Prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz"

Transkrypt

1 Niezależne czasopismo o charakterze informacyjno-edukacyjnym dla pacjentów i ich rodzin, zajmujące się popularyzacją zagadnień związanych ze zdrowiem psychicznym może stanowić doskonały pomost pomiędzy pacjentem, a lekarzem. Poprzez przedstawianie obiektywnych, rzetelnych informacji o charakterze naukowym w sposób przystępny i wyczerpujący, pismo ma szansę wypełnić niszę pomiędzy publikacjami typowo naukowymi a popularnymi materiałami, często o wątpliwej wartości merytorycznej, kolportowanymi przez prasę ogólnodostępną i komercyjnymi informacjami handlowymi. Dzięki niezależnemu charakterowi może być wiarygodne i pozbawione treści typowo reklamowych, a to najlepsza rekomendacja dla pacjentów i pomoc w poprawieniu współpracy z lekarzem psychiatrą. Współdziałanie z innymi specjalistami psychologami, promotorami zdrowia, a także organizacjami pozarządowymi bezpośrednio reprezentującymi chorych, pozwala pacjentowi zapoznać się z niezależnymi opiniami, a także umożliwia dyskusję ze specjalistami na łamach pisma, tworząc swoiste forum dyskusyjne. Często lekarze są podejrzewani o to, że mają jakiś interes w przepisywaniu leków, że są w zmowie lub chodzą na pasku fi rm farmaceutycznych i dlatego ordynują takie, a nie inne specyfi ki. Wśród osób chorujących psychicznie takie przekonania bywają częstsze niż w przypadku innych chorych. Niezależna informacja może więc ułatwić współpracę, szerzej objaśnić i przekonać do pewnych procedur terapeutycznych, leżących w interesie pacjenta. Na temat poprawy współpracy pacjent lekarz mówi się ostatnio coraz więcej, między innymi dlatego, że jej brak ma również aspekt ekonomiczny. Lepszy stan zdrowia chorych to mniejsza podaż leków, mniej zwolnień lekarskich czy rzadsza konieczność hospitalizacji. Powstanie zatem pisma obiektywnego, niezależnego, ale tworzonego przez specjalistów gwarantuje przekazanie pacjentom i ich rodzinom rzetelnej wiedzy, podanej w sposób popularnonaukowy, co w efekcie powinno wpłynąć na poprawę kondycji psychicznej wszystkich czytelników Psyche.Info. Prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz WYDAWCA Wydawnictwo WIATR, REDAKCJA ul. Pasaż Ursynowski 7/ Warszawa, tel./fax (22) , REDAKTOR NACZELNY dr n. med. Dariusz Wasilewski, Z-CA REDAKTORA NACZELNEGO mgr Joanna Chatizow, RADA PROGRAMOWA prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz, prof. dr hab. n. med. Jerzy Landowski, prof. dr hab. n. med. Janusz Rybakowski, prof. dr hab. n. med. Jerzy Samochowiec, dr hab. n. med. Andrzej Czernikiewicz, dr n. med. Michał Skalski, dr n. med. Włodzimierz Szyszkowski, dr n. med. Michał Wojnar WSPÓŁPRACA Jacek Dobrowolski, mgr Monika Główczak-Polak, mgr Sylwia Stankiewicz, mgr Monika Jaromin OPRACOWANIE GRAFICZNE I SKŁAD Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo redagowania nadesłanych tekstów i nie odpowiada za treść zamieszczonych reklam. Wydawca ma prawo odmówić zamieszczenia ogłoszenia i reklamy, jeżeli ich treść lub forma są sprzeczne z linią programową lub charakterem pisma (art. 36 pkt 4 prawa prasowego) oraz interesem Wydawnictwa. PSYCHE INFO jest znakiem towarowym pod ochroną i używanie go przez kogokolwiek w kraju, zarówno w znaczeniu słownym, jak i grafi cznym, w celu oznaczenia swojego towaru jest bezprawne.

2 SPIS TREŚCI PSYCHIATRIA Jak żyć z MD-kiem? Dariusz Wasilewski 4 Najważniejsza jest diagnoza rozmowa z prof. Januszem Rybakowskim z Kliniki Psychiatrii Dorosłych Akademii Medycznej w Poznaniu 6 4 PSYCHOLOGIA Psychoterapia u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową Monika Główczak-Polak 10 FARMAKOLOGIA I FARMAKOTERAPIA Leki normotymiczne Artur Cedro 12 PROMOCJA ZDROWIA Alkoholowe smutki Dariusz Wasilewski 16 Stres - epidemia XXI wieku Dariusz Wasilewski 18 Chory psychicznie w oczach Polaków Monika Jaromin 20 Gdzie szukać pomocy? 24 Organizacje pozarządowe Monika Jaromin Stowarzyszenie AKTYWNIE PRZECIWKO DEPRESJI misja i cele 32 HISTORIA CHOROBY 28 FRAGMENT WIĘKSZEJ CAŁOŚCI FELIETONY Między niebem a dnem Jacek Dobrowolski 22 Cienka niebieska linia Joanna Chatizow

3

4 PSYCHIATRIA MD jest popularnym, skrótowym określeniem zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. Inne określenia to choroba afektywna dwubiegunowa, psychoza maniakalno-depresyjna, cyklofrenia. Choroba znana od zarania dziejów, tak jak znane są człowiekowi okresy wzlotów i upadków, stany euforii i melancholii, chwile, kiedy wydaje się nam, że możemy przenosić góry albo pogrążamy się w czeluściach Tartaru, kiedy jesteśmy raz na wozie, raz pod wozem. JAK ŻYĆ Dariusz Wasilewski Z MD-kiem? Każdy człowiek zna takie emocje. Każdemu zdarzało się serdecznie śmiać i popłakiwać z cicha. Zaburzenia dwubiegunowe powodują przeżywanie takich stanów ze zwielokrotnioną siłą. O ile jednak okresy dobrego samopoczucia lub smutku u osób zdrowych są zwykle związane z jakimiś wydarzeniami, to u osoby z zaburzeniami dwubiegunowymi pojawiają się często bez przyczyny. Wzloty, czyli górki nazywają się manią, a upadki czyli dołki depresją. Stan maniakalny jest zatem okresem niczym nie uzasadnionego dobrego samopoczucia, w którym człowiek dokonuje czynów, które mogą zniszczyć jego dotychczasowe osiągnięcia, zamienić życie rodzinne w koszmar. Gdy taki stan mija, chory zaczyna krytycznie patrzeć na to czego dokonał, rozgląda się po 4

5 PSYCHIATRIA zgliszczach, liczy pieniądze, które przehulał, uświadamia sobie, że interesy, które prowadził są pozbawione sensu, że rozstał się z osobą, którą kochał a przygodnie spotykane partnerki lub partnerzy wcale nie są tacy interesujący. Bilans wydaje się fatalny, może pojawić się silne przygnębienie, myśl, żeby zakończyć życie, bo być może nie da się odbudować zniszczeń. Zaburzenia dwubiegunowe uwidaczniają jak skrajne mogą być przeżycia człowieka, jak szalone. Pokazują, że spektrum ludzkich emocji nie zna granic. Starają się z nimi mierzyć sami pacjenci, lekarze, cała służba zdrowia, a także rodzina i najbliżsi przyjaciele. I o tym gronie warto powiedzieć, bo cierpienie, które niesie ze sobą ta ciężka choroba, dotyczy w dużym stopniu ich, zwłaszcza rodziny, która jest skazana na stałe przebywanie z chorym i znoszenie jego maniakalnych, niezrównoważonych pomysłów oraz depresyjnych zjazdów w otchłań ciemności. Jak żyć z MD-kiem? to pytanie, które rodziny stawiają sobie, lekarzom, swoim bliskim, znajomym. Jak zapobiec niekontrolowanym zdarzeniom w manii rozdawaniu lekką ręką budżetu domowego, snuciu kompletnie nierealnych planów, nadużywaniu alkoholu i narkotyków, pokazywaniu się z coraz to nowymi zdobyczami seksualnymi i jak wytłumaczyć sobie, że są one przede wszystkim wynikiem choroby. Jak nakłonić swojego bliskiego do leczenia, kiedy jest on całkowicie bezkrytyczny wobec choroby? A na propozycję leczenia reaguje złością, agresją słowną lub nawet czynną. Pomoc i porady lekarzy w tym momencie nie na wiele się zdają. Prawo też nie pomaga, bo defi niuje sytuacje jednoznacznie nie można pacjenta leczyć bez jego zgody dopóki nie zagraża sobie lub innym. A pacjenci hulający i fl irtujący na potęgę, szastający pieniędzmi w końcu nikomu bezpośrednio nie zagrażają. Narażony jest jedynie spokój i stabilność rodziny. Tak więc hulaj dusza piekła nie ma, wolnoć Tomku w swoim domku, a wy wszyscy mi możecie... Jak z kolei zapobiec depresyjnym nastrojom, niczym nie uzasadnionym smutkom, brakowi energii u człowieka, który był pełen pasji? Jak przeciwdziałać poczuciu beznadziejności, niechęci do bliskich i całego świata, poczuciu winy i małej wartości, myślom o śmierci? Chory na MD nie zawsze się chce leczyć, a zwłaszcza u psychiatry, bo ten zajmuje się tylko wariatami, a ja przecież wariatem nie jestem. Prawo też nie za bardzo pomaga, bo nie można leczyć wbrew woli dopóki nie ma bezpośredniego zagrożenia życia. Często słyszy się od rodzin pacjentów głosy zniechęcenia, bezsilności w walce o bliską osobę. Zbiurokratyzowane państwo, niewydolność służby zdrowia, długie oczekiwanie na przyjęcie do lekarza, niekompetencja niektórych lekarzy a często brak do nich dostępu to wszystko rodzi ogromne frustracje. Tylko czy można zostawić człowieka, który, gdy jest zdrowy, jest cudownym partnerem, rodzicem, bardzo opiekuńczym człowiekiem, wspaniałym kompanem i fachowym pracownikiem? I kochaną osobą. Czy są jakieś sprawdzone sposoby jak rodzina może zmierzyć się z tą chorobą? Są, nie jesteśmy tak zupełnie wobec niej bezradni. Najważniejsza zasada, to zrobić tyle, na ile nas stać, ile jest to możliwe i nie obwiniać się o to, że nie udało się zrobić nic więcej. Przede wszystkim należy zdobyć jak najwięcej rzetelnych, a nie przypadkowych, informacji na temat tej choroby. Uchroni to między innymi przed niezręcznymi lub głupimi radami i nakłanianiem do aktywności chorych z depresją oraz agresywnymi lub lękowymi zachowaniami w stosunku do tych samych chorych w manii. Należy pamiętać, że choroba afektywna dwubiegunowa musi być leczona przez psychiatrę i pacjent, często przez wiele lat, będzie musiał przyjmować leki. Trzeba starać się znaleźć lekarza, który wzbudzi zaufanie i pilnować, żeby pacjent regularnie zgłaszał się na wizyty i regularnie przyjmował leki. Warto pamiętać, że choroba ma przebieg nawrotowy, i starać się poznać jakie czynniki mogą zwiększać ryzyko nawrotu. Pacjent oczywiście może nie chcieć się leczyć, należy spróbować zrozumieć co się za tym kryje czy bezkrytycyzm i brak poczucia choroby, czy trudność w podjęciu decyzji i zmobilizowaniu się do pójścia na konsultację, czy lęk przed przypięciem łatki wariata. Trzeba próbować o tym spokojnie z chorym porozmawiać, namówić go na leczenie to jest obowiązek rodziny, czasem trzeba podjąć decyzję za pacjenta (w depresji podjęcie każdej decyzji może być niewyobrażalnie trudne). Dużym problemem jest, jeśli relacje w rodzinie są złe, kiedy mało się ze sobą rozmawia, a jeśli już, to słowa są pełne pretensji i żalu. Czasem to choroba jej nieprzewidywalność, destrukcyjny wpływ na życie rodzinne, społeczne, zawodowe rzuca cień na stosunki w rodzinie. Jeśli trudno jest przekonać chorego by poszedł na konsultację, warto zwrócić się do kogoś, kto ma u niego poważanie, albo zapytać o radę psychiatrę. Do psychiatry czy psychologa warto pójść zawsze, nie tylko po to żeby poradzić się w sprawie bliskiego, ale również po to, żeby pomóc sobie w sytuacji, kiedy ma się już dość, kiedy trudno sobie poradzić z frustracją, własną złością, agresją, żalem, niecierpliwością. Bo przecież chciałoby się pożyć przyjemnie, lekko, stabilnie, chciałoby się móc liczyć na swojego męża, żonę, rodzica, syna, córkę, brata, siostrę, ale choroba na to nie pozwala. I wówczas, kiedy pojawia się tyle przykrych myśli, negatywnych uczuć dobrze jest z kimś pogadać a z przyjacielem nie zawsze się udaje, bo on sam może być wobec takiego problemu bezradny. I jeszcze jedno. Nie można tracić wiary w wyleczenie, ponieważ choroba, mimo, iż ciężka, przy odpowiednim postępowaniu terapeutycznym nie jest wyrokiem i pozwala na normalne życie. Ważne, aby wszyscy zainteresowani osoba chora, lekarze oraz rodzina ze sobą współpracowali, grali w jednej drużynie. 5

6 PSYCHIATRIA NAJWAŻNIEJSZA JEST DIAGNOZA Z profesorem Januszem Rybakowskim, wybitnym specjalistą w dziedzinie leczenia choroby afektywnej dwubiegunowej rozmawia Joanna Chatizow Depresja to głęboki, nie dający się przezwyciężyć smutek. Choroba afektywna dwubiegunowa to dla niewtajemniczonych pojęcie dość enigmatyczne. Co je ze sobą łączy? Podziału wszystkich zaburzeń psychicznych dokonał na przełomie XIX i XX wieku niemiecki psychiatra Emil Kraepelin. Wydzielił grupę chorób cechującą się przewlekłością przebiegu i znacznym, stosunkowo wczesnym, upośledzeniem funkcji intelektualnych Dementia praecox, którą trochę później psychiatra szwajcarski, Eugeniusz Bleuler, nazwał schizofrenią. Drugą grupę charakteryzującą się okresowością przebiegu i stanami wzmożonej lub obniżonej aktywności Kraepelin określił zaburzeniami maniakalno-depresyjnymi, nazywanymi później cyklofrenią. Do tej grupy włączył zarówno choroby przebiegające ze stanami maniakalnymi i depresyjnymi, jak również same stany depresyjne okresowe i stany tzw. mieszane, mające coś i z jednego i drugiego bieguna. Ten podział utrzymywał się mniej więcej przez 50 lat. Dopiero w połowie XX wieku zaczęto mówić o przebiegu 6

7 PSYCHIATRIA tzw. jednobiegunowym, w którym może występować mania lub depresja oraz dwubiegunowym z okresowo lub naprzemiennie występującymi zarówno manią, jak i depresją. W latach 60. wykonano badania potwierdzające ten podział, przy czym udowodniono różnice w dziedziczeniu poszczególnych zaburzeń. Zarówno zaburzenia jednobiegunowe jak i dwubiegunowe powtarzały się w rodzinach, w których już wcześniej występowały. Od tej pory zaczęto wyróżniać chorobę afektywną jednobiegunową, czyli tzw. depresję nawracającą, czy też okresową i chorobę afektywną dwubiegunową maniakalno-depresyjną (CHAD). Dalsze, głównie amerykańskie, badania nad tą chorobą doprowadziły do scharakteryzowania choroby afektywnej dwubiegunowej z szybką zmianą faz, których jest co najmniej cztery w roku, a zdarza się, że znacznie więcej. Później badacze amerykańscy podzielili CHAD na chorobę typu pierwszego i typu drugiego. Rozróżnienie tych dwóch typów wiąże się z nasileniem stanów manii. Jeśli stany maniakalne występują w dużym nasileniu a podstawowym kryterium jest tu konieczność hospitalizacji chorego wówczas mówi się o chorobie typu I. W chorobie typu II występują stany hipomanii, które nie wymagają hospitalizacji, a są jedynie uciążliwe dla otoczenia, chociaż chory w takim stanie funkcjonuje często lepiej niż zwykle. Również Amerykanie wprowadzili pojęcie choroby afektywnej sezonowej, gdzie najczęściej dochodzi do depresji w okresie jesienno-zimowym, a hipomanii w okresie wiosenno-letnim, przy czym dla rozpoznania jest istotne, aby cykle takie występowały przez co najmniej trzy lata. Czasami sezonowo występuje jedynie depresja, kiedy to w okresie jesienno-zimowym następuje obniżenie nastroju z w miarę normalnym funkcjonowaniem w okresie letnim wtedy mówimy o depresji tzw. sezonowej, ale jednobiegunowej. Wykazano, że jedna i druga depresja typu sezonowego zależą od okołorocznego rytmu oświetlenia i można je leczyć za pomocą fototerapii. Jak często występuje ta choroba i kogo głównie dotyczy? Przyjmuje się, że częstość występowania zaburzeń afektywnych jednobiegunowych z depresją (nawet z jednym epizodem) obejmuje 10 proc. populacji. Natomiast wśród przypadków choroby afektywnej dwubiegunowej choroba typu pierwszego, a więc z występowaniem ostrej manii, dotyczy ok. 1 proc. populacji. Należy ją odróżnić od reszty przypadków, takich jak choroba typu drugiego, a także tzw. spektrum choroby dwubiegunowej, gdzie mamy do czynienia z cechami choroby dwubiegunowej, a więc osobowością z częstymi zmianami nastroju, czy krótkotrwałymi stanami hipomanii. Częstość tego typu zaburzeń może dotyczyć do 3-5 proc. populacji. Badania epidemiologiczne, które przeprowadzono również w Polsce wykazały, że ponad połowa przypadków leczonych ambulatoryjnie przez lekarzy psychiatrów z powodu depresji, cierpi na chorobę afektywną dwubiegunową. Udowodnione jest także, że na chorobę jednobiegunową dwa razy częściej chorują kobiety, natomiast na chorobę dwubiegunową w takim samym stopniu chorują kobiety i mężczyźni. Kobiety częściej chorują na CHAD z częstą zmianą faz. Czy choroby afektywne to wyłącznie zaburzenia biologiczne w tzw. chemii mózgu? Czy wystarczy jedynie leczenie farmakologiczne, czy warto pomyśleć również o psychoterapii? W chorobach o podłożu biologicznym, czynniki psychologiczne czy stresowe mają również duże znaczenie. Oznacza to zatem, że w takich przypadkach psychoterapia może być również istotna, ale głównie jako uzupełnienie farmakoterapii. Choroba afektywna dwubiegunowa ma znaczne podłoże genetyczne. Trzeba jednak pamiętać, że takie choroby są z natury poligeniczne, czyli za ich występowanie jest odpowiedzialna kombinacja kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu genów, które w odpowiedniej konfi guracji mogą taką predyspozycję powodować. Nie należy tu także bagatelizować czynników środowiskowych. Tego typu zależność potwierdzają badania zgodności zachorowania na choroby afektywne wśród bliźniąt monozygotycznych (jednojajowych) z generalnie identycznym garniturem genów. W przypadku występowania choroby u jednego z bliźniąt, choroba dwubiegunowa występowała u 80 proc. drugich bliźniąt, natomiast choroba afektywna jednobiegunowa u ok proc., co wskazuje na większy udział czynników genetycznych w tej pierwszej, a czynników środowiskowych w drugiej. Zdarza się, że CHAD jest indukowana lekami przeciwdepresyjnymi? Upraszczając, czy chory ze zdiagnozowaną, nawracająca depresją może w pewnym momencie zachorować na CHAD, będącą konsekwencją leczenia? Czy jeśli pojawi się stan manii oznacza to jedynie źle postawioną diagnozę w przeszłości? Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że choroba afektywna dwubiegunowa w połowie przypadków rozpoczyna się od epizodu depresji. Zdarza się także, że zanim wystąpi pierwszy stan maniakalny lub hipomaniaklany epizodów depresyjnych może być kilka. Ten stan może się również wyzwolić po typowym leczeniu przeciwdepresyjnym, zwłaszcza, że w takich przypadkach depresję leczy się znacznie trudniej. Przyjmuje się nawet, że depresja lekooporna to nierozpoznana choroba afektywna dwubiegunowa. Wówczas włączenie leków normotymicznych czyli leków normalizujących (stabilizujących) nastrój może przynieść znaczną poprawę. Czyli przyjmowanie, zwłaszcza intensywne, leków przeciwdepresyjnych może spowodować ujawnienie się choroby afektywnej dwubiegunowej, nie ma natomiast mowy, żeby takie leki wywołały tę chorobę. Mogą jedynie ją ujawnić, 7

8 PSYCHIATRIA ale w żadnym przypadku ją spowodować. Jeśli ktoś nie posiada genów odpowiedzialnych za powstanie choroby afektywnej dwubiegunowej, to leki na pewno jej nie wywołają. Spotkałam się z pojęciem stany mieszane w kontekście CHAD. Co to oznacza? Stany mieszane zawierają elementy manii i depresji jednocześnie. Charakteryzują się zmiennością nastrojów, drażliwością, często już w wieku młodzieńczym. Są one bardzo często przeoczane przez lekarzy, a składają się na spektrum choroby dwubiegunowej. Stany mieszane mogą mieć charakter maniakalny lub depresyjny. Stan mieszany maniakalny to zazwyczaj mania z elementami depresyjnymi, czyli duże pobudzenie z obniżonym nastrojem lub labilnością i dysforią (niepokojem, dużą drażliwością). W stanach mieszanych depresyjnych przeważa natomiast stan depresyjny z drażliwością i okresami nadaktywności. Mogą także wystąpić silne stany lękowe czy znaczne pobudzenie ruchowe (tzw. depresja agitowana). Stany te mogą być bardzo złożone i nie przedstawiać jasnego obrazu. Z defi nicji jednak zawierają w sobie stany z jednego i drugiego bieguna, a w zależności od nasilenia jednego z nich, określa się czy jest to stan mieszany maniakalny czy depresyjny. Często też mogą przypominać chorobę afektywną dwubiegunową z szybką zmianą faz, kiedy nastrój zmienia się kilka, a nawet kilkakrotnie w ciągu jednego dnia. Depresję może wywołać duży stres, strata, jakiś czynnik psychologiczny. Czy silne przeżycie może również wywołać stan manii? Bywa i tak, aczkolwiek przy chorobie afektywnej dwubiegunowej czynnik stresu jest mniej istotny z uwagi na jej bardziej genetyczne podłoże. Niemniej jednak zdarza się, że pod wpływem silnego przeżycia chory nagle wchodzi w stan manii, zamiast dajmy na to depresji. Jest nawet takie określenie w literaturze jak mania wdowia, w której po śmierci współmałżonka osoba dotknięta tym dramatycznym wydarzeniem wpada w stan maniakalny. Co sprawia największą trudność w leczeniu CHAD? Najważniejsza jest diagnoza. Tę chorobę trzeba rozpoznać i to najczęściej sprawia największą trudność. Wydawałoby się, że nie ma nic prostszego niż rozpoznać chorobę afektywną dwubiegunową wystąpi epizod depresji, epizod manii i wiadomo, że to jest właśnie ta choroba. Otóż sprawa jest niestety bardziej złożona. Według ostatnich badań przeprowadzanych w Stanach Zjednoczonych, ale również i w Polsce okazuje się, że średnio mija osiem lat od chwili rozpoczęcia leczenia u lekarza psychiatry do rozpoznania choroby afektywnej dwubiegunowej. Często pierwszym rozpoznaniem jest osobowość nieprawidłowa typu borderline, nietypowa depresja jednobiegunowa, a czasami schizofrenia, jeśli w okresach manii występują objawy psychotyczne. Bardzo istotna jest w tym ostatnim przypadku dynamika wystąpienia objawów. Jeśli pacjent nigdy wcześniej nie miał podobnych symptomów, nie zachowywał się dziwacznie, nic nie wskazywało na jakąkolwiek chorobę, czyli nie miał tzw. objawów prodromalnych a coś dziwnego nagle zaczyna się dziać, wówczas należy sądzić, że jest to raczej stan maniakalny w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Istotną sprawą, wykazaną we wspomnianych badaniach polskich jest na przykład to, że jeśli pierwszy epizod depresyjny wystąpił wcześnie przed dwudziestym piątym rokiem życia, to należy bardzo poważnie wziąć pod uwagę możliwość, że jest to zwiastun choroby afektywnej dwubiegunowej. To samo dotyczy depresji poporodowej u kobiet przed dwudziestym piątym rokiem życia, czy depresji z objawami psychotycznymi. Wówczas możliwość, że w przyszłości wystąpią objawy z drugiego bieguna jest bardzo prawdopodobna. Czyli najważniejsze w tej chorobie jest jak najwcześniejsze jej rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia normotymicznego. Najpoważniejszą konsekwencją depresji jest samobójstwo, a co może być następstwem manii? Samobójstwa częściej zdarzają się w chorobie dwubiegunowej niż w jednobiegunowej depresji. Zwłaszcza wówczas, jeśli po stanie hipomanii odbieranej przez chorego jako stan wyjątkowo przyjemny, dojdzie do depresji. Kontrast ten może doprowadzić do samobójstwa. Również w stanach mieszanych, kiedy napęd jest zachowany natomiast nastrój wyraźnie depresyjny, łatwiej o popełnienie tego czynu. Warto jednak zwrócić uwagę, że nie te same geny odpowiedzialne są za skłonności samobójcze i chorobę afektywną dwubiegunową czy jednobiegunową depresję. W tych przypadkach bardzo istotny jest wywiad jeśli w rodzinie występowały samobójstwa lub próba u danego chorego, to z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że takie zachowanie się powtórzy. Co ciekawe, udowodniono, że stałe przyjmowanie soli litu jest jedynym skutecznym farmakologicznym sposobem zapobiegania samobójstwom i nie ma to bezpośredniego związku z jego działaniem zapobiegającym nawrotom chorób afektywnych. W manii chory czuje się doskonale. Często wydaje mu się, że wszystko jest dla niego możliwe, nie istnieją żadne przeszkody w realizacji jego celów. Na ogół robi wielkie plany, wydaje mnóstwo pieniędzy, które często pożycza, zaciąga kredyty, podróżuje, podpisuje umowy, z których nie jest w stanie się wywiązać. Często także ma urojenia wielkościowe, sądzi, że jest wybitnym specjalistą w jakiejś dziedzinie, że zasługuje na najwyższe uznanie i nagrody. Jest to niewątpliwie uciążliwe dla otoczenia, ale prowadzi raczej wyłącznie do konsekwencji cywilno- prawnych i zrujnowania reputacji chorego. Zdarza się jednak, że stany maniakalne z objawami psychotycznymi mogą zagrażać zdrowiu lub życiu chorego i jego bliskich. Wówczas niezbędna jest hospitalizacja. 8

9 PSYCHIATRIA Czy do końca swojego życia chory na CHAD skazany jest na przyjmowanie leków? Jaką ma szansę na normalne funkcjonowanie? Przebieg choroby afektywnej dwubiegunowej jest zwykle bardziej intensywny niż depresji jednobiegunowej, co już stanowi przesłankę do odpowiedniej diagnozy. Po wystąpieniu pierwszego epizodu w CHAD istnieje niestety 100 proc. pewności, że będą się one powtarzały. Niezwykle więc istotne jest szybkie włączenie farmakoterapii normalizującej wahania nastroju. Przyjmuje się, że w życiu może wystąpić tylko jednorazowy epizod depresji, chociaż ostatnio również i na ten temat są wątpliwości. Zdarza się, że między epizodami depresji może minąć kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. Jednak przy drugim epizodzie szansa na kolejny jest już bardzo wysoka. Jeśli wystąpi epizod maniakalny, profi laktyczne podawanie leków jest o tyle wskazane, że jak wspomniałem, szansa nawrotu jest zazwyczaj stuprocentowa. Przy profi laktycznym leczeniu normalne funkcjonowanie, realizacja wszystkich życiowych planów, jakie by one nie były, jest absolutnie możliwa. Długoterminowe leczenie profi laktyczne lekami normotymicznymi jest w tym przypadku podobne, jak w przypadku nadciśnienia czy cukrzycy. Trudno tu więc mówić o skazaniu czy uzależnieniu od leków. Po ich odstawieniu, tak jak w przypadku innych chorób somatycznych, należy się po prostu liczyć z nawrotem choroby. W związku z tym, że obecnie jest bardzo duży wybór leków normotymicznych, stosowanych zarówno jako monoterapia, jak i w skojarzeniu, można dobrać je w taki sposób, aby były jak najlepiej tolerowane i dawały jak najmniej skutków ubocznych. Wówczas jakość życia pacjenta może być taka sama, jak w przypadku osób zdrowych. Bardzo dziękuję za rozmowę. 9

10 PSYCHOLOGIA Psychoterapia u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową Monika Główczak-Polak W czasie depresji życie wydaje się ciężkie i nie do zniesienia. Pojawia się smutek, zmęczenie, lęk, poczucie winy z powodu zaniedbywania (rzeczywistego lub wyobrażonego) swoich obowiązków. Czasem depresja jest tak silna, że zupełnie uniemożliwia normalne życie. Problemy z zasypianiem, budzenie się w nocy i trudności z ponownym zaśnięciem zaburzają naturalny rytm snu. Chory jest coraz bardziej zmęczony, najchętniej spędziłby cały dzień w łóżku, z głową pod kołdrą i przespał czas fatalnego samopoczucia. Obniżeniu nastroju towarzyszy lęk przed podejmowaniem jakichkolwiek działań i kontaktów z ludźmi, dramatycznie obniża się poczucie własnej wartości i przydatności. Proste i oczywiste czynności, takie jak ubranie się, zaścielenie łóżka czy rozmowa telefoniczna urastają do rozmiarów problemów nie do pokonania. Po zakończeniu fazy depresji nastrój i samopoczucie ulegają poprawie. Zmiana ta dokonuje się u różnych osób w różnym tempie, w skrajnych przypadkach nawet w ciągu dnia, zwykle w czasie kilku tygodni. Jest to okres względnie dobrego funkcjonowania i nastroju. Potem rozpoczyna się faza manii. Pacjent staje się stopniowo coraz bardziej pobudzony, nakręcony, coraz mniej krytyczny wobec siebie i swoich możliwości. Narastaniu napięcia towarzyszą i tym razem kłopoty ze snem, ponieważ pacjent czuje się cały czas wypoczęty i w pełni sił. Często osoby znajdujące się w fazie manii podejmują się działań przekraczających ich możliwości, zaczynają bez opamiętania wydawać pieniądze, robić świetne w ich pojęciu interesy. Pobudzenie może być tak duże, że pacjent nie jest w stanie utrzymać się przy jednej myśli, usiedzieć w miejscu, skupić się na 10

11 PSYCHOLOGIA zadanym pytaniu lub przestać mówić. W subiektywnym odczuciu świat wydaje się wspaniały i kolorowy. Oczywiście opisane tu stany są stanami ekstremalnymi i często nie osiągają aż tak skrajnego natężenia. Pacjenci trafiają do lekarza lub psychoterapeuty zwykle w czasie depresji. Natomiast na górce pacjent ceni sobie swoje dobre samopoczucie, zwłaszcza jeśli poprzedzone było długim okresem depresji. Ponieważ odbiór i ocena swojego zachowania są nieadekwatne, nie widzi potrzeby leczenia, nie mówiąc już o psychoterapii. W początkach psychoterapii pacjent pracuje zwykle nad praktycznymi sposobami radzenia sobie z depresją. Ludzie mają na ogół skłonność do nakładania na siebie zbyt dużej ilości obowiązków. Niezwykle ważne jest nauczenie się odpuszczania, przeznaczania wystarczającej ilości czasu na odpoczynek i przyjemności. Człowiek tęskni wtedy zwykle za okresem podwyższonego nastroju. Ważne by uświadomił sobie, że dobre samopoczucie niekoniecznie musi oznaczać górkę. W czasie rozmów z terapeutą często pojawia się temat przyjmowania leków. Pacjenci boją się uzależnienia, stąd wynika potrzeba pracy nad zaakceptowaniem możliwości i konieczności leczenia farmakologicznego. Kiedy natomiast samopoczucie pacjenta ulegnie poprawie, rozpoczyna się na ogół działania zmierzające do określenia i nauczenia się rozpoznawania tzw. objawów prodromalnych. Najczęściej na terapię zgłaszają się pacjenci mający już za sobą pewien czas choroby. Chodzi o to, by pacjent uświadomił sobie, jakie są zwiastuny wchodzenia w depresję i, co wydaje się znacznie trudniejsze, wchodzienia w manię. U każdego pacjenta te sygnały ostrzegawcze mogą być inne. W przypadku depresji może to być pojawianie się pewnych myśli, najczęściej deprecjonujących swoją wartość, wzmożona potrzeba snu, czy dłuższe niż zwykle zbieranie się do sprzątnięcia mieszkania. Pacjent powinien je określić bardzo szczegółowo. Jedna z pacjentek mówiła na przykład o częściej pojawiającej się chęci/przymusie dzwonienia do córki i trudności ze zrobieniem makijażu. Inna osoba zauważyła, że najpierw pojawia się zamiłowanie do noszenia czerwonego koloru, które wkrótce ustępuje miejsca potrzebie ubierania się na szaro. Jak widać nie ma ogólnej recepty czy wzorca chodzi o odkrycie bardzo indywidualnych wskazówek. Jeśli chodzi o zwiastuny górki pacjent musi nauczyć się odróżniania zdrowego, dobrego samopoczucia od nakręcenia jakie towarzyszy manii. Jest to trudne, ponieważ osoby bardzo krytycznie oceniające siebie, swój potencjał i możliwości w fazie depresji tęsknią za okresem, w którym wszystko staje się możliwe. Jedna z pacjentek w czasie fazy maniakalnej podjęła decyzję o rozwodzie z mężem, który od wielu lat znęcał się nad nią psychicznie. Jak opowiadała, bez górki nigdy nie znalazłaby w sobie tyle siły, żeby tego dokonać. Inna osoba zmieniła pracę na znacznie lepszą i wymagającą wyższych kwalifi kacji, ponieważ dopiero w manii pojawiało się przekonanie, że poradzi sobie na bardziej odpowiedzialnym stanowisku. Oczywiście narastająca mania sprawia, że coraz trudniejsze staje się normalne, sprawne funkcjonowanie. Otoczenie zaczyna zauważać napięcie i nakręcenie takiej osoby. W miarę narastania górki człowiek wbrew własnej ocenie zaczyna mieć coraz większe problemy z radzeniem sobie z zadaniami. Zaczynają się problemy w domu, w pracy. Dlatego tak ważne staje się uświadomienie sobie przez pacjenta konieczności kontynuowania leczenia po zakończeniu okresu depresji i przeanalizowanie objawów sygnalizujących wchodzenie w fazę manii. I znowu, tak jak w przypadku depresji, sygnały ostrzegawcze mogą być różne. Przykładem niech będzie osoba, która odkryła, że dzwonek alarmowy powinien włączyć się, kiedy zaczyna bez okazji dawać ludziom kwiaty i prezenty. Inny pacjent mówił natomiast o tym, że zaczyna więcej niż zwykle jeździć taksówkami. Pacjenci często wyrażają żal za dobrym samopoczuciem i trudno im właściwie ocenić straty, jakie przynosi okres wzmożonego nastroju. Często dopiero analiza kilku pojawiających się okresów wzlotów i upadków uświadamia im, że to nie zły doktor chce zabrać im ich dobre samopoczucie, ale koszty życia na takiej huśtawce są bardzo duże i bolesne. Pacjenci bardziej akceptują wtedy konieczność stałego przyjmowania leków i zaczynają cenić okresy wyrównanego nastroju. Pojawia się wtedy możliwość głębszej pracy psychoterapeutycznej, aby pacjent mógł w życiu osiągać to, czego pragnie. Kiedy człowiek nauczy się doceniać własną wartość, zadba o swoje potrzeby, jest głęboko przekonany, że należy mu się szacunek ze strony otoczenia, kończy się również tęsknota za manią. Zaczyna realizować swoje marzenia i znika potrzeba wchodzenia w górkę, by życie stało się choć trochę satysfakcjonujące. Ważne staje się przygotowanie otoczenia pacjenta do tych zmian. Rodzina często boi się dobrego humoru i pomysłów zmian w życiu, ponieważ przypomina to okres poprzedzający manię. Różnica polega na tym, że człowiek, który wie czego chce i umie to zrealizować jest spokojny, rozważa dobre i złe strony swoich posunięć, bierze pod uwagę swoje potrzeby i potrzeby innych ludzi. Współpraca pacjenta, psychoterapeuty i lekarza jest niezbędna na każdym etapie leczenia. Docelowo to pacjent ma wziąć na siebie odpowiedzialność za swoje dobre samopoczucie i umieć sam decydować, kiedy potrzebne jest wsparcie terapeuty, a kiedy wizyta u lekarza w celu skorygowania leczenia. Tylko wtedy będzie potrafi ł interweniować wystarczająco wcześnie aby utrzymać dobre samopoczucie. Pacjenci cierpiący na chorobę afektywną dwubiegunową leczeni są zwykle farmakologicznie. Warto natomiast pomyśleć o uzupełnieniu leczenia psychoterapią, która przyspiesza i ułatwia pacjentowi osiągnięcie i utrzymanie dobrego samopoczucia. 11

12 FARMAKOLOGIA Leki Artur Cedro normotymiczne Leki normotymiczne (stabilizujące nastrój, wyrównujące nastrój, normotymica) należą do jednej z podstawowych grup leków o działaniu psychotropowym. Należą do najważniejszych środków stosowanych obecnie w lecznictwie psychiatrycznym. Trudno byłoby wyobrazić sobie nowoczesną farmakoterapię bez ich udziału. Większość z nich to substancje, które poza psychiatrią używane są również w terapii różnych typów padaczek. Takie też było ich pierwotne zastosowanie, a korzystny wpływ na nastrój niektórych spośród nich został odkryty niejako przez przypadek. Podstawowym wskazaniem do ich stosowania w psychiatrii jest leczenie i profi laktyka nawracających zaburzeń afektywnych (zaburzeń nastroju), szczególnie o przebiegu dwubiegunowym, chociaż zakres ich zastosowania systematycznie się powiększa. Zaburzenia afektywne to grupa zaburzeń psychicznych o niejednolitej etiologii, których podstawową cechą jest występowanie z różną częstotliwością i o różnym nasileniu epizodów depresyjnych i maniakalnych w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym (w psychozie maniakalno-depresyjnej) oraz jedynie epizodów depresyjnych w zaburzeniu depresyjnym nawracającym (w chorobie afektywnej jednobiegunowej). Choroby afektywne są obecnie bardzo rozpowszechnione, a konsekwencje zachorowania bardzo poważne. Niosą one ze sobą nie tylko znaczne cierpienie i upośledzenie normalnego funkcjonowania, ale również wpływają 12

13 FARMAKOLOGIA na długość życia poprzez indukowanie działań samobójczych czy pogarszanie przebiegu wielu chorób somatycznych. Prawidłowe leczenie, łącznie ze skutecznym zapobieganiem nawrotom, zaburzeń afektywnych pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej psychiatrii. Do leków stabilizujących nastrój należą substancje o bardzo różnorodnej budowie chemicznej, łącznie z prostymi substancjami nieorganicznymi, takimi jak sole litu. Do powszechnie stosowanych leków normotymicznych należą węglan litu, karbamazepina i sól sodowa kwasu walproinowego. Oprócz nich intensywnie bada się skuteczność innych leków, choćby takich jak lamotrygina, topiramat, gabapentyna i in. Lit Lit uważany jest, pomimo pojawienia się nowszych i bezpieczniejszych w stosowaniu leków, za podstawowy stabilizator nastroju. Pierwsze próby zastosowania soli litu w leczeniu chorób afektywnych podejmowano już w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku (John Cade, Mogens Schou), natomiast okres największej ich popularności przypadł na lata osiemdziesiąte. Od następnej dekady dało się zauważyć powolne wypieranie litu przez niektóre leki przeciwpadaczkowe, których normotymiczne działanie zostało bezspornie wykazane (karbamazepina, walproiniany) [Rybakowski, 2003]. Korzystne działanie litu w ośrodkowym układzie nerwowym opiera się na kilku mechanizmach. Jednym z nich jest modyfi kowanie transportu jonów przez błony komórkowe neuronów, poprzez regulowanie działania adenozynotrójfosfatazy sodowo-potasowej. Wykazano, że działanie tego enzymu w chorobie afektywnej dwubiegunowej może być zaburzone. Stwierdzono także korzystny wpływ litu na przekaźnictwo wewnątrzkomórkowe. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku przeprowadzono badania sugerujące, że dłuższe podawanie soli litu wykazuje działanie ochraniające (neuroprotekcyjne) ośrodkowy układ nerwowy, czego przejawem miałby być m.in. wzrost objętości istoty szarej mózgu [Rybakowski, 2003]. W lecznictwie utrwaloną pozycję zajął węglan litu. Pomimo swej bardzo dużej skuteczności jest substancją wymagającą niezwykle uważnego dawkowania i częstego badania jego zawartości w surowicy krwi, ze względu na niewielką rozpiętość pomiędzy stężeniem terapeutycznym a toksycznym. Stężenie terapeutyczne litu w surowicy krwi zawiera się w granicach 0,6 1,0 mmol/l. Wartość 1,2 mmol/l należy uznać za dolny próg dawki toksycznej. Najgroźniejsze w skutkach bywa zatrucie litem, do którego dojść może szczególnie często w przypadku odwodnienia organizmu, zmniejszonej podaży sodu, niewydolności nerek lub niewydolności krążenia. Ostre zatrucie pojawia się najczęściej przy przekroczeniu stężenia litu powyżej 1,8 mmol/l [Rybakowski, 1995]. Do bezwzględnych przeciwwskazań leczenia preparatami litu zaliczyć należy ciężką niewydolność nerek, niewydolność krążenia, znaczne nadciśnienie tętnicze, niedoczynność tarczycy, miastenię, ciążę i okres karmienia piersią [Pużyński, 2002]. Podstawowym wskazaniem do podawania litu jest profilaktyka nawrotów w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Doświadczenia z korzystnym wpływem węglanu litu jako substancją zapobiegającą nawrotom faz maniakalnych lub depresyjnych są najbogatsze spośród wszystkich leków o działaniu normotymicznym. Innym ważnym wskazaniem do jego stosowania jest wzmacnianie działania leków przeciwdepresyjnych w tzw. depresjach lekoopornych. Lit bywa również skuteczny w dwubiegunowym wariancie tzw. przewlekłych (uporczywych) zaburzeń nastroju, a mianowicie w cyklotymii. Istotne jest również to, że dłuższe stosowanie litu wyraźnie zmniejsza nasilenie aktywności samobójczej u pacjentów z chorobami afektywnymi [Rybakowski, 2003]. Karbamazepina Została zsyntetyzowana w latach pięćdziesiątych, a wprowadzona do lecznictwa w latach sześćdziesiątych XX wieku, początkowo jako lek o szerokim spektrum działania przeciwpadaczkowego. Z biegiem lat karbamazepina okazała się lekiem skutecznym także w leczeniu neuralgii nerwu trójdzielnego i neuralgiach innych nerwów czaszkowych, w zaburzeniach zachowania i stanach dysforii u osób z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, wreszcie wykazano jej wyraźny wpływ przeciwmaniakalny, umiarkowane działanie przeciwdepresyjne oraz działanie zapobiegające nawrotom faz afektywnych w zaburzeniu dwubiegunowym. Korzystne działanie na nastrój wiąże się prawdopodobnie z wpływem karbamazepiny na układ gabaergiczny, hamującym działaniem na cyklazę adenylową oraz stymulującym na transport sodu. Ponadto wywiera silnie hamujący wpływ na zjawisko rozniecania (kindling) w układzie limbicznym, które odgrywa prawdopodobnie ważną rolę w powstawaniu ciężkich postaci afektywnych zaburzeń dwubiegunowych oraz zaburzeń nastroju związanych z dysfunkcją układu limbicznego i płata skroniowego [Rybakowski, 2003]. Karbamazepina podawana w zbyt dużych dawkach lub wskutek interakcji z innymi lekami może wywoływać objawy neurotoksyczne. Może, szczególnie na początku leczenia, powodować zawroty i bóle głowy, nudności, nadmierne uspokojenie, drżenie, niepokój czy zmiany skórne. Niekiedy dojść może do zaburzeń czynności wątroby czy dysfunkcji układu krwiotwórczego [Rzewuska, 2003]. 13

14 FARMAKOLOGIA Karbamazepinę stosuje się jako lek stabilizujący nastrój w przypadkach, gdy lit nie przyniósł spodziewanych rezultatów, lub gdy jest on przeciwwskazany. Zalecana bywa również w atypowych postaciach chorób afektywnych oraz gdy współistnieją one z organicznymi zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym. Walproiniany Terapeutyczny wpływ kwasu walproinowego i jego soli odkryto przypadkowo w latach sześćdziesiątych XX wieku, gdy był stosowany jako rozpuszczalnik organiczny substancji, które badano pod kątem ich potencjalnego działania przeciwdrgawkowego [Grunze, Walden, 2002]. Okazało się, że obserwowane działanie przeciwdrgawkowe pochodziło nie od testowanych substancji, ale właśnie od kwasu walproinowego. Od przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaczęły pojawiać się coraz częstsze doniesienia o korzystnym działaniu pochodnych kwasu walproinowego także w zapobieganiu nawrotom zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. W lecznictwie, tak neurologicznym, jak i psychiatrycznym, stosuje się sam kwas walproinowy, jego amid oraz dwuwalproinian, będący połączeniem kwasu walproinowego i walproinianu sodu. Działanie kwasu walproinowego w ośrodkowym układzie nerwowym jest wielorakie. Zwiększa on aktywność układu gabaergicznego (układu nasilającego procesy hamowania w o.u.n.), nasilając działanie enzymu syntetyzującego GABA i jednocześnie hamując jego rozkład [Pużyński, 2002]. Reguluje transport jonów sodu i wapnia przez błony komórkowe. Podobnie jak lit może w ośrodkowym układzie nerwowym pełnić rolę neuroprotekcyjną (ochraniającą) względem neuronów [Rybakowski, 2003]. Kwas walproinowy i jego pochodne są na ogół dobrze tolerowane przez pacjentów. Objawy niepożądane nie są częste, a jeśli już się pojawią, jedynie sporadycznie wymuszają rezygnację z dalszego leczenia. Większość z nich występuje na początku leczenia i ma charakter przemijający. Najczęstsze z nich to: zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty), senność, przyrost masy ciała, wypadanie włosów, drżenie [Kaplan, Sadock, 1998]. Powikłania są zjawiskiem niezwykle rzadkim, ale niekiedy wystąpić mogą: trombocytopenia, uszkodzenie wątroby (obserwowane jedynie u dzieci) czy zapalenie trzustki. Walproiniany są obecnie niezwykle często wybierane jako podstawowa opcja leczenia dwubiegunowych zaburzeń nawracających, nie tylko ze względu na wysoką skuteczność, ale i z powodu dobrej tolerancji oraz możliwości bezpiecznego łączenia z wielu innymi lekami psychotropowymi. Podstawowe wskazania to profi laktyka nawrotów w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym, leczenie stanów maniakalnych, zespołów mieszanych, zaburzeń afektywnych z szybką zmianą faz oraz cyklotymii. Pojawia się coraz więcej danych o wykorzystaniu ich przeciwdysforycznych właściwości w organicznych zaburzeniach osobowości, upośledzeniu umysłowym, otępieniu czy stanach pourazowych. Inne leki normotymiczne Trwają intensywne badania nad nowymi lekami o działaniu wyrównującym chorobowo zmieniony nastrój szuka się substancji skutecznych klinicznie, a jednocześnie obarczonych jak najmniejszą ilością niepożądanych objawów, czy minimalnym ryzykiem wystąpienia poważnych powikłań. Lamotrygina lek przeciwpadaczkowy, którego działanie zapobiegające nawrotom zaburzenia afektywnego dwubiegunowego, a także wpływ przeciwmaniakalny oraz przeciwdepresyjny zostały udowodnione. Wywołuje stosunkowo niewiele możliwych objawów niepożądanych. Podstawowe wskazania do stosowania: profi laktyka w zaburzeniu dwubiegunowym zwłaszcza z szybką zmianą faz (rapid cycling), nieskuteczność innych leków normotymicznych, lekooporne stany depresyjne i maniakalne, cyklotymia [Pużyński, 2005]. Topiramat podobnie do lamotryginy jest lekiem przeciwpadaczkowym. Jest dobrze tolerowany. W zaburzeniach afektywnych stosowany jest najczęściej jako składnik leczenia kombinowanego. Ważną jego cechą jest zauważalny ubytek masy ciała [Walden, Grunze, 2004]. Może to mieć istotne znaczenie wobec faktu, że większość leków normotymicznych nasila u pacjentów skłonności do tycia, co bywa przyczyną niesystematycznego ich przyjmowania. Wykazano jego znaczące działanie przeciwmaniakalne, nawet w ostrych stanach. Zastosowanie w profi laktyce nawrotów faz afektywnych wymaga dalszych badań. Gabapentyna kolejny lek przeciwpadaczkowy, którego wpływ przeciwmaniakalny oraz profi laktyczny w zaburzeniu dwubiegunowym jest aktualnie sprawdzany. Dotychczas brak jest jednoznacznych wniosków, co do możliwości powszechnego zastosowania w psychiatrii [Walden, Grunze, 2004]. Olanzapina lek przeciwpsychotyczny nowej generacji (neuroleptyk atypowy). Jeden z najnowszych leków o silnym wpływie przeciwpsychotycznym i niewielkiej ilości objawów niepożądanych, stosowany głównie w leczeniu schizofrenii. Wielu autorów podkreśla jego istotne działanie przeciwmaniakalne, profi laktyczne w zaburzeniu dwubiegunowym i wpływ neuroprotekcyjny w o.u.n. Olanzapina potencjalizuje ponadto działanie podawanych równocześnie z nią leków normotymicznych. Risperidon to drugi po olanzapinie ważny neuroleptyk atypowy, stosowany głównie w leczeniu schizofrenii. Zaobserwowano potencjalizację działania leków normotymicznych w leczeniu stanów maniakalnych, po skojarzeniu ich z risperidonem. Niestety, tak 14

15 FARMAKOLOGIA prowadzona politerapia zwiększa jednocześnie ilość objawów niepożądanych. Znacznie mniejsze praktyczne zastosowanie w leczeniu zaburzeń afektywnych znalazły inne atypowe leki przeciwpsychotyczne, takie jak: klozapina, kwetiapina i amisulpiryd [Taylor, Paton, Kerwin, 2005], a także środki nie należące do leków psychotropowych: blokery kanału wapniowego (werapamil, nimodypina), spironolakton, hydroksytryptofan, kwas foliowy, tyroksyna czy sole magnezu [Rzewuska, 1997]. Piśmiennictwo 1. Bilikiewicz A., Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J. (red.): Psychiatria, t. 3. Wyd. Medyczne Urban & Partner, Wrocław Grunze H., Walden J.: Kwas walproinowy w zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych. Wyd. Medyczne Urban & Partner, Wrocław Kaplan H.I., Sadoch B.J.: Farmakoterapia w zaburzeniach psychicznych. Wyd. Medyczne Urban & Partner, Wrocław Pużyński S.: Depresje i zaburzenia afektywne. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa Pużyński S.: Leki psychotropowe w terapii zaburzeń psychicznych. Ośrodek Informacji Naukowej Polfa, Warszawa Rybakowski J.: Leki psychotropowe w profi laktyce chorób afektywnych i schizofrenii. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa Rzewuska M. (red.): Leczenie zaburzeń psychicznych. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa Rzewuska M.: Leczenie farmakologiczne w psychiatrii. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa Taylor D., Paton C., Kerwin R.: Maudsley. Przewodnik psychofarmakoterapii. Wydawnictwo Medyczne Via Medica, Gdańsk Walden J., Grunze H.: Choroba afektywna dwubiegunowa. Etiologia i leczenie. Wyd. Medyczne Urban & Partner, Wrocław

16 PROMOCJA ZDROWIA Dariusz Wasilewski ALKOHOLOWE SMUTKI Od początku świata alkohol jest jednym z najczęściej używanych środków do poprawienia sobie samopoczucia. Służył i służy nadal zarówno do świętowania w gronie przyjaciół jak i popijania w samotności. W depresji pije się go głównie dla polepszania nastroju, wprowadzania się w stan euforii, w manii podtrzymywania ekscytującego samopoczucia, śmielszego jeszcze łamania norm społecznych, kultywowania beztroskiego stylu życia. Ale związki nadużywania alkoholu i zaburzeń związanych z nastrojem są znacznie bardziej skomplikowane. Depresja może współwystępować z uzależnieniem od alkoholu pojawić się zanim się ono rozwinie lub u osoby już uzależnionej. Oba te zaburzenia mogą istnieć niezależnie, aczkolwiek zwykle mają na siebie wpływ. Depresja może być efektem uzależnienia od alkoholu spowodowanej nim trudnej sytuacji życiowej. 16

17 PROMOCJA ZDROWIA Depresja może się pojawić w przebiegu tak zwanego zespołu abstynencyjnego, który pojawia się u osób uzależnionych po nagłym przerwaniu picia alkoholu. Może też pojawić się u osób uzależnionych, zachowujących abstynencję, jako objaw tak zwanego nawrotu stanu prowokującego do ponownego sięgnięcia po alkohol. Depresja może być ponadto przyczyną sięgania po alkohol w celu samoleczenia, poprawiania sobie nastroju, radzenia z bezsennością. Powszechnie uważa się, że we współwystępowaniu tych dwóch zaburzeń najistotniejszą rolę odgrywa picie alkoholu. Wśród mechanizmów prowadzących do stanów depresyjnych u osób uzależnionych wymienia się między innymi zmniejszenie aktywności niektórych neuroprzekaźników w mózgu (substancji za pomocą których komunikują się komórki nerwowe), zmniejszenie stężenia witamin w organizmie oraz czynniki psychospołeczne (konfl ikty z rodziną, kłopoty w pracy, problemy materialne, degradacja towarzyska i zawodowa). Które z tych zaburzeń jest pierwotne, łatwo jest stwierdzić oceniając czy nadużywanie alkoholu poprzedzało występowanie depresji, czy zaburzenia depresyjne pojawiły się przed uzależnieniem. W tym pierwszym przypadku mówi się o pierwotnym alkoholizmie z wtórną depresją, a w drugim o pierwotnej depresji z wtórnym alkoholizmem. Chronologia wydarzeń nie przesądza jednak o ostatecznym rozpoznaniu. W niektórych badaniach stwierdzono, że intensywne picie alkoholu poprzedzało wystąpienie pierwszego epizodu depresji u ponad połowy pacjentów z zaburzeniami nastroju. Statystycznie ocenia się, że wśród osób z podwójnym rozpoznaniem (alkoholizm+depresja) tylko ok. 10 proc. spełnia kryteria pierwotnej depresji i wtórnego alkoholizmu, podczas gdy pozostałe 90 proc. chorych ma przebieg typowy dla alkoholizmu. W innych badaniach ocenia się, że częstość nadużywania i uzależnienia od substancji psychoaktywnych (w tym alkoholu) u osób z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi wynosi ponad 50 proc. W przypadku stanów depresyjnych występujących w przebiegu alkoholowego zespołu abstynencyjnego są one zjawiskiem powszechnym i występują u około 90 proc. alkoholików. Większość z nich ma łagodny przebieg i mija bez leczenia po 2-3 tygodniach. Zaburzenia afektywne występujące z wtórnym alkoholizmem stanowią poważny problem medyczny. Tacy pacjenci mają gorszy przebieg choroby, z wysokim ryzykiem samobójstwa. Częściej obserwuje się u nich degradację społeczno-zawodową i inwalidyzację niż u pacjentów z takimi samymi zaburzeniami, ale bez problemu alkoholowego. Znacznie trudniej też osiągnąć u nich sukces w terapii mniej chętnie współpracują z lekarzem, nieregularnie biorą leki, często obserwuje się zjawisko lekooporności na standardowe leczenie. Dodatkowym problemem jest jednoczesne branie leków i picie alkoholu takie zachowanie jest szczególnie ryzykowne, zwiększa możliwość zatrucia, powoduje wystąpienie bądź nasilenie działań niepożądanych, nasila objawy i przedłuża czas trwania choroby. Zaburzenia nastroju są jednymi z najistotniejszych powodów do sięgania po alkohol. Pacjenci zapijają swoje smutki, a w konsekwencji uzależniają się (mówi się wówczas o alkoholizmie objawowym). Alkohol jest wtedy spożywany w celu tak zwanego samoleczenia depresji. Ze względu na działanie euforyzujące, może rzeczywiście przynieść krótkotrwałą ulgę, ale efektem takiej kuracji jest nasilenie zmian biochemicznych w mózgu, które mogą stanowić przyczynę stanów depresyjnych, co oczywiście powoduje intensywniejsze leczenie wódeczką czy winkiem. I mamy efekt błędnego koła. Problem depresji i alkoholu znacznie częściej dotyczy mężczyzn, ale należy zwrócić uwagę, że spożycie alkoholu u kobiet wzrasta, kobiety też częściej mają zaburzenia nastroju. Zazwyczaj piją w samotności, w domu, co sprzyja ukrywaniu problemu przez długi czas. Często też problemy alkoholowe maskują zaburzenia depresyjne, utrudniają diagnozę, ale też opóźniają podjęcie właściwego leczenia. Z drugiej jednak strony rola obniżenia nastroju jako przyczyny sięgania po alkohol jest mocno przesadzona i jest najbardziej popularną metodą racjonalizowania swojego pijaństwa, akceptowaną też społecznie łatwiej wytłumaczyć, że ktoś się upija, bo mu smutno. A nie dlatego, że jest uzależniony. Bo w stosunku do tych co piją z powodu smutku, społeczność jest bardziej pobłażliwa. I alkoholicy często w ramach swoich manipulacji tego tłumaczenia używają. W badaniach Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego w Stanach Zjednoczonych stwierdzono, że u osób dotkniętych alkoholizmem zaburzenia afektywne występowały prawie dwukrotnie częściej niż w populacji generalnej. U osób z zaburzeniami afektywnymi uzależnienie od alkoholu występuje również znacząco częściej niż u osób bez zaburzeń. Osoby z podwójną diagnozą (uzależnienie od alkoholu i zaburzenia nastroju) często są leczone nieprawidłowo. Zwykle zaniedbuje się leczenie tego problemu, który uważa się za wtórny, sądząc że ten wtórny problem przeminie po wyleczeniu pierwotnego. Dlatego ważne jest stosowanie różnych strategii, które w sposób całościowy podchodzą do tematu. Jest tu miejsce zarówno na farmakoterapię (leki przeciwdepresyjne, leki normotymiczne, leki wydłużające abstynencję i zmniejszające spożycie alkoholu), psychoterapię (zwłaszcza techniki poznawczo-behawioralne), jak i działania w ramach Dwunastu Kroków Anonimowych Alkoholików. Takie kompleksowe podejście zmniejsza ryzyko niepowodzenia w terapii oraz stwarza chorym szansę na normalne życie. 17

18 PROMOCJA ZDROWIA Dariusz Wasilewski STRES epidemia XXI wieku Stres jest integralną i nieuniknioną częścią całego naszego życia od chwili poczęcia, po jego kres. Jest wszechobecny. W szkole, w pracy, w domu, w wojsku wszędzie jesteśmy narażeni na pewne bodźce, które nazywamy stresorami. W myśl jednej z wielu defi nicji stres jest zjawiskiem biologicznym, stanowiącym niespecyficzny sposób reakcji organizmu na jakiekolwiek stawiane mu wymagania: fizyczne, psychiczne lub somatyczne, będące następstwem każdego pozytywnego lub negatywnego zdarzenia, wobec którego staje człowiek. W obecnych czasach niewątpliwie stał się powszechniejszy. Mamy coraz więcej spraw na głowie, wykonujemy frustrującą pracę lub w ogóle jej nie mamy i nie możemy zdobyć, żyjemy w ciasnych mieszkaniach, zatłoczonych miastach, mamy zbyt mało czasu dla siebie, rodziny i na przyjemności. Ogólna sytuacja na świecie również jest niepewna: powszechne są konflikty zbrojne, kataklizmy, kryzysy polityczne. Upraszczając, stres możemy określić jako wszystkie bodźce zmieniające stopień naszej gotowości do podejmowania zadań. Czynniki te zakłócają równowagę naszego organizmu i wystawiają na próbę umiejętności radzenia sobie ze wszystkimi sprawami. Reakcje człowieka na stres zachodzą jednocześnie na kilku poziomach: dotyczących procesów fi zjologicznych (cielesnych), zachowania człowieka, jego emocji i myślenia. Stres potrafi w sposób bezpośredni zagrozić funkcjonowaniu człowieka, ale na ogół powoduje odległe, często poważne konsekwencje zdrowotne. Każdy człowiek reaguje na stres na poziomie fi zycznym oraz psychicznym. Na tę pierwszą składa się reakcja fi zjologiczna organizmu. Jest ona automatyczna i nie mamy nad nią świadomej kontroli. Podlega regulacji autonomicznego układu nerwowego, który reguluje czynności narządów wewnętrznych organizmu. Oddychanie staje się szybsze i głębsze, rozszerzają się oskrzela, wzrasta tempo pracy serca, naczynia krwionośne się zwężają, rośnie ciśnienie krwi, rozszerzają się źrenice, szpik kostny produkuje więcej białych ciałek do zwalczania możliwej infekcji, wątroba uwalnia glukozę, żeby organizm miał do dyspozycji więcej energii, wydziela się adrenalina oraz inne hormony. Jednocześnie wstrzymane są funkcje organizmu nie związane z przygotowaniem do krytycznej sytuacji, jak np. trawienie. Jeden z wielkich badaczy stresu Walter Cannon, już w latach dwudziestych naszego stulecia nazwał opisane reakcje Zespołem walcz lub uciekaj, gdyż przygotowują organizm do walki lub ucieczki w bezpieczne miejsce. Nasze reakcje psychiczne są wyuczone, zależą od sposobu postrzegania i interpretowania świata a także naszej zdolności 18

19 PROMOCJA ZDROWIA radzenia sobie. Reakcje te są widoczne w naszym zachowaniu, stanie emocjonalnym oraz funkcjach intelektualnych. Zaczynamy zajadać słodycze, pić alkohol, palić więcej papierosów, jesteśmy agresywni. Czasem jedynie kiwamy się, bębnimy palcami lub obgryzamy paznokcie. Silny stres może spowodować reakcję całkowitego znieruchomienia, tzw. osłupienia. Reakcje emocjonalne obejmują napięcie, niepokój, lęk, bezsenność, wahania nastroju. Stres może spowodować zmniejszenie sprawności intelektualnej, działać ujemnie na pamięć, a także może negatywnie wpływać na rozwój intelektualny dzieci. Reakcje na stres są bardzo indywidualne i zależą m.in. od umiejętności kontrolowania odbieranych bodźców. Są ludzie, którzy doświadczając nawet bardzo stresujących wydarzeń potrafi ą przechodzić nad nimi do porządku dziennego, podczas gdy innych wytrącają z równowagi nawet drobne kłopoty. Zależy to od wielu czynników m.in. od typu bodźca, siły, czasu trwania oraz częstości z jaką stres się pojawia. Ważne jest również jakie my sami nadajemy mu znaczenie, nasze możliwości fi zyczne i psychiczne, umiejętności radzenia sobie, wsparcie otoczenia i osób bliskich, a czasem nawet środki materialne jakimi dysponujemy. Bardzo ważny jest poziom zmęczenia i ogólny stan zdrowia gdy się jest w dobrej formie łatwiej sobie poradzić z czynnikiem stresującym, niż wtedy gdy kondycja jest słaba. Także istotna jest ocena stresora jeśli jesteś przekonany, że sobie z nim nie poradzisz, to prawdopodobnie tak będzie, nawet gdy obiektywnie byłbyś się w stanie z nim uporać. Warto też wspomnieć o pewnych typach ludzi, którzy wręcz szukają zagrożenia, traktując je jako wyzwanie. Do pełni szczęścia potrzebują dreszczyku emocji i stale, jak to się mówi, szukają guza. Generalnie rzecz ujmując, nasze reakcje zależą od tego, czy dany bodziec uważamy za wyzwanie czy też za zagrożenie. Stres w pozytywnym znaczeniu może być także mobilizujący. O ile nie jest zbyt silny i długotrwały, może nam pomóc w wykonywaniu rozmaitych, zwłaszcza wymagających koncentracji zadań, wówczas jest źródłem pozytywnej energii do działania. Łagodny stres wzmaga naszą czujność i napęd, pozwala nabywać wiedzę i przystosować się do różnych warunków. Oczywiście, przedłużanie się nawet łagodnego stresu powoduje zachowania nieprzystosowawcze, zwiększoną drażliwość, zniecierpliwienie oraz zmniejszoną wydajność. Na przykład teoria na temat bezstresowego wychowywania dzieci jest w dużej mierze przesadzona. Nie jest wskazane aby całkowicie chronić dzieci przed jakimkolwiek stresem, ponieważ wówczas nie mają szansy nauczyć się efektywnych metod radzenia sobie w nowych sytuacjach, stają się zależne od rodziców i mogą z biegiem lat coraz bardziej czuć się niepewne i przestraszone życiem. Stres, jeżeli działa wystarczająco długo, może doprowadzić do utrwalonych zmian w fi zjologii człowieka. W sposób istotny może obniżyć odporność organizmu. Współczesne badania pokazują, że jest on jednym z głównych czynników prowadzących do większości groźnych chorób cywilizacyjnych, jak choroby serca, nadciśnienie, udary mózgu, czy nawet przyczynić się może do rozwoju nowotworów, czyli chorób będących głównymi przyczynami zgonów na świecie. Konsekwencją stresu są także różne zaburzenia psychiczne: nerwice, depresje, alkoholizm i inne uzależnienia, a także patologie społeczne, na przykład przemoc w rodzinie. Ze stresem można radzić sobie na dwa sposoby: Bezpośrednio skonfrontować się z problemem (stresorem) i nastawić się na jego rozwiązanie, tak aby stresor przestał być dla nas zagrożeniem. Popularnie mówiąc, wziąć byka za rogi. Takie sposoby są użyteczne w odniesieniu do czynników na które możemy mieć wpływ. Polegają na tym, aby usunąć albo zmniejszyć zagrożenie, oddalić się, rozpocząć negocjacje czy pójść na kompromis a także zapobiegać przyszłemu stresowi. Jeśli nie mamy wpływu na stresor, musimy skoncentrować się na przeżywanych emocjach. Staramy się zmienić uczucia i myśli odnoszące się do sytuacji stresowej. Można wtedy zmienić siebie za pomocą czynności, które sprawiają, że czujemy się lepiej, choć nie zmieniają one stresora. Działania te polegają na stosowaniu metod relaksacji (rozluźnieniu napięcia mięśniowego będącego typowym objawem stresu), braniu leków, myśleniu o stresorze w sposób zabawny, odwróceniu uwagi, fantazjowaniu oraz myśleniu o sobie w sposób pozytywny. Ważnym elementem w walce ze stresem jest wsparcie społeczne: rodzina, przyjaciele, współpracownicy, sąsiedzi. Osamotnienie może prowadzić do złego radzenia sobie ze stresem i samo być przyczyną stresu. Z drugiej jednak strony, wsparcie społeczne, jeśli jest go zbyt dużo lub jest zbyt intensywne, wcale nie musi okazać się pomocne. Posiadanie jednego przyjaciela może być tak samo dobre, jak posiadanie wielu. Na co dzień istotne jest, żeby przestrzegać zdrowego stylu życia: regularnie uprawiać ćwiczenia fi zyczne, nie objadać się, utrzymywać właściwą wagę ciała, spać przynajmniej 7-8 godzin, codziennie znaleźć chwilę na zrelaksowanie się, nie palić, alkoholu używać umiarkowanie, utrzymywać pozytywne stosunki z najbliższymi, kształtować w sobie pogodny stosunek do świata. Należy pamiętać, że humor świetnie wpływa na poprawę zdrowia, oddziałuje pozytywnie na funkcje odpornościowe.czy jednak można całkowicie odciąć się od stresu? Mimo wszystko życie bez stresu nie stawiałoby przed nami istotnych wymagań żadnych trudności do pokonania, nowych obszarów do zdobycia. Nie byłoby powodu, żeby się rozwijać doskonalić swoją inteligencję i umiejętności. Człowiek staje w obliczu różnych wyzwań po to, żeby przetrwać i prawidłowo funkcjonować na wszystkich płaszczyznach swojego życia. 19

20 PROMOCJA ZDROWIA Monika Jaromin Chory psychicznie w oczach Polaków W lipcu ubiegłego roku przeprowadzono badania mające na celu ustalenie, jak postrzegamy osoby chore psychicznie, a także poznanie postaw społeczeństwa wobec psychicznie chorych. Badania przeprowadzono na liczącej 1037 osób reprezentatywnej próbie losowej dorosłych Polaków. Okazuje się, że prawie połowa Polaków wyraża niepokój o swoje zdrowie psychiczne, a niemal jedna trzecia poważnie obawia się chorób psychicznych. Powszechnie uważa się, że warunki życia w Polsce są szkodliwe dla zdrowia psychicznego i sprzyjają jego zaburzeniom. 20

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Długofalowa terapia choroby afektywnej dwubiegunowej

Długofalowa terapia choroby afektywnej dwubiegunowej Długofalowa terapia choroby afektywnej dwubiegunowej Przez wiele lat główny nacisk kładziono na krótkoterminowe leczenie ChAD, skupiając się na aktualnym epizodzie choroby. Obecnie podstawą terapii ChAD

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA)

CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA) CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA) zaburzenie psychiczne charakteryzujące się cyklicznymi, naprzemiennymi epizodami depresji, hipomanii, manii, stanów mieszanych i stanu

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW

ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW 108 WNIOSKI NAUKOWE OGÓLNE PODSUMOWANIE OCENY NAUKOWEJ

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T CO TO JEST MONAR? Stowarzyszenie MONAR działa na terenie całej Polski. W 2013 r. prowadziło 35 poradni profilaktyki i terapii uzależnień,

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie od słodyczy

Uzależnienie od słodyczy Uzależnienie od słodyczy NA PRZYKŁADZIE WŁASNYM AUTORKI ARTYKUŁU Uzależnienia behawioralne - z czym to się je? Założę się, że każdy z nas zna ze swojego bliższego bądź dalszego otoczenia przykład osoby

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu.

Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu. Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu. Omówienie artykułu: "Risperidon in acute and continuation treatment of mania." Yatham L. N. i wsp. RIS-CAN Study Group. International Clinical

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych.

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Diagnoza choroby nowotworowej i leczenie onkologiczne wymagają psychicznego przystosowania do nowej sytuacji. Zarówno pacjent, jak i jego bliscy

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym farmaceuta współpracuje z pacjentem oraz innym personelem medycznym,

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy.

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Uzależnienie nałóg - to silne pragnienie zażywania konkretnych środków,

Bardziej szczegółowo

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry ALKOHOLIZM jako kwestia społeczna Anna Siry Czym jest alkoholizm? Zespół uzależnienia od alkoholu Choroba demokratyczna Chroniczna, postępująca i potencjalnie śmiertelna choroba Podstawowe pojęcia związane

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia..(poz. ) WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 1 Lp. Nazwa

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia

Bardziej szczegółowo

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób Dziennik Ustaw 22 Poz. 1386 Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny Wstęp do depresji Lech Gadecki specjalista psychiatra i Depresja znaczenie terminu Termin depresja jest wieloznaczny: w języku potocznym określa się nim

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Porcja standardowa alkoholu

Porcja standardowa alkoholu Porcja standardowa alkoholu Porcja standardowa to 10 gramów czystego alkoholu etylowego czyli: 200 ml piwa o zaw.alk. 5% 100 ml wina o zaw.alk. 10% 25 ml wódki o zaw.alk. 40% Czas usuwania z organizmu

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy:

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy: Lennard J.Davies Przez ostatnie kilka lat, także w książce Obssesion: a history, kwestionowałem efektywność leków z grupy SSRI. Zwracałem uwagę, że gdy leki te weszły do użycia na początku lat 90-tych

Bardziej szczegółowo

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39 Wioleta Kitowska Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10 zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi Zespół czołowy F00-F09 zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń Załącznik nr 2 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia gwarantowanego i, Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Depresja w schizofrenii DANE OGÓLNE Zaburzenia afektywne występują powszechnie wśród

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

SAMOBÓJSTWU MOŻNA ZAPOBIEC!

SAMOBÓJSTWU MOŻNA ZAPOBIEC! Informacja prasowa Styczeń 2006 Beata Ryszewska-Pokraśniewicz Michał Czyżewski SAMOBÓJSTWU MOŻNA ZAPOBIEC! Od kilku lat, we wszystkich krajach rozwijających się, liczba osób z zaburzeniami depresyjnymi

Bardziej szczegółowo

Stany nagłe. Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka

Stany nagłe. Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka Stany nagłe Andrzej Wakarow Dariusz Maciej Myszka Definicja Zachowanie pacjenta, które ze względu na swą niezwykłość, niezrozumiałość, niedostosowanie, gwałtowny charakter może stwarzać zagrożenie Kontakt

Bardziej szczegółowo

Depresja jest chorobą społeczną

Depresja jest chorobą społeczną 20 lutego 2008 r. Depresja jest chorobą społeczną Wywiad z Doc oc. dr hab. med. Januszem Heitzmanem z Instytutu tu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Co to jest depresja? Depresja jest szczególnym stanem

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję.

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję. Test wiedzy o chorobie Alzheimera Poniżej znajdują się stwierdzenia dotyczące choroby Przeczytaj proszę każde stwierdzenie i otocz kółkiem Prawda, jeśli uważasz, że zdanie jest prawdziwe, lub Fałsz, jeśli

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Zdrowie psychiczne. Jakie problemy są związane ze zdrowiem psychicznym?

Zdrowie psychiczne. Jakie problemy są związane ze zdrowiem psychicznym? Zdrowie psychiczne Kluczowe pojęcia Choroba psychiczna: Stan organizmu, w którym zaburzeniu ulegają: sposób myślenia, uczucia, nastrój, umiejętność nawiązywania relacji z innymi, a także czynności dnia

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Dr n. med. Krzysztof Walczewski Mgr Kamila Mizielińska- Witkowska Podkarpackie Forum Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, 14.11.2013

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Sposoby reagowania zamach samobójczy ucznia. mgr Krystyna Gieburowska

Sposoby reagowania zamach samobójczy ucznia. mgr Krystyna Gieburowska Sposoby reagowania zamach samobójczy ucznia mgr Krystyna Gieburowska Ogólny schemat zarządzania kryzysem w szkole: okres przed kryzysem działania uprzedzające okres kryzysu i bezpośrednio po kryzysie działania

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Dlaczego zmiana modelu opieki psychiatrycznej jest niezbędna?

Dlaczego zmiana modelu opieki psychiatrycznej jest niezbędna? Dlaczego zmiana modelu opieki psychiatrycznej jest niezbędna? Aleksander Araszkiewicz Katedra i Klinika Psychiatrii Collegium Medicum w Bydgoszczy Zdrowie psychiczne decyduje o dobrym samopoczuciu jednostek

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

ALKOHOLIZM NA CZYM POLEGA ALKOHOLIZM?

ALKOHOLIZM NA CZYM POLEGA ALKOHOLIZM? ALKOHOLIZM NA CZYM POLEGA ALKOHOLIZM? Termin "alkoholizm" odnosi się do choroby zwanej także zespołem uzależnienia od alkoholu. Jest to najcięższe stadium grupy problemów alkoholowych, do której należą

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

Depresja i otępienie. Postacie depresji

Depresja i otępienie. Postacie depresji Dlaczego powinniśmy interesować się depresją? 21 Depresja i otępienie Depresja występuje częściej niż otępienie (wyjątkiem jest populacja bardzo starych ludzi w wieku 85 lat i starszych), ale nie jest

Bardziej szczegółowo

Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii. Autor: Marek Nowak

Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii. Autor: Marek Nowak Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii Autor: Marek Nowak 1 Jakie znaczenie ma dziś organizacja przedsiębiorstwa udzielającego świadczeń

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę.

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aneks III Poprawki do odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Smutni nastoletni Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Listopad 2013 Czas dorastania

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo