpadów opakowaniowych w Polsce.

Gospodarka odpadami i technika komunalna w Polsce i w Niemczech - perspektywy współpracy Problemy recyklingu odpadów opakowaniowych w Polsce. Gospodarka odpadami i technika komunalna w Polsce i w Niemczech - perspektywy współpracy Problemy recyklingu odpadów opakowaniowych w Polsce. Warszawa, 4 listopada 2014 DYREKTYWA 94/62/EC (opakowaniowa)

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów i symboli................... XIII 1. Wprowadzenie............................... 1 1.1. Definicja i rodzaje biopaliw....................... 1 1.2. Definicja biomasy............................

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie materiałów odniesienia

Zastosowanie materiałów odniesienia STOSOWANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ 1 Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK e-mail:piotr.konieczka@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Badanie procesu starzenia się kwasu ortokrzemowego w roztworach wodnych

Badanie procesu starzenia się kwasu ortokrzemowego w roztworach wodnych ĆWICZENIE 3 Badanie procesu starzenia się kwasu ortokrzemowego w roztworach wodnych Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z metodą otrzymywania polikwasów na przykładzie procesu kondensacji kwasu ortokrzemowego

Bardziej szczegółowo

Odpady nadające się ponownego przetworzenia są odpowiednio oznakowane. Zwracajcie więc uwagę na znaki i symbole umieszczane na opakowaniach

Odpady nadające się ponownego przetworzenia są odpowiednio oznakowane. Zwracajcie więc uwagę na znaki i symbole umieszczane na opakowaniach Odpady nadające się ponownego przetworzenia są odpowiednio oznakowane. Zwracajcie więc uwagę na znaki i symbole umieszczane na opakowaniach JAKIE ZNACZENIE MAJĄ ZNAKI UMIESZCZONE NA OPAKOWANIACH Opakowanie

Bardziej szczegółowo

Wydanie 3 EGZ. NADZOROWANY

Wydanie 3 EGZ. NADZOROWANY Strona 1 z 6 Opracował Asystent Elżbieta Półtorak 04.03.2011r. Stanowisko, imię i nazwisko: Data: Podpis Sprawdził Szef ZDL Andrzej Białek 08.03.2011r. Stanowisko, imię i nazwisko: Data: Podpis Zatwierdził

Bardziej szczegółowo

13. TERMODYNAMIKA WYZNACZANIE ENTALPII REAKCJI ZOBOJĘTNIANIA MOCNEJ ZASADY MOCNYMI KWASAMI I ENTALPII PROCESU ROZPUSZCZANIA SOLI

13. TERMODYNAMIKA WYZNACZANIE ENTALPII REAKCJI ZOBOJĘTNIANIA MOCNEJ ZASADY MOCNYMI KWASAMI I ENTALPII PROCESU ROZPUSZCZANIA SOLI Wykonanie ćwiczenia 13. TERMODYNAMIKA WYZNACZANIE ENTALPII REAKCJI ZOBOJĘTNIANIA MOCNEJ ZASADY MOCNYMI KWASAMI I ENTALPII PROCESU ROZPUSZCZANIA SOLI Zadania do wykonania: 1. Wykonać pomiar temperatury

Bardziej szczegółowo

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Łagiewniki za 2014 rok

Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Łagiewniki za 2014 rok Analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Łagiewniki za 2014 rok sierpień 2015 1. Cel przygotowania analizy Analizę stanu gospodarki odpadami na terenie Gminy Łagiewniki sporządza

Bardziej szczegółowo

Opakowania. Chronić jak najlepiej stosując coraz mniej materiału

Opakowania. Chronić jak najlepiej stosując coraz mniej materiału Opakowania. Chronić jak najlepiej stosując coraz mniej materiału Tworzywo sztuczne wszechstronne rozwiązania opakowaniowe Ponad 50% wszystkich towarów w Europie jest pakowanych w tworzywa sztuczne. Ich

Bardziej szczegółowo

DuoSmart Zrób dobre wrażenie

DuoSmart Zrób dobre wrażenie DuoSmart Zrób dobre wrażenie Dlaczego DuoSmarty są wyjątkowe? Dzięki zastosowaniu zewnętrznej tekturowej owijki DuoSmart oferuje większą przestrzeń dla komunikacji marki i promocji niż jakiekolwiek inne

Bardziej szczegółowo

Czyszczenie suchym lodem

Czyszczenie suchym lodem Czyszczenie suchym lodem ALKION Telefon: 222-442-882, Faks: 222-442-850, www.alkion.pl, e-mail: suchylod@alkion.pl Czyszczenie suchym lodem Czyszczenie suchym lodem to proces, w którym granulat suchego

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

STYROMAL 10 jest szybkoschnącą matową emalią produkowaną na bazie żywicy alkidowej modyfikowanej styrenem.

STYROMAL 10 jest szybkoschnącą matową emalią produkowaną na bazie żywicy alkidowej modyfikowanej styrenem. KARTA TECHNICZNA, 30.10.2013r STYROMAL 10 STYROMAL 10 Opis Produktu Cechy wyrobu i zalecane zastosowanie: Emalia styrenowana STYROMAL 10 jest szybkoschnącą matową emalią produkowaną na bazie żywicy alkidowej

Bardziej szczegółowo

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Jerzy Oszczudłowski Instytut Chemii UJK Kielce e-mail: josz@ujk.edu.pl Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów, 07-10-2010 r. 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

Problemy z silnikami spowodowane zaklejonymi wtryskiwaczami Wprowadzenie dodatku do paliwa DEUTZ Clean-Diesel InSyPro.

Problemy z silnikami spowodowane zaklejonymi wtryskiwaczami Wprowadzenie dodatku do paliwa DEUTZ Clean-Diesel InSyPro. 0199-99-1210/2 Problemy z silnikami spowodowane zaklejonymi wtryskiwaczami Wprowadzenie dodatku do paliwa DEUTZ Clean-Diesel InSyPro. Na podstawie wytycznych UE oraz wielu innych międzynarodowych przepisów,

Bardziej szczegółowo

Do zbiórki makulatury służyć będą worki w kolorze niebieskim z napisem,,makulatura

Do zbiórki makulatury służyć będą worki w kolorze niebieskim z napisem,,makulatura JAK SEGREGOWAĆ ODPADY Mieszkańcy indywidulanych gospodarstw z terenu Gminy Kołaczyce prowadzący selektywną zbiórkę odpadów, zaopatrzeni zostali w worki foliowe, których przeznaczenie będzie określał ich

Bardziej szczegółowo

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Piotr MAŁECKI Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1 PODATKI EKOLOGICZNE W POLSCE NA TLE INNYCH KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 2

Bardziej szczegółowo

Nawi er zc hni a. na plac zabaw. Przeznaczenie nawierzchni safeplay:

Nawi er zc hni a. na plac zabaw. Przeznaczenie nawierzchni safeplay: Przeznaczenie nawierzchni safeplay: Place - Najwyższe bezpieczeństwo - Łatwy dostęp do urządzeń - Bogactwo kolorów Ścieżki piesze - Antypoślizgowa Tereny rekreacyjne - Przyjemność użytkowania Boiska wielofunkcyjne

Bardziej szczegółowo

Dodatki do paliwa LPG - teoria i praktyka

Dodatki do paliwa LPG - teoria i praktyka Dodatki do paliwa LPG - teoria i praktyka Wysoka jakość paliwa LPG to nie tylko spełnienie wymagań normatywnych. Wysoka jakość to przede wszystkim zapewnienie jak najlepszych parametrów eksploatacyjnych.

Bardziej szczegółowo

Porozumienia w nowym prawie o opakowaniach Odpady komunalne vs. opakowaniowe: jaka będzie praktyka?

Porozumienia w nowym prawie o opakowaniach Odpady komunalne vs. opakowaniowe: jaka będzie praktyka? Porozumienia w nowym prawie o opakowaniach Odpady komunalne vs. opakowaniowe: jaka będzie praktyka? FORUM RECYKLINGU 8 października 2013 Agnieszka Jaworska dyrektor generalny Stowarzyszenie Eko-Pak ZMIANA

Bardziej szczegółowo

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r.

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT DLA ZADANIA: Badania morfologii odpadów komunalnych pochodzących z terenu miasta Gdańska

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR VIII/101/2011 RADY MIASTA RACIBÓRZ. z dnia 22 czerwca 2011 r.

UCHWAŁA NR VIII/101/2011 RADY MIASTA RACIBÓRZ. z dnia 22 czerwca 2011 r. UCHWAŁA NR VIII/101/2011 RADY MIASTA RACIBÓRZ z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie zmiany Uchwały Nr XLI/620/2006 Rady Miasta Racibórz z dnia 29 marca 2006 r. w sprawie uchwalenia Regulaminu utrzymania

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

ZASADY GOSPODAROWANIA ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE STĘSZEW PRZEPISY PRAWNE

ZASADY GOSPODAROWANIA ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE STĘSZEW PRZEPISY PRAWNE ZASADY GOSPODAROWANIA ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE STĘSZEW PRZEPISY PRAWNE Przepisy ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie gminy

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Chemia Poziom podstawowy Listopad 03 W niniejszym schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe poprawne odpowiedzi. W tego typu

Bardziej szczegółowo

Zmiany prawa w zakresie gospodarowania odpadami komunalnymi

Zmiany prawa w zakresie gospodarowania odpadami komunalnymi Zmiany prawa w zakresie gospodarowania odpadami komunalnymi W dniu 1 stycznia 2012 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz niektórych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą wymienia odmiany pierwiastkowe wyjaśnia pochodzenie węgli węgla; kopalnych; wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Biodegradowalne opakowania transportowe

Biodegradowalne opakowania transportowe Biodegradowalne opakowania transportowe Tendencje rynkowe i możliwości zastosowania, na przykładzie wypełniacza wolnych przestrzeni Skropak. Piotr Żółtogórski GFC Complex Solutions Sp. z o.o. ul. św. Antoniego

Bardziej szczegółowo

MIESIĘCZNY RAPORT PODMIOTU ŚWIADCZĄCEGO USŁUGI W ZAKRESIE ODBIORU I ZAGOSPODAROWANIA ODPADÓW KOMUNALNYCH ORAZ INNYCH USŁUG - NA ŻĄDANIE

MIESIĘCZNY RAPORT PODMIOTU ŚWIADCZĄCEGO USŁUGI W ZAKRESIE ODBIORU I ZAGOSPODAROWANIA ODPADÓW KOMUNALNYCH ORAZ INNYCH USŁUG - NA ŻĄDANIE Załącznik nr 3 do umowy MIESIĘCZNY RAPORT PODMIOTU ŚWIADCZĄCEGO USŁUGI W ZAKRESIE ODBIERANIA I ZAGOSPODAROWANIA ODPADÓW KOMUNALNYCH Z TERENU ZWIĄZKU GMIN ZAGŁEBIA MIEDZIOWEGO ORAZ INNYCH USŁUG NA ŻĄDANIE

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć - 45 min. Cel ogólny zajęć: Kształtowanie świadomości ekologicznej uczniów związanej z właściwym zagospodarowaniem odpadów.

Scenariusz zajęć - 45 min. Cel ogólny zajęć: Kształtowanie świadomości ekologicznej uczniów związanej z właściwym zagospodarowaniem odpadów. Scenariusz zajęć - 45 min. Grupa wiekowa: Szkoła podstawowa Temat: Jak zostać ekobohaterem? Cel ogólny zajęć: Kształtowanie świadomości ekologicznej uczniów związanej z właściwym zagospodarowaniem odpadów.

Bardziej szczegółowo

FOLIA CPET-G IDENTYFIKACJA PRODUCENTA, IMPORTERA LUB DYSTRYBUTORA. 1.1. Nazwa wyrobu: Folia poliestrowa nieorientowana (cpet) G - TRINIFLEX

FOLIA CPET-G IDENTYFIKACJA PRODUCENTA, IMPORTERA LUB DYSTRYBUTORA. 1.1. Nazwa wyrobu: Folia poliestrowa nieorientowana (cpet) G - TRINIFLEX KARTA INFORMACYJNA WYROBU FOLIA CPET-G Data wydania: 01.12.2014 IDENTYFIKACJA WYROBU IDENTYFIKACJA PRODUCENTA, IMPORTERA LUB DYSTRYBUTORA 1.1. Nazwa wyrobu: Folia poliestrowa nieorientowana (cpet) G -

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY ODPOWIEDZI I SHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem (nie

Bardziej szczegółowo

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry 2 Uwaga: skażenie! Wszystkie branże przemysłu stosują sprężone powietrze jako bezpieczny i niezawodny nośnik energii. Jednakże po wytworzeniu w chwili tłoczenia do

Bardziej szczegółowo

Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych. Biologiczne suszenie. Warszawa, 5.03.2012

Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych. Biologiczne suszenie. Warszawa, 5.03.2012 Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych Biologiczne suszenie Warszawa, 5.03.2012 Celem procesu jest produkcja paliwa alternatywnego z biodegradowalnej frakcji wysegregowanej

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO HANDLOWE AS TOMASZ SŁODOWNIK 05-402 OTWOCK, UL POGODNA 38 NIP 532 16 41 573 22 788 21 73 KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO Producent : P.P.H. AS Tomasz Słodownik

Bardziej szczegółowo

NOWY SYSTEM GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE MIEJSKIEJ KRAKÓW

NOWY SYSTEM GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE MIEJSKIEJ KRAKÓW NOWY SYSTEM GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI W GMINIE MIEJSKIEJ KRAKÓW Przewodnik po odpadach czyli jak postępować z odpadami komunalnymi Podstawy Nowego Systemu Ustawa z dnia 1 lipca 2011 roku o zmianie

Bardziej szczegółowo

Przedstawiciel / Dyrektor: Janusz Bialas Antoniewo 6B, 87-400 Golub Dobrzyń; tel.:662265055; tel.,fax: 56 6833871, e-mail: j.bialas@absuts.

Przedstawiciel / Dyrektor: Janusz Bialas Antoniewo 6B, 87-400 Golub Dobrzyń; tel.:662265055; tel.,fax: 56 6833871, e-mail: j.bialas@absuts. Schulstraße 35 Tel.: +49 35795 18662 E-Mail:info@absuts.de 01936 Laußnitz Fax: +49 35795 31084 www.absuts.de Przedstawiciel / Dyrektor: Janusz Bialas Antoniewo 6B, 87-400 Golub Dobrzyń; tel.:662265055;

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ POMOCNICZY DO SCENARIUSZA SEGREGACJA WYśSZA RACJA. Co zbierać?

MATERIAŁ POMOCNICZY DO SCENARIUSZA SEGREGACJA WYśSZA RACJA. Co zbierać? Ośrodek Działań Ekologicznych Źródła Oddział w Warszawie Al. Niepodległości 186 00-608 Warszawa MATERIAŁ POMOCNICZY DO SCENARIUSZA SEGREGACJA WYśSZA RACJA STANDARDY SELEKTYWNEJ ZBIÓRKI ODPADÓW Co zbierać?

Bardziej szczegółowo

ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI NA TERENIE GMINY ŻAGAŃ O STATUSIE MIEJSKIM ZA 2014 ROK

ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI NA TERENIE GMINY ŻAGAŃ O STATUSIE MIEJSKIM ZA 2014 ROK ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI NA TERENIE GMINY ŻAGAŃ O STATUSIE MIEJSKIM ZA 2014 ROK Żagań, dn. 21 kwiecień 2015 r. I. Wstęp Niniejszy dokument stanowi roczną analizę stanu gospodarki odpadami

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w gospodarce odpadami komunalnymi w świetle strategii wyznaczonej w krajowym planie gospodarki odpadami

Wyzwania w gospodarce odpadami komunalnymi w świetle strategii wyznaczonej w krajowym planie gospodarki odpadami Wyzwania w gospodarce odpadami komunalnymi w świetle strategii wyznaczonej w krajowym planie gospodarki odpadami Lidia Sieja Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Wrocław, marzec 2012 Dyrektywa ramowa

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne płyty drogowe na ekstremalne obciążenia

Innowacyjne płyty drogowe na ekstremalne obciążenia TuffTrak Innowacyjne płyty drogowe na ekstremalne obciążenia» Płyty drogowe do zadań specjalnych» Niezwykle wytrzymałe i elastyczne» Unikalna dwustronna powierzchnia - Powierzchnia Chevron Traction - Powierzchnia

Bardziej szczegółowo