Spis treści Rozdział I. Świat starożytny Rozdział II. Człowiek wobec języka

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści Rozdział I. Świat starożytny.............. 11 Rozdział II. Człowiek wobec języka............ 39"

Transkrypt

1

2 Spis treści Przedmowa Rozdział I. Świat starożytny Źródła kultury europejskiej Człowiek twórcą kultury Dwa źródła naszej kultury Biblia Czym jest Biblia? Nazwa i skróty Różne postaci materialne Wielu autorów Wkład tłumaczy Biblia w kulturze Literackość Biblii (język i kontekst) Gatunki czy rodzaje literackie? Księga czy arcydzieło? Wskazówki bibliograficzne Kultura antyczna Uwertura doskonałości Rola mitu Mit a literatura Iliada i Odyseja Panowanie gatunku Wkład Rzymian Sztuka, refleksja i życie Jak czytać starożytne dzieła? Wskazówki bibliograficzne Rozdział II. Człowiek wobec języka Co to jest język, czyli człowiek wśród znaków Język i znak Wyraz w tekście i w słowniku Nowe znaki Współczesny język polski czy języki współczesnej polszczyzny?. 49 Mówienie i pisanie Język ogólny Moda w języku Funkcje i funkcjonalne odmiany języka Społeczne i środowiskowe odmiany języka Terytorialne odmiany języka Indywidualne odmiany języka

3 6 Spis treści Moja polszczyzna (mówię i piszę) Dobrze elementy kultury języka Skutecznie czyli w stronę retoryki Uczciwie elementy etyki komunikacyjnej Rzut oka na dzieje języka polskiego Aneks. Wybrane słowniki Wskazówki bibliograficzne Rozdział III. Kultura i literatura w dawnej Rzeczpospolitej Epoki czy formacje? ŚREDNIOWIECZE Wskazówki bibliograficzne ODRODZENIE Odrodzenie w Polsce Wskazówki bibliograficzne BAROK Wskazówki bibliograficzne OŚWIECENIE Oświecenie w Polsce Wskazówki bibliograficzne Rozdział IV. Kultura i literatura XIX wieku Ku wolności ROMANTYZM Skąd romantyzm przywędrował do Polski? Wybór patronatu: Biblia Dante Szekspir Romantyzm polski przed powstaniem listopadowym Romantyczne wizje Ukrainy Romantyzm Wielkiej Emigracji Emigracyjna twórczość Mickiewicza Romantyzm Słowackiego Romantyzm Krasińskiego Odrębność Norwida Literatura krajowa Wskazówki bibliograficzne POZYTYWIZM Klęska Reforma rolna wyzwanie dla... literatury Nauka wszystko może Poznańscy prepozytywiści Dobre czasy pod zaborem Skandal naturalizmu Pozytywiści w natarciu Czas powieści Trójca powieściopisarzy Pozytywistyczny wzór osobowy Co romantycznego w pozytywistach? Wskazówki bibliograficzne

4 Spis treści 7 MŁODA POLSKA Skandalista i esteta Czas poetów Różne postaci powieści młodopolskiej Na scenie Próba bilansu Wskazówki bibliograficzne Rozdział V. Kultura i literatura XX wieku Gdzie nasz początek? Porządki chronologiczne DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE Blask wolności lata 20. w poezji Diagnozy lat 20. w prozie Mroczne lata W prozie dekada rozkwitu Wskazówki bibliograficzne LITERATURA LAT WOJNY I OKUPACJI PO WOJNIE W KRAJU I NA EMIGRACJI Polska po Jałcie Świadectwa wojny w prozie Na emigracji Pierwsze książki poetyckie Socrealizm LITERATURA PO ROKU Urodzaj na poetów Przełom w prozie po 1956 r LITERATURA LAT 60. i Pokolenie Poza cenzurą NADZIEJE I KLĘSKI LAT W prozie W III RZECZYPOSPOLITEJ Nowa karta (lata 90. w poezji) Kultura przełomu wieków kryzys czy przejście? Wskazówki bibliograficzne Rozdział VI. Film w kulturze i sztuce XX i XXI wieku Fascynujące początki Nowy język Złote lata kina niemego Kino gatunków i kino autorskie Film jako tekst kultury Fenomen adaptacji Język ruchomych obrazów w epoce mediów cyfrowych Twoje miejsce wśród filmowej publiczności Postscriptum Wskazówki bibliograficzne Rozdział VII. Sztuka teatru Z historii teatru Teatr antyczny W epoce średniowiecza

5 8 Spis treści Teatr renesansowy Rozkwit teatru w epoce baroku W epoce oświecenia: teatry narodowe W dobie romantyzmu: melodramat i cudowność Na przełomie wieków W wieku XX Z teorii teatru Przestrzeń teatru Aktor Inscenizator Widz Między realizmem i kreacjonizmem Wskazówki bibliograficzne Szkatułki Spis ilustracji Indeks nazwisk Książki ciekawe, ważne, godne polecenia

6 I ŚWIAT ŚTAROŻYTNY Źródła kultury europejskiej Będziemy poznawać głównie literaturę polską, ale przecież nie rozwijała się ona w izolacji; przeciwnie jest głęboko powiązana z kulturą europejską i zakorzeniona w jej glebie. Musimy zatem dobrze poznać europejskie korzenie, aby w pełni zrozumieć i dostrzec te wartości, które stanowią wspólne dziedzictwo wszystkich Europejczyków. Najpierw jednak trzeba pomyśleć nad znaczeniem niezbędnych pojęć. CZŁOWIEK TWÓRCĄ KULTURY W zdaniu Polska jest częścią Europy przekazujemy informację geograficzną: nasz kraj leży na kontynencie europejskim. Jeżeli jednak wypowiemy zdanie: Ten Polak jest w pełni Europejczykiem, mamy na myśli nie tylko to, że urodził się w Polsce, tzn. w Europie, lecz przede wszystkim podkreślamy, że ów Polak jest kimś wykształconym i wychowanym w kulturze europejskiej, że zachowuje się według wzorów wysoko cenionych w ramach tej kultury. Człowiek dwukrotnie się rodzi: jego natura jest uwarunkowana genetycznie, odziedziczona po przodkach, ale później kształtuje go cywilizacja i pierwotna natura człowieka może ulec zmianie. Inaczej pracował i odpoczywał człowiek prehistoryczny w epoce kamiennej, inaczej Egipcjanin, Izraelita, Grek czy Rzymianin. W odmiennych warunkach cywilizacyjnych powstawały różne kultury. Natura: 1) przyroda, 2) istota czegoś, 3) stan pierwotny, nieskażony cywilizacją, 4) charakter człowieka, 5) kategoria estetyczna; pojęcie to już w czasach starożytnych, w filozofii i estetyce antyku było wieloznaczne, pojmowane jako otaczający świat rzeczy i zjawisk (natura naturata) albo jako żywotna siła twórcza, oddziałująca na życie ludzi, zwierząt i roślin, na kształtowanie dzieł sztuki (natura naturans). Obydwa te znaczenia wykorzystywano w teoriach estetycznych, zmieniających się w czasie, np. od Arystotelesa podstawy klasycyzmu tworzy natura jako niezmienna istota rzeczy i zjawisk, przejawiająca się w wiecznych prawach i stałym porządku ich egzystencji; w XIX w. romantycy odrzucili klasycystyczną kategorię imitacji (naśladowania rzeczywistości), a naturę pojmowali jako twórczą siłę, dzięki której artyści powoływali do życia zjawiska niezwykłe i oryginalne. W języku potocznym używa się nieraz zamiennie pojęć cywilizacja i kultura, tymczasem zakres słowa cywilizacja jest w stosunku do kultury szerszy, a treść uboższa, człowiek może być cywilizowany, ale nie znaczy to kulturalny, np. jest wyposażony w najnowsze osiągnięcia techniczne, umie posługiwać

7 12 ŚWIAT STAROŻYTNY Cywilizacja (łac. civilis obywatelski ). Jest to ogół nagromadzonych dóbr materialnych, środków i umiejętności produkcyjnych oraz instytucji społecznych, czyli stan rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, uwarunkowany stopniem opanowania świata przyrody i rozwoju techniki przez człowieka. się skomplikowanymi urządzeniami, ale nie ma potrzeb duchowych, nie ceni dóbr kultury, nie dostrzega drugiego człowieka, jego rozwój jest uwarunkowany stanem techniki, nauki i produkcji. Cywilizacja w większym stopniu dotyczy świata materialnego niż duchowego. Jeżeli współcześnie używa się pojęć cywilizacja miłości albo cywilizacja śmierci, to jest w tych formułach wyraźna intencja pogłębienia treści słowa cywilizacja i nasycenia świata techniczno- -materialnego elementami duchowymi kultury. Kultura. Współcześni uczeni, definiując pojęcie kultury w różny sposób, zgodnie wskazują na trzy jej podstawowe składniki: z a c h o w a n i a człowieka, w z o r y (normy) tych zachowań oraz w y t w o r y człowieka. Kulturę tworzy więc człowiek: jego działalność (czyli praca, nauka, wierzenia, obyczaje, zabawa, twórczość artystyczna) dokonuje się i rozwija według wzorów i norm przyjętych w danej społeczności, np. na sposób i jakość pracy wpływa stan techniki i nauki, obyczaje i normy etyczne kształtuje dana religia lub ideologia, dzieła sztuki powstają zgodnie z przyjętymi kanonami piękna. Owocem tych zachowań i działań człowieka są wytwory kultury: język, literatura, teatr, muzyka, architektura i sztuki plastyczne (dzisiaj także film, programy TV), ale też lub przede wszystkim narzędzia i sprzęty domowego użytku, obyczaje domowe i towarzyskie, normy etyczne i prawo, obrzędy liturgiczne i zwyczaje religijne. Łacińskie słowo cultura znaczy uprawa. Nieco później Rzymianie nadali mu dodatkowy sens: kształcenie. To właśnie ono rozwijało człowieka, zapewniało wytwarzanie dóbr materialnych i duchowych. Potocznie słowo kultura kojarzy się z dziełami sztuki albo dorobkiem nauki, a więc ze światem materialnych i duchowych dóbr ludzkości. Spróbujmy te potoczne skojarzenia uściślić, przenosząc akcent z rzeczy i przedmiotów na człowieka, twórcę owych dóbr. Kultura bowiem istnieje wyłącznie przez człowieka i dla człowieka, w ramach pewnej grupy społecznej regionalnej, narodowej czy religijnej. Wyrazem kultura obejmujemy zatem o wiele więcej, niż się to mieści w potocznym użyciu słowa. Literatura jest częścią kultury i nie można jej w pełni odbierać bez zrozumienia kulturowych kontekstów, bez jasnej wizji okoliczności, które wpłynęły na kształt artystyczny danego dzieła, i bez zrozumienia dziedzictwa, z którego dzieło wyrasta. Ponadto, powtórzmy, kultura a więc i literatura powstaje, rozwija się, istnieje wyłącznie wśród ludzi i poprzez ludzi. Nawet największe dzieło sztuki jest martwe, jeżeli nie jest postrzegane i przeżywane przez odbiorców. Czy dla ciebie na przykład istnieje Iliada Homera, najważniejsze dzieło epickie starożytności? Na razie, jeśli jeszcze nie przeczytałeś nawet fragmentu, z pewnością dzieło to istnieje tylko jako pewna możliwość, jako szansa poznania i wzbogacenia osobowości albo wyłącznie (jeśli nie lubisz czytać) jako uciążliwe zadanie: lektura do przeczytania. Bez twego czynnego udziału Iliada Homera i każde inne arcydzieło sztuki europejskiej nie ożyje zostanie (dla ciebie!) martwe na zawsze. Fundamentem kultury jest zatem człowiek. Im wyższe i bardziej wysublimowane są jego działania, tym wyższa jest kultura, którą człowiek tworzy.

8 Źródła kultury europejskiej 13 ŚWIAT STAROŻYTNY Wiek Literatura i kultura Historia XIX VII Wschód (2000 ok. 800) Sumerowie p.n.e. Babilończycy Asyryjczycy Hebrajczycy Dekalog (pismo klinowe) hymny, bajki Gilgamesz Enuma elisz (pismo prasemickie) założenie Asyrii założenie Babilonu ok Mojżesz ok upadek Troi ok królestwo Dawida i Salomona IX/VIII (ok ) p.n.e. Izajasz Grecja epika: Homer, rapsodowie, hymny homeryckie Rzym 776 I olimpiada 753 założenie Rzymu 721 upadek królestwa Izraela VII/VI ( ) p.n.e. Jeremiasz Ezechiel Daniel liryka: Symonides, Tyrtajos, Safona, Anakreont Tespis Heraklit, Tales, Pitagoras 640 Solon 612 upadek Niniwy 586 upadek królestwa Judy Pizystrat w Atenach Cyrus w Persji 510 Rzeczpospolita Rzymska V ( ) p.n.e. ostatni prorocy Pięcioksiąg Księga Hioba dramat: Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Arystofanes Fidiasz Sokrates demokracja ateńska wojny perskie wojna peloponeska IV ( ) p.n.e. Księga Psalmów Platon, Arystoteles Praksyteles Macedonia: Filip II Aleksander Wielki III/II ( ) p.n.e. I (100 l) p.n.e. Księgi Machabejskie przekład grecki ksiąg hebrajskich epigramat: Kallimach, Teokryt uczeni aleksandryjscy antologia epigramatu początek poezji: II wojna punicka Liwiusz Andronikus 148 Macedonia prowincją rzymską Grakchowie Wergiliusz, Horacy Cycero, Juliusz Cezar 41 wojna domowa zabójstwo Cezara 31 bitwa pod Akcjum od 27 Oktawian August od 37 Herod Wielki królem Judei I (1 100) n.e. ewangelie Plutarch listy św. Pawła Apokalipsa św. Jana Owidiusz, Marcjalis Seneka, Tacyt Jezus Chrystus Tyberiusz Neron 70 zburzenie Jerozolimy II ( ) Marek Aureliusz Marek Aureliusz 177 edykt przeciw chrześcijanom III V ( ) Plotyn neoplatonicy św. Hieronim: Wulgata św. Augustyn Konstantyn Wielki 395 Teodozjusz Wielki dzieli imperium rzymskie na wschodnie i zachodnie 451 klęska Attyli 476 koniec państwa zachodniorzymskiego

9 14 ŚWIAT STAROŻYTNY DWA ŹRÓDŁA NASZEJ KULTURY Wytwory danej kultury, jak i jej rozwój mogą być zróżnicowane w rozmaitych krajach tej samej wspólnoty, np. europejskiej czy arabskiej, co zależy od wielu czynników historycznych, jest jednak coś, co stanowi podstawę kultury i jest niezależne od czasu. Europejską wspólnotę kulturową tworzy chrześcijaństwo, którego korzenie tkwią głęboko w Biblii, w kulturze judaistycznej (żydowskiej). Wielki wpływ na naszą wspólnotę wywarła także kultura starożytnych Greków i Rzymian szczególnie w zakresie filozofii, myśli politycznej, prawa, sztuki, literatury i kanonów piękna. Z dwóch starożytnych źródeł wypływa zatem kultura europejska: z kultury judeochrześcijańskiej i grecko-rzymskiej. Kiedy dziś myślimy o europejskim centrum kultury, przesuwają nam się przed oczyma obrazy wielkich stolic: Paryża, Londynu, Berlina, Wiednia, Rzymu. Europa jest tu: blisko Warszawy i w samej Warszawie czy w innych miastach, miasteczkach i wsiach polskich i europejskich. Przed wiekami jednak źródła kultury europejskiej wypływały w innych przestrzeniach: na Bliskim Wschodzie i na południowych krańcach dzisiejszej Europy, nad Morzem Śródziemnym. Dlatego właśnie stosuje się zamiennie z nazwą kultura europejska określenie kultura śródziemnomorska. Kiedy dzisiejszą Europę zarastały puszcze, ok. tysiąca lat przed narodzeniem Chrystusa, Judejczycy zbudowali w Jerozolimie świątynię Jedynemu Bogu i rozwinęło się królestwo Dawida i Salomona. Mieszkańcy tego królestwa, Izraelici, przekazywali ustnie historię swego narodu z pokolenia na pokolenie, sięgając pamięcią do Abrahama i Jakuba patriarchów rodu, a więc wiele wieków wstecz. Tak powstała Biblia, spisana dopiero wtedy, kiedy Hebrajczycy poznali pismo (od XIII w. przed Chr.). Kilka wieków później greccy poeci opiewali upadek Troi i powstało najsłynniejsze dzieło epickie Iliada. Działo się to w VIII w. przed Chr., po upływie paru wieków od upadku Troi, w czasie, kiedy w Jerozolimie wygłaszał płomienne mowy prorok Izajasz, a w Italii powstał Rzym, choć nikt jeszcze się nie domyślał, że kiedyś po wiekach powstanie literatura rzymska i nieśmiertelne ody stworzy Horacy, a rozkwit literatury greckiej będzie wówczas tylko wspomnieniem. Wszystko to możemy wyczytać z tablicy chronologicznej (zob. s. 13). Warto się jej dobrze przyjrzeć, uruchomić wyobraźnię i zapamiętać rzeczy ważne, np. takie: Biblia jest najstarszym źródłem kultury europejskiej, kultury grecka i rzymska rozwijały się później, tak Biblia, jak i dzieła Homera miały poprzedników: istniały już dzieła literackie w innych kulturach Wschodu. Biblia i kultura grecko-rzymska, inaczej antyczna, to powtórzmy dwa główne źródła kultury europejskiej, które wypływały w różnych miejscach i w różnym czasie, potem płynęły odrębnymi nurtami obok siebie, by zgodnie zasilać późniejsze strumienie kultury europejskiej. Już u progu naszej ery, w czasach Chrystusa i wczesnego chrześcijaństwa, te odrębne, niezależne nurty kulturowe przenikały się wzajemnie, czego ślady

10 Biblia 15 istnieją tak w pismach Nowego Testamentu, jak np. w dzisiejszej Grecji, gdzie obok siebie stoją zabytki architektury starogreckiej świątynie Zeusa i Ateny i wczesnochrześcijańskiej bazyliki i kościoły zbudowane i zdobione w stylu bizantyjskim. Ponadto, w mitach starożytnych dawnych kultur Wschodu, w księgach biblijnych i w mitach greckich lub rzymskich powtarzają się zbliżone motywy. Świat wyobrażeń i pojęć ludzi starożytnych był uwarunkowany czasem historycznym i stanem cywilizacji, dlatego jest podobny. Inna jednak była filozofia i religia w każdym z tych światów i właśnie te czynniki decydowały o odmienności kultur. Biblia CZYM JEST BIBLIA? Jest to najbardziej znana księga na świecie. Funkcjonuje w różnych społecznościach już ponad trzy tysiące lat, została przetłumaczona na około 1200 języków i narzeczy. Biblia zajmuje tak niezwykłe miejsce w dziejach i kulturze ludzkości, ponieważ uznawana jest świętość Ksiąg; w judaizmie i w licznych wyznaniach chrześcijańskich podstawą jest wiara w objawione Słowo Boże (łac. Verbum Dei), ale także ludzie niewierzący powszechnie uznają wartości moralne zawarte w Dekalogu i w księgach biblijnych. Doniosłość Biblii trzeba więc rozważać na płaszczyźnie religijnej, moralnej i kulturowej. Biblia jest także arcydziełem literatury światowej, ale jest ono szczególne z wielu względów: Biblia to nie tyle księga, ile cała biblioteka składająca się z wielu różnych ksiąg, różnych dzieł; powstawała w ciągu wielu wieków; księgi Biblii mają wielu autorów przekazujących Słowo Boże i wielu tłumaczy przekładających je na języki narodowe; autorzy biblijni posługiwali się różnymi formami wypowiedzi, różnymi gatunkami literackimi, niektóre fragmenty Biblii są niezwykle piękne, inne nie mają walorów literackich. Biblia, inaczej Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, to zbiór ksiąg religijnych judaizmu i chrześcijaństwa. Dla ludzi tych wyznań Biblia jest świętością: zawiera i przekazuje objawione Słowo Boże. Jednakże nawet dla wierzących Biblia jest dziełem teandrycznym (gr. theos 'bóg' + aner, w dopełniaczu andrós, 'człowiek'), czyli bosko-ludzkim: orędzie Boże zostało przekazane ludziom za pośrednictwem ludzi i to ze wszystkimi uwarunkowaniami kulturowymi ich epoki. W Biblii wyróżnia się Stary Testament i Nowy Testament (łac. testamentum 'przymierze'). Zbiór pism judaistycznych obejmuje księgi Starego Testamentu (skrót ST), zbiór pism chrześcijańskich Starego i Nowego Testamentu (skrót NT). Czas powstania obejmuje wiele wieków: najstarsze teksty Starego Testamentu powstały w XIII w. p.n.e., proces zaś narastania pism Starego Testamentu zakończył się w I w. p.n.e. Powstanie ksiąg Nowego Testamentu sytuuje się od 51 do 96 r. po narodzeniu Chrystusa, kiedy zostały napisane najpóźniejsze księgi Ewangelia i Apokalipsa św. Jana. Biblia jest trójjęzyczna: teksty Starego Testamentu były pisane w języku hebrajskim, niektóre fragmenty w aramejskim i greckim. Teksty Nowego Testamentu w języku greckim, z wyjątkiem Ewangelii św. Mateusza, napisanej prawdopodobnie po aramejsku.

11 16 ŚWIAT STAROŻYTNY NAZWA I SKRÓTY Już starożytni Izraelici używali określenia Księgi lub Pismo, opatrując je przymiotnikiem święte. Dziś używamy zamiennie nazwy Pismo Święte lub Biblia (por. ang. the Bibel, fr. la Bible, niem. die Bibel), która pochodzi od greckiego słowa bibliós łodyga papirusu. Papirus, rodzaj trzciny rosnącej nad Nilem, był jednym z pierwszych materiałów piśmiennych. Później nazwa ta oznaczała zwój papirusu, księgę (gr. tó biblion, w l.mn. ta biblia). Słowo biblia znaczy więc dosłownie księgi. W literaturze pięknej często pojawia się symboliczne słowo Księga jako znak tajemnicy albo znak pism sakralnych. Dla ułatwienia w posługiwaniu się tekstami biblijnymi stosuje się powszechnie przyjęte skróty, których wykaz znajduje się w każdym wydaniu Biblii. Na przykład zamiast pisać: Księga Rodzaju, rozdział l, werset l 31, podajemy skrót: Rdz l, l 31, zamiast Księga Psalmów, psalm l, werset l: Ps 1, l. RÓŻNE POSTACI MATERIALNE Zanim Biblia dotarła do naszych czasów w postaci grubego tomu obejmującego około półtora tysiąca stronic, istniała w różnych innych postaciach, najpierw w formie ustnie przekazywanej tradycji, potem w postaci kamiennych tablic, zapisów wyrytych na materiale glinianym czy drewnianym, w postaci zwojów z wyprawionych skór pozszywanych w jedną całość i nawijanych na ozdobne drążki lub spisana na papirusie czy pergaminie (zob. rys. Droga Biblii, s. 17). Najstarszy papirus z fragmentem Ewangelii św. Jana, odnaleziony w Egipcie, pochodzi z lat Dochowane kodeksy (dzisiejsza postać księgi zszytej z kart) z pergaminu pochodzą z IV i V w. i zawierają prawie całe teksty Starego i Nowego Testamentu. WIELU AUTORÓW Prawie żadna księga Starego Testamentu nie została napisana przez jednego człowieka ani też jednorazowo. Pierwotny zapis rozszerzał się, rozrastał, uzupełniany nowymi komentarzami. Większość autorów pozostała anonimowa, a niektórym księgom przypisywano niewłaściwe autorstwo. W literaturach orientalnych autora kojarzono z problematyką, nie z poszczególnymi dziełami. Toteż księgi zawierające teksty prawne łączono zwykle z prorokiem Mojżeszem, twórcą prawa izraelskiego, księgi tzw. mądrościowe (najpiękniejsze literacko) z królem Salomonem, hymny i psalmy z królem Dawidem. Autorzy Nowego Testamentu, który powstał w ciągu jednego stulecia, są sobie współcześni lub należą do pokoleń sąsiadujących ze sobą, toteż w Ewangeliach i Listach Apostolskich znajduje odbicie ta sama historia i kultura. Jezus z Nazaretu, podobnie jak Sokrates, nie zostawił spuścizny literackiej. Czyny i słowa Chrystusa przekazali w ewangeliach Jego uczniowie. Trzy z nich autorstwa Mateusza, Marka, Łukasza nazywa się synoptycznymi (gr. sýnopsis wspólne spojrzenie ), gdyż zachodzi tu literackie podobieństwo, choć badacze odnotowali także wiele różnic w ujęciu konkretnych szczegółów.

12 Biblia 17

13 18 ŚWIAT STAROŻYTNY WKŁAD TŁUMACZY Biblia powstawała w trzech językach starożytnych, toteż najważniejszym problemem w jej upowszechnianiu były przekłady. Wzmożone zainteresowanie tekstem biblijnym wywołały spory wyznaniowe toczone w całej Europie w XV XVI w. (zob. s ). Wtedy też prowadzono liczne prace nad przekładami Biblii na języki narodowe. Przekłady Biblii. Najdawniejszym tłumaczeniem Starego Testamentu (III II w. p.n.e.) jest Septuaginta (czyli tłumaczenie siedemdziesięciu ) przekład na język grecki sporządzony w Aleksandrii dla Żydów, którzy posługiwali się wyłącznie tym językiem. Pierwotne chrześcijaństwo, przejmując od Żydów Stary Testament, posługiwało się właśnie Septuagintą. Przekładu całej Biblii na język łaciński dokonał w IV w. n.e. św. Hieronim. Sobór trydencki w XVI w. uznał ten przekład zwany Wulgatą za tekst wiarygodny i obowiązujący w kościele rzymskokatolickim. Wulgata była głównym źródłem, z którego korzystali późniejsi katoliccy tłumacze Biblii. Współcześni bibliści wracają do języków oryginalnych.. Kultura staropolska może się poszczycić aż sześcioma przekładami całego Pisma Świętego i wieloma tłumaczeniami jego części (np. Księgi Psalmów) lub fragmentów, co związane było z ruchem reformacji i walkami wyznaniowymi toczonymi w Europie w XV i XVI w. Wtedy zaistniało zapotrzebowanie na przekłady Biblii w językach narodowych. Najważniejsze przekłady polskie to: katolickie: Biblia królowej Zofii (inaczej: Biblia szaroszpatacka, XV w.), Biblia Leopolity (1561), Biblia Jakuba Wujka (NT, 1593, całość wydana pośmiertnie, 1599); innowiercze: Biblia brzeska (kalwińska, 1563), Biblia nieświeska (Szymona Budnego, ariańsko-socyniańska, 1572), Biblia gdańska (luterańska; przekład przy współpracy kalwinów i braci czeskich, 1632). Następny siódmy przekład Biblii ukazał się dopiero po 333 latach, w postaci Biblii Tysiąclecia (1965), tłumaczonej z języków oryginalnych (skrót: BT). Pierwsi tłumacze podkreślali w tytułach, iż pracowali pilnie i przekładali wiernie. Ich wkład do rozwoju polszczyzny i podjęty trud są nie do przecenienia, zważywszy, że musieli znać różne języki, pokonywać opory nie ukształtowanego jeszcze ojczystego języka, szukać nowych słów dla wyrażenia niezwykłych treści. Trudna rzecz jest jeden język drugim dostatecznie wyrznąć skarżył się Jan Leopolita. Trudności tłumaczy uwydatnią się jeszcze wyraźniej, kiedy sobie uświadomimy, iż musieli posiadać także ogromną wiedzę i oczytanie w licznych komentarzach, gdyż przekładali oni dzieło, które czytano na szczególnych prawach religijnej egzegezy. Egzegeza (z gr. egzegésis wykładnia ) to dyscyplina teologiczna wykładająca Pismo Święte za pomocą metod naukowych (filologii, krytyki biblijnej, historii biblijnej, archeologii i in.). Zasady egzegezy (inaczej teologii biblijnej) wypracowuje hermeneutyka, czyli teoria rozumienia; hermeneutyka biblijna bierze pod uwagę język, tradycję nauczania Kościoła, różne inne kryteria, np. historyczne czy literackie (gatunek) i kryterium dogmatyczne, odpowiadające charakterowi Pisma Świętego jako Słowa Bożego. Hermeneutyka ustala zatem kryteria, na których podstawie Urząd Nauczycielski Kościoła (Magisterium Ecclesiae) wydaje sąd o sensie danego tekstu biblijnego. Nauka Kościoła ustaliła zatem reguły wyjaśniania sensów biblijnych: zasadniczo wyróżnia się sens dosłowny (literalny) i d u c h o w y Pisma; w tym ostatnim z kolei sens m o r a l n y ukazujący normy życia, eschatologiczny odnoszący się do zbawienia i życia pośmiertnego i t y p i c z n y (alegoryczny) ukazujący budowę i przesłanie zbawcze Pisma. ST zawiera znaki alegorie, będące zapowiedziami (typami) przyszłych wydarzeń NT, np. Adam jest typem Chrystusa (a tym samym alegoria ta odnosi się do historii zbawienia), Jerozolima jest alegorią Kościoła lub ojczyzny niebieskiej, Abraham poświęcający Izaaka zapowiada ofiarę Chrystusową. Ta wielorakość sensów ukrytych pod zewnętrzną powłoką przekazu dosłownego w Biblii nakładała wysokie wymagania tłumaczom. Toteż Jakub Wujek pisał: Słowa są jasne i do wyrozumienia łatwe, ale rzeczy samej głębokość i skrytość dowcip człowieczy przewyższa.

14 Biblia 19 BIBLIA W KULTURZE Biblia jest źródłem kultury najpierw w sferze religijno-moralnej: kształtuje odniesienia człowieka do transcendencji, otwiera na dialog z Bogiem, a przykazania Dekalogu stanowią podstawę stosunków międzyludzkich niezależnie od wyznania i światopoglądu; z kolei w sferze kulturowej jest natchnieniem myślicieli, artystów i pisarzy; inspiracją dla literatury, rzeźby, malarstwa, muzyki. Jest niewyczerpanym skarbcem wzorów osobowych i postaw, fabuł i anegdot, wątków i motywów, symboliki i metaforyki, frazeologii i stylistyki. Utrwalona w powszechnej świadomości pamięć obrazów i wersetów biblijnych powoduje, że stanowią one wspólny repertuar środków wyrazu, które poprzez literaturę wchodzą do języka potocznego. Np. Sodoma i Gomora, trąby jerychońskie, zamienić się w słup soli, owoc zakazany, ziemia obiecana, hiobowe wieści, salomonowa mądrość, wdowi grosz, szata godowa, dobry pasterz, panny głupie i panny mądre, światło pod korcem, arka przymierza. Szczególną rolę odegrało Pismo Święte w rozwoju piśmiennictwa staropolskiego, kiedy to Biblia była niepodważalnym autorytetem. Inspiracje i nawiązania do Biblii są trwałe cała literatura polska jest głęboko zakorzeniona w tradycji chrześcijańskiej od Bogurodzicy do pisarzy i poetów współczesnych. Biblia jest dobrem powszechnym, kulturowym dziedzictwem literatury europejskiej i światowej wszystkich czasów. Oto niektóre arcydzieła nawiązujące do Biblii: Józef i jego bracia Tomasza Manna, Zmartwychwstanie Lwa Tołstoja, Mistrz i Małgorzata Michała Bułhakowa, Pamiętniki Adama i Ewy Marka Twaina, Na wschód od Edenu Johna Steinbecka, Austeria Juliana Stryjkowskiego. LITERACKOŚĆ BIBLII (JĘZYK I KONTEKST) Księgi Biblii są zredagowane w języku obrazowym i poetyckim, według reguł twórczości artystycznej: słowo, rytm, symbol, obraz czy gatunek zwielokrotniają sens. Aby dotrzeć do jego najgłębszych warstw, trzeba otwierać tekst biblijny za pomocą takiego samego klucza, jaki służy do odkrywania sensu w dziełach literackich, wspartego jednak rozumieniem kultury starożytnego Wschodu. Nie można bowiem zrozumieć sensu przekazu biblijnego, jeśli się nie rozumie uwarunkowań kulturowych: historii, wyobrażeń, obyczajów środowiska, w którym powstawały dane księgi. Współczesny człowiek dysponuje rozległą wiedzą i precyzyjnym językiem naukowym, którym umie nazwać każde zjawisko w sferze zjawisk przyrodniczych, psychicznych bądź duchowych. Ludzie starożytni mieli ograniczony i bardzo różny od naszego zasób wyobrażeń o świecie i człowieku, nie dysponowali pojęciami abstrakcyjnymi. Trudne zjawiska z zakresu filozofii, teologii, etyki wyrażali nie wprost: posługiwali się symbolami, przenośniami, alegoriami (zob. s. 95), obrazami, odwoływali się do opowiadania, przypowieści, przykładu.

15 20 ŚWIAT STAROŻYTNY GATUNKI CZY RODZAJE LITERACKIE? Niezwykłość Biblii polega na tym, że przekazuje jeden system filozoficzno- -moralny (dla wierzących jedno spójne i konsekwentne orędzie Boże) wypowiedziany w różnym czasie, przez różnych ludzi, w różnych formach bardzo urozmaiconych gatunkowo. Bibliści nie stosują tego terminu, lecz posługują się dla określenia gatunku pojęciem rodzaju literackiego. I tu rodzi się kłopot terminologiczny: ten sam termin znaczy co innego w nauce o literaturze i w biblistyce. Gatunki biblijne. Współczesna biblistyka dzieli księgi biblijne na: historyczne mądrościowe prorockie poemat epicki dialog filozoficzny mowa religijna saga rodowa monolog filozoficzny kazanie opowiadanie historyczne pieśń miłosna wyrocznia kronika przypowieść przekleństwo nowela dydaktyczna przysłowie lamentacja (tren) zbiór praw aforyzm list psalm (hymn, pieśń, modlitwa) apokalipsa Literaturoznawcze myślenie o rodzajach literackich wywodzi się z kultury greckiej: w szkole poznajemy lirykę, epikę i dramat i przyporządkowane im gatunki. Ich nazwy nie są nam obce, znamy je z różnych przekazów literackich powstałych w różnych epokach. Terminy te nie zawsze przystają do tekstu biblijnego, gatunek literacki jest bowiem pojęciem historycznym, ulega ewolucji w czasie; termin gatunkowy (np. epos) określa całkiem inne rzeczywistości literackie w różnych epokach. Często dzieje się tak, że teksty biblijne opatryje się nazwami gatunkowymi, które powstały jako określenie znacznie późniejszych utworów literackich, np. saga rodowa, nowela, albo na odwrót gatunki typowo biblijne, jak lamentacje (treny), przypowieść, apokalipsa, trwają i funkcjonują w kulturze, choć nazywa się tymi terminami zupełnie inne rzeczywistości literackie niż pierwotne w księdze biblijnej. Księga Apokalipsy mówi wprawdzie o Sądzie Ostatecznym, ale jest on znakiem nadziei i bramą zbawienia, podczas gdy w potocznym rozumieniu apokalipsa kojarzy się z katastrofą i w takim znaczeniu pojawiają się najczęściej nawiązania do tego gatunku w literaturze, zwłaszcza współczesnej. Przyjrzyjmy się bliżej innym gatunkom o rodowodzie biblijnym, np. jak funkcjonowały lamentacje, czyli treny. Treny (grec. threnoi), znane pod nazwą Lamentacje (łac. lamentationes), są jak pisze tłumacz Czesław Miłosz krzykiem z głębokości (de profundis) i stanowią odpowiednik Księgi Hioba, tyle że mamy tu do czynienia z nieszczęściem nie jednostki, ale całego kraju, nieszczęściem przyniesionym przez historię. Przez długie wieki autorstwo Trenów przypisywano Jeremiaszowi, dziś jest to wątpliwe, choć z pewnością pisał Treny ktoś, kto przeżył oblężenie i upadek Jerozolimy. Księga Lamentacji zawiera 5 trenów, z których 4 mają budowę akrostychu każda strofa zaczyna się od kolejnej litery alfabetu hebrajskiego (jest ich w alfabecie 22). Wspólny dla całości jest także ton religijno-patriotyczny: ogrom klęski i zburzenie świątyni powodowały odejście od Jahwe wielu Izraelitów. Autor Trenów, chcąc nawrócić swój naród, przypomina, że klęska była karą za grzechy, i budzi wiarę w przyszłe odrodzenie.

16 Biblia 21 Podobnie dzieje się z klasyfikacją gatunków biblijnych. Współczesna biblistyka wprowadza własne reguły klasyfikowania gatunków, a raczej rodzajów literackich, taką bowiem nazwę powtórzmy stosuje się w biblistyce zamiast terminu gatunek. Dzieli więc pisma biblijne na księgi historyczne, mądrościowe i prorockie, a w ramach tych kategorii opisuje rodzaje literackie, czyli poemat epicki, kronikę, nowelę albo pieśń, przypowieść, psalm itd. (jak w podanej tabeli). Dzieje się tak, ponieważ nie przystają do ksiąg biblijnych klasyfikacje dziś powszechnie stosowane, np. podział na poezję i prozę czy rodzaje lirykę, epikę i dramat. W starożytnych tekstach nie ma bowiem wyraźnego rozgraniczenia między poezją a prozą. Są wprawdzie w Biblii teksty silniej zrytmizowane i zorganizowane poetycko, o wyjątkowym nastroju (np. Księga Psalmów, Księga Koheleta) zazwyczaj określane jako biblijne poematy liryczne lub dialogowe, o wyraźnym napięciu dramatycznym (np. Księga Hioba) przypominające rodzaj dramatu lub opisujące dzieło stworzenia czy opowiadające historie rodowe (Księga Rodzaju) biblijne poematy epickie, nie można jednak objąć terminami literackimi wszystkich ksiąg biblijnych, które istnieją w kulturze ze względu na swe teologiczne funkcje, co najwyraźniej uświadamia przypowieść. Przypowieść, inaczej: parabola (gr. parabole 'zestawienie obok siebie') jest utworem narracyjnym, typowym gatunkiem literatury moralistycznej. Gatunek ten pojawia się w literaturze wszystkich czasów od prastarej baśni, mitu do współczesnych powieści. Istotą przypowieści jest niesamodzielna i schematycznie ukształtowana fabuła, której jednak każde ogniwo jest znaczące i każde trzeba wyjaśniać w powiązaniu z całością przekazywanej nauki. Postaci i zdarzenia przedstawione w przypowieści istnieją po to, aby wyjaśnić nadrzędne prawdy uniwersalne: moralne, filozoficzne czy religijne. Przypowieść, jak mówi grecka nazwa, zestawia dwie rzeczywistości pierwsza jest obrazem życia codziennego (świat przedstawiony), druga nie jest uchwytna zmysłowo, znajduje się w sferze pojęciowej (religijnej czy moralnej np. dobro lub zło, wina i odpowiedzialność człowieka). Termin przypowieść pojawia się w Biblii około stu razy, właściwych przypowieści jest jednak znacznie mniej. Autorzy biblijni określają bowiem tym mianem różne gatunki pokrewne, pełniące także funkcje dydaktyczne, np. przysłowia i sentencje lub porównania i podobieństwa, zaczynające się zwykle formułą: Królestwo niebieskie podobne jest do... albo Z czym porównamy Królestwo Boże? (np. Mk 4, 30). KSIĘGA CZY ARCYDZIEŁO? O Biblii mówi się niekiedy zwyczajnie, jak o innych wielkich zdobyczach ludzkości, że jest arcydziełem literatury powszechnej. Tak jest w istocie: o głębi i urodzie tekstu biblijnego decyduje bogactwo treści i sposób przekazu język i styl biblijny nasycony wieloznaczną symboliką, metaforą, alegorią i paradoksalnie w wielu księgach niezwykła prostota i jasność. Jednakże Biblia istnieje w kulturze przez całe tysiąclecia nie tylko i nie przede wszystkim ze względu na lite- Przykłady biblijnych tytułów: O stworzeniu człowieka W. Oszajcy, Ofiara Izaaka A. Rudnickiego, Kain i Abel K. Iłłakowiczówny, Potop A. Słonimskiego czy H. Sienkiewicza, Wieża Babel i Żona Lota W. Szymborskiej, Drugie szczęście Hioba A. Kamieńskiej, Przymierze Z. Kossak-Szczuckiej, Jonasz oraz Jezus z Nazarethu R. Brandstaettera, Judasz z Kariothu K.H. Rostworowskiego, U wrót doliny Z. Herberta i inne.

17 22 ŚWIAT STAROŻYTNY rackie walory. Bywa czytana jako księga spraw człowieczych, w której ciągle od nowa podejmowane jest pytanie o godność i sens ludzkiej egzystencji, ale przede wszystkim istnieje w kulturze jako Pismo Święte pełne Bożych tajemnic, które najpierw skupiało wokół siebie lud wybrany Izraelitów, później chrześcijan i do dziś funkcjonuje w wielu wyznaniach judaistycznych i chrześcijańskich, w lekturze wspólnej, liturgicznej i indywidualnej. Kontynuacje i nawiązania do Biblii są wielorakie. W licznych dziełach pisarzy i artystów różnych czasów, ludzi o rozmaitych światopoglądach nie wygasa pamięć sakralności tekstów biblijnych. Aby sobie to uświadomić, wystarczy porównać obecność w kulturze odniesień do literatury antycznej i do Biblii. Jeżeli postaci z mitów greckich, np. Syzyfa, Prometeusza czy Zeusa, istnieją w literaturze jako znaki pewnych idei humanistycznych lub estetycznych, to postaci biblijne, np. Abrahama i Dawida, Łazarza i Judasza, Piotra czy Jezusa z Nazaretu, nie tracą łączności z Księgą: zawsze wskazują na wartości religijne lub etyczne, nawet wtedy, jeżeli zostały użyte w celu polemicznym, a nawet bluźnierczym. Nawiązania do Biblii mogą być jawne i bezpośrednie lub ukryte i pośrednie. Przykładem pierwszych są tytuły manifestujące związki z Biblią albo też łatwo czytelne aluzje czy symbole. Wiele jednak utworów bezpośrednio tych powiązań nie ujawnia, jak np. Psalm o powrocie Tadeusza Nowaka, który wprawdzie tytułem zwraca uwagę czytelnika na obecność korzeni biblijnych w przedstawionym obrazie świata, ale znajdują się one głęboko pod powierzchnią utworu, a na plan pierwszy wysuwają się motywy antyczne. Takie utwory wymagają wnikliwej analizy, by dotrzeć do pełnego sensu. Pod uwagę trzeba wziąć także stylizacje biblijne. Różne mogą być sposoby stylizowania gatunku, rytmu czy języka biblijnego. Wśród stylizacji gatunkowych wyróżniamy: p a s t i s z, czyli wierne naśladowanie danego gatunku; p a r a f r a z ę, czyli swobodną przeróbkę, zachowującą jednak podstawowe właściwości gatunkowe tak, iż można je rozpoznać; trawestację, czyli przeróbkę utworu poważnego zmierzającą do degradacji (obniżenia tonu) jego stylu; trawestacja jest odmianą parodii, która ośmiesza dany utwór czy gatunek, np. poprzez zwyczajność treści lub język zasadniczo sprzeczny z charakterem naśladowanego dzieła. Symbol religijny wskazuje zawsze na pewną hierarchię wartości (duchowych, moralnych), pośród których wartością podstawową i najwyższą jest Bóg. Odwołajmy się do przykładu. Walka Hektora z Achillesem, bohaterów Iliady, jest pojedynkiem dwóch równych sobie herosów, choć tylko jeden zwycięża. Każdemu jednako pomagają bogowie. Starcie odbywa się poza sferą wartości religijnych i moralnych, liczy się tylko męstwo bohaterów i przebiegłość oszukujących się po ludzku bogów. Walka Dawida z Goliatem jest nie tylko obrazem nierównego starcia, w którym słaby Dawid staje naprzeciw potężnego Goliata. Ten pojedynek rozgrywa się w świecie wartości moralnych: sprawiedliwy zwycięża niesprawiedliwego. Dawid wie, że odniesie zwycięstwo w nierównej walce, gdyż modli się i wierzy Bogu. W świecie Dawida najwyższą wartością jest Bóg. Symbol walczącego Dawida, wyrwany z przestrzeni aksjologicznej, która go tłumaczy, zawisa w próżni. Nawet jeśli ktoś zna opowieść o Dawidzie, lecz nie pojmuje jego świata wartości, nie może zrozumieć, na czym polega siła Dawida i płynąca

18 Biblia 23 z niej ufność. W takim odbiorze symbol Dawida traci swoją moc działania: proca i pieśń na ustach w starciu z uzbrojoną potęgą to zbyt mało, aby postać Dawida budziła szacunek, nie była śmieszna. Nawet na lekcjach języka polskiego nie można ograniczyć się do literackiego wymiaru Biblii, gdyż symbolika biblijna pozbawiona religijnych znaczeń nie stanowi odpowiedniości wobec biblijnych odniesień w utworach literackich. Toteż ucząc się czytania tekstów literackich i rozumienia zjawisk kulturowych, musimy mieć na uwadze Biblię, która powinna zaistnieć na dwa sposoby: jako t e k s t i jako k o n t e k s t, gdyż z jednej strony księgi biblijne zostały wypowiedziane językiem symbolicznym, wyrażającym złożony sens i trzeba umieć go odczytywać, z drugiej zaś język artystyczny literatury i cała kultura wiele zawdzięczają Biblii. Zdanie Biblia jest arcydziełem literatury powszechnej wyraża więc niepełną prawdę. Biblia jest przede wszystkim Księgą księgą ludzkiego losu, księgą mądrości, księgą sakralną, świętą. I w tym znaczeniu stosowany jest w literaturze i kulturze symbol księgi. Wskazówki bibliograficzne TEKSTY Biblia, to jest Księgi Starego i Nowego Testamentu, według łacińskiego przekładu (...) z dokładaniem tekstu żydowskiego i greckiego, przez D. Jakuba Wujka, Kraków Pismo święte Starego i Nowego Testamentu (...), oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, wyd. 1, Poznań Warszawa 1965, wyd. 4, Poznań Warszawa 1984 (i wyd. nast.). Pismo święte Starego i Nowego Testamentu (...), oprac. zespół pod red. M. Petera i M. Wolniewicza, wyd. 2 popr., Poznań, t. I 1982, t. II 1984, t. III OPRACOWANIA R. Brandstaetter, Krąg biblijny, Warszawa 1977, 1986 i nast. K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1984; wyd. 2 popr. i uzupełn. Poznań A. Kamieńska, Twarze Księgi, Warszawa 1981, A. Kamieńska, Na progu słowa, Poznań J. Kudasiewicz, Biblia, nauka, historia, Kraków A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii. Nowy Testament, Warszawa SŁOWNIKI D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, przeł. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa D. Fouilloux, A. Laglois i in., Kultura biblijna. Słownik, Warszawa W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, przeł. K. Romaniuk, Poznań Przewodnik po Biblii, redakcja naukowa David i Pat Alexander, konsultacja naukowa wydania polskiego W. Chrostowski, M. Wojciechowski, przekład i redakcja T. Mieszkowski, wyd. 5, Warszawa 1999.

19 24 ŚWIAT STAROŻYTNY Korynt. Świątynia Apollina

20 Kultura antyczna 25 Kultura antyczna UWERTURA DOSKONAŁOŚCI Kiedy myślimy o sztuce starożytnej, przed oczyma pojawiają się nam wspaniałe świątynie starogreckie lub rzeźby bogów i ludzi, które do dziś stanowią wzór piękna. Sztukę grecką uznano za wzorzec doskonały, klasyczny. Jak powiedział współczesny pisarz, Jan Józef Szczepański, Grecja Homera i Fidiasza, Grecja Sofoklesa, Sokratesa i Platona spełnia zadanie uwertury jest prologiem zawierającym wszystkie tematyczne motywy, wszystkie wzorcowe formy realizowanej na tysiące sposobów doskonałości. Klasycyzm. Sztuka starożytna grecko-rzymska na długie wieki określiła europejskie kanony piękna. Uznano ją za wzór doskonały klasyczny (łac. classicus 'wyuczony w klasie, wzorowy, pierwszorzędny'). Dlatego terminem klasycyzm określa się nie tylko twórczość antyczną, ale i wszystkie późniejsze prądy artystyczne oparte na jej wzorach. Do końca XVIII w. trwały kanony piękna wykształcone w kulturze greckiej i rzymskiej. Klasycyzm jest uniwersalny: dzisiaj także możemy wskazać poetów odwołujących się do tej formacji, np. Czesław Miłosz (zob. s. 253) albo Zbigniew Herbert (zob. s. 232). Kultura i literatura grecka kojarzą nam się głównie z Atenami. Właśnie tam, w V i IV w. p.n.e., nastąpił rozkwit filozofii, niezwykłą harmonię osiągnęły rzeźba i architektura, powstały największe dokonania dramatu i teatru, zrealizował się nieosiągalny później ideał ustroju społecznego demokracja ateńska. Był to złoty wiek kultury greckiej. A jednak taki sposób myślenia jest uproszczeniem. Na wspomnianą wyżej uwerturę składają się tony z całej Grecji i z różnych okresów historycznych (o czym poucza tablica chronologiczna). Grecja nigdy nie stanowiła jednolitego organizmu państwowego; obok siebie współistniały różne państwa-miasta rozsiane po całym Półwyspie Peloponeskim, u wybrzeża Azji Mniejszej (właśnie stamtąd pochodził Homer) i na wyspach Morza Egejskiego. Dorobek literatury greckiej obejmuje poetów z całej Hellady, od wybrzeży Azji Mniejszej do południowej Italii. Rzeźby postaci bogów i ludzi między sobą się w ogóle nie różnią: są pełne harmonii i piękna, proporcjonalne i wyraziste. W mitach greckich istniała wprawdzie święta przestrzeń góra Olimp gdzie mieszkali bogowie, ale równie często przebywali oni wśród ludzi: przestrzenie sacrum i profanum 1 nie miały wyraźnych granic. Pierwiastki bosko-ludzkie były w kulturze greckiej przemieszane, a początki tego zacierania granic między światem ludzi i bogów stworzył mit. 1 Sacrum (łac. 'świętość, boskość') i profanum (łac. pro 'przed' + fanum 'miejsce poświęcone' przeciwieństwo sacrum, sfera tego, co świeckie).

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus

słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus Powtórzenie wiadomości o Biblii (Nowy Testament) słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus (służący wówczas między

Bardziej szczegółowo

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19)

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R.

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją Charakterystyka trzech rodzajów literackich Cechy charakterystyczne epiki wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją chłodny dystans;

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności. Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH rok szkolny 2010/2011 I. LITERATURA 1. Przedstaw ideały rycerskie na wybranych tekstach literackich

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/ Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy

Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/ Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/15 1. Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy 2. Ferdydurke W. Gombrowicza jako powieść awangardowa 3. Granica jako powieść

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH rok szkolny 2011/2012 I. LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i antycznych

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Tematy na maturę ustną z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012

Tematy na maturę ustną z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012 Tematy na maturę ustną z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012 Literatura 1. Różne obrazy okupacji hitlerowskiej w literaturze polskiej. Zaprezentuj temat, analizując i interpretując wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów LITERATURA pieczęć szkoły Miejscowość... data... Lista ów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych ów... podpis przewodniczącego szkolnego

Bardziej szczegółowo

... data i podpis dyrektora. Nr tematu

... data i podpis dyrektora. Nr tematu Lista tematów z języka polskiego na część wewnętrzną egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2011/2012 w V Liceum Ogólnokształcącym i Technikum Nr 1 w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 im. Jana Szczepanika

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich.

1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich. LITERATURA 1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich. 2.. Przedstaw zjawisko prekursorstwa w literaturze różnych epok, analizując wybrane przykłady literackie.

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA II Prywatne Liceum Ogólnokształcące w Kętrzynie Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Bardziej szczegółowo

Tematy na ustną część egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na ustną część egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na ustną część egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 LITERATURA 1. Obrzędy i obyczaje ludowe w literaturze. Omów sposoby ich przedstawiania i funkcje w wybranych utworach

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów.

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów. TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ZESPOLE SZKÓŁ PLASTYCZNYCH IM. STANISŁAWA KOPYSTYŃSKIEGO WE WROCŁAWIU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Analizując wybrane wiersze

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Przedmiot: religia Klasa: pierwsza gimnazjum Tygodniowa

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Uwagi LITERATURA. ... data i podpis dyrektora. Nr tematu

Uwagi LITERATURA. ... data i podpis dyrektora. Nr tematu Lista tematów z języka polskiego na część wewnętrzną egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2014/2015 w Technikum Nr 1 w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 im. Jana Szczepanika w Krośnie Nr tematu LITERATURA

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz I Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ NR. 1 im. JANA PAWŁA II W BEŁŻYCACH. SZKOŁA PODSTAWOWA KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII

ZESPÓŁ SZKÓŁ NR. 1 im. JANA PAWŁA II W BEŁŻYCACH. SZKOŁA PODSTAWOWA KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII ZESPÓŁ SZKÓŁ NR. 1 im. JANA PAWŁA II W BEŁŻYCACH. SZKOŁA PODSTAWOWA KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA IV Program AZ-2-01/10. Ocena dopuszczająca

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: VI Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII?

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Cele ogólne: kształcenie umiejętności wskazywania cech, podobieństw

Bardziej szczegółowo

Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego -MAJ I. LITERATURA

Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego -MAJ I. LITERATURA Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego I. LITERATURA -MAJ 2011-1. Bohaterowie literatury XIX i XX w. Porównaj ich system wartości odwołując się do 2. Wizerunek rycerza w literaturze.

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW W ZSP W RZESZOWIE NA USTNY EGZAMIN MATURALNY

LISTA TEMATÓW W ZSP W RZESZOWIE NA USTNY EGZAMIN MATURALNY LISTA TEMATÓW W ZSP W RZESZOWIE NA USTNY EGZAMIN MATURALNY 2014 Literatura: 1. Zainteresowanie wsią i ludowością. Omów zagadnienie, opierając się na wybranych utworach literatury polskiej. 2. Satyra i

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 I. LITERATURA 1. Jaką postawę moralną musi prezentować twój autorytet? Odwołaj się do bohaterów 2.

Bardziej szczegółowo

Zestawy tematów na wewnętrzną część egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2010 / 2011

Zestawy tematów na wewnętrzną część egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2010 / 2011 Zestawy tematów na wewnętrzną część egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2010 / 2011 Tematy z literatury 1. Przepowiednie, proroctwa, wróżby. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych utworów

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Tematy maturalne na rok szkolny 2013/2014 1. Literatura

Tematy maturalne na rok szkolny 2013/2014 1. Literatura Tematy maturalne na rok szkolny 2013/2014 1. Literatura 1.1 Analizując utwory polskie i/ lub obce scharakteryzuj różne odmiany awangardowego dramatu XX wieku. 1.2 Ballada romantyczna jako źródło inspiracji

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI Formy aktywności i częstotliwość ich sprawdzania: Lp. Forma aktywności Skrót Częstotliwość (min. w semestrze) 1. odpowiedź ustna o 1 2. czytanie ze zrozumieniem

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU LITERATURA 1. Motywy animalistyczne w literaturze. Omów zagadnienie na wybranym materiale

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2009/2010

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2009/2010 LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2009/2010 1. LITERATURA 1. Motyw wędrówki w literaturze. Omów zagadnienie na wybranych przykładach literackich. 2. Różne ujęcia cierpienia

Bardziej szczegółowo

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1. Motyw śmierci w literaturze średniowiecza i baroku. Omów temat

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części wewnętrznej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014.

Lista tematów do części wewnętrznej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014. Lista tematów do części wewnętrznej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014. Numer tematu 1. 2. 3. 4. 5. 6. I. Tematy z literatury Przedstaw funkcjonowanie motywu małych ojczyzn

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. I STAROŻYTNOŚĆ

Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. I STAROŻYTNOŚĆ Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. Wymagania na ocenę dopuszczającą. : I STAROŻYTNOŚĆ Sinusoidę Krzyżanowskiego: następstwo epok literackich i czas ich trwania. 1. Wybrane

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013 Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013 LITERATURA 1. Na podstawie wybranych utworów omów funkcje ironii w literaturze. 2. Folklor jako inspiracja

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na egzamin wewnętrzny z języka polskiego. Liczba przygotowanych tematów LITERATURA

Lista tematów na egzamin wewnętrzny z języka polskiego. Liczba przygotowanych tematów LITERATURA 2 4 7 8 0 1-3 7 1 3 S pieczęć szkoły identyfikator szkoły / identyfikatory szkół w zespole Lista tematów na egzamin wewnętrzny z języka polskiego Planowana liczba zdających w roku szkolnym 2013/2014 Liczba

Bardziej szczegółowo

księgi uznane przez Żydów ale w odmiennym układzie oraz 27 ksiąg Nowego Testamentu

księgi uznane przez Żydów ale w odmiennym układzie oraz 27 ksiąg Nowego Testamentu Nazwa Biblia: Nazwa Biblia pochodzi od gr. słowa biblios łodyga paiprusa. Papirus to rodzaj trzciny rosnącej na Nilem, był jednym z pierwszych materiałów piśmiennictwa. Później nazwa ta oznaczała zwój

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Uczeń spełnia wymagania na ocenę dopuszczającą, oraz: - wykazuje w jaki sposób powstała Biblia. - opisuje symbole Ewangelistów w sztuce sakralnej

Uczeń spełnia wymagania na ocenę dopuszczającą, oraz: - wykazuje w jaki sposób powstała Biblia. - opisuje symbole Ewangelistów w sztuce sakralnej WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Religia klasa 5 : oceny dopuszczająca i dostateczna : oceny dobra, bardzo dobra, celująca Uwaga dotycząca oceniania na każdym poziomie wymagań: Aby uzyskać kolejną,

Bardziej szczegółowo

Religie świata. Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe skrytka pocztowa Gdańsk 52

Religie świata. Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe skrytka pocztowa Gdańsk 52 Religie świata Rozdajemy grupom plansze do gry w bingo. Czytamy losowo wybrane definicje haseł, a następnie odkładamy je na bok, by po skończonej rozgrywce móc sprawdzić, które z nich wystąpiły w grze.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III.

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III. Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III. KLASA I Opanował materiał przewidziany programem w stopniu bardzo

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ EKONOMICZNO CHEMICZNYCH W TRZEBINI

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ EKONOMICZNO CHEMICZNYCH W TRZEBINI LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ EKONOMICZNO CHEMICZNYCH W TRZEBINI TEMATY LITERATURA 1. Motyw biesiady i jego funkcja

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014

PROPOZYCJE TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014 LITERATURA PROPOZYCJE TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014 1. Metaforyczny charakter motywu wędrówki w literaturze. Omów na wybranych 2. Dramat niespełnienia ludzkich

Bardziej szczegółowo

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Na ocenę celującą uczeń: Posiada wiedzę i umiejętności przewidziane na ocenę bardzo dobrym (co najmniej w 90%), a nad to: Samodzielnie i twórczo rozwija własne zainteresowania

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

Tematy prezentacji na ustny egzamin maturalny w Zespole Szkół Górniczych w Łęcznej Matura 2015

Tematy prezentacji na ustny egzamin maturalny w Zespole Szkół Górniczych w Łęcznej Matura 2015 Tematy prezentacji na ustny egzamin maturalny w Zespole Szkół Górniczych w Łęcznej Matura 2015 Nauczyciel języka polskiego: mgr Eliza Szymańska mgr Marzena Golan Łęczna, dnia 7 kwietnia 2014 r. str. 1

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013 2014. / zakresy pytań części szkolnej /

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013 2014. / zakresy pytań części szkolnej / EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013 2014 / zakresy pytań części szkolnej / Wielka synteza epok literackich od antyku do oświecenia - ramy czasowe - podstawy filozoficzne, hasła, idee, bohaterowie

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014.

Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014. Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014. I. Literatura. 1. Gatunki biblijne i nawiązania do nich w literaturze późniejszych epok. Przywołaj i

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

- uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy

- uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy Kryteria oceniania z religii kl. I gimnazjum Ocena celująca - uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy - twórczo rozwija własne uzdolnienia oraz dba o własną

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach.

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach. LISTA TEMATÓW DO CZĘŚĆI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 W CENTRUM KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO I USTAWICZNEGO W LEGNICY I. LITERATURA 1. Wizerunek diabła i złych mocy

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE Bibliografia z greki biblion książka, graphen pisać Bibliografia uporządkowany spis / wykaz,zestawienie dokumentów / zestawiony wg pewnych kryteriów, spełniający

Bardziej szczegółowo

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia.

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Katecheza jest wychowaniem w wierze dzieci i młodzieży. Obejmuje przede wszystkim wyjaśnianie nauki chrześcijańskiej, podawanej w sposób systematyczny i całościowy

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA 1. Bunt młodych w różnych epokach kulturowych. Omów jego przyczyny i konsekwencje, analizując wybrane przykłady

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

STAROŻYTNY TEATR GRECKI

STAROŻYTNY TEATR GRECKI SCENARIUSZ LEKCJI dla uczniów klas I - III STAROŻYTNY TEATR GRECKI AUTOR SCENARIUSZA mgr Hanna Kaźmierska SCENARIUSZ LEKCJI Czas realizacji: 2 x 45min TEMAT LEKCJI: W starożytnym teatrze greckim. CEL OGÓLNY:

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte - Księga ksiąg Pytanie Dlaczego powinienem wierzyć Biblii? To tylko kolejna staroŝytna święta księga. Dlaczego Pismo Święte jest Księgą ksiąg? Pismo Święte (Biblia) jest: - Unikalne, - Uwiarygodnione,

Bardziej szczegółowo

Człowiek stworzony do szczęścia

Człowiek stworzony do szczęścia Człowiek stworzony do szczęścia 8 1 Cele katechetyczne wymagania ogólne: ukazanie teologicznego i literackiego sensu opisu stworzenia świata z Rdz 2, 4b 10.15 25; przypomnienie nauki Bożej o szczególnej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY IV I. Znajomość modlitw: poznane w kl. I- III; Modlitwa różańcowa.

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANUSZA KORCZAKA W KLESZCZOWIE PROJEKT EDUKACYJNY Z

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANUSZA KORCZAKA W KLESZCZOWIE PROJEKT EDUKACYJNY Z SZKOŁA PODSTAWOWA IM. JANUSZA KORCZAKA W KLESZCZOWIE PROJEKT EDUKACYJNY Z wizytą na Olimpie Opracowały : Danuta Kuc Renata Frach Projekt mitologiczny. Cele projektu : 1. Dostarczenie uczniom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura

wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura Tematy ustnych prezentacji maturalnych z języka polskiego w sesji wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura 1. Antyczne inspiracje w literaturze współczesnej. Przedstaw temat, analizując wybrane utwory

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

WYKAZ TEMATÓW MATURALNYCH ROK SZKOLNY 2012/13 LITERATURA

WYKAZ TEMATÓW MATURALNYCH ROK SZKOLNY 2012/13 LITERATURA WYKAZ TEMATÓW MATURALNYCH ROK SZKOLNY 2012/13 LITERATURA 1. Kreacje bohaterów heroicznych i ich funkcje w wybranych dziełach literackich różnych epok. Wskaż na podstawie wybranych utworów najistotniejsze

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Praca na konkurs. pt. Lekcje, jakich nie było! Autor: Helena Pupiec

Praca na konkurs. pt. Lekcje, jakich nie było! Autor: Helena Pupiec Praca na konkurs pt. Lekcje, jakich nie było! Autor: Helena Pupiec Scenariusz lekcji języka polskiego do realizacji w klasie pierwszej liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum. Temat

Bardziej szczegółowo

Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV

Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV Temat lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra 1. Historia Co to takiego? historia jako dzieje, przeszłość,

Bardziej szczegółowo