Model doradztwa rolniczego w Polsce na tle rozwiązań przyjętych w wybranych krajach członkowskich Unii Europejskiej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Model doradztwa rolniczego w Polsce na tle rozwiązań przyjętych w wybranych krajach członkowskich Unii Europejskiej"

Transkrypt

1 FUNDACJA PROGRAMÓW POMOCY DLA ROLNICTWA SEKCJA ANALIZ EKONOMICZNYCH POLITYKI ROLNEJ ul. Wspólna 30, Pokój 338 tel. (+48 22) Warszawa Model doradztwa rolniczego w Polsce na tle rozwiązań przyjętych w wybranych krajach członkowskich Unii Europejskiej Autor: Monika A. Król we współpracy z SEAPR WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2013 R. Wykonano w ramach umowy pn. Kompleksowe wsparcie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie polityki rolnej i rozwoju wsi oraz współpracy w 2013 r. 1

2 Wstęp Zmieniające się wyzwania, przed którymi stoi Wspólna Polityka Rolna, wymagają zmiany akcentów w zakresie interwencji oraz alokacji wsparcia w okresie Efektywna realizacja nowych, przekrojowych celów polityki rozwoju obszarów wiejskich (poprawa konkurencyjności rolnictwa, zrównoważone zarządzanie zasobami naturalnymi, działania w dziedzinie klimatu oraz zrównoważony rozwój terytorialny) wymaga zmiany podejścia do zagadnienia edukacji rolniczej. Nauka, edukacja i doradztwo rolnicze są bardzo ważnymi czynnikami rozwoju rolnictwa, wspierają aktywizację społeczno-gospodarczą obszarów wiejskich, w tym także rozwój przedsiębiorczości. Informacje dostarczane rolnikom muszą wykraczać poza zakres tradycyjnych form doradztwa, obejmujący technologiczne i ekonomiczne zagadnienia związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Współczesny model doradztwa rolniczego musi opierać się na stworzeniu systemu umożliwiającego zdobycie i pogłębianie informacji dotyczących zagadnień ekonomiki produkcji rolniczej, najnowszych technik i technologii produkcji umożliwiającej osiągnięcie wysokich standardów jakościowych, zarządzania gospodarstwem, standardów środowiskowych. Doradztwo rolnicze musi także sprostać wyzwaniom związanym z pojawiającymi się w Europie i na świecie nowymi trendami, jak globalizacja i liberalizacja rynków rolnych, ograniczanie wydatków budżetowych kierowanych na zadania doradcze oraz komercjalizacja usług doradczych 1. 1 J. Kania, Doradztwo rolnicze w Polsce w świetle potrzeb i doświadczeń zagranicznych, Rozprawy, Kraków 2007, z

3 I. Pojęcie i funkcje doradztwa rolniczego W literaturze przedmiotu istnieje duże zróżnicowanie definicji doradztwa rolniczego. W większości mają one wspólny mianownik, na który składają się istota i podstawowe cele stawiane przed instytucją doradczą. Natomiast czynnikami różnicującymi te definicje są: zakres, stosowane metody oraz cele szczegółowe pracy doradczej 2. Jedną z nowszych definicji jest ta zaproponowana przez W. Kujawińskiego 3 : doradztwo rolnicze to swoisty rodzaj edukacji rolniczej, polegającej na automotywacyjnym i intencjonalnym współdziałaniu partnerskim rolnika z doradcą rolniczym, zmierzającym do rozwiązania problemów zawodowych rolnika znajdującego się, bądź mogącego się znaleźć, w określonej sytuacji problemowej. Działalność doradcza pozwala: przygotować rolnika do podejmowania skutecznych działań zapobiegających niepowodzeniom w jego pracy we własnym gospodarstwie rolnym, nastawić i wdrożyć rolnika do samodzielnego rozpoznania i rozwiązywania swoich problemów zawodowych. W wąskim ujęciu doradztwo ma pomóc prowadzącemu gospodarstwo rolne w rozwiązaniu problemów, ograniczających jego działalność, zmniejszających efektywność działania, których nie może on rozwiązać za pomocą swoich dotychczasowych wiadomości, umiejętności, przyzwyczajeń i postaw 4. W szerszym ujęciu wyróżnia się pięć sfer działalności doradczej: 1. Kreowania kierunków badań oraz przedsięwzięć rozwojowych; 2. Tworzenia wiedzy rolniczej; 3. Testowania i adaptacji nowej wiedzy; 4. Wdrażania i upowszechniania wiedzy rolniczej; 5. Wykorzystania nowej wiedzy rolniczej w praktyce. 5, Z ekonomicznego punktu widzenia doradztwo pośrednio przyczynia się do zmiany pewnych struktur o charakterze mikroekonomicznym (gospodarstwo rolne) i makroekonomicznym (rolnictwo, gospodarka narodowa) w efektywne systemy gospodarowania. Opierając się na tak sformułowanych zadaniach doradztwa rolniczego, można wyróżnić cztery jego funkcje 6 : 1) funkcja edukacyjna, czyli organizowanie programów doradczych w formie spotkań, kursów, seminariów, wykładów, wyjazdów, doradztwa indywidualnego i grupowego, dystrybucji wydawnictw; 2 A. Wiatrak, Doradztwo rolnicze w literaturze stan badań krajowych i europejskich [w:] Publiczne doradztwo rolnicze wobec wyzwań przyszłości i oczekiwań mieszkańców wsi, pr. zb. pod red. J. Kani, L. Leśniaka, Kraków 2013, s W. Kujawiński, Metody doradztwa, Wyd. CDR Brwinów, Oddział Poznań, Poznań 2009, s Tamże, s A. Blum, Comparative research on agricultural extension in Europe, Proceedings on 12th European Seminar of Extension Education, Thessaloniki 1995 oraz M. Drygas, Cele, zadania i struktura systemu wiedzy rolniczej [w:] Doradztwo rolnicze jako ogniwo systemu wiedzy rolniczej w procesach modernizacji wsi i rolnictwa oraz integracji z Unią Europejską, MRiRW 1996, s Z. Brodnicki, E. K. Chyłek, Doradztwo w agrobiznesie, Wyd. ART, Olsztyn 1999, s

4 2) funkcja wdrożeniowa (upowszechnieniowa), czyli promowanie i zachęcanie rolników do stosowania nowych rozwiązań technologicznych, organizacyjnych i ekonomicznych; 3) funkcja informacyjna, dotycząca zbierania, przetwarzania i popularyzowania wśród rolników informacji (głównie rynkowych); 4) funkcja dochodowa funkcja doradztwa rolniczego utożsamiana głównie z komercyjnymi firmami konsultingowymi, a mianowicie pomnażanie dochodów rolników. Implikuje to wniosek, że obecnie, w związku z rozszerzeniem funkcji doradztwa oraz obejmowaniem coraz szerszych sfer działalności rolniczej, na rynku usług doradczych funkcjonują zarówno instytucje publiczne, jak i prywatne firmy, więc sektor publiczny nie ma już monopolu na świadczenie tego typu działalności. W krajach Unii popularne są samorządowe oraz spółdzielcze formy doradztwa, podobne tendencje kształtują się także w Polsce. 7 II. Europejskie modele doradztwa rolniczego W Unii Europejskiej nie określono jednolitego modelu doradztwa rolniczego, pozostawiając te kompetencje krajom członkowskim. Funkcjonujące systemy w UE mają na ogół charakter mieszany, to jest publiczno-prywatny, dopuszczający podmioty komercyjne do świadczenia usług doradczych. Z drugiej zaś strony duży poziom wsparcia rolnictwa przez Unię Europejską jest przyczyną, że władze chciałyby skutecznie wpływać na decyzje właścicieli i użytkowników ziemi dotyczące sposobów ich wykorzystania. Rozpatrując systemy organizacyjne doradztwa rolniczego w większości krajów Unii Europejskiej należy uwzględnić funkcjonujące organizacje doradcze oraz sposób ich finansowania i działania Organizacje zajmujące się doradztwem W krajach UE doradztwem rolniczym zajmują się różne organizacje. Do nich należą: publiczne organizacje doradcze; komercyjne, prywatne firmy doradcze; służby przedsiębiorstw przetwórstwa rolniczego; służby doradcze organizacji zaopatrzenia rolnictwa; służby doradcze specjalistycznych, społeczno-zawodowych organizacji rolników; ośrodki doradcze w instytucjach naukowych i oświatowych. Większość podmiotów doradztwa publicznego jest tworzonych i finansowanych przez organizacje rządowe. Pozostałe organizacje doradcze są tworzone przez różne instytucje prywatne, jak np. grupy rolników, organizacje samorządowe, organizacje spółdzielcze. 7 K. Firlej, A. Rydz. System doradztwa rolniczego w Polsce oraz jego wykorzystanie w ramach działania 114 PROW , 8 A. Wiatrak, Charakterystyka, ocena i kierunki doskonalenia doradztwa rolniczego w Polsce, Wieś i Rolnictwo 2003, s

5 Formy doradztwa państwowego występują w Szkocji, Irlandii, niektórych landach w Niemczech, także w USA. Przemiany doradztwa w tych krajach ukierunkowują je na doradztwo komercyjne, świadczące usługi dla zdefiniowanych grup branżowych. Natomiast prywatne doradztwo występuje np. w Danii, Szwecji, Finlandii, Szwajcarii oraz w niektórych landach w Niemczech. Ponad 50% ogółu organizacji doradztwa rolniczego zostało ustanowionych w ostatnich trzydziestu latach. Rządy wielu krajów traktują ten dział jako główny mechanizm rozwoju gospodarki żywnościowej oraz formę skutecznej interwencji państwa w sferę problemów wsi i rolnictwa. 9 Zadania nakładane na podmioty świadczące działania doradcze są zróżnicowane, w zależności od tego czy są do nich zobowiązane organizacje rolników (związki branżowe, związki zawodowe, izby rolnicze), czy podmioty doradztwa państwowego, czy też instytucje współpracujące z rolnictwem (np. służby surowcowe przemysłu spożywczego). Rozwiązania w tym zakresie są różne, zwłaszcza jeśli chodzi o świadczenie doradztwa o charakterze masowym, które powinno być dostępne dla większości rolników. Natomiast doradztwo wyspecjalizowane w większości krajów jest świadczone przez odpowiednie organizacje zgodnie z ich celem działania. 10 I tak: 1. Doradztwo socjalne i prawne dla rolników i mieszkańców wsi świadczą organizacje o charakterze społecznym (samorządowym), takie jak np. izby rolnicze, stowarzyszenia rolników itp.; 2. Doradztwo technologiczne jest prowadzone przez: rolnicze organizacje branżowe (np. związki producentów); przedsiębiorstwa przemysłu spożywczego i jego agendy, które są nastawione na uzyskanie produktów o określonych standardach i wymaganiach; przedsiębiorstwa handlowe i usługowe, sprzedające środki produkcji i usługi dla rolnictwa, które pokazują swoje produkty oraz ich przydatność i zastosowanie. Jest to doradztwo połączone z promocją i reklamą. 3. Doradztwo finansowe i marketingowe dla rolników i mieszkańców obszarów wiejskich w zakresie ekonomiki gospodarstwa rolnego. 2. Finansowanie doradztwa rolniczego w krajach członkowskich Organizacja i finansowanie instytucji zajmujących się doradztwem rolniczym jest w świecie niezwykle różnorodne. Można powiedzieć, że nie ma w tej mierze uniwersalnych rozwiązań. Nie ma też regulacji w tej kwestii dotyczących krajów Unii Europejskiej. Większość krajów posiada własny typowy dla siebie system doradztwa rolniczego. Kraje Unii Europejskiej odchodzą od pokrywania w całości kosztów związanych z doradztwem rolniczym. Za dobry przykład podać można największą organizację doradczą w Anglii i Walii Agricultural Development and Advisory Service (ADAS), będącą instytucją rządową. Do 1987 roku świadczyła ona usługi doradcze bezpłatnie. W 1987 r. decyzją rządu wprowadzono odpłatność za większość usług doradczych. Wolne od opłat pozostały usługi doradcze w zakresie: zdrowotności zwierząt, ochrony środowiska i utrzymania gleb. Uznano, że częściowa odpłatność jest najlepszym czynnikiem weryfikującym realne potrzeby i stwarza 9 H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradztwa rolniczego w krajach Unii Europejskiej, Kancelaria Sejmu, Biuro Studiów i Ekspertyz, Informacja nr 1049, maj 2004, s A. Wiatrak, Charakterystyka, ocena., s

6 partnerską sytuację dla obu stron, rolników ubiegających się o poradę oraz doradców obligowanych, do jak najlepszego wykonania usługi. 11 Współczesny system doradztwa rolniczego daje podstawę do stypizowania w literaturze przedmiotu 12 kilku form doradztwa.. 1. Państwowy system doradztwa rolniczego jest finansowany i kontrolowany przez rząd. Może on występować jako: a) edukacyjny system doradztwa, w którym badania, edukacja rolnicza i usługi doradcze są zlokalizowane w jednej instytucji (np. w uniwersytecie stanowym USA); b) konwencjonalny system doradztwa rolniczego jest całkowicie finansowany z budżetu państwa, przy czym może być scentralizowany poprzez zarządzanie przez centralną organizację rządową (jak w Belgii, czy Słowenii), albo zdecentralizowany, tj. zarządzany przez jednostki niższego szczebla (jak w Hiszpanii, czy we Włoszech); 2. Półpaństwowy system doradztwa rolniczego (scentralizowany lub zdecentralizowany) opiera się na świadczeniu usług przez organizacje państwowe lub samorządowe oraz pobieraniu zapłaty za niektóre (określone) usługi doradcze (jak np. w Polsce, czy w Czechach, Irlandii), przy jednoczesnym wzroście znaczenia doradztwa komercyjnego. 3. Półautonomiczny (parapaństwowy) system doradztwa rolniczego, w którym świadczenie usług doradczych i społeczna kontrola doradztwa polega na przekazywaniu organizacjom rolniczym lub prywatnym firmom. Łączy się to ze zwiększaniem roli doradztwa farmerskiego i komercyjnego (jak na Litwie, czy Łotwie); 4. Prywatny system doradztwa rolniczego, występuje w następujących formach: a) autonomiczny system doradztwa rolniczego, będący własnością rolników lub ich związków (np. związek farmerów w Danii, czy izby rolnicze w Austrii), b) komercyjny system doradztwa rolniczego, będący własnością prywatnych osób i organizacji, finansowanych poprzez opłaty za świadczone usługi, jak obecnie w Holandii, czy w Wielkiej Brytanii ( Anglia, Szkocja). 11 H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradztwa, s J. Kania, Zmiany w systemach doradztwa rolniczego na świecie, Zagadnienia Doradztwa Rolniczego 2006, z. 1, s

7 Tabela nr 1 Zależność systemu formy doradztwa od źródła finansowania obrazuje powyższa tabela 13. Ukazuje ona 4 możliwości: 1) publiczne usługi finansowane z publicznych źródeł finansowych, co oznacza darmowy publiczny system doradztwa; 2) prywatne usługi finansowane z publicznych źródeł finansowania refinansowanych podmiotom prywatnym (koszty usług doradczych zwracane przez agencje rządowe); 3) prywatne usługi dofinansowane ze źródeł publicznych (dopłaty do prywatnych usług doradczych, umowy na wykonywanie doradztwa, system voutcher ów); 4) prywatne usługi finansowane ze źródeł prywatnych (prywatne firmy doradcze). W ostatnich latach w krajach Unii Europejskiej coraz wyraźniej zaznacza się tendencja do pokrywania przez rolników kosztów doradztwa o wysokim stopniu profesjonalizmu, szczególnie w sprawach ekonomicznych, marketingowych, bardzo specyficznych kwestiach związanych z metodami produkcji, finansami, podatkami. W zakresie zagadnień socjalnych i prawnych doradztwo świadczone jest głównie przez związki zawodowe rolników. Państwo też finansuje doradztwo socjalno-ekonomiczne dotyczące takich kwestii jak: zmiana zakresu i skali produkcji, uzyskanie dodatkowego źródła dochodu, zaprzestanie produkcji, przekazywanie produkcji, dzierżawa. 14 W Holandii w 1986 r. podjęto decyzję o częściowej komercjalizacji rządowej agencji doradczej DLV, która jest obecnie na drodze reorganizacji i prywatyzacji. Utworzenie wyodrębnionej ze struktury Ministerstwa nowej organizacji doradczej miało miejsce w A. Kidd, J. Lamers, P. Ficarelli, V. Hoffmann, Privatising agricultural extension: caveat emptor, Journal of Rural Studies 2000, Vol. 16, s H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradztwa, s. 2. 7

8 roku. W tym czasie podjęto decyzję o zmianie formy prawnej DLV i nadanie jej statusu fundacji. Jednocześnie założono, że w ciągu 10 lat dofinansowanie państwa zmaleje do 50%, ale już w 1994 r. dochody z opłat wynosiły około 50%, a następnych latach ograniczono dotacje do poziomu 20-30%. W chwili obecnej płatne są usługi specjalistyczne, jak np. biznesplan, a usługi świadczone na zlecenie Ministerstwa są bezpłatne. 3. Wykształcenie kadr doradczych W Austrii i Danii określone jest wymagane wykształcenie rolniczych kadr doradczych. W Austrii jest to ukończenie: Wyższego Instytutu Federalnego Höhere Bundeslehranstalt (HBLA) o kierunku Rolnictwo i Leśnictwo, czterech semestrów w Akademii i Instytucie Pedagogicznym o kierunku Rolnictwo i Leśnictwo lub Uniwersytetu na Wydziale Uprawy Ziemi Universität für Bodenkultur (BOKU) i jednego semestru w Akademii i Instytucie Pedagogicznym o kierunku Rolnictwo i Leśnictwo. W Danii doradcą może zostać osoba z wyższym wykształceniem rolniczym, a od doradców szczebla krajowego wymaga się dodatkowo co najmniej 3-letniego doświadczenia w pracy o charakterze doradcy lokalnego w firmie prywatnej bądź w instytucie naukowo-badawczym. Ustawa o doradztwie rolniczym nakłada na doradców pewne ograniczenia. Personel doradczy nie ma prawa czerpać korzyści finansowych z nabywania czy sprzedaży produktów, materiałów, inwentarza czy usług przy prowadzeniu pracy doradczej. Nie ma także prawa podejmować jakiegokolwiek dodatkowego zatrudnienia kolidującego ze świadczeniem bezstronnych usług doradczych. 15 III. Podstawy prawne systemu doradztwa rolniczego FAS (Farm Advisory System) w Unii Europejskiej W związku z licznymi zmianami w prawodawstwie unijnym oraz wynikających z nich wymogów, rolnicy stają w obliczu wyzwań, które wymagają twórczego myślenia i kreatywnego działania prowadzącego do sprawnego rozwiązywania problemów. Efektywność ich działania zależy od upowszechniania wiedzy oraz ciągłego udoskonalania technologicznego i organizacyjnego, a wsparciem dla rolników jest system doradztwa rolniczego (z ang. FAS Farm Advisory System). Pojęcie System Doradztwa Rolniczego zostało wprowadzone do ustawodawstwa UE w art. 12 i 13 rozporządzenia Rady WE nr 79/ Zgodnie z przyjętą definicją systemy te ustanawiane są w zakresie zarządzania gruntami i gospodarstwem. Prowadzone przez jeden lub większą liczbę wyznaczonych organów lub przez podmioty prywatne. System doradztwa obejmuje co najmniej wymogi podstawowe w zakresie zarządzania oraz zasady dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska. Rolnicy mogą uczestniczyć w systemie doradztwa rolniczego na zasadzie dobrowolności. Państwa członkowskie mogą zgodnie z obiektywnymi 15 Tamże. 16 Rozporządzenie Rady WE nr73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiające wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1782/2003, Dz.U. UE L 30 z , p

9 kryteriami określić kategorie rolników, które będą miały dostęp do systemu doradztwa rolniczego na zasadach pierwszeństwa. Stworzenie stabilnych i organizacyjnie sprawnych w działaniu służb doradczych stało się zadaniem priorytetowym dla rządów krajów członkowskich. W 2003 r. została przeprowadzona istotna reforma WPR, której kluczowym założeniem było utworzenie we wszystkich państwach członkowskich systemu doradztwa rolniczego (FAS Farm Advisory System). Zgodnie z rozporządzeniem Rady (WE) nr 1782 z 2003 r. 17, każdy kraj członkowski został zobligowany do utworzenia do dnia l stycznia 2007 r. systemu doradztwa rolniczego w zakresie zarządzania (SMR Statutory Management Requirements) i zasad dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska (GAEC Good Agricultural and Enviromental Conditions). W rozporządzeniu Rady (WE) nr 73 z 2009 r.doprecyzowano, że przepisy wspólnotowe w zakresie zarządzania (SMR) obejmują zdrowie publiczne, środowisko i dobrostan zwierząt (załącznik II). Natomiast wymogi dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska (GAEC) znalazły pełne odzwierciedlenie w załączniku III ww. rozporządzenia. Utworzenie systemu doradztwa rolniczego FAS ściśle związane było z wprowadzeniem do prawa wspólnotowego rozporządzenia Rady (WE) nr 73 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiającego zasady wzajemnej zgodności (cross compliance) dla beneficjentów wspólnej polityki rolnej, czyli uzależnienie możliwości otrzymania płatności bezpośredniej od obowiązku spełnienia określonych standardów i wymogów przez dane gospodarstwo. Minimalne wymagania dotyczą: - ochrony środowiska przed zanieczyszczeniami wynikającymi z prowadzonej w gospodarstwie działalności, - wytwarzania produktów rolniczych w sposób nie zagrażający zdrowiu ludzi i zwierząt oraz zdrowotności roślin, - zapewnienia warunków dobrostanu zwierząt, - użytkowania gruntów w sposób niepogarszający ich jakości Głównym celem systemu doradztwa rolniczego (FAS) jest pomoc rolnikom w przestrzeganiu zasad wzajemnej zgodności, tak aby byli bardziej świadomi procesów związanych z ochroną środowiska, bezpieczeństwem żywności, zdrowiem i dobrostanem zwierząt bez wpływania w jakikolwiek sposób na ich obowiązki i odpowiedzialność za przestrzeganie tych norm. Kolejnym istotnym dla FAS aktem prawnym jest rozporządzenie (WE) 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez EFRROW, które określa sposób dofinansowywania usług doradczych w ramach PROW Wsparcie, o którym mowa, udzielane jest, aby pomóc rolnikom i posiadaczom lasów ponieść koszty wynikające z korzystania z usług doradczych nakierowanych na poprawę ogólnych wyników ich gospodarstwa. Wsparcie jest ograniczone do 80% kwalifikujących się kosztów na usługę doradczą oraz do maksymalnej kwoty 1,5 tys. euro przypadającej na gospodarstwo rocznie Rozporządzenie Rady (WE) nr 1782 z dnia 29 września 2003 r. ustanawiające wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników. 18 K. Firlej, A. Rydz, System doradztwa, s

10 Z omawianych rozporządzeń, będących podstawą powołania FAS wynikają liczne zadania o charakterze obowiązkowym i nieobowiązkowym. Najważniejszym i obligatoryjnym działaniem dla państw członkowskich jest utworzenie krajowego systemu doradztwa rolniczego przynajmniej w zakresie zasad wzajemnej zgodności, koordynowanego przez organ rządowy i/lub jednostki prywatne. Rolnicy korzystają z tych środków na zasadzie dobrowolności. Pierwszeństwo skorzystania z pomocy tych służb powinni mieć rolnicy, którzy otrzymują rocznie ponad 15 tys. euro w postaci płatności bezpośrednich. Obecnie rozważana jest koncepcja uczynienia systemu doradztwa FAS obowiązkowym dla tej grupy rolników i producentów rolnych. Nieobowiązkowym działaniem wspieranym przez EFRROW jest organizowanie szkoleń zawodowych i informacyjnych przyczyniających się do rozpowszechniania wiedzy naukowej i praktyk innowacyjnych w sektorze rolnym, żywnościowym i leśnym oraz podnoszenie potencjału ludzkiego poprzez kształcenie zawodowe. 10

11 Rysunek2. Funkcjonowanie FAS: wpływ na działalność indywidualnych gospodarstw oraz osiąganie celów globalnych WPR 11

12 IV. Doradztwo rolnicze w wybranych państwach europejskich Analiza wybranych rozwiązań prawno-organizacyjnych w krajach europejskich w zakresie doradztwa rolniczego wskazuje na ogromne zróżnicowanie, także w ramach przyjętego modelu. Szerokiego omówienia w tym zakresie dokonuje J. Kania 19, H. Rasz, D. Stankiewicz 20 oraz A. Staniewska 21. Hiszpania Obowiązujący system doradztwa rolniczego w Hiszpanii został wprowadzony w 2006 r. na mocy ogólnokrajowej regulacji prawnej - dekretu królewskiego nr 520/ oraz katalońskiego dekretu nr 392/ W preambule do dekretu królewskiego 520/2006 wskazano konieczność zapewnienia rolnikom wsparcia merytorycznego w obliczu zmian związanych z wprowadzeniem warunków wzajemnej zgodności (ang. cross compliance). 24 System doradztwa w obecnym kształcie wprowadzono jako wyraz implementacji rozporządzenia Rady nr 1782/2004. Hiszpański prawodawca w ramach dostępnych środków zdecydował o: 1) wspieraniu dostępu do doradztwa; 2) udzielaniu dotacji na zakładanie placówek świadczących tego rodzaju usługi. Zgodnie z wyznaczonym celem powyższego aktu prawnego, jednostki doradztwa świadczą swoje usługi przede wszystkim w dziedzinach związanych ze zdrowiem publicznym, zdrowiem zwierząt i roślin, środowiskiem i dobrostanem zwierząt (podstawowe warunki w zakresie zarządzania i warunki dobrej kultury rolnej). Wymagania stawiane doradcom i jednostkom doradczym Jednostki doradcze maja dysponować dostępnym publicznie biurem i odpowiednio wykształconym personelem. Zespól doradców musi obejmować co najmniej jedna osobę z wykształceniem wyższym rolniczym lub pokrewnym (weterynaria, nauki biologiczne, lub środowiskowe, leśnictwo). Zarówno godziny pracy, jak i skład zespołu muszą być dostosowane do wielkości, liczby i rodzaju gospodarstw będących odbiorcami usługi. Zespół doradców musi się legitymować specjalnym przeszkoleniem z zakresu doradztwa dla gospodarstw rolnych. Musi też posiadać środki materialne potrzebne do świadczenia usługi i dostęp do urządzeń pomiarowych. Jednostki będące podmiotami prywatnymi muszą być zorganizowane w formie prawnej nadającej im osobowość prawną lub status organizacji o celu niezarobkowym albo też spółdzielni. Jednostka taka musi posiadać statut z wyraźnie wpisanym charakterem działalności. Jednostki doradcze muszą też uzyskać akredytację nadawaną przez organy wspólnoty autonomicznej lub organy centralne (ministra właściwego do spraw rolnictwa, rybołówstwa i żywności). Akredytacji dokonuje się na podstawie przedstawionego biznesplanu. Jednostki ponoszą odpowiedzialność za zaniedbania i nieprawidłowości 19 J. Kania, Zmiany w systemach, s H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradztwa, passim. 21 A. Staniewska, Hiszpański system doradztwa rolniczego, Przegląd Prawa Rolnego 2010, z Dekret Królewski nr 520/2006 z 28 kwietnia 2006 r. w sprawie regulacji podmiotów świadczących usługi doradztwa a rzecz gospodarstw rolnych i przyznawania dotacji na ich tworzenie, dostosowywanie i wykorzystywanie, Hiszpański Państwowy Dziennik Urzędowy 2006, Nr 102, poz Dekret nr 392/2006 z 17 października 2006 r. w sprawie regulacji systemu doradztwa rolniczego w Katalonii, Dziennik Urzędowy Rządu Autonomicznego w Katalonii, DOGC Nr Szerzej na ten temat w: A. Staniewska, Hiszpański system., s. 167 i n. 12

13 funkcjonowania tych gospodarstw, czy niezgodne z przepisami pobieranie środków wspólnotowych. Dotacje na tworzenie i dostosowanie podmiotów świadczących usługi Dotacje dla jednostek doradztwa mogą być przyznawane w związku z zakładaniem lub dostosowywaniem podmiotów świadczących usługi doradztwa rolniczego. Mogą być przeznaczone na inwestycje w majątek ruchomy i tworzenie miejsc pracy. Pierwszeństwo w dostępie do pomocy finansowej mają jednostki już istniejące, które świadczą usługi zintegrowane (kompleksowe), czyli podejmują wszelkie tematy dotyczące gospodarki rolnej na danym obszarze. Kontrola jakości merytorycznej Jednostki doradztwa składają do właściwej wspólnoty autonomicznej coroczne sprawozdania z prowadzonej działalności, obejmujące wyniki, osiągnięcia i napotkane trudności, a także prognozy na kolejny rok. Ustanowiony w dekrecie królewskim nr 520/2006 system doradztwa rolniczego w Hiszpanii podlega regularnej analizie i ocenie dokonywanej przez gremium złożone z przedstawicieli ministerstwa właściwego w dziedzinie rolnictwa, wspólnot autonomicznych i jednostek doradztwa rolniczego. Monitorowanie to jest prowadzone niezależnie od działalności komitetów kontrolujących programy pomocowe. Choć hiszpański system doradztwa rolniczego jest oparty na działalności podmiotów prywatnych, istnieje możliwość wyznaczenia organu lub organizacji publicznej, której zadaniem będzie świadczenie podobnych usług. Organy te muszą spełniać te same kryteria, które obowiązują podmioty prywatne, lecz nie muszą się ubiegać o oficjalną akredytację. Katalonia Odrębna regulacje przewidziano dla autonomicznej prowincji. Kataloński dekret nr 392/2006 wydany został przez Departament Rolnictwa, Hodowli i Rybołówstwa rządu autonomicznego Katalonii, w następstwie decentralizacji kompetencji prawodawczych w dziedzinie rolnictwa. Preambuła do tego aktu nie pozostawia wątpliwości, że głównym ratio legis wprowadzenia systemu doradztwa rolniczego w Katalonii była konieczność dostosowania działalności rolniczej do zmian modernizacyjnych związanych z wprowadzaniem wymogów wzajemnej zgodności, a także dążenie do wytwarzania produktów wysokiej jakości. Przed wprowadzeniem obecnie obowiązujących przepisów unijnych dotyczących doradztwa rolniczego, rząd Katalonii promował tworzenie stowarzyszeń spełniających zadania związane z usługami dla gospodarstw rolnych, funkcjonujących pod nazwą grupy obrony. Zgodnie z aktualnym Statutem Autonomii (dokumentem przypisującym kompetencje wspólnocie autonomicznej), obowiązujący na terytorium całego kraju dekret królewski nr 520/2006 nie stanowi ograniczenia legislacyjnego w przedmiotowej dziedzinie, co tłumaczy liczne bezpośrednie odniesienia dekretu do prawa unijnego. Prawodawca kataloński postanowił wykorzystać istniejącą strukturę instytucjonalną doradztwa rolniczego, promując jednocześnie jej rozwój i wsparcie. Zakres prowadzonych usług Doradztwo rolnicze w katalońskim systemie jest powszechnie dostępne dla osób prowadzących gospodarstwa rolne. System ten opiera się na usługach doradców, zorganizowanych jako grupy producentów, spółdzielnie lub podmioty prywatne albo ich zrzeszenia lub federacje, które prowadzą działalność w dowolnej dziedzinie związanej z 13

14 produkcją rolną, produkcją zwierzęcą, i które jednocześnie świadczą usługi wsparcia i doradztwa na rzecz rolników, hodowców i posiadaczy gospodarstw rolnych. W modelu katalońskim zwraca uwagę szczególne przywiązanie do kolektywnego i w pewnym zakresie samopomocowego charakteru doradztwa. W Katalonii wyróżnia się trzy obszary doradztwa: 1) doradztwo w dziedzinie produkcji rolnej; 2) doradztwo w dziedzinie produkcji zwierzęcej; 3) doradztwo zintegrowane, obejmujące zarówno rolnictwo, hodowlę, jak i rozwój wsi. Zawsze doradztwo obejmuje też kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy, zarządzania środowiskiem i wzajemnej zgodności. Rejestr podmiotów świadczących usługi doradztwa W Katalonii, zakres danych obejmuje podanie tych samych informacji, co w analogicznym rejestrze ogólnokrajowym, a dodatkowo również zakresu prowadzonego doradztwa. Najważniejsze informacje dotyczące doradców, pozwalające na ich identyfikację, są dostępne publicznie. Wymogi obowiązujące podmioty doradztwa i ich obowiązki są również podobne do określonych w prawie krajowym, lecz podzielone według poszczególnych zakresów doradztwa. Podstawowym obowiązkiem doradcy jest świadczenie usług zgodnie z akredytowanym zakresem doradztwa. Ponadto podmioty te muszą dysponować pracownikami, których liczba i wykształcenie odpowiada prowadzonej działalności, a także czuwać nad ich ustawicznym doskonaleniem zawodowym. Wymagana jest również ścisła współpraca doradców z Departamentem Rolnictwa, Hodowli i Rybołówstwa rządu autonomicznego Katalonii, obejmująca udostępnianie obiektów i dokumentów do kontroli. Irlandia W Irlandii w zakresie doradztwa funkcjonuje Taegasc (Irish Agriculture and Food Development Authority) krajowa agencja rządowa powstała w 1997 r. na bazie publicznej organizacji rządowej ACOT. Z chwilą jej założenia wprowadzone zostały opłaty za usługi doradcze (model półpaństwowy systemu doradztwa). Celem podstawowym działalności Teagasc jest rozwój przedsiębiorczości na obszarach wiejskich poprzez działalność badawczą, doradczą, edukacyjną i szkoleniową. Teagasc jest krajową instytucją podległą Ministerstwu Rolnictwa i Przemysłu Spożywczego. Zarząd liczy 11 osób, powoływany jest przez MRiPS. W agencji zatrudnionych jest 300 doradców. Są wśród nich przedstawiciele organizacji rolniczych, przemysłu spożywczego, uniwersytetów oraz pracownicy Teagasc rekrutowani są w drodze otwartych, publicznych konkursów. Od 1994 roku usługi doradcze świadczone są w ramach 3 zespołów specjalistycznych każdy wyspecjalizowany w specyficznym segmencie gospodarstw rolnych: I zespół 100 doradców, realizuje usługi dla gospodarstw wysokotowarowych, które pokrywają 50% kosztów danej usługi (celem jest wzrost konkurencyjności gospodarstw); II zespół 150 doradców, realizuje usługi na rzecz małych i średnich gospodarstw, które pokrywają 25% kosztów usług doradczych (celem jest wzrost żywotności ekonomicznej); III zespół 50 doradców, świadczy usługi na rzecz rozwoju przedsiębiorczości pozarolniczej i rozwoju społeczności lokalnych. Częściowo koszty tych usług pokrywane są ze środków UE i umownych odpłatności. Teagasc oferuje usługi doradcze, szkoleniowe i badawcze dla rolnictwa i przemysłu spożywczego w całej Irlandii. Organizuje on również grupy dyskusyjne i regionalne 14

15 seminaria. Usługi doradcze dla rolników świadczy 550 lokalnych doradców w 100 ośrodkach. Szkoleniem młodych i doszkalaniem starszych rolników oraz innych zainteresowanych zajmuje się 200 szkoleniowców-nauczycieli w 14 szkołach/uczelniach oraz 45 lokalnych ośrodkach doradztwa rolniczego i centrach badawczych. Usługi badawcze realizowane są przez 200 pracowników naukowych zatrudnionych w ośmiu ośrodkach badawczych dostarczających analiz z zakresu przetwórstwa żywności, mleczarstwa, mięsa wołowego i owczego, roślin uprawnych, ogrodnictwa, ochrony środowiska, ekonomiki i rozwoju obszarów wiejskich. Odpłatność usług doradczych Doradztwo prowadzone przez Teagasc, podobnie jak przez inne instytucje doradcze, jest płatne. Usługi doradcze Teagasc finansowane są z grantów rządowych, funduszy strukturalnych Unii Europejskiej oraz opłat klientów. Zakres świadczonych usług Instytucja ta współpracuje ze wszystkimi sektorami rolnictwa i przemysłu spożywczego oraz agencjami rozwoju wsi. Ma ścisłe powiązania z agencjami badawczymi, doradczymi i szkoleniowymi na całym świecie oraz dąży do ciągłego rozszerzania kontaktów zagranicznych. Corocznie doradcy Teagasc udzielają porad prawie rolnikom i mieszkańcom wsi. Usługi doradcze kierowane są do wszystkich rolników i zainteresowanych mieszkańców wsi: producentów żywca (bydła, owiec, trzody chlewnej, drobiu, hodowców koni sportowych, zwierzyny płowej, producentów mleka i jego wyrobów, producentów rolnych, ogrodniczych i warzywniczych, pieczarek i prowadzących szkółki. Teagasc współpracuje ściśle z wieloma firmami trudniącymi się przetwórstwem żywności w ramach programu, którego celem jest poprawa wydajności i jakości oraz zapewnienie bezpiecznej żywności odbiorcom. Służy również pomocą w tworzeniu nowych alternatywnych przedsięwzięć na wsi. Zespół specjalistów i doradców prowadzi szkolenia dla zakładających nowe firmy oraz dla tych, którzy już je prowadzą. Przykładem tych przedsięwzięć jest turystyka wiejska, hodowla zwierzyny płowej, hodowla koni sportowych, gospodarstwa ekologiczne, leśnictwo. Udziela porad rolnikom oraz pomaga i szkoli rolników przy zakładaniu i nadzorowaniu plantacji leśnych. 25 Teagasc świadczy również usługi laboratoryjne dla rolników. Obejmują one analizy gleb, roślin uprawnych, wartości pokarmowej pasz, badania wody, obornika, składu nawozów sztucznych oraz analizy weterynaryjne. Wykonują je laboratoria stosujące najnowsze techniki analiz i zatrudniające wysoko kwalifikowane kadry naukowe. Teagasc oferuje cały szereg usług doradczych pomagających rolnikom zoptymalizować dochody i uzyskać różnego rodzaju premie w ramach dopłat bezpośrednich UE. Prowadzi pełen zakres szkoleń dla absolwentów szkół, rolników, przedsiębiorców rolnych oraz sektora przetwórczego. Większa część szkoleń to szkolenia praktyczne organizowane bezpośrednio w gospodarstwach. W zależności od potrzeb organizowane są szkolenia długo- lub krótkoterminowe, czasem zakończone wydaniem certyfikatów. Większość rolników, będących klientami Teagasc jest odbiorcami informacji bieżących za pomocą poczty elektronicznej. Znajdują się oni na liście wysyłkowej w swojej jednostce doradczej i automatycznie otrzymują informacje o każdej istotnej zmianie mającej wpływ na funkcjonowanie gospodarstwa, m.in. zmian w WPR i płatnościach dla danego gospodarstwa. Rolnicy mają możliwość kierowania pytań do lokalnej jednostki doradczej oraz do centrali Teagasc, gdzie odpowiedzi opracowują specjaliści odpowiedzialni za poszczególne tematy. W 25 W pierwszej dekadzie XXI w. w Irlandii około prywatnych właścicieli zasadziło prawie 110 ha lasów. Liczba ta w następnych 7 latach miała zgodnie z przewidywaniami wzrosnąć do

16 przypadku gdy oni sami nie mogą udzielić odpowiedzi, dokonują je wspólnie z odpowiednimi pracownikami ministerstwa, w ramach tzw. zespołów konsultacyjnych. Oprócz Teagasc współistnieją na rynku usług doradczych inne prywatne firmy konsultingowe, prowadzące działalność w węższym zakresie (doradztwo technologiczne, pomoc w sporządzaniu biznesplanów). 26 Holandia W Holandii podstawową organizacją systemu doradztwa rolniczego jest DLV - Rolnicza Służba Doradcza. Do 1992 roku była to scentralizowana państwowa organizacja doradcza, znajdująca się w gestii Ministra Rolnictwa, Środowiska i Rybołówstwa, świadcząca usługi bezpłatne. W 1992 roku rozpoczęto proces prywatyzacji krajowego systemu służby doradczej. Obecnie jest to system komercyjny. W 1993 roku Ministerstwo Rolnictwa utworzyło fundację DLV. W skład Zarządu wchodzi: przewodniczący (niezależny), 4 reprezentantów Ministerstwa Rolnictwa, 4 reprezentantów Związków Zawodowych Rolników, sekretarz Zarządu, dyrektor generalny. DLV zatrudnia 725 osób w 23 regionalnych biurach i 44 zespołach specjalistycznych. Plan komercjalizacji zakładał ograniczenie finansowania z budżetu państwa w latach o 5% rocznie, tj. do 50%. Już w roku 1994 wypracowano 35% środków własnych. W 2004 r. struktura finansowania była następująca: 85% - środki własne; 15% - środki z budżetu państwa wypłacane w ramach zadań zleconych. Doradztwo indywidualne stanowi ponad 80% wszystkich usług doradczych w Holandii. Ocenia się, że w wyniku prywatyzacji nastąpił wzrost stopnia specjalizacji zarówno po stronie doradców, jak i klientów. Jednakże spadła współpraca pomiędzy rolnikami, oraz pomiędzy doradcami a jednostkami badawczymi i edukacyjnymi. Jednostki komercyjne są nastawione na zysk, stąd podjęto takie nowe działania, jak: 1) reorientacja doradców w kierunku jakości usług, rezultatów ekonomicznych i efektywności pracy; 2) zastąpienie planów doradczych planami biznesu dla doradców terenowych; 3) zastąpienie udziału rolników w ustalaniu priorytetowych zadań dla rolnictwa badaniami potrzeb doradczych; 4) wprowadzenie monitoringu indywidualnych działań: przychodów, nowych klientów, utraconych klientów i ich zadowolenia. Wielka Brytania W Wielkiej Brytanii obowiązują dwa modele doradztwa rolniczego: odrębny dla Anglii i Walii oraz odrębny dla Szkocji. Anglia, Walia W Anglii i Walii w okresie powojennym zauważa się wyraźne przejście od doradztwa państwowego do form półautonomicznych i prywatnych. W latach istniało doradztwo państwowe w ramach Krajowego Centrum Doradztwa Rolniczego (NAAS). W latach nastąpił proces przekształcania doradztwa rolniczego w doradztwo półpaństwowe (ADAS). Nastąpiła integracja wszystkich usług będących w gestii Ministerstwa Rolnictwa, Rybołówstwa i Żywności (badania stosowane, doradztwo, centralne laboratorium). Ustawa rolnicza z 1986 r. wprowadziła pozwolenie na pobieranie opłat za usługi doradcze. W latach wprowadzano sukcesywnie opłaty, opracowano plan pokrycia kosztów działalności z dochodów własnych w wysokości 50%, rozłożony na 5 lat (nie został w pełni 26 H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradza..., s

17 osiągnięty). W 1992 r. ADAS stał się Agencją Wykonawczą obejmującą działalność badawczą i doradztwo, zaś w 1997 r. nastąpił proces prywatyzacja. W wyniku prywatyzacji utworzono spółkę z udziałem kapitału zagranicznego. Część kompetencji pozostaje w Ministerstwie, tj.: ochrona środowiska, dobrostan zwierząt, dobra praktyka rolnicza w postaci Agencji Rolniczej (FRCA), która w 2001 roku łączy się z Centrum Rozwoju Obszarów Wiejskich tworząc Departament Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich DEFRA (odpowiada m.in. za wdrażanie Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich). Efekty prywatyzacji ADAS to: zmniejszenie liczby doradców o połowę, wprowadzenie 60 specjalizacji, redukcja kosztów ogólnych poprzez likwidację wielu stanowisk kierowniczych i administracyjnych, zlikwidowanie biur terenowych, ale także duże inwestycje w technologie IT. Niestety nastąpiła rezygnacja z usług ADAS starych klientów tj. właścicieli małych i średnich farm, którzy nie byli w stanie płacić za porady. Zamiast pojawili się klienci reprezentujący pozostałe ogniwa żywnościowego łańcucha marketingowego (przetwórcy, sprzedawcy hurtowi i detaliczni, supermarkety, firmy logistyczne itp.). Konsultanci ADAS świadczą swoje usługi w ponad 20 krajach. W odróżnieniu od Szkocji i Holandii proces prywatyzacji i komercjalizacji usług przebiegał zdecydowanie trudniej, stąd wciąż najważniejszym klientem ADAS jest Ministerstwo Rolnictwa (50-60% obrotów firmy). Szkocja System doradztwa w Szkocji jest oceniany jako unikalny w skali Europy. Jest to doradztwo komercyjne, zlokalizowane na 3 uczelniach rolniczych. Od 1987 r. funkcjonował w formie 3 spółek z o.o., skonsolidowanych w 1990 r. w jedną spółkę z o.o - Scotish Agricultural Collage advisory service (SAC). Działalność doradcza prowadzona jest na podstawie szkockiej ustawy edukacyjnej z 1990 r., a wspierana finansowo poprzez środki finansowe z Ministerstwa Środowiska i Rozwoju Wsi. SAC łączy działalność doradczą z działalnością edukacyjną i badawczą, podobnie jak w systemie doradztwa w USA. Główne obszary działalności spółki to: edukacja i szkolenia, badania stosowane i rozwój, doradztwo i konsultacje, sprawy finansowe, prawne i ogólne. Z usług doradczych SAC korzysta co 3 gospodarstwo w Szkocji. W Szkocji istnieje system subskrypcji na usługi doradcze farm, tj. 80% spośród rolników korzystających z usług SAC, posiada subskrypcje na roczne korzystanie z pakietów usług na poziomie podstawowym, zaawansowanym lub premiowanym. Zatrudnienie w SAC obejmuje 80 ogólnych doradców terenowych oraz 200 specjalistów i pracowników badawczych, 23 biura terenowe, 3 uczelnie, 8 centrów weterynaryjnych i 5 farm doświadczalnych. W strukturze finansowania SAC w 2004 r. granty stanowiły 40%, a dochody własne 60%, zaś w budżecie na doradztwo granty stanowiły 35%, a dochody własne 65%. Niemcy W Niemczech, posiadających 16 niezależnych krajów związkowych (landów) można zidentyfikować prawie wszystkie systemy doradztwa rolniczego. Jest to wynikiem pluralizmu w działalności doradczej prowadzonej przez państwo i kraje związkowe. Można jednak w Niemczech wyróżnić 3 główne systemy doradztwa: doradztwo państwowe w 5 południowych landach, prowadzone przez urzędy rolne (Badenia - Wirtenbergia, Bawaria, Hesja, Rheinland, Saksonia), W doradztwie państwowym od roku 1994 wprowadzane są stopniowo, w poszczególnych landach, opłaty za specyficzne usługi doradcze w celu szerszego udziału rolników w finansowaniu usług dowolnych (za wyjątkiem Bawarii). Wpływy z tego tytułu stanowią jednak znikomy odsetek. 17

18 doradztwo autonomiczne w izbach rolniczych w 6 północno-zachodnich landach (Brema, Dolna Saksonia dwie izby: Hanower i Weser Ems, Hamburg, Nadrenia-Westfalia dwie izby: Westfalia Lippe i Nadrenia-Palatynat, Saara, Szlezwik-Holsztyn). Doradztwo autonomiczne izb rolniczych oferowane rolnikowi jest w zasadzie nieodpłatne, jednak rolnicy poprzez swoje składki członkowskie i stopniowe wprowadzenie opłat za określone usługi doradcze współfinansują ich działalność. Dofinansowanie z budżetu landu waha się w granicach od 10% do 50%. doradztwo prywatne (komercyjne) w 5 północno-wschodnich landach (Berlin, Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Saksonia-Anholt, Turyngia). Doradztwo komercyjne oferowane jest częściowo przez prywatnych, samodzielnych doradców z certyfikatami, częściej jednak przez towarzyszenia i biura doradcze, posiadające zespoły specjalistów, działające w formie spółek z o.o. W części z nich udziałowcem jest kraj związkowy. Część usług jest dotowana. W latach 50-tych w Niemczech utworzone zostały przez rolników autonomiczne koła doradcze. Mają one formę prawną związku, zatrudniającego jednego lub większą liczbę doradców. W 1995 r. w 120 kołach doradczych w Hanowerze zrzeszonych było prawie gospodarstw rolnych oraz 1450 gospodarstw warzywnych i sadowniczych. Z gospodarstwami tymi współpracowało 150 doradców rolnych (przypadało ok. 100 gospodarstw na jednego doradcę) i 11 specjalistów ds. ogrodnictwa. Koła postrzegane są jako odpowiedni typ doradztwa dla gospodarstw specjalistycznych. Współpracują one z personelem doradczym izb rolniczych. Praca kół doradczych wspomagana jest z budżetu państwa, który pokrywa 50% kosztów zatrudnienia i ok. 50% kosztów technicznych. Pozostałe koszty usług opłacają sami rolnicy. 27 Doradztwo prowadzone jest również przez instytucje pełniące podobne funkcje we wszystkich krajach związkowych Niemiec (doradztwo takie prowadzi spółdzielczość rolnicza, Niemiecki Związek Rolników, związki producentów, ośrodki rachunkowości, radcy prawni, banki, zakłady ubezpieczeniowe, przedsiębiorstwa zaopatrzenia i zbytu, oraz przemysł produkujący maszyny rolnicze, nawozy, środki ochrony roślin i pasze). 1. Doradztwo oficjalne - państwowe Ten typ doradztwa dominuje w Bawarii, Badenii-Wirtembergii i Hesji. W terenie odpowiedzialność za realizację zadań doradczych przypisana jest urzędom rolnym. Urzędy te prowadzą również placówki oświaty rolniczej, ośrodki rachunkowości rolnej, a na szczeblu landu ośrodki badawczo-wdrożeniowe i szkoleniowe, których celem jest przekazywanie rolnikom najnowszych osiągnięć. Do niedawna doradztwo państwowe było całkowicie bezpłatne. Obecnie utrwala się jednak tendencja do pobierania opłat za niektóre usługi (głównie za usługi, które służą wzrostowi dochodów poszczególnych gospodarstw rolnych). Coraz szerszy staje się udział rolnika w finansowaniu usług doradczych (pewien wyjątek stanowi jednak Bawaria). W systemach doradztwa państwowego wprowadzane są ciągłe zmiany, mające na celu podniesienie efektywności świadczenia usług doradczych. Przykładowo, w Bawarii dokonano wyraźnego podziału zadań personelu doradczego, oddzielono bowiem zadania doradcze i dotyczące kształcenia zawodowego od zadań administracyjnych i przyznawania środków finansowych dla rolnictwa. Podział ten ma uwolnić doradców od ewentualnych sytuacji konfliktowych miedzy interesem prywatnym a 27 H. Rasz, D. Stankiewicz, Systemy doradztwa..., s

19 państwowym oraz umożliwić im pełniejsze poświęcenie się pracy z rolnikami lub prowadzeniu szkoleń. Doradcy bawarscy tworzą zespoły doradcze, skupiające specjalistów z różnych dziedzin, stosownie do zróżnicowanych regionalnie potrzeb rolnictwa. Zespoły te zwiększają skuteczność działania doradców. Doradcy ci inicjują także powstawanie zespołów roboczych (aby zaktywizować rolników). W ramach tych zespołów rolnicy, wspierani przez doradcę, sami rozwiązują problemy swoich przedsiębiorstw. 2. Doradztwo oficjalne - organizowane przez izby rolnicze W krajach federalnych, w których istnieją izby rolnicze, doradztwo oficjalne organizują na ogół te samorządne organizacje rolników, a nie służby państwowe. Wyjątek stanowi Nadrenia-Palatynat, gdzie prowadzi się zarówno doradztwo oficjalne państwowe, jak i oficjalne organizowane przez izby rolnicze. Doradztwo ogólne, podobnie, jak w doradztwie państwowym, prowadzą z reguły terenowe placówki izb, zaś doradztwo specjalistyczne wyspecjalizowane służby na ogół na szczeblu centralnym. Izby są też organami założycielskimi ośrodków naukowo-badawczych, doświadczalnych i kształcenia ustawicznego. Usługi doradcze oferowane rolnikom przez izby są w zasadzie nieodpłatne, jednak rolnicy poprzez swoje składki członkowskie współfinansują ich działalność (ponadto izby wprowadzają w sposób zróżnicowany zasadę odpłatności za określone usługi). 3. Doradztwo w kołach doradczych Koła doradcze są stowarzyszeniami postępowych rolników, którzy dobrowolnie postanowili się zrzeszyć w celu wspólnego rozwiązywania problemów. Upowszechniły się one szczególnie w takich landach, jak Szlezwig-Holsztyn i Dolna Saksonia, a obecnie rozwijają się także w Brandenburgii, Nadrenii-Westfalii, Nadrenii-Palatynacie, i Badenii-Wirtembergii. Formą prawną koła doradczego jest zarejestrowane w sądzie stowarzyszenie. Zarząd koła, wybrany na zebraniu członków, zatrudnia doradcę, który pracuje tylko dla członków koła. Doradztwo w kołach w połowie wspierane jest finansowo przez państwo. Wielkość dotacji zależy od regionu, od rodzaju prowadzonej działalności doradczej, liczby członków koła, skali ich produkcji itp. Niektóre koła doradcze tworzą zespoły robocze (po kierowników gospodarstw), np. pod patronatem izby rolniczej (w landach, w których istnieją izby rolnicze, koła doradcze są bowiem z tymi instytucjami mniej lub bardziej powiązane). Przedmiotem pracy takiego zespołu roboczego jest obliczanie opłacalności poszczególnych działów produkcji, sporządzanie bilansu z działalności gospodarczej, wymiana doświadczeń między rolnikami. Doradca współpracujący z takim zespołem pełni raczej funkcję organizatora niż osoby przekazującej wiedzę. Przepływ wiedzy, dotychczas jednokierunkowy, staje się dwukierunkowy, ponieważ doradcy zapoznają się z doświadczeniami praktycznymi rolników. Eksperci w zakresie doradztwa i oświaty rolniczej uważają pracę z rolnikami w zespołach roboczych za bardzo efektywną formę podnoszenia swoich kwalifikacji zawodowych. 4. Komercyjne doradztwo prywatne Doradztwo komercyjne oferowane jest przez samodzielnych specjalistów, częściej jednak przez stowarzyszenia doradcze (tworzone przez Niemiecki Związek Rolników i inne zawodowe organizacje rolnicze) oraz przez biura doradcze. Komercyjne doradztwo prywatne rozwija się w Niemczech od czasu zjednoczenia państwa przede wszystkim w nowych landach. Landy takie jak Meklemburgia-Pomorze Przednie, Brandenburgia i Saksonia- Anhalt nie dążyły do utworzenia rolniczego doradztwa państwowego, ale wolały je powierzyć osobom prywatnym i wspierać je finansowo. Ze strony władz landów stosowane są bowiem dotacje do prywatnego doradztwa. Władze landu mogą też być jednym z udziałowców stowarzyszenia doradczego, i wtedy ponoszą część kosztów doradztwa. W 19

20 omawianych landach stowarzyszenia doradcze przejmują także zadania doradztwa państwowego (np. porady z dziedziny ochrony środowiska, popieranie gospodarstw ekologicznych, doradztwo socjalno-ekonomiczne). Doradztwo prywatne w Niemczech jest postrzegane jako bardziej elastyczne od państwowego, ponieważ doradca komercyjny działa przedsiębiorczo i musi oferować rolnikom porady ściśle odpowiadające ich potrzebom. System prywatnego doradztwa wymaga jednak dopracowania, szczególnie w zakresie sprawdzania kwalifikacji doradców i przyznawania im certyfikatów uprawniających do prowadzenia poradnictwa. Francja Doradztwo ma charakter autonomiczny i jest prowadzone przez związki i organizacje samorządowe rolników. We Francji doradztwem rolniczym zajmują się głównie izby rolnicze i rolnicze organizacje branżowe. Doradztwo to jest w niewielkim stopniu dofinansowywane z budżetu państwa. Koszty usług doradczych finansowane są ze środków pochodzących ze składek członkowskich lub/i bezpośrednich opłat za udzielone porady. Wdrażanie zasad Wspólnej Polityki Rolnej UE we Francji odbywa się głównie poprzez rolnicze organizacje branżowe. Organizacje te w większej części finansują działalność Narodowej Federacji Gospodarstw Rolnych (FNSEA) organizacji rolniczej mającej największy wpływ na kreowanie francuskiej polityki rolnej. FNSEA jest reprezentantem wszystkich francuskich branżowych organizacji rolniczych wobec instytucji krajowych oraz odgrywa olbrzymią rolę w kontaktach z instytucjami wspólnotowymi. Zaletami systemu doradztwa autonomicznego, charakterystycznego dla Francji, są: świadczenie usług doradczych odpowiadających rzeczywistym potrzebom rolników, krótki czas reakcji, elastyczne dostosowywanie się do potrzeb klienta, doradztwo na zlecenie, opłaty za faktyczne rezultaty, system mało kosztowny dla rządu. Natomiast wady tego systemu to: stosunkowo wysoki koszt ponoszony przez rolnika, ograniczona własna baza badawcza, szybkie, ale nie zawsze dostatecznie przemyślane porady, wymagane zdolności kierownicze i zaangażowanie ze strony rolników (rolnik musi precyzyjnie określić, jakiej porady potrzebuje), trudności w zatrudnieniu pracowników posiadających wysokie kwalifikacje. Dania Doradztwo rolnicze w Danii ma ponad stuletnią tradycję. Od początku swego istnienia doradztwo było i jest własnością rolników i przez nich jest zarządzane (do 2003 r. przez Związek Farmerów Duńskich i Stowarzyszenia Drobnych Producentów). Sieć lokalnych ośrodków doradztwa uzupełnia centrum doradztwa DAAS Krajowe Centrum Doradztwa Rolniczego w Siejby instytucja krajowa wspierająca merytorycznie jednostki funkcjonujące w terenie., którego właścicielem od 1 kwietnia 2003 r. jest największa organizacja duńskich farmerów Danish Agriculture, czyli Krajowy Związek Rolników. Jest to doradztwo autonomiczne. DAAS jest fundacją, w której zatrudnionych jest 465 doradców, w tym 10 stale pracuje za granicą. Źródła finansowania w 2003 r. to: 58% - opłaty za usługi, 18% - podatki, 18% - granty, reszta to subsydia i składki związkowe. 20

Nr 1049. Informacja. Systemy doradztwa rolniczego w krajach Unii Europejskiej. Hanna Rasz, Dorota Stankiewicz

Nr 1049. Informacja. Systemy doradztwa rolniczego w krajach Unii Europejskiej. Hanna Rasz, Dorota Stankiewicz KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH Systemy doradztwa rolniczego w krajach Unii Europejskiej Maj 2004 Hanna Rasz, Dorota Stankiewicz Informacja Nr 1049

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO

INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO dr hab. inż. Józef Kania, prof. UR Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Konferencja nt. Instytucje w procesie przemian strukturalnych i

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH

MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH Referujący : Bronisław Dutka Dyrektor MODR PRIORYTETEM DLA MODR Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej dr inż. Zofia Szalczyk- Podsekretarz Stanu w MRiRW Lipiec 2013 Prace nad PROW 2014-2020 Opracowywany w Ministerstwie

Bardziej szczegółowo

Doradztwo rolnicze w Polsce kompetencje, organizacja, finansowanie, przygotowanie do wdrażania WPR po 2014 r.

Doradztwo rolnicze w Polsce kompetencje, organizacja, finansowanie, przygotowanie do wdrażania WPR po 2014 r. Doradztwo rolnicze w Polsce kompetencje, organizacja, finansowanie, przygotowanie do wdrażania WPR po 2014 r. dr Zofia Szalczyk podsekretarz stanu w MRiRW Doradztwo rolnicze zespół działań zmierzających

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. 1 Projekt PO RYBY 2014-2020 został opracowany w oparciu o: przepisy prawa UE: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Działanie 111 Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie

Działanie 111 Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie Działanie 111 Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie Oś 1 Poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego w ramach PROW na lata 2007-2013 Cel działania Działanie ma na celu

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Terenów Wiejskich GRUPY PRODUCENTÓW ROLNYCH

Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Terenów Wiejskich GRUPY PRODUCENTÓW ROLNYCH Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Terenów Wiejskich GRUPY PRODUCENTÓW ROLNYCH Podstawę prawną tworzenia grup stanowi ustawa z dnia 15 września 2000 r. o grupach producentów rolnych i ich

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie potencjału administracji samorządowej. Program Operacyjny Kapitał Ludzki Działanie 5.2. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji

Wzmocnienie potencjału administracji samorządowej. Program Operacyjny Kapitał Ludzki Działanie 5.2. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Wzmocnienie potencjału administracji samorządowej Program Operacyjny Kapitał Ludzki Działanie 5.2 Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Instytucja Pośrednicząca dla Priorytetu V PO KL Dobre Rządzenie

Bardziej szczegółowo

Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013. L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy

Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013. L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy Załącznik nr 1 do uchwały nr 21 Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy 1. Ułatwianie Definicja rozpoczęcia prowadzenia działalności

Bardziej szczegółowo

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Konferencja prasowa Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Oczekiwania rybactwa i wędkarstwa wobec nowej perspektywy finansowej Program Operacyjny Rybactwo i Morze na lata 2014-2020 Warszawa, 23 lipca

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020'

'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020' 'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020' Josefine LORIZ - HOFFMANN Komisja Europejska Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi Senat Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

STATUT SAMORZĄDOWEGO OŚRODKA DORADZTWA METODYCZNEGO I DOSKONALENIA NAUCZYCIELI W ŁOMŻY

STATUT SAMORZĄDOWEGO OŚRODKA DORADZTWA METODYCZNEGO I DOSKONALENIA NAUCZYCIELI W ŁOMŻY Załącznik do Uchwały Nr 383/LII/09 Rady Miejskiej Łomży z dnia 25 listopada 2009 r. STATUT SAMORZĄDOWEGO OŚRODKA DORADZTWA METODYCZNEGO I DOSKONALENIA NAUCZYCIELI W ŁOMŻY 1. Samorządowy Ośrodek Doradztwa

Bardziej szczegółowo

Artur Banach. Restrukturyzacja małych gospodarstw

Artur Banach. Restrukturyzacja małych gospodarstw Restrukturyzacja małych gospodarstw Pomoc przyznaje się rolnikowi będącemu osobą fizyczną, jeżeli: jest posiadaczem samoistnym lub zależnym gospodarstwa rolnego lub nieruchomości służącej do prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Rozwój obszarów wiejskich Działania rynkowe Płatności bezpośrednie Wieloletnie Ramy Finansowe 2014-2020: WPR stanowi 38,9% wydatków z budżetu UE Wspólna

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Udział polityki spójności stale rośnie: - w 1965r. wynosił 6% - w 1988 r. wynosił 17% - w 2013r. wyniesie 36%

Udział polityki spójności stale rośnie: - w 1965r. wynosił 6% - w 1988 r. wynosił 17% - w 2013r. wyniesie 36% Jakie zmiany mogą czekać rolników po 2013? Czy będą to zmiany gruntowne czy jedynie kosmetyczne? Czy poszczególne instrumenty WPR będą ewaluować czy też zostaną uzupełnione o nowe elementy? Reforma WPR

Bardziej szczegółowo

Misja i działania Agencji Rynku Rolnego w zakresie wspierania innowacji i promocji żywności wysokiej jakości

Misja i działania Agencji Rynku Rolnego w zakresie wspierania innowacji i promocji żywności wysokiej jakości Misja i działania Agencji Rynku Rolnego w zakresie wspierania innowacji i promocji żywności wysokiej jakości Kraków, 8 października 2015 r. Piotr Sendor Informacja o instytucji 1990 r. - Powstanie Agencji

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych

Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych Kancelaria Sejmu s. 1/7 Dz.U. 1989 Nr 35 poz. 195 USTAWA Opracowano na podstawie: t.j. z 2009 r. Nr 84, poz. 710, z 2014 r. poz. 1662. z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych Art. 1. Przedsiębiorcy

Bardziej szczegółowo

Działania dla przedsiębiorców

Działania dla przedsiębiorców Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 Działania dla przedsiębiorców Polscy przedsiębiorcy mają do wyboru wiele rozmaitych możliwości dofinansowania swoich inwestycji. Większość z nich myśli jednak

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia... 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia... 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia... 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 28 ust. 13 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Warunki uczestnictwa. w Sieci Ekspertów ds. BHP, certyfikowanych przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy

Warunki uczestnictwa. w Sieci Ekspertów ds. BHP, certyfikowanych przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy Warunki uczestnictwa w Sieci Ekspertów ds. BHP, certyfikowanych przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy 1 2 Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI

PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI dr hab. Zbigniew Brodziński Katedra Ekonomiki Przestrzennej i Środowiskowej Centrum Rozwoju Obszarów Wiejskich UWM

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1 Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie we współpracy z Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Krakowie organizują STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1. Informacja

Bardziej szczegółowo

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Michał Kołodziejski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia PARP Sieć współpracujących ze sobą ośrodków

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACYJNY BIURA ZARZĄDU AEROKLUBU POLSKIEGO. 1. Struktura organizacyjna.

REGULAMIN ORGANIZACYJNY BIURA ZARZĄDU AEROKLUBU POLSKIEGO. 1. Struktura organizacyjna. REGULAMIN ORGANIZACYJNY BIURA ZARZĄDU AEROKLUBU POLSKIEGO Zatwierdzony Uchwałą Zarządu Aeroklubu Polskiego Nr 381/10/XVIII/2012 z dn. 18.03.2012r. 1. Struktura organizacyjna. Bieżącą działalnością Biura

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ

PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ Sprzedaż bezpośrednia Sprzedaż bezpośrednia oraz sprzedaż marginalna lokalna i ograniczona -sprzedaż produktów rolniczych konsumentowi, z pominięciem

Bardziej szczegółowo

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska Polska wieś ZAMOŻNA I EUROPEJSKA POLSKA WIEŚ Stan obecny Charakterystyka ogólna Na terenach wiejskich w Polsce mieszka 14,9 mln Polaków stanowi to 38% mieszkańców Polski. W Polsce mamy 1,583 mln gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa ARiMR w liczbach i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013 Wykres 5.

Program Operacyjny Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa ARiMR w liczbach i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013 Wykres 5. www.arimr.gov.pl Lipiec 2012 O ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa od 1994 r. wspiera działania służące rozwojowi rolnictwa i obszarów wiejskich. Agencja zajmuje się wdrażaniem instrumentów

Bardziej szczegółowo

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które:

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które: Od 9 listopada br. rolnicy mogą składać w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wnioski o dofinansowanie inwestycji w gospodarstwach rolnych. W ramach PROW 2007-2013 Agencja wprowadza w życie

Bardziej szczegółowo

Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku.

Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku. Informacja na posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 27 stycznia 2016 roku. Harmonogram naboru wniosków w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ 13 maja 2011 Wydatki strukturalne akty prawne Ustawa o finansach publicznych z dn.

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenie podstawowe w sprawie Wspólnej Polityki Rybackiej po raz pierwszy zostaje włąw

Rozporządzenie podstawowe w sprawie Wspólnej Polityki Rybackiej po raz pierwszy zostaje włąw 1 Przyszła a polityka rybacka na lata 2014-2020 2020 będzie b realizowana między innymi w oparciu o trzy podstawowe dokumenty: Rozporządzenie podstawowe w sprawie Wspólnej Polityki Rybackiej po raz pierwszy

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE)

Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE) Wspólna Metodologia 1 Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE) Przykładowy opis pracy Wprowadzenie Specjalista ds. energii jest kluczową postacią,

Bardziej szczegółowo

Szkolenie współfinansowane przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Szkolenie współfinansowane przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PROGRAM SZKOLENIA I DZIEŃ 09:00 Rozpoczęcie szkolenia 1. Podstawy prawne i dokumenty dotyczące współpracy ponadnarodowej w PO KL Wytyczne w zakresie wdrażania projektów innowacyjnych i współpracy ponadnarodowej

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej. Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko

Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej. Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Systemy zarządzania sportem w wybranych krajach Unii Europejskiej Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Struktura wykładu Wprowadzenie Wzrost znaczenia sportu jako zjawiska społecznoekonomicznego i politycznego,

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A.

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. powstała w 1997 r. w ramach Kontraktu Regionalnego dla województwa śląskiego. W 2000 r. Agencja została włączona w Krajowy System Usług dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Bardziej szczegółowo

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Mirosław Marek PARP, Prezes Zarządu Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP)

Bardziej szczegółowo

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie Międzynarodowe doświadczenia w zakresie zatrudnienia wspomaganego osób niepełnosprawnych Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie K o n s p e k t 1. Definicja zatrudnienia wspomaganego

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r.

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej 1) Opracowano

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r.

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r. FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Jelenia Góra, grudzień 2014 r. I. Fundusz pożyczkowy dla kobiet... 3 1. Termin przyjmowania wniosków... 3 2. Limity

Bardziej szczegółowo

Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych 2015-12-25 21:55:07

Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych 2015-12-25 21:55:07 Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych (ICT) 2015-12-25 21:55:07 2 Niemiecka branża ICT osiągnęła w 2012 roku obroty w wysokości ok. 220

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich. Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich. Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich Podstawy prawne UE Art. 68 rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 r. w

Bardziej szczegółowo

Gospodarstwa edukacyjne we Francji

Gospodarstwa edukacyjne we Francji Gospodarstwa edukacyjne we Francji Są przykładem profesjonalnego produktu turystycznego o określonej specjalizacji, który związany jest ściśle z wsią, rolnictwem i turystyką wiejską. Specjalizują się w

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

informacje o firmie Knight Frank Sp. z o.o.

informacje o firmie Knight Frank Sp. z o.o. informacje o firmie Knight Frank Sp. z o.o. Knight Frank na świecie Knight Frank Sp. z o.o. jest częścią Grupy Knight Frank, wiodącej międzynarodowej grupy doradców w dziedzinie nieruchomości. Knight Frank

Bardziej szczegółowo

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 Wrzesień 2005 ROZDZIAŁ I Definicje i określenia 1. Definicje: - działalność pożytku publicznego jest to działalność społecznie

Bardziej szczegółowo

Nowe dotacje dla obszarów wiejskich. Wpisany przez dr Aleksandra Maciejewska

Nowe dotacje dla obszarów wiejskich. Wpisany przez dr Aleksandra Maciejewska Minister rolnictwa i rozwoju wsi Marek Sawicki zapowiedział, że w 2011 r. zwiększone zostaną limity środków w ramach najbardziej popularnych działań w PROW 2007-2013. Mikroprzedsiębiorcy i właściciele

Bardziej szczegółowo

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Gdańsk, 22.10.2013 r. www.zagrodaedukacyjna.pl Gospodarstwa edukacyjne Cele: Koncepcja krajowej Sieci Zagród Edukacyjnych - podniesienie

Bardziej szczegółowo

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Rekomendacje z Rady Programową Dolnośląskiego Ośrodka Transferu Wiedzy i Technologii, która

Bardziej szczegółowo

STATUT Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii w Łodzi, w Polsce pod auspicjami UNESCO

STATUT Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii w Łodzi, w Polsce pod auspicjami UNESCO STATUT Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii w Łodzi, w Polsce pod auspicjami UNESCO Artykuł 1 Status prawny i siedziba Centrum 1. Europejskie Regionalne Centrum Ekohydrologii z siedziba w Łodzi,

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Podstawy prawne na poziomie UE Rozporządzenie Rady 1698/2005 z 20 września

Bardziej szczegółowo

Przemysłowa hodowla świń w świetle PROW 2014 2020

Przemysłowa hodowla świń w świetle PROW 2014 2020 Przemysłowa hodowla świń w świetle PROW 2014 2020 dr Jarosław Ptak PZHiPTCh POLSUS Wsparcie sektora trzody Od czasów reformacji nie było praktycznie żadnego wsparcia inwestycyjnego w modernizacje i powstawanie

Bardziej szczegółowo

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich WARSZAWA 4 kwietnia 2013 r. Prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

Działanie 6.1 Poprawa dostępu do zatrudnienia oraz wspieranie aktywności zawodowej w regionie.

Działanie 6.1 Poprawa dostępu do zatrudnienia oraz wspieranie aktywności zawodowej w regionie. Działanie 6.1 Poprawa dostępu do zatrudnienia oraz wspieranie aktywności zawodowej w regionie. Cel Działania: Podniesienie poziomu aktywności zawodowej oraz zdolności do zatrudnienia osób pozostających

Bardziej szczegółowo

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości W imieniu Świętokrzyskiego Centrum Innowacji i Transferu Technologii Sp. z o.o. oraz Targów Kielce pragnę Państwa serdecznie zaprosić do bezpłatnego udziału w IX Świętokrzyskiej Giełdzie Kooperacyjnej

Bardziej szczegółowo

Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 3)

Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 3) Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 3) Kraków, grudzień 2014 r.. Centrum Doradztwa Rolniczego Oddział w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej

Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej Prof. zw. dr hab. inż. Jan Koch Wrocław, 14 grudnia 2011 r. Akt powołania i statut WCTT Centrum powołano 23 marca 1995 r. WCTT jest pierwszym

Bardziej szczegółowo

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013 Urszula Budzich-Szukała Krajowa Sieć Leader+ podstawy prawne Rozporządzenie Rady 1260/99 dotyczące ogólnych przepisów

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny efektywności LGD oraz realizacji LSR:

Kryteria oceny efektywności LGD oraz realizacji LSR: Załącznik nr 1 Kryteria oceny efektywności LGD oraz realizacji LSR: 1) wysokość wnioskowanej pomocy finansowej w ramach działania, o którym mowa w art. 5 ust. 1 pkt 21 ustawy, określona na podstawie wniosków

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Regulamin Organizacyjny Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ziębicach

Regulamin Organizacyjny Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ziębicach Regulamin Organizacyjny Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ziębicach Rozdział I Postanowienia Ogólne 1 Miejsko Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Ziębicach jest samodzielną jednostką organizacyjną

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 15 września 2000 r. o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o zmianie innych ustaw. Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 15 września 2000 r. o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o zmianie innych ustaw. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 15 września 2000 r. o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o zmianie innych ustaw Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2000 r. Nr 88, poz. 983, z 2003 r. Nr

Bardziej szczegółowo

Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości

Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości Zarządzanie gospodarstwem rolnym ze szczególnym uwzględnieniem korzyści z prowadzenia rachunkowości rolniczej w gospodarstwie rolnym Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości 1 Zarządzający

Bardziej szczegółowo

Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej

Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej Zmiany we Wspólnej Polityce Rolnej w Unii Europejskiej Nakłady na WPR w Polsce Płatności bezpośrednie wydatki ogółem w mld EUR w tym wkład krajowy 2007-2013 19,7 6,6 2014-2020 21,2 0,0 przesunięcie z II

Bardziej szczegółowo

informacje o firmie Knight Frank Polska

informacje o firmie Knight Frank Polska informacje o firmie Knight Frank Polska Informacje o firmie 1. Knight Frank na świecie Knight Frank Sp. z o.o. jest częścią Grupy Knight Frank, wiodącej międzynarodowej grupy doradców w dziedzinie nieruchomości.

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

STATUT O ś r o d k a D o s k o n a l e n i a N a u c z y c i e l i Stowarzyszenia Wspólnota Polska

STATUT O ś r o d k a D o s k o n a l e n i a N a u c z y c i e l i Stowarzyszenia Wspólnota Polska STATUT O ś r o d k a D o s k o n a l e n i a N a u c z y c i e l i Stowarzyszenia Wspólnota Polska Projekt statutu przyjęto uchwałą Zarządu Krajowego - Stowarzyszenia Wspólnota Polska w Warszawie w dniu

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA 1.8.2014 L 230/1 II (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) NR 834/2014 z dnia 22 lipca 2014 r. ustanawiające zasady stosowania wspólnych ram monitorowania

Bardziej szczegółowo

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl październik 2011 Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Pomoc przedakcesyjna począwszy od roku 2000 przyznana

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI FUNDACJI AGRO-WSPARCIE ZA 2012 ROK. 2. Siedziba i adres fundacji:... 88-153 Kruszwica, Wróble 37

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI FUNDACJI AGRO-WSPARCIE ZA 2012 ROK. 2. Siedziba i adres fundacji:... 88-153 Kruszwica, Wróble 37 Wróble, 01.04.2014r. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI FUNDACJI AGRO-WSPARCIE ZA 2012 ROK 1. Nazwa fundacji:... Fundacja Agro - Wsparcie 2. Siedziba i adres fundacji:... 88-153 Kruszwica, Wróble 37 3. Aktualny

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH ORGANIZATORZY: PATRONAT HONOROWY: Małgorzata Okońska-Zaremba Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Instytut Organizacji i

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych

USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 3, poz. 20, z 2004 r. Nr 96,

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 2011 Krajowy System Usług oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 Krajowy System Usług (KSU) to oferta usług dla osób przedsiębiorczych w kraju - firm z sektora

Bardziej szczegółowo

C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES

C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES C E N T R U M D O R A D Z T W A R O L N I C Z E G O z siedzibą w Brwinowie R E G U L A M I N XV EDYCJI OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU SPOSÓB NA SUKCES na najlepsze działania przedsiębiorcze i społeczne na obszarach

Bardziej szczegółowo

Działania Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej na rzecz rozwijania całożyciowego poradnictwa zawodowego.

Działania Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej na rzecz rozwijania całożyciowego poradnictwa zawodowego. Działania Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej na rzecz rozwijania całożyciowego poradnictwa zawodowego. Katowice, 11 grudnia 2008 r. KOWEZiU jest centralną, publiczną placówką

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych

USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych Kancelaria Sejmu s. 1/5 USTAWA z dnia 29 listopada 2000 r. o zbieraniu i wykorzystywaniu danych rachunkowych z gospodarstw rolnych Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 3, poz. 20, z 2004 r. Nr 96,

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

STATUT. Niepublicznej Placówki Doskonalenia Nauczycieli Fundacji In Corpore. Tekst jednolity. Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT. Niepublicznej Placówki Doskonalenia Nauczycieli Fundacji In Corpore. Tekst jednolity. Rozdział I Postanowienia ogólne STATUT Niepublicznej Placówki Doskonalenia Nauczycieli Fundacji In Corpore Tekst jednolity Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli Fundacji In Corpore, zwanej

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo