z wakacji Czas na adaptację Angielski Wspomnienia w przedszkolu Świat bliżej nas Góry nasze, góry... Płyną statki Wesołe lato

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "z wakacji Czas na adaptację Angielski Wspomnienia w przedszkolu Świat bliżej nas Góry nasze, góry... Płyną statki Wesołe lato"

Transkrypt

1 indeks nr 7 lipiec/sierpień (LXVII) CENA 19,50 zł (w tym 5% VAT) CZASOPISMO DLA NAUCZYCIELI Czas na adaptację Wspomnienia z wakacji Świat bliżej nas Góry nasze, góry... Płyną statki Wesołe lato Angielski w przedszkolu

2

3 Spis treści Dro dzy Czy tel ni cy! Wakacyjny numer czasopisma poświęcamy różnym sposobom aktywnego i bezpiecznego spędzania wolnego czasu, którego latem mamy więcej niż w innych porach roku. Do refleksji na temat rozwijania aktywności poznawczej dziecka zachęca tekst Jolanty Andrzejewskiej. Od dorosłych zależy, jak maluchy będą sobie radzić z rozumieniem otaczającego je świata. Autorka podaje rodzicom i nauczycielom przedszkolaków wiele wskazówek, dzięki którym dzieci będą miały szansę zdobyć nową wiedzę, uporządkować ją, określić zależności przyczynowo-skutkowe oraz umieścić poznaną wiedzę w konkretnym czasie, a także w określonej przestrzeni i kulturze. Wspaniałą okazją do rozwijania potencjału poznawczego są zabawy. Ciekawe przykłady dziecięcej aktywności poleca wielu autorów. Zamieszczamy też przykłady utworów literackich inspirujących dzieci do twórczych działań plastycznych i dramatycznych. Zmieniło się rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. Do podstawy programowej wychowania przedszkolnego dodano nowy obszar Przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym. Temat ten podejmuje dr Marta Kotarba-Kańczugowska. Uwadze czytelników polecamy artykuł tej autorki. We wrześniu wiele dzieci po raz pierwszy rozstanie się na dłużej z bliskimi. Zamieszczamy więc materiały dotyczące rozwoju społeczno- -emocjonalnego, zawierające wskazówki, jak zadbać, by maluchy poczuły się w nowym środowisku bezpiecznie i polubiły przedszkole. Życzymy udanego wypoczynku i przyjemnej lektury Redakcja Nr 7 Lipiec/Sierpień (LXVI) indeks nakład 7000 egz. CENA 19,50 zł (w tym 5% VAT) Wychowanie w Przedszkolu Okładka: Fotolia Komitet redakcyjny: Jolanta Andrzejewska, Sabina Guz, Elżbieta Jaszczyszyn, Maria Kielar-Turska (przewodnicząca), Krystyna Kamińska, Krystyna Lubomirska, Jadwiga Lubowiecka, Hanna Usielska-Ptaszek, Ewa Skwarka, Anna Wróbel Redakcja: Małgorzata Narożnik (redaktor naczelna), Te re sa Dziu rzyń ska, Han na Ra tyńska, Iwona Zarzycka Adres redakcji War sza wa, ul. Młynarska 8/12, tel , faks , Re dak cja nie zwra ca na de słanych materiałów i zastrzega sobie prawo formalnych zmian w treści artykułów; nie odpowia da za treść płat nych re klam Wydawca: Dr Josef Raabe Spółka Wydawnicza Sp. z o.o., ul. Młynarska 8/12, Warszawa, tel , faks , NIP , REGON , Zarejestrowana w Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy w Warszawie XII Wydział Gospodarczy KRS, KRS , Wysokość Kapitału Zakładowego: PLN Prezes zarządu: Anna Gryczewska Dyrektor wydawniczy: Józef Szewczyk, tel , Dział obsługi klienta/prenumerata: tel , faks , abe.com.pl Dział sprzedaży: tel Reklama: An drzej Idziak, tel , faks , kom , abe.com.pl Skład i łamanie: Ve ga de sign, Druk i opra wa: Pa bia nic kie Za kła dy Gra fi cz ne SA, Pabianice Zapraszamy na nasze strony internetowe: i oraz Pedagogika Psychologia Organizacja 5 Jolanta Andrzejewska Aktywność poznawcza dziecka Kształcenie i doskonalenie Marta Kotarba-Kańczugowska 10 Język obcy w przedszkolu Jolanta Olkusz 14 Czy Wesołe lato Heleny Bechlerowej może bawić i uczyć współczesnego przedszkolaka? Ze świata Teresa i Andrzej Lewińscy 20 Zaproszenie na Kretę Ludzie Miejsca Wydarzenia Hanna Ratyńska 22 Helena Prus-Wiśniewska Zabawy Zajęcia Scenariusze Helena Prus-Wiśniewska 23 Góry nasze, góry Marta Ratajczak 26 Płyną statki Justyna Wilk 27 Jak bawią się dzieci w innych krajach? Justyna Gliszczyńska 30 Podróże w nieznane cały świat bliżej nas Ewelina Śliwa 33 Zabawy z balonami PORADNIK PRAWNY NAUCZYCIELA I DYREKTORA PRZEDSZKOLA Justyna Płachetka Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka Ewa Fiedorowicz Choroby zawodowe pracowników Krystyna Stachoń 34 Jaś i Małgosia inaczej Barbara Skibicka-Nowakowska, 35 Marzena Kuffel Ścieżka zdrowia w ogrodzie Monika Sadkiewicz 37 Pracowici jak pszczółki Jan Amos Jelinek 38 Budujemy domy! Anna Lesiuk 40 Jak radzić sobie z emocjami? Agnieszka Zajkowska 43 Dogoterapia atrakcyjne zajęcia (część II) Maria Gołębiewska 47 Gra planszowa Złoty ul Ewa Tadeusz Kolorowa rybka 48 Razem z rodzicami Rafał Daniszewski 49 Dziecięce emocje Joanna Barankiewicz 52 Socjoterapia szansą na dobry start Teresa Boguta 54 Wycieczki edukacyjno- -rekreacyjne. Doświadczenia współpracy z rodzicami Katarzyna Janiszewska-Gold 56 Zabawa językiem angielskim Panorama edukacji Bogumiła Wiśniewska 58 Ziemia wspólnym domem Urszula Król Aleksander Gierymski ( ) 60 Wśród książek Anna Szyszka 62 Mądra ilustracja pod lupą Bożena Rytel 64 Fizyka na wesoło Iwona Zarzycka Co to jest? Sprawdź, czy wiesz 65 Kusy teatrzyk Helena Bechlerowa 66 Wesoła zabawa W numerze wkładki: Jak powstaje miód? Wspomnienia z wakacji Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

4 Cień Uf, jaki upał! Ach, jaki żar! Niczym w tropiku, taki tu skwar! Kto żyw, ten pilnie szuka schronienia. Wszystkie stworzenia szukają cienia. Lecz nikt go nigdzie znaleźć nie może Bo cień wyjechał wczoraj nad morze! Tam szukaj cienia, gdy słońce praży! Pod parasolem w piasku na plaży! Monika Gołaska

5 Pedagogika Psychologia Organizacja Aktywność poznawcza dziecka Rozwijające się dziecko jest sprawcą zmian zachodzących w nim samym, jak i w otoczeniu, szczególnie w relacjach wiążących się z innymi ludźmi. Jolanta Andrzejewska Cechą szczególną człowieka jest indywidualny sposób porządkowania doświadczeń. Okazuje się, że te same fakty, zdarzenia, z którymi spotyka się człowiek, mogą być przez niego inaczej uporządkowane. Z punktu widzenia sprawnego uczenia się wymagana jest aktywność poznawcza podmiotu, czyli inaczej ujmując ogół czynności związanych z: poszukiwaniem, gromadzeniem, przechowywaniem, kategoryzowaniem, przekazywaniem, wykorzystywaniem i wytwarzaniem wiedzy. Jest ona wywołana przez ciekawość (Andrzejewska, Wierucka, 2010), która może wystąpić nie tylko w aktywności poznawczej, lecz także w każdym innym jej rodzaju. Ciekawość jest typową reakcją emocjonalno-motywacyjną na silne i intensywne bodźce, które pojawiają się pod wpływem zaciekawienia, co prowadzi m.in. do aktywności poznawczej. Ciekawość pobudza aktywność badawczą malucha w zabawie i nauce (Grochowalska, 2010). Dziecko, aby zaspokoić potrzebę poznania wywołaną jakimś silnym bodźcem (np. intrygującym obiektem, zapachem, hałasem, ruchem lub zjawiskiem), reaguje eksploracją. Badanie obiektu przez malucha może przybierać postać czynności motorycznych, sensorycznych i poznawczych. Eksploracji dziecka towarzyszy zawsze silna motywacja, która wzbudzona jest przez zaciekawienie. Rolą dorosłego jest takie przedstawienie problemu lub fragmentu rzeczywistości (np. przyrodniczej, kulturowej, technicznej, naukowej, społecznej), aby to zaciekawienie spowodowało przez pewien czas koncentrację uwagi na danym obiekcie lub zagadnieniu. Skupienie uwagi pozwala przedszkolakowi na odkrywanie świata zewnętrznego i wewnętrznego. Skupiając uwagę, koncentruje się on na poleceniach dorosłego, wybranych przez niego informacjach, rzeczach, zjawiskach i ich cechach. Wychowanek może wtedy dostrzec czynności, które umknęły jego uwadze, a umysł nie nadał im wyraźnego znaczenia. Czynnikami hamującymi aktywność poznawczą dziecka w wieku przedszkolnym mogą być: strach wzbudzony przez nauczyciela, nieznane przedmioty, nieoczekiwane treści, nowa sytuacja, nieadekwatne zachowanie rówieśników; zły stan fizjologiczny, np. przemęczenie, choroba, dolegliwość, senność, głód; niektóre cechy umysłu lub osobowości, np. niska inteligencja, sztywność myślenia, konserwatyzm; niekorzystne właściwości temperamentalne: mała aktywność, wycofanie, nieśmiałość (Grzeszkiewicz, 2010); niezaspokojone potrzeby podstawowe: aktywności, uczucia, bezpieczeństwa, komunikowania się (Gloton, Clero, 1985) lub w klasyfikacji Maslowa (2006) potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa, afiliacji, szacunku i samorealizacji; awersja do treści lub formy przekazu wywołana uprzednim doświadczeniem (np. długie siedzenie, konieczność pracy z nielubianym rówieśnikiem i zajmowania się czymś, czego dziecko nie rozumie); nastrój niepokoju lub napięcia, zniecierpliwienia, pośpiechu; nieodpowiedni styl wychowania, np. autorytarny, nadmiernie wymagający, oraz niewłaściwy styl komunikowania się (np. brak wskazówek lub ich nadmiar ze strony dorosłego); nieakceptowanie określonej aktywności dziecka przez nauczyciela, np. Teraz się uczymy, a nie bawimy; przeciążenie wieloma informacjami z różnych dziedzin życia lub nasycenie wiedzą; niewłaściwa reakcja osoby znaczą- Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

6 Pedagogika Psychologia Organizacja cej, brak życzliwości, uznania za włożony trud (nie tylko za efekt); brak więzi emocjonalnej między przedszkolakiem a nauczycielem i rówieśnikami z grupy; niedostosowany do dziecka system zasad pracy i organizacji grupy przedszkolnej; nieadekwatny do oczekiwań system nagród i wzmocnień, ograniczenia aktywności i samodzielności dziecka (Grzeszkiewicz, 2010, s. 247); nadmierne eksploatowanie wybranego kanału odbioru (np. słuchu, wzroku) przez nauczyciela; brak czasu na rozwiązanie problemu lub dokładne wykonanie zadania, brak swobody w wyborze drogi rozwiązania problemu; niewłaściwy sposób porcjowania i prezentowania treści przez nauczyciela. Efektami aktywności poznawczej dziecka są: nowe informacje dotyczące bezpośrednio i pośrednio problemu intelektualnego lub praktycznego, nowe problemy i idee, nowe zadania stawiane przez malucha sobie lub innym w jego otoczeniu. Rezultatem może być także zdobycie przez dziecko sprawności bądź informacji zwiększającej jego kompetencje, zrozumienie czegoś, nabycie praktycznych umiejętności, wytworzenie czegoś, co rozwiązuje problem, postawienie nowych pytań, które dziecko kieruje do wspierającego dorosłego (Weder, 2004). Na aktywność poznawczą przedszkolaka i jego zaciekawienie mają wpływ sytuacyjne stymulatory: rozbieżność lub niezgodność między tym, co dziecko wie i spodziewa się zobaczyć, a tym, czego w danej sytuacji doświadcza; nowość bodźca i jego intensywność; prowokujące pytanie; częstość zmiany bodźców, osób, sytuacji i ich różnorodność; zaskoczenie lub niepewność; złożoność, niezwykłość lub dziwność sytuacji, przedmiotów i postaci; przynależność wiadomości do pewnych idei, społecznie uznawanych wartości (Jakubowicz-Bryx, 2010); pojawienie się nowych wątków, nieoczekiwanych zwrotów akcji; niespodziewane pojawienie się przedmiotów lub osób; znaczenie prezentowanej wiedzy dla dotychczasowych doświadczeń dziecka. Obecnie za dobrze ugruntowaną teorię uczenia się uznaje się konstruktywizm społeczno-kulturowy. Teoria ta zakłada, że uczenie się ma charakter problemowy, a rozwiązywanie problemów w realnych kontekstach wymaga od dziecka prowadzenia doświadczeń, badań, przewidywania alternatywnych rozwiązań oraz współpracy z innymi. Przedszkolak jest traktowany w konstruktywizmie społeczno-kulturowym jako aktywny, autonomiczny podmiot w procesie uczenia się, który to proces definiuje się jako konstruowanie, interpretowanie i modyfikowanie osobistych reprezentacji. Zgodnie z tą teorią nauczyciele organizują dzieciom środowisko umożliwiające gromadzenie różnorodnych doświadczeń, ale to przedszkolaki wybierają spośród oferowanych im przez dorosłych doświadczeń te, które są dla nich najbardziej odpowiednie i wspierające. Rozwijające się dziecko jest sprawcą zmian zachodzących w nim samym, jak i w otoczeniu, szczególnie w relacjach wiążących się z innymi ludźmi (Twardowski, 2004, s. 6). Dziecko staje się badaczem świata i siebie samego. Poszukując nowości, stale podejmuje różne aktywności. Na bazie wcześniejszych i nowych doświadczeń tworzy w umyśle pojęcia, idee, pomysły, wiedzę, poglądy, reguły, zasady i strategie. Przez cały czas aktywności przetwarza różnorodne informacje, selekcjonuje je, rozwiązuje problemy praktyczne i społeczne, przewiduje konsekwencje niektórych działań, tworzy scenariusze i modele postępowania oraz podejmuje decyzje. Ciężko pracuje, aby: zdobyć wiedzę o świecie, uporządkować ją, określić zależności przyczynowo-skutkowe, umieścić nabytą wiedzę w konkretnej przestrzeni, czasie, kulturze (wartości poznawcze, etyczne, ontyczne, estetyczne) lub naturze (Andrzejewska, Wierucka, 2010, s. 16). Zadania nauczyciela Zadaniem nauczyciela jest stwarzanie przedszkolakom okazji edukacyjnej w ten sposób, aby uwzględniała ona wszystkie sytuacyjne stymulatory. Rutyna, nieliczenie się z wiedzą i doświadczeniami dzieci często powodują, że nauczyciele prowadzą zajęcia sztampowo, przewidywalnie, bez fantazji, którą żywi się umysł malucha. Nie pobudzają przedszkolaków do twórczego, niekonwencjonalnego myślenia, zadawania pytań o zwykłe i niezwykłe rzeczy lub zjawiska (np. dlaczego bańki mydlane mają zawsze taki sam kształt przypominający kulę). Analizując przewodniki metodyczne dostępne na rynku wydawniczym oraz scenariusze zajęć w przedszkolu pojawiające się w internecie, można stwierdzić, że charakteryzują się automatyzmem, powtarzalnością tematów, wierszy, piosenek, historyjek obrazkowych, opowiadań, metod i form pracy (najczęściej podających i praktycznych) przedszkolaka, sposobów kończenia zajęć pracą plastyczną lub ponownym omówieniem przez nauczyciela treści przedstawionych parę minut wcześniej. Małe dzieci są zdolne do aktywności poznawczej w zabawie, nauce i podczas wykonywania prac. Zdaniem M. Grochowalskiej (2010) w przedszkolach za mocno akcentuje się naukę, karty pracy, a pomija dokładnie przemyślaną i zaprojektowaną zabawę, która równie dobrze zachęca malucha do aktywności poznawczej. Dziecko ma indywidualne, niepowtarzalne linie rozwojowe, czyli jego 6 Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

7 Pedagogika Psychologia Organizacja wiek metrykalny nie musi pokrywać się z wiekiem rozwojowym. Wychowanek aktywnie się rozwija podczas każdej czynności (zabawy, nauki i pracy), która znajduje się w jego strefie najbliższego rozwoju (Wygotski, 1971), czyli jest dla niego dość trudna, wymagająca zaangażowania, ale możliwa do wykonania przy wsparciu drugiej osoby, np. tutora, dorosłego, starszego rodzeństwa. Dziecko do rozwoju aktywności poznawczej i nauki potrzebuje wsparcia mądrego dorosłego oraz złożonych interakcji społecznych opartych na współdziałaniu (Waloszek, 2010). Musi mieć zatem odpowiedzialnych, kompetentnych i wrażliwych nauczycieli. Zadania nauczyciela pobudzającego aktywność poznawczą wychowanka dotyczą: poznania dziecięcych reprezentacji; rozpoznania potrzeb, zainteresowań dzieci; zapoznania się z programami edukacji przedszkolnej; stworzenia warunków wspierających aktywność dziecka; wykorzystania potencjału edukacyjnego środowiska społecznego i kulturowego. Aby rozwinąć aktywność poznawczą przedszkolaka, należy zachęcać go do rozwiązywania problemów w zespołach, w których ma możliwość komunikowania się z rówieśnikiem i dorosłym, lub stawiać przed nim zadania, których celem jest wykonanie czegoś wspólnie (Adamek, 2006). Umiejętność rozwiązywania problemów Zdaniem W. Okonia (1996, s ) problemy to sytuacja, w której pojawia się jakaś potrzeba lub konieczność przezwyciężania pewnych trudności, wywołująca określone działanie, którego efektem są jakieś osiągnięcia w sferze materialnej bądź w dziedzinie wartości. Autor porównuje zadanie do problemu, który wymaga pokonania jakiejś trudności o charakterze praktycznym lub teoretycznym przy udziale aktywności badawczej podmiotu. Według W. Okonia problem to trudność, niejasność natury teoretycznej lub praktycznej, która wymaga aktywnej postawy, wysiłku myślowego oraz przezwyciężania przeszkód i oporów. Efektem tych wysiłków jest dochodzenie do wyjaśnienia rozwiązania i zdobycie w rezultacie nowych wiadomości. Podstawową formą wyrażania problemu jest pytanie (Galant, 1987), na które dziecko domaga się odpowiedzi. Rozwiązywanie problemów przypomina badanie, wywołuje ciekawość i radość z pomyślnego rozwiązania. Zdaniem J.R. Hayesa (1999, za: Nęcka, Orzechowski, Szymura, 2006, s. 512) rozwiązanie problemu obejmuje siedem etapów: identyfikację problemu, definiowanie i budowanie jego poznawczej reprezentacji, budowanie i dobór strategii rozwiązywania problemu, zdobycie lub przywołanie informacji na temat problemu, alokację zasobów poznawczych, monitorowanie postępów w dążeniu do celu oraz ocenę poprawności rozwiązania. Dzięki rozwiązywaniu problemów dzieci rozwijają zdolność samodzielnego wyboru jednego działania ze zbioru możliwych (Kozielecki, 1969, s. 11). Odkrywanie problemu jest jedną z najważniejszych oznak myślenia i dróg uczenia się. Jego dostrzeżenie wymaga analizy określonej sytuacji i krytycznego myślenia ułatwiającego selekcję danych. Przeszkodami w rozwiązywaniu problemów mogą być: sztywność myślenia polegająca na nieuwzględnieniu zmiany warunków otoczenia podczas działania; nastawienie schematyczne do problemu zgodnie z wcześniej wytworzonymi reprezentacjami lub utrwaloną procedurą; fiksacja funkcjonalna, czyli niezdolność dziecka do używania obiektów inaczej niż w ich typowej funkcji (za: Nęcka, Orzechowski, Szymura, 2006, s. 528). Problemem jest każda sytuacja zadaniowa w życiu codziennym, powodująca występowanie pewnej trudności lub pytania, na które szuka się odpowiedzi. W procesie rozwiązywania problemu duży wpływ mają schematy poznawcze, które u dziecka dopiero się kształtują. Wpływają one na przebieg rozwiązywania przez nie problemów. Przedszkolaki dostrzegają problem na dwóch płaszczyznach: pierwsza to płaszczyzna czynności praktycznych, druga czynności umysłowych. Na etapie wczesnego dzieciństwa maluch dostrzega problem i sam próbuje go rozwiązać przez działanie. Około 5. roku życia dziecko zadaje otoczeniu coraz więcej pytań, ale też coraz częściej zaczyna mieć do czynienia z problemami wskazanymi przez dorosłych, pod koniec wieku przedszkolnego zaś jest zdolne do określenia zadania i jego werbalnego rozwiązania (Kozielecki, 1969, s. 28). Ważne jest, aby podczas rozwiązywania problemów przez najmłodszych nauczyciel stwarzał sytuacje wyzwalające w nich spontaniczne zachowania związane z opracowaniem zadania (Uszyńska-Jarmoc, Cichocki, 2012). Dziecko ma aktywnie badać rzeczywistość przy stymulacji nauczyciela. Doświadczenia w sferze manipulacyjnej, sensorycznej i werbalnej muszą być przeniesione na sferę ruchów ciała i powiązane z przeżyciami, a zdobyte wiadomości powinny znaleźć zastosowanie w rozwiązywaniu praktycznych problemów. Nowość i zawiłość problemów i zadań oraz ich udziwnienia, niezgodność prowokują dzieci do stawiania dorosłym wielu pytań, które nie powinny trafiać w próżnię, bo pozostawione bez odpowiedzi hamują w przyszłości ich stawianie. Kontrola przypuszczeń podanych przez najmłodszych może mieć charakter praktyczny polega wtedy na wykonywaniu konkretnych czynności (np. przelewaniu, wkładaniu, dolewaniu, mieszaniu) lub intelektualny i opierać się na indukcji (np. Jeżeli to ). W każdym przy- Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

8 Pedagogika Psychologia Organizacja padku nauczyciel powinien notować i uwzględniać w czynności badawczej wszystkie hipotezy dzieci oraz starać się je wspólnie z wychowankami weryfikować. Przedszkolaki, rozwiązując problem, uczą się go identyfikować, generalizować i sprawdzać rozwiązanie oraz samodzielnie oceniać rezultaty (Adamek, 2006). W związku z tym w edukacji przedszkolnej można wyróżnić problemy: dyskusyjne, interpretacyjne, manipulacyjne i strategiczne. Rozwiązywanie problemów jest procesem stymulującym autonomiczne myślenie i reakcję dziecka na wiele czynników tkwiących w jego środowisku. Można tu wspomnieć o dedukcyjnym toku myślenia, czyli dochodzeniu do rozwiązań metodą prób i błędów (Adamek, 1995, s. 8 9). Czynności dzieci z wiekiem są coraz bardziej złożone i skomplikowane. Rozwój procesu myślenia zwiększa szansę rozwiązania problemów. Na początku powinny być to problemy praktyczne, występujące w toku działania na konkretnych przedmiotach, później mogą to być problemy związane z działaniem na materiale symbolicznym, ujętym np. w formie słownej, za pomocą cyfr i symboli. Zadania mogą mieć podobny stopień trudności, ale powinny odnosić się do materiału zróżnicowanego, aktywizującego różne sfery aktywności dziecka. Rozwiązywanie problemów sprzyja doskonaleniu procesów poznawczych, m.in. uwagi, pamięci i wyobraźni. Czynnościom spostrzegania, jak i innym procesom poznawczym towarzyszy uwaga. Obecnie jest traktowana jako czynność leżąca u podstaw wszelkiej aktywności jednostki (zewnętrznej i wewnętrznej). W przedszkolu powinny być więc rozwijane takie umiejętności związane ze skupianiem uwagi, jak: skupianie uwagi na osobach i dostrzeganie ich wyglądu, czynności; skupianie uwagi na gestach rąk, mimice twarzy, postawie ciała, np. opowieści pantomimiczne; koncentrowanie się na poleceniach, informacjach, treści książek, filmów; ćwiczenie uwagi przez: zabawy z wyłączeniem zmysłu wzroku, zabawy z identyfikowaniem przedmiotów znajdujących się w woreczkach, pojemnikach, pudełkach, szukanie wskazanych przedmiotów w otoczeniu, szukanie różnic w serii przedmiotów po przekształceniu serii, ćwiczenia z odrysowywaniem, zamalowywaniem i wycinaniem konturów, zabawy w kalkowanie; skupianie uwagi na prezentacjach dzieci i odtwarzanie ich istotnych cech (Andrzejewska, Wierucka, 2010). Podczas rozwiązywania problemów uzasadnienia dzieci mogą mieć charakter logiczny i przypadkowy. Zależy to od: percepcji materiału, uchwycenia związków między elementami, wyjścia poza dane percepcyjne lub wytworzenie hipotezy. U dzieci uzasadnienie logiczne zależy od doświadczeń, zasobu wiedzy i bezpośredniego pola spostrzeżeniowego. Warto rozwijać umiejętność uzasadniania własnych pomysłów przez malucha przez zachęcanie go do częstego podawania przyczyn udzielonych odpowiedzi. A zatem z perspektywy dziecka proces dowodzenia to zdobywanie, gromadzenie i przetwarzanie różnorodnych doświadczeń własnych i podpatrzonych u innych. Rozwiązywanie problemów sprzyja rozwijaniu pamięci. Pamięć bierze udział we wszystkich procesach poznawczych i rozpatrywana jest w ścisłym związku z procesami spostrzegania, uwagi i myślenia (Harwas-Napierała, Trempała, 2002, s ). Najbardziej intensywny rozwój pamięci ma miejsce w wieku przedszkolnym. Przedszkolak rzadko spotyka się z zadaniami zapamiętania informacji. Typową cechą jego pamięci jest gromadzenie doświadczeń w toku różnych form aktywności. Mimowolny charakter pamięci sprawia, że dziecko ku zdziwieniu dorosłych ujawnia informacje, które nie były do niego kierowane (Andrzejewska, Wierucka, 2009, s. 88). Pod koniec wieku przedszkolnego rozwija się u dziecka zdolność świadomego zapamiętywania i przypominania, czyli pamięć dowolna. W programie wychowania przedszkolnego powinny się zatem znaleźć treści związane z kształtowaniem takich umiejętności, jak: zapamiętywanie wyglądu przedmiotów, kilku rzeczy i ich kolejności, dźwięków, gestów, zdarzeń, kilku obrazków, serii figur geometrycznych pokazywanych jednocześnie, kilku obrazków pokazywanych kolejno; zapamiętywanie imion rówieśników, krótkich wierszyków, rymowanek, przysłów; oglądanie przedmiotów, a potem wyszukiwanie ich spośród innych; zapamiętywanie poleceń, zadań, informacji, szeregów dźwiękowych, długich wierszy, wyliczanek i krótkich opowiadań z powtarzającymi się słowami; słuchanie opisu prostych czynności, a potem samodzielne ich wykonywanie; włączanie informacji w system własnej wiedzy i wykorzystanie jej w odpowiednim momencie; próby układania opowiadań, wierszyków i wyliczanek z powtarzającym się motywem. Wyobraźnia dziecka, rozwijana w trakcie rozwiązywania problemów, oparta jest na materiałach pochodzących z rzeczywistości zewnętrznej, które maluch organizuje, porządkuje (tworzy skrypty, równoważniki pojęć, 8 Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

9 EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA CZASOPISMO DLA NA UC ZY CIE LI Pedagogika Psychologia Organizacja pseudopojęcia, kompleksy znaczeniowe) i przekształca z myślą o realizacji własnego projektu, o ekspresji wewnętrznego świata. Za sprawą wyobraźni proces poznawania jest dynamiczny, zmusza do obrazowania działań konkretnych, kategoryzowania i porządkowania informacji oraz snucia planów i wymyślania rozwiązań problemów. Dzięki niej dziecko może uniknąć niepowodzeń i strat. Wyobraźnia rozwija się za sprawą osobistych doświadczeń i informacji, wyzwalania wewnętrznego świata przedszkolaka, błądzenia eksperymentalnego i wymyślania. Poza tym ma ona związek z autonarracją. Dziecko, przyjmując wyobrażoną rolę, kształtuje obraz siebie na tle grupy społecznej 1. dr hab. Jolanta Andrzejewska Zakład Pedagogiki Przedszkolnej UMCS 1 Tekst pochodzi z publikacji autorstwa dr Jolanty Andrzejewskiej pt. Zróżnicowanie modeli edukacyjnych w przedszkolu a funkcjonowanie psychospołeczne dzieci, Wydawnictwo UMCS, Lublin BI BLIO GRA FIA Adamek I. (1995), Alchemia umysłu. Tajemnice i piękno naszego mózgu, Jacek Santorski & Agencja Wydawnicza, Warszawa. Adamek I. (2006), Praktyka edukacyjna w kontekście psychologiczno-pedagogicznym [w:] Edukacja przedszkolna w teorii i praktyce, pod red. S. Włoch, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. Andrzejewska J., Wierucka J. (2009), Razem w przedszkolu. Program wychowania przedszkolnego, WSiP, Warszawa. Andrzejewska J., Wierucka J. (2010), Razem w przedszkolu. Program wychowania przedszkolnego. Wydanie rozszerzone, WSiP, Warszawa. Galant J. (1987), Dostrzeganie i rozwiązywanie problemów w klasach początkowych, WSiP, Warszawa. Gloton R., Clero C. (1985), Twórcza aktywność dziecka, WSiP, Warszawa. Grochowalska M. (2010), Marginalizowanie i faworyzowanie aktywności dziecka, czyli o bawieniu się i uczeniu [w:] Psychopedagogiczne aspekty rozwoju i edukacji małego dziecka, pod red. T. Parczewskiej, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Grzeszkiewicz B. (2010), Obraz dziecka nieśmiałego [w:] Dziecko w kontekstach edukacyjnych, pod red. B. Grzeszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin. Harwas-Napierała B., Trempała J. (red.) (2002), Psychologia rozwoju człowieka, t. 3, PWN, Warszawa. Jakubowicz-Bryx A. (2010), Determinanty wychowania patriotycznego dzieci w młodszym wieku szkolnym [w:] Dziecko w kontekstach edukacyjnych, pod red. B. Grzeszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin. Kozielecki J. (1969), Rozwiązywanie problemów, PZWS, Warszawa. Maslow A.H. (2006), Motywacja i osobowość, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa. Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B. (2006), Psychologia poznawcza, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa. Okoń W. (1996), Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa. Twardowski A. (2004), Strategie nauczania wspierające rozwój psychiczny dziecka, Wychowanie w Przedszkolu, nr 4, s. 6. Uszyńska-Jarmoc J., Cichocki A. (2012), Edukacja elementarna w teorii i praktyce, Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana, Białystok. Waloszek D. (2010), Meandry ochrony dziecka i dzieciństwa. Kilka refleksji nauczyciela akademickiego [w:] Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Obszary sporów, poszukiwań, wyzwań i doświadczeń w kontekście zmian oświatowych, pod red. D. Waloszek, Centrum Edukacyjne Bliżej Przedszkola, Kraków. Weder B.H. (2004), Kommunikative Kompetenz. Kommunikation begreifen und durchschauen, Auflage, Oberentfelden. Wygotski L.S. (1971), Problem nauc zania i rozwoju umysłowego w wieku szkolnym, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa. Wielki konkurs wyprawkowy Zapraszamy Wycieczka do Fabryki Kredek St. Majewski w Pruszkowie 26 kompletnych wyprawek szkolnych 250 op. kultowych kredek Bambino 520 op. plasteliny Bambino 160 bloków rysunkowych A4 Bambino 10 namiotów z tunelem 30 miarek wzrostu Organizatorzy: Partner: Sponsor konkursu: Patronat merytoryczny: Patronat medialny: Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

10 Kształcenie i doskonalenie Język obcy w przedszkolu Marta Kotarba-Kańczugowska Upowszechnienie edukacji językowej jest zgodne ze strategią Education and Training 2020, w której podkreślony został cel edukacji językowej: język ojczysty + dwa (języki obce). W związku z tym zaleca się, aby kształcenie językowe rozpoczynać już w przedszkolu. Najnowsze regulacje prawne w polskim systemie kształcenia zakładają więc obowiązkowe nauczanie języków obcych już na poziomie edukacji przedszkolnej. Już od najbliższego roku szkolnego 2014/2015 decyzją dyrektora przedszkola lub osoby kierującej inną formą wychowania przedszkolnego dzieci mogą uczyć się języków obcych w ramach realizacji podstawy programowej. Z kolei od września 2015 roku wszystkie 5-latki mają uczyć się języka obcego w ramach obowiązkowych zajęć w zakresie podstawy programowej wychowania przedszkolnego. Przepis ten od września 2017 roku będzie dotyczyć wszystkich dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym. Konieczne jest zatem przygotowanie dobrze wykwalifikowanej kadry, która podejmie się tego zadania. W związku z tym warto już teraz zadbać o doskonalenie umiejętności nauczycieli wychowania przedszkolnego w zakresie posługiwania się językiem angielskim oraz organizowania i prowadzenia zajęć z języka obcego dla dzieci. Przypomnijmy, że kwalifikacje do nauczania języków obcych w przedszkolach i klasach I III szkół podstawowych ma nauczyciel wychowania przedszkolnego i wczesnoszkolnego, który ukończył studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie wczesnego nauczania danego języka obcego (na uzupełnienie kwalifikacji nauczyciele mają czas do 2020 roku) i który legitymuje się świadectwem znajomości danego języka obcego w stopniu co najmniej podstawowym (B2), o którym mowa w załączniku do rozporządzenia w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia. Cele nauczania języków obcych w przedszkolu Głównym celem zmian jest wprowadzenie obowiązkowej, bezpłatnej nauki języka obcego nowożytnego dla wszystkich dzieci korzystających z wychowania przedszkolnego. Zgodnie z podstawą programową planowane cele edukacji w zakresie języka obcego nowożytnego w przedszkolu obejmują: uczestnictwo w zabawach: muzycznych, ruchowych, plastycznych, konstrukcyjnych i teatralnych; rozumienie bardzo prostych poleceń i reagowanie na nie; powtarzanie rymowanek, prostych wierszyków i śpiewanie piosenek w grupie; rozumienie sensu prostych historyjek opowiadanych lub czytanych, gdy są wspierane rekwizytami, ruchem, mimiką i gestami. Wczesne nauczanie języków obcych powinno skupiać się na rozwijaniu zarówno kompetencji językowej, jak i (a może nawet przede wszystkim) komunikacyjnej oraz kulturowej. Kompetencja językowa Kompetencja językowa ma charakter podmiotowy i dotyczy znajomości systemu językowego, czyli reguł fonologicznych, morfologicznych, semantycznych (znaczenia słów), syntaktycznych (gramatyka) i leksykalnych. W obrębie kompetencji lingwistycznych wyróżnia się tym samym kompetencje: leksykalną, gramatyczną, semantyczną, fonologiczną, ortograficzną i ortoepiczną. Warto pamiętać, że poziom kompetencji językowej wpływa na ogólną sprawność komunikacyjną, chociaż sama znajomość znaczenia poszczególnych słów i struktur nie jest równoznaczna z umiejętnością ich efektywnego użycia. Do tego potrzebne są inne kompetencje, m.in. komunikacyjna. Kompetencja komunikacyjna Podczas używania języka należy uwzględniać relacje między językiem a kontekstami, w których się pojawia. Kontekst wypowiedzi mówionej to specyficzna sytuacja przestrzenno- -czasowa, obejmująca mówiącego i słuchającego, którzy co jakiś czas zamieniają się rolami. Na kontekst składają się również czynności, które wykonują mówiący i słuchający oraz zewnętrzne przedmioty z ich najbliższego otoczenia, a także wydarzenia, które rozgrywają się w sytuacji mówienia. Tym samym kontekst sytuacyjny, którego głównymi częściami składowymi jest kontekst fizyczny (np. miejsce) i kontekst społeczny (np. normy społeczne lub kulturowe), jest istotną pomocą w zrozumieniu wypowiedzi. Kontekst obejmuje również to, co zostało powiedziane wcześniej. Jednocześnie do kontekstu włączymy także milczące przyzwolenie na stosowanie określonej konwencji wypowiedzi, stylu, w jakim toczy się rozmowa. W wielu wypadkach chwilowy kontekst, w którym zachodzi interakcja, może nawet istotnie zmienić znaczenia używanych słów. Podczas autentycznej komunikacji uczestnicy znajdują się w sytuacji, która jest dla nich określona i definiowalna. Obie strony mają potrzebę wejścia w interakcję. Naturalne używanie języka cechuje też to, że ilość informacji przekracza minimum wymagane do 10 Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

11 Kształcenie i doskonalenie rozwiązania problemu (tzw. redundancja). Mowa zawiera nadmiarowe informacje, które ułatwiają zrozumienie wypowiedzi, np. częściowo zniekształconych lub niepełnych. Najogólniej rzecz ujmując, kompetencja komunikacyjna jest umiejętnością zachowania się językowego, posługiwaniem się językiem adekwatnie do sytuacji i słuchaczy 1 : w różnych układach (zależnych od społecznej pozycji nadawcy i odbiorcy, rodzaju kontaktu: oficjalny nieoficjalny, od trwałości kontaktu), które narzucają konieczność odgrywania rozmaitych ról społecznych; w określonych sytuacjach użycia języka, które wpływają na kształt i rodzaj wypowiedzi (liczba rozmówców, czas i miejsce rozmowy, temat rozmowy, kanał przekazu informacji, gatunek wypowiedzi); w zależności od celu wypowiedzi, emocjonalnej, informacyjnej i modalnej funkcji wypowiedzi oraz od funkcji działania. Użytkownik języka, aby dobrać odpowiednie struktury językowe do intencji swojej wypowiedzi, sytuacji i odbiorcy, angażuje własne możliwości poznawcze, emocjonalne i społeczne. Od poziomu integracji tych możliwości zależy efektywność komunikacji 2. Kształtowanie sprawności komunikacyjnych odgrywa istotną rolę w nauce języków obcych. Rozwijanie umiejętności prowadzenia rozmowy, wchodzenia w interakcje obejmuje doskonalenie komunikacji zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej. Jest to niezwykle złożony proces, ponieważ trudno obiektywnie opisać, w jaki sposób dziecko uczy się mówić w języku, który nie jest jego językiem ojczystym, i jak może zdobyć umiejętności niezbędne do wykorzystania tego języka do komunikowania się z innymi 3. Wskaźnikiem efektywności nauczania języków obcych nie może być liczba słów, które przedszkolak wymienia z pamięci, bądź zapamiętane teksty wypowiedzi, które dziecko odtwarza często bez zrozumienia poszczególnych słów lub zwrotów i tym samym nie może wykorzystać tych zdań w innym kontekście. Podstawową zasadą nauczania języków obcych jest nadrzędność sprawności rozumienia ze słuchu i mówienia, ze szczególnym zwróceniem uwagi na rozwój sprawności prowadzenia rozmowy. Niebagatelną rolę w rozwijaniu kompetencji komunikacyjnej u uczących się odgrywa nauczyciel wychowania przedszkolnego, który może: doskonalić umiejętności komunikacyjne wychowanków w języku ojczystym, problematyzować kwestie związane z językami, pomagać w szukaniu powiązań między językiem ojczystym a językami obcymi i wreszcie integrować wiele różnych doświadczeń językowych przedszkolaków. Dobrze rozwinięta kompetencja w języku ojczystym dziecka zwiększa jego szanse na sprawne uczenie się języka obcego. Warto jednak pamiętać, że komunikacja podczas zajęć językowych odbywa się w określonych warunkach i czasie oraz zależy od funkcji społecznych pełnionych przez jednostki. Terenem komunikacji jest przedszkole, szkoła, a wymiana informacji między nauczycielem a uczniem zachodzi podczas zajęć lekcyjnych. Uczestników interakcji w komunikacji łączy z reguły formalny typ kontaktów społecznych, w którym dominującą rolę w procesie porozumiewania się odgrywa nauczyciel. Nie są to warunki w pełni korzystne do rozwijania kompetencji komunikacyjnych u dzieci. Warto pamiętać, że musimy starać się optymalizować proces przetwarzania informacji językowych. Jak osiągać cele nauczania języków obcych w przedszkolu? Dzieciom należy dać czas na oswojenie się z nowym słownictwem i zjawiskami językowymi. Należy też akceptować niepełne, a nawet błędne wypowiedzi przy jednoczesnym dostarczaniu wielu poprawnych wzorców językowych. Istotne znaczenie ma ilość i jakość wprowadzanego materiału językowego. Chóralne powtarzanie, budowanie wypowiedzi według wzorca tylko pozornie przyspiesza proces uczenia się języka obcego. Powtarzanie jest konieczne, ale warto tworzyć takie sytuacje, w których uczący się może stosować nowe słowa i zwroty w wielu różnych sytuacjach lub kontekstach językowych. Warto też proponować inne formy powtarzania tego samego materiału językowego, tak aby dzieci ćwiczyły słowa i zwroty chętnie i z radością. Aby efektywnie prowadzić proces nauczania języka obcego, należy zapewnić przedszkolakom odpowiednie warunki do tworzenia własnych hipotez o języku, tak aby aktywizacja językowa przebiegała stosownie do indywidualnych możliwości. Eric Hawkins 4 uważa, że nie można zbliżać procesu nauczania języka obcego do procesu przyswajania języka ojczystego, ponieważ dziecko ma już pewne doświadczenia i nie startuje od zera. Nie należy więc ignorować tego, że przedszkolak poznał już jeden język ojczysty. Zdaniem E. Hawkinsa należy z tego aktywnie korzystać. Ponadto, powołując się na ustalenia badawcze neurop sychiatrii, podaje, że mózg wykorzystuje różne strategie podczas nauki języka oraz że liczba i wariancyjność tych strategii zmienia się wraz z wiekiem. Hawkins nawołuje więc 1 Na ten fakt zwracają uwagę autorzy: Z badań nad kompetencją komunikacyjną dzieci, pod red. B. Bokus, M. Hamana, Wydawnictwo Energia, Warszawa 1992; M. Kielar, Rola przedszkola w rozwijaniu kompetencji komunikacyjnej dzieci, Instytut Kształcenia Nauczycieli im. W. Spasowskiego ODN, Kraków 1984; E. Minczakiewicz, Mowa rozwój zaburzenia terapia, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 1997; I. Kurcz, Psychologia języka i komunikacji, Scholar, Warszawa 2000; M. Nowicka, Sprawność komunikacyjna dzieci w interakcjach szkolnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn Więcej m.in. w: S. Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin I. Kurcz rozróżnia dwujęzyczność równoczesną i selektywną. Dwujęzyczność równoczesna występuje wtedy, gdy dziecko uczy się porozumiewać w drugim języku jeszcze przed ukończeniem 3. roku życia. Dwujęzyczność sukcesywna związana jest z uczeniem się języka obcego po ukończeniu 3. roku życia, często w warunkach instytucjonalnych. Por. I. Kurcz, Język a psychologia, WSiP, Warszawa 1992, s E. Hawkins, Modern languages in the curriculum [w:] The space between English and foreign languages at school, red. G. Perren, CILT, London Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

12 Kształcenie i doskonalenie Wykaz umiejętności przedmiotowych, które można włączyć do procesu kształcenia w zakresie wczesnego nauczania języka obcego: Edukacja matematyczna klasyfikowanie obiektów według różnych kategorii; korzystanie z osi liczbowych i tabel; dodawanie i odejmowanie; rozpoznawanie figur geometrycznych; wyodrębnianie i klasyfikowanie podzbiorów i zbiorów; mierzenie długości, np. za pomocą linijki; dokonywanie prostych obliczeń pieniężnych. Edukacja społeczna znajomość symboli, które mają znaczenie dla klasy szkolnej, szkoły, miejscowości, regionu, ojczyzny itd.; znajomość wybranych wydarzeń historycznych i odczytywanie ich na podstawie analizy dzieł plastycznych, filmów i rekwizytów; znajomość tradycji i zwyczajów w swoim regionie, w Polsce oraz w innych krajach. Edukacja przyrodnicza rozpoznawanie podstawowych gatunków zwierząt i roślin; interpretowanie map turystycznych; wykorzystywanie przyrządów: szkła powiększającego, termometru; prowadzenie prostych obserwacji przyrody i zjawisk atmosferycznych, które dotyczą poszczególnych pór roku. Edukacja zdrowotna znajomość zasad zdrowego odżywiania; rozpoznawanie i nazywanie produktów spożywczych, np. na piramidzie zdrowia; znajomość zasad dbania o swoje zdrowie. Edukacja artystyczna Edukacja plastyczna posługiwanie się barwą i konturem; określanie nastroju danej pracy plastycznej; rozróżnianie malarstwa realistycznego i abstrakcyjnego; samodzielne próby tworzenia z wykorzystaniem różnorodnych materiałów i technik. Edukacja muzyczna określanie nastroju utworów instrumentalnych i wokalnych; analizowanie odgłosów przyrody, życia miasta itp.; odtwarzanie i tworzenie prostych rytmów; rozpoznawanie instrumentów muzycznych po wyglądzie i brzmieniu; ilustrowanie w formie tanecznej przeczytanej baśni, obejrzanego obrazu; dobieranie fragmentu muzycznego do wysłuchanego fragmentu książki lub obejrzanego rysunku. Dziecko widzem i aktorem znajomość elementów tworzących spektakl teatralny; znajomość mowy ciała, mimiki oraz odpowiedniej intonacji głosu; współtworzenie małych form teatralnych. do ponownego zbadania trzech sposobów, w których kształcenie w językach obcych łączy się ze świadomością językową. Zalicza do nich: pozytywne informacje na temat języków obcych i uwalnianie procesu kształcenia od stereotypów kulturowych; zachęcanie do zastanowienia się nad znaczeniem poszczególnych słów; kształtowanie poczucia pewności siebie w roli użytkownika języka. Eric Hawkins wskazuje, że postrzegamy znajomość języka obcego jako umiejętność konieczną i przez to nie dostrzegamy użytecznej roli edukacyjnej kształcenia językowego w szerszym kontekście 5. Nawołuje on do ponownego przemyślenia podstaw nauczania języków na wczesnym etapie nauczania z uwzględnieniem podejścia międzyprzedmiotowego Content and Language Integrated Learning (CLIL). Nauczanie treści z innych obszarów programowych za pomocą języka obcego koncentruje się na treściach i procesie uczenia się języka obcego. Język jest więc traktowany jako naturalne narzędzie zdobywania wiedzy z różnych dziedzin. Koncepcja nauczania języka obcego podczas realizacji treści przedmiotowych pozwala na poszerzanie wiedzy i umiejętności uczniów dzięki różnym interdyscyplinarnym aktywnościom, a także stwarza okazję do angażowania kluczowych umiejętności językowych: słuchania, mówienia, czytania oraz pisania. Język nauczany jest kontekstowo, unika się wprowadzania zdań bądź wyrazów oderwanych od rzeczywistości. CLIL wspomaga też tzw. metajęzykowy transfer. Pomaga dzieciom dokonywać transferu z języka ojczystego na języki dodatkowe i z języków dodatkowych na kolejne języki, a nawet na język ojczysty. Transfer ten jest u uczących się często dość selektywny, dlatego że wczesna edukacja nie wspomaga dziecka w przenoszeniu doświadczeń gromadzonych w języku ojczystym na inne języki. dr Marta Kotarba-Kańczugowska Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie 5 E. Hawkins, Foreign language study and language awareness, Language Awareness 1999, Vol. 8, No. 3 4, s Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

13

14 Kształcenie i doskonalenie Czy Wesołe lato Heleny Bechlerowej może bawić i uczyć współczesnego przedszkolaka? Jolanta Olkusz Na zajęcia z literatury dla dzieci jedna ze studentek przyniosła swoją ulubioną lekturę z wczesnego dzieciństwa zaczytane i porysowane Wesołe lato Heleny Bechlerowej z ilustracjami Hanny Czajkowskiej (oddającymi sielski nastrój bajkowego ogrodu). Z entuzjazmem opowiadała o swojej ówczesnej fascynacji głównym bohaterem, jego humorami. Swój wybór motywowała: Schowam tę książkę dla swoich dzieci. Może też pokochają Groszka, bo pewnie będą miały takie same jak on i ja radości i smutki. Te słowa stały się inspiracją do ponownego pochylenia się nad twórczością Heleny Bechlerowej, której pisarstwo charakteryzuje się wysokimi walorami dydaktycznymi i artystycznymi, docenianymi zarówno przez badaczy literatury 1, jak i pedagogów 2 oraz najmłodszych odbiorców tekstów literackich 3. Analiza bogatego dorobku twórczego Heleny Bechlerowej uwidacznia wykorzystywanie i przetwarzanie sprawdzonych czytelniczo schematów fabularnych, kompozycyjnych i stylistyczno-językowych. Pozwala również stwierdzić, że obok nawiązywania do tradycji pisarka sięgała po nowatorskie propozycje treściowo- -formalne w literaturze dla dzieci, w tym po niekonwencjonalne gatunki literackie, do których należy m.in. powieść w odcinkach 4. Przykładem takiego gatunku jest Wesołe lato, którego rozdziały drukowane były sukcesywnie w kolejnych numerach czasopisma Miś w latach Akcja tego utworu (złożonego z 26 opowiadań) toczy się od pełni lata aż do początków zimy w ogrodzie i lesie. Zgodnie z poetyką gatunku cechuje ją szybkie tempo rozwoju i czasem aura tajemniczości, będąca efektem wielu niespodzianek, co sygnalizują tytuły rozdziałów-epizodów, np. Niespodziewani goście, Wyprawa na wyspę, Zaczarowany dach. Każdy odcinek jest tu małą, o znacznym stopniu autonomiczności, opowieścią, która ma własną ekspozycję, rozwinięcie akcji i punkt kulminacyjny. Eksponowanie skomplikowanych perypetii bajkowych zwierząt skupione jest wokół jednego, głównego zdarzenia 5, które kończy się w sposób stwarzający możliwość następstw alternatywnych, sugerując odbiorcy pewną ilość dalszych ciągów. W Wesołym lecie autorka wyraźnie preferuje typ przedziału międzyodcinkowego, który ma charakter tzw. punktu zawieszenia. Zwykle bowiem epizody kończą się sformułowaniem prowokującym dziecko do pytania: A co będzie dalej? Następny odcinek zaś rozpoczyna się wyjaśnieniem tego problemu lub nawiązaniem do niego. Przykładem takiej wypustki do dalszego ciągu 6 może być Nowy dach, który to epizod kończy się zapowiedzią koziołka: Pod tym dachem będzie ci się śniło coś sto razy, a może nawet tysiąc razy przyjemniejszego. Zobaczysz 7, a początek kolejnej części (Co śniło się króliczkowi) zawiera rozwiązanie tej zagadki: Truchcik miał rację. Groszkowi śniło się, że jest Indianinem, że ma kolorowe pióra na głowie, że trzyma wielki łuk i poluje na dzikiego zwierza. Przekrada się przez liście i krzaki, a gałązki łaskoczą go w nos 8. Bohaterami Wesołego lata obok pluszowego króliczka Groszka zachwyconego ogrodem są dobrze znane dziecięcemu odbiorcy postacie zwierząt, a więc: koziołek Truchcik, kotki Filonek i Bamboszek, wiewiórka Barbaszka i jej troje dzieci (Frygas, Migas i Faramuszka), kaczorek Chlap, myszka Gryzelda, kura Szurpatka oraz koń, słoń, jeżyk i żabki. Zacho- 1 Zob. m.in.: S. Frycie, Literatura dla dzieci i młodzieży w latach , t. 2, Warszawa 1982; S. Frycie, M. Ziółkowska-Sobecka, Leksykon literatury dla dzieci i młodzieży, Piotrków Trybunalski 1999; M. Kątny, Twórczość Heleny Bechlerowej dla dzieci młodszych, Studia Kieleckie 1991, nr 3; J. Olkusz, Krytycy wobec twórczości literackiej Heleny Bechlerowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Filologia Polska 1986, t Jak wynika z badania ankietowego przeprowadzonego wśród nauczycielek przedszkoli, twórczość Heleny Bechlerowej zajmuje 5. miejsce (87,1%) w rankingu 50 polskich pisarzy (od klasyków literatury aż do współczesnych twórców najmłodszego pokolenia), których utwory najczęściej wykorzystywane są w praktyce przedszkolnej. Zob.: J. Olkusz, Wiedza nauczycielek wychowania przedszkolnego o literaturze dla najmłodszych [w:] Nauczyciel wczesnej edukacji, pod red. E. Smak, Opole Zob.: J. Olkusz, Dziecięcy odbiór utworów Heleny Bechlerowej, Wychowanie w Przedszkolu 2001, nr 3; J. Olkusz, O potrzebach czytelniczych sześciolatków, Wychowanie w Przedszkolu 2006, nr 6; J. Olkusz, Zabawy inspirowane literaturą, Wychowanie w Przedszkolu 2009, nr 11; J. Olkusz, Tekst literacki w kreatywnym odbiorze sześciolatków, Wychowanie w Przedszkolu 2011, nr 5. 4 Powieść odcinkowa jest gatunkiem, który w literaturze pojawił się najpierw we Francji w związku z karierą, jaką w XIX wieku zrobiła gazeta. 5 Wiąże się ono z przygotowaniami zwierząt do zimy (Mieszkanie jeża, Złamana kładka), ich trybem życia (Burza, Odwiedziny u Barbaszki), wzajemnymi psotami (Niewidzialne poziomki, Jeżynowy podwieczorek) i pomocą w różnych sytuacjach (Słoń podlewa grządki, Dymi piec). 6 J. Bachórz, Powieść [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J. Bachórza, A. Kowalczykowej, Wrocław 1994, s H. Bechlerowa, Wesołe lato, Warszawa 1983, s Tamże, s Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

15 Kształcenie i doskonalenie wują oni wiele cech swoich realnych odpowiedników. Dzięki zastosowanej przez pisarkę antropomorfizacji przede wszystkim odwzorowują postawy i zachowania ludzi oraz rówieśnicze relacje czytelnika, który zarówno z nimi, jak i przez nie przeżywa rozterki o charakterze moralno-społecznym. Bohaterowie odznaczają się różnym usposobieniem i temperamentem, w odmienny sposób przeżywają zdarzenia codziennego życia, miewają swe dobre i złe dni. Nie zawsze też humor im dopisuje. Czyż trzeba więcej, by stały się bliskie dzieciom, z których codziennym samopoczuciem jest różnie i którym wstawanie lewą nóżką zdarza się także często? 9 Ulubione postacie Postaciami utworu szczególnie bliskimi przedszkolakom, z którymi chciałyby się zaprzyjaźnić lub wybrać w podróż 10, są: króliczek Groszek (np. bo był ładny; bo był miły i dobry i wszyscy go lubili; bo on był tam najważniejszy; bo on szybko biega i jakby mi się znudziło, to szybciej bym wrócił do mamy; bo on jest pomysłowy i zna dużo zwierząt; bo on ma wielu przyjaciół i zawsze wychodził z kłopotów; nie nudziłbym się z nim, bo on wymyśla fajne zabawy i wesoło śpiewa; bo on miał najwięcej przygód, a jak był zły, to mu się nosek ruszał i to było fajne); słoń (np. bo on jest bardzo duży i silny. Ja też chciałbym być duży i silny; bo jest duży i jakbym siedziała na jego grzbiecie, to wszystko bym widziała; bo jest wielki i można się z nim bawić w puszczanie baniek; bo jest silny i nie bałbym się niczego z nim; bo on by mnie dobrze pilnował); wiewiórka Barbaszka i jej dzieci (np. bo jest miła i dobra; bo one były wesołe i koleżeńskie; bo one umiały się bawić; bo ona była wesoła i wszędzie by mnie zaprowadziła; bo ona zna cały las i potrafi się wesoło bawić, skakać i ja tak lubię; bo się ładnie ubierała i były u niej ciekawe zagadki); kotki Filonek i Bamboszek (np. bo znają dużo różnych dróg i miejsc; bo pomagały Groszkowi; bo są zwinne i znają różne fajne miejsca; bo były śmieszne i robiły śmieszne rzeczy; bo chciałabym taki domek mieć, jak one w nim mieszkały, taki, żeby chodził; bo zawsze były wesołe; bo Bamboszek ma śmieszne imię i na pewno byłoby z nim wesoło; bo upiekłyby mi pyszne ciasto, bo ja lubię ciasto); koziołek Truchcik (np. bo przyniósł kwiaty i przeprosił Groszka; bo pomaga i nawet kwiatki przynosi; bo był dobry dla wszystkich i przyniósł na przeprosiny kwiaty; bo jest dobrym kolegą). Argumentacja przedszkolaków dowodzi tego, że zaprezentowana w Wesołym lecie rzeczywistość, choć jest nierealna, bo przecież niezgodna z potocznym wyobrażeniem o świecie i jego doświadczaniu, to jednak odnosi się do świata empirycznego. W zbudowanym przez pisarkę świecie dzieci dostrzegają zarówno zgodność z obowiązującymi prawami natury, jak i psychologiczną prawdziwość problemów bohaterów często jednostek o bogatej, skomplikowanej i dynamicznej psychice. Sposób wykreowania ich przez Helenę Bechlerową, wyposażenie w określone cechy właściwe światu ludzkiemu zaspokajają dziecięcą potrzebę wzorów zachowań, pozwalają lepiej zrozumieć innych ludzi i zachodzące między nimi relacje. Pozwalają również na samodzielną i wnikliwą ocenę postaci. Zacytowane wypowiedzi świadczą o dziecięcej zdolności ujmowania w prosty sposób zarówno ludzkich problemów, jak i różnorodnych zjawisk, bez zbędnego werbalizowania i analizowania. Jak twierdzi Alicja Baluch: wyrażanie uczuć i szukanie poro- 9 J. Kaczkowska, Dydaktyka bez wielkich słów, Nowe Książki 1984, nr 3, s W gromadzeniu opinii przedszkolaków na temat utworu Wesołe lato współuczestniczyły studentki kształcenia wczesnoszkolnego z wychowaniem przedszkolnym Instytutu Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu Opolskiego. Zebrano wypowiedzi 126 dzieci w wieku od 4,5 roku do 6 lat. Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

16 Kształcenie i doskonalenie zumienia, integracji ze światem u dzieci dokonuje się przez bohaterów literackich. Właśnie oni budują specyficzny kontakt dziecka z otaczającą rzeczywistością 11. Spotkanie z bohaterami powieści jest zatem dobrą okazją do kształcenia sfery uczuciowej malucha, budowania jego orientacji w świecie wartości moralno-społecznych. Interpretacja zachowań bohaterów O tym, że dzieci potrafią prawidłowo zinterpretować podobne problemy, świadczą ich wypowiedzi dotyczące sytuacji, które im się w utworze podobały lub nie. Na pozytywne zachowanie bohaterów, takie jak: gościnność, umiejętność naprawienia wyrządzonej krzywdy, udzielenia pomocy (np. jak słoń swoją trąbą podlewał grządki i pomagał; jak koziołek obiecał, że zrobi króliczkowi nowy, jeszcze ładniejszy dach, i dotrzymał obietnicy; jak Truchcik przeprosił Groszka i dał mu kwiaty; jak koziołek przyniósł króliczkowi kwiaty, żeby go przeprosić, i jak wiewiórki pomogły zejść króliczkowi z drzewa; jak Groszek pomagał jeżykowi szukać domku na zimę; jak koń naprawił dach, bo on dobrze zrobił, bo jak coś się źle zrobi, to trzeba się poprawić; to, że Groszek poczęstował wszystkich gości tym, co miał w swojej spiżarni; jak kotki chciały pomóc króliczkowi i pobiegły po babkę), zwracało uwagę 88,3% przedszkolaków uczestniczących w wywiadzie 12. Wszystkie dzieci natomiast wyróżniły jako nieakceptowane te momenty, które związane były z wydarzeniami przykrymi dla bohaterów. Dotyczyły one sytuacji z następujących opowiadań: Króliczek buduje szałas (np. jak koziołek zjadł króliczkowi dach z kapusty, bo króliczek był smutny; jak króliczek został bez dachu, bo było mi go żal; jak króliczek był zły, bo koziołek zjadł mu dach; jak Groszek się złościł, bo to nieładnie); Bukiet od koziołka (np. jak pszczoła użądliła króliczka, bo go bolało ucho; jak pszczoły ugryzły króliczka w ucho; jak pszczoła użądliła króliczka w ucho, bo miał czerwone ucho i go to bolało); Jak kotki przyniosły babkę (np. jak pszczoła ugryzła króliczka w ucho, a kotki zamiast przynieść takie zioło, co się nazywa babka, przyniosły babkę do jedzenia); Co się śniło króliczkowi (np. jak koń zjadł Groszkowi dach z siana; jak koń zjadł króliczkowi dach i zrobił mu przykrość. Ale potem przeprosił Groszka i razem z koziołkiem naprawili dach i to mi się podobało; jak koń zjadł dach z domku Groszka, to było złe, tak się nie robi); Nowy gość (np. że zwierzątka śmiały się ze słonia, że jest gruby i brzydki; jak kotki śmiały się ze słonia); Słoń podlewa grządki (np. gdy króliczek był leniwy. Nie chciało mu się podlewać grządek; jak słoń musiał podlać kwiatki, bo Groszek był leniwy i nie chciał podlewać swoich kwiatów); Niewidzialne poziomki (np. żart z niewidzialnymi poziomkami, bo nie lubię, jak ktoś z kogoś żartuje; jak Truchcik wysypał Bamboszkowi poziomki i nakładł mu liści. Był niedobry; jak koziołek wysypał poziomki kotkowi, ale potem mi się podobało, jak on to naprawił i powiedział, że to były głupie czary, taki kawał; jak Koziołek Truchcik rozsypał poziomki z dzbanka Bamboszka. Wtedy on źle zrobił; jak koziołek miał pozamiatać podwórze, a on rzucił miotłę koło studni i nie posłuchał mamy). Proponowane przez dzieci uzasadnienia jako interpretacja zachowań i przeżyć bohaterów w różnych sytuacjach życiowych pokazują wrażliwość kilkulatków na zasady właściwego postępowania i współżycia z innymi. Życie codzienne Groszka i jego przyjaciół wypełniają proste, a jednocześnie ważne wydarzenia czasami zwyczajne, czasami śmieszne, a nawet smutne. Bohaterowie Wesołego lata pomagają sobie wzajemnie, beztrosko się bawią, mają lepsze i gorsze dni. Ich przygody dotyczą spraw bliskich, ważnych i zrozumiałych dla kilkuletniego odbiorcy, a zastosowany przez Bechlerową sposób obrazowania zdarzeń sprzyja łatwemu rozpoznawaniu, rozumieniu i akceptacji określonych wartości przez dzieci. Jak wynika z wypowiedzi przedszkolaków, potrafią one odróżnić dobro od 11 A. Baluch, Dziecko i świat przedstawiony, czyli tajemnice dziecięcej lektury, Warszawa 1987, s ,7% dzieci (przede wszystkim 4-letnich) jako podobające się zdarzenia niezwiązane z systemem wartości podawało np. zielona zabawa i to, że żaby potrafiły sprytnie schować się przed bocianem; zielony kapelusz Barbaszki; czarodziejski domek, co chodził, też bym taki chciała; czarodziejski dach z szyszkowymi dziadkami; jak słoń puszczał bańki mydlane. 16 Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

17 Kształcenie i doskonalenie zła, zauważają potrzeby innych, umieją wczuć się w ich sytuację. Nie jest to oczywiście równoznaczne z pełnym zastosowaniem przez dziecko zapamiętanych powinności w konkretnych sytuacjach życiowych. Przyswojone (również za pośrednictwem tekstów literackich) normy postępowania dopiero w późniejszych okresach rozwojowych ustalą się jako jednolite i trwałe postawy 13. Należy jednak pamiętać, że: Mocny system wartości moralnych i umiejętność kierowania się nimi w życiu to najważniejszy kapitał, w jaki powinniśmy wyposażyć dziecko. Nauczenie dziecka wartości jest najważniejszym zadaniem wychowawczym dla rodziców i nauczycieli 14. Ocena poznanej książki Kolejnym zadaniem dzieci była ocena poznanej książki (Jaka jest ta książka?). Przedszkolaki posłużyły się takimi określeniami, jak: wesoła (np. bo zwierzątka miały śmieszne przygody; wesoła, fajna, ale jak była burza, to była straszna; ona jest wesoła i miła, lubię jak pani ją czyta; jak Groszek wziął konewkę zamiast słonecznika; to było wesołe, to opowiadanie o kotkach, co przyniosły nie taką babkę jak trzeba); ciekawa (np. ciekawa była i miała ładne obrazki; ciekawa była i dowiedziałam się, że zwierzątka mogą mieć różne śmieszne imiona; ona jest ciekawa i chciałabym przeczytać jeszcze sto takich książek); wesoła i ciekawa (np. ona jest wesoła i ciekawa, i taka ładna, że mama mi ją pożyczyła z biblioteki; wesoła i ciekawa, podobały mi się tam obrazki). Helena Bechlerowa, świadoma wielkiej roli śmiechu w wyzwalaniu i pobudzaniu aktywności dziecka oraz jego naturalnej skłonności do humoru, w Wesołym lecie sięga po tę ważną z wychowawczego punktu widzenia jakość estetyczną. Zacytowane określenia charakteru książki jako wesołej zawierają również informację o tym, że jest ona źródłem komizmu łatwego do zrozumienia przez dzieci. Autorka wykorzystuje tu bowiem czytelny dla kilkulatka komizm sytuacyjny i językowy. I tak na przykład zabawną sytuację wywołuje roztargnienie bohatera (Nowy dach), który: nawet nie zauważył, że zamiast konewki niesie słonecznik, który miał przecież podarować dzieciom wiewiórki. Dopiero na podwórku kotków zauważył, co niesie. Nikt na świecie nie podleje grządki ze słonecznika mruknął sam do siebie 15. Źródłem zabawy i przyjemności jest także epizod z Jeżynowego podwieczorku, który łączy elementy humoru sytuacyjnego z humorem językowym. Dzieci komentują go następująco: bo to było wesołe, jak króliczek nazbierał do koszyczka jeżyn, a jak zasnął, to tam wszedł jeżyk; ta historia z jeżem i jeżynami była wesoła, jak on je wysypał, sam wszedł do środka i była niespodzianka na przyjęciu; ja się śmiałam, jak ten jeż był w koszyczku i kotki myślały, że jeżyny to są dzieci jeża. W budowaniu komizmu językowego pisarka wykorzystuje schemat konstrukcyjny, w którym dochodzi do nieporozumienia między nadawcą a odbiorcą komunikatu słownego. Kopiuje w ten sposób rzeczywiste pomyłki zdarzające się w sytuacjach codziennych i wynikające z wieloznaczności pewnych słów. Są one przykładem dowcipów opartych na homonimii całkowitej 16. Zjawisko odmiennego od intencji nadawcy interpretowania treści wyrazu wykorzystano w opowiadaniu Jak kotki przyniosły babkę. Homonimem będącym źródłem nieporozumienia jest słowo babka. Dwa kotki wysłane po babkę, której liść miał złagodzić ból po użądleniu pszczoły, na tacy niosły babkę pachnącą, rumianą babkę z rodzynkami. Truchcik złapał się za głowę. Ojej! Przecież kazałem wam przynieść zupełnie inną babkę takie ziele na kompres 17. Ten rodzaj humoru rodzi się więc w sytuacji jednoznacznego rozumienia sensu wyrazu, który zainteresowane osoby słyszą po raz pierwszy w innym użyciu, ale odnoszą go do przedmiotów dobrze sobie znanych. W tym żartobliwym momencie wykorzystano zatem schemat, według którego bohaterowie mówią o tym samym, ale myślą o czymś innym. Jan Bystroń określa go mianem komizmu przeciwstawienia 18, będącego dla czytelnika szkołą logicznego myślenia, uczącego dostrzegać fałszywe, często werbalne przesłanki, prowadzące do pozornie poprawnego wniosku, rozszyfrowań mechanizmu fikcyjnej motywacji 19. Szczególną uwagę osób prowadzących rozmowy zwróciło sformułowanie, że książka jest wesoła i smutna (10,3%). Smutek dzieci wywołała scena pożegnania ze słoniem (Pożegnanie słonia), który zdecydował się powrócić tam, gdzie były zielone palmy i dużo słońca. Jego postać, zabawy, uczynność polubiły zarówno przedszkolaki, jak 13 M. Przetacznikowa, Wiek przedszkolny [w:] Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, pod red. M. Żebrowskiej, Warszawa 1976, s I. Koźmińska, E. Olszewska, Z dzieckiem w świat wartości, Warszawa 2007, s H. Bechlerowa, dz. cyt., s D. Buttler, Polski komizm językowy, Warszawa 1974, s H. Bechlerowa, dz. cyt., s J. Bystroń, Komizm, Wrocław 1960, s D. Buttler, Komizm językowy w poezji dla dzieci, Wychowanie w Przedszkolu 1981, nr 1, s. 13. Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

18 Kształcenie i doskonalenie i zdaniem odbiorców powieściowi bohaterowie (np. kiedy odchodził słoń, to było bardzo smutne; ta historia o słoniu, to było smutne, jak on odchodził i się oglądał; to odejście słonia z ogrodu na zimę, to mi było wtedy smutno; jak słoń odszedł w świat, bo to było smutne, i pewnie wszyscy byli tam smutni, jak słoń odszedł do dalekiego kraju i było mu też smutno). Helena Bechlerowa w przywołanych odcinkach powieści wywołuje zarówno smutek, jak i efekt komiczny w sposób ułamkowy, krótkotrwały i zaskakujący odbiorcę. Staje się to rodzajem dodatkowego elementu sprzyjającego modelowaniu sylwetki emocjonalnej przedszkolaka. Konteksty literackie Końcowy moment rozmowy sprawił mi jako osobie, której bliskie jest dziecko, jego edukacja literacka, literatura do niego adresowana ogromną radość. Otóż na propozycję zawartą w pytaniu: Pomyśl, może znasz jakąś inną książkę podobną do Wesołego lata? przeważająca część dzieci (przede wszystkim najstarsze przedszkolaki), bo 78 osób, wskazała Kubusia Puchatka (np. bo on też miał dużo przyjaciół; bo on i jego przyjaciele byli dobrzy i pomagali sobie; tam były tylko inne zwierzątka, ale też się przyjaźniły i miały fajne przygody) i Muminki (np. one, te Muminki, lubiły się i przyjaźniły, i miały różne przygody, tak jak tu; bo ich przygody były trochę śmieszne, a czasem smutne, takie jak u Groszka, bo tam też było dużo przyjaciół). Trudno nie zaakceptować wyboru małych respondentów. Wesołe lato jest bowiem rzeczywiście utworem utrzymanym w ciepłym, lirycznym klimacie i pod tym względem jest podobne do cyklu opowieści o Muminkach Tove Jansson. W konstrukcji zaś głównego bohatera można dostrzec analogie do Kubusia Puchatka Alana Aleksandra Milne a. Bohaterowie Wesołego lata tak jak Muminki, Paszczak, Ryjek, Panna Migotka, Włóczykij mają swoje dobre i złe dni, ale zawsze są bardzo sympatyczni. Dom Groszka, podobnie jak Muminków, jest domem otwartym dla wszystkich, którzy potrzebują schronienia i pomocy. Zbieżna jest też wymowa obu utworów, które obok pełnych fantazji perypetii bohaterów ukazują wartość przyjaźni, dobroci i znaczenia prawdziwego koleżeństwa. Bohaterowie opowieści z własnymi przeżyciami, radościami i smutkami tworzą swoistą minispołeczność dobrodusznie i przyjaźnie nastawioną do całego świata. Toteż i do sympatycznej gromadki znajomych Groszka można odnieść opinię Marii Baranowskiej o mieszkańcach Doliny Muminków, którzy nie wygłaszają kazań, nie zmuszają nikogo, żeby mówił o moralności czy dobrym wychowaniu. Tyle tylko, że w naturalny sposób są tolerancyjni zarówno w stosunku do niespodziewanych zjawisk przyrody ( ), jak i w stosunku do małych złośliwości czy mikroskopijnych awantur wśród zaprzyjaźnionych stworzeń 20. Z kolei przygody i doznania głównego bohatera Wesołego lata organizowane są na zasadzie zbliżonej do obowiązującej w Kubusiu Puchatku utworu, który jest przykładem próby przełamania dziecięcego egocentryzmu w sposób skuteczny i subtelny, bez natrętnego dydaktyzmu 21. Różne rozterki przeżywane zarówno przez Groszka, jak i Kubusia Puchatka wynikają z rozbieżności między ich słabościami a dobrymi intencjami. W obu utworach nie uzyskują one jednak dopełnienia w postaci autorskiego morału, lecz muszą być zinterpretowane przez czytelnika zależnie od jego zasad moralnych. W psychice Groszka ściera się obojętność i niechęć z poczuciem powinności. Jest to widoczne zwłaszcza w pierwszych rozdziałach powieści, gdy króliczek traci panowanie nad sobą, jest zły na koziołka i konia z powodu zniszczonego przez nich dachu i użądlenia przez pszczołę. Po pierwszym odruchu niezadowolenia przychodzi refleksja, której czytelniczą egzemplifikacją może być następujący fragment: Użądliła mnie pszczoła jęknął głośno. A to wszystko przez tego Truchcika. Zjadł mój dach to bardzo źle. Przyniósł mi kwiaty to bardzo dobrze. Ale do kwiatów przyleciały pszczoły, a jedna musiała być bardzo zła. Obwiązał sobie głowę chustką, a kwiaty wyniósł na dwór. Ale zaraz przyniósł je z powrotem, bo tak sobie pomyślał: Nie wiem, czy koziołkowi byłoby przyjemnie, gdyby zobaczył, że jego kwiaty nie stoją na stole, tylko na dworze. To przecież nie jego wina, że teraz mam spuchnięte ucho. ( ) Niepotrzebnie złościłem się na niego. On się tam męczy przy robocie. Zaproszę go na kolację i powiem coś przyjemnego 22. Również początkowe niezadowolenie z powodu nieproszonych gości przybyłych podczas deszczu ustępuje chęci oddania innym przysługi. Poczucie odrębności i dostrzeganie tylko własnego ja Groszka podobnie jak u Kubusia Puchatka wspaniale przeplata się z innymi sytuacjami przekonującymi o silnej potrzebie przyjaźni i ciepła, społecznej aprobaty, o poczuciu wspólnej więzi z otoczeniem, a jednocześnie z potrzebą zachowania własnej tożsamości. Są to elementy ważne dla kilkuletniego czytelnika utożsamiającego się zawsze z bohaterem literackim, albowiem decydują o formowaniu się jego etycznej postawy. Główny bohater ma takie same zalety i wady jak każde dziecko. Groszek jest bowiem gościnny, dobry i wesoły, a jednocześnie szybko się denerwuje, nie wiadomo dlaczego budzi się w złym humorze, buntuje się gwałtownie, gdy coś jest nie po jego myśli. Wskazują na to sytuacje z takich rozdziałów, jak: Niedobry dzień króliczka, Mieszkanie jeża i Zimowy dom. Również inni bohaterowie (np. opiekuńcza Barbaszka, psotny Truchcik) łatwo mogą być rozpoznawani przez czytelników, którym przypominają ich bliskich. Działania inicjowane lekturą Helena Bechlerowa, kontynuując twórczo wzory zawarte w Muminkach i Kubusiu Puchatku, koncentruje uwagę odbiorcy w jednakowym stopniu na interesującej akcji i psychologii postaci 20 M. Baranowska, Od Różdżki złotej do Muminków, Wiedza i Życie 1978, nr 4, s I. Isakiewicz, Potrzeba cudowności jako warunek rozwoju, Nowy Wyraz 1980, nr 1, s H. Bechlerowa, dz. cyt., s. 10, Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

19 Kształcenie i doskonalenie rozumianej tu jako postawy bohaterów w relacji z innymi. Obserwując ich przygody, dziecko otrzymuje jakby opis rzeczywistości psychicznej w pigułce. Widzi jasno określone typy postaci, ich postawy, co z pewnością pozwoli, dzięki ekstrapolacji, na budowanie podstaw wiedzy o tym, jacy są ludzie i jaki jest świat 23. Przedszkolaki zaś wykazały się intuicją czytelniczą oraz umiejętnością właściwego wykrycia związków między tym, co poznały w Wesołym lecie, a utworami, z którymi zetknęły się wcześniej. Ten wielowątkowy utwór daje oprócz rozmowy z dziećmi o emocjach 24, relacjach interpersonalnych i tolerancji możliwość inicjowania innych działań maluchów. I tak opowiadanie Słoń podlewa grządki może być kanwą zajęć matematycznych. Z kolei Mieszkanie jeża oraz Jak kotki przyniosły babkę to okazja do prowadzenia obserwacji przyrodniczych, w których tkwią wielkie możliwości wychowawcze i poznawcze. Rozdziały Bukiet od koziołka i Pożegnanie słonia mogą być inspiracją do zabaw tropiących z zagadkami słownymi, słuchowymi, muzycznymi, z ćwiczeniami ruchowymi i tańcem. Odcinek zatytułowany Króliczek buduje szałas natomiast zachęca dzieci do udzielenia pomocy Groszkowi, polegającej na budowaniu szałasu z różnych materiałów dostępnych w sali, co rozwija umiejętności konstrukcyjne, intelektualne i twórcze przedszkolaków. Śmiech dzieci wywołują zagadki, w których nauczycielka, charakteryzując bohatera utworu, podaje jego niewłaściwe imię. Zadaniem maluchów jest podanie prawdziwego imienia, np. Długi ogon, ruda kitka to króliczek Groszek; Małe rogi, małe uszka to wiewiórka Barbaszka; Długie uszka, okrągła plamka na białym futerku to koziołek Truchcik. Z równą radością dzieci uczestniczą także w zabawach w rymy, np.: tworząc rymy do imion bohaterów (przykładowe pomysły przedszkolaków: Groszek proszek, troszek, złoszek; Barbaszka apaszka, fistaszka; Szurpatka łopatka; koziołek fiołek, fafołek, diabełek; Faramuszka fartuszka, ropuszka, cacuszka); rozwiązując zagadki o bohaterach dzieci kończą zagadkę w taki sposób, aby powstała rymowanka, np.: Kto tak śmiesznie marszczy nosek? To [króliczek Groszek]. Kto ma trąbę i jest większy niż koń? To [słoń]. Krótkie nóżki, długi ryjek, może ciebie pokłuć też, bo to jest [jeż]. Ma długą trąbę, lecz nie do grania, nie bryka po łące jak koń, bo to jest wielki i ciężki [słoń]. Wesołe lato jest bez wątpienia utworem pełnym ciepła i łagodności. Odpowiedzi na tytułowe pytanie udzieliły same przedszkolaki. Ich wypowiedzi sugerują, że jest to książka poruszająca dziecięce emocje, a tym samym zapewniająca sobie wielu wdzięcznych czytelników. Być może dlatego, że pisarka była perfekcjonistką. Każda z jej książek była przemyślana do ostatniego szczegółu, nienagannie skomponowana i napisana bogatym, obrazowym językiem, w pełni jednak zrozumiałym dla młodego czytelnika 25. dr Jolanta Olkusz Uniwersytet Opolski 23 O. Tokarczuk, Literatura dziecięca w pracy wychowawczej. Muminki droga do dojrzałości, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze 1993, nr 10, s U. Nadolna, Strach, gniew i radość w książkach dla dzieci, Wychowanie w Przedszkolu 2004, nr E. Nowacka, Helena Bechlerowa ( ), Guliwer 1996, nr 2, s. 51. Słoneczny zajączek Nikt nie wpuścił do pokoju słonecznego zajączka przyszedł sam. I zagląda do każdego kąta, po suficie, po ścianach się błąka i biega tu i tam. Stanął słupka, lalce zajrzał w oczy, do bukietu w wazoniku skoczył, aż na stół opadły płatki trzy. Już nie biega, nie skacze, nie świeci. Skrył się, listki ogryza w bukiecie, a może stulił uszy, tęczowe oczy zmrużył i śpi. Helena Bechlerowa, Słoneczny zajączek, Miś 1977, nr 2, s. 27. Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień

20 Ze świata Zaproszenie na Kretę Teresa i Andrzej Lewińscy Kreta, wielka grecka wyspa, położona w południowej części Morza Śródziemnego, od wieków przyciągała ludzi pięknem krajobrazu, łagodnym klimatem i bogactwem przyrody. Rozkwitała tu ongiś prastara cywilizacja minojska, urzekająca monumentalizmem zabytków budownictwa, jak ruiny pałaców w Knossos czy w Fajstos, oraz lekkością, tematyką i kolorytem ocalałych fragmentów dzieł malarstwa. Dzisiaj Kreta jest miejscem odwiedzanym przez tłumy turystów, w tym przez wielu naszych rodaków. Wysoki poziom usług hotelowych, życzliwość mieszkańców, bogata oferta zróżnicowanych atrakcji i wspaniała kuchnia kreteńska umożliwiają doskonały wypoczynek całym rodzinom, nawet z maleńkimi dziećmi. Ciepłe i czyste morze, wiele piaszczystych plaż lub skalistych zatoczek stwarzają warunki do czynnego relaksu, uprawiania sportów wodnych, pływania i nurkowania. Atrakcyjne jest również wnętrze wyspy z malowniczymi górami, subtropikalną bujną roślinnością i z zachowanymi w wielu miejscach archaizmami miejscowej kultury. Rodakom odwiedzającym Kretę w grupach rodzinnych gorąco polecamy Cretaquarium morskie akwarium położone w pobliżu Iraklionu oraz ruin Knossos, starożytnej stolicy wyspy, a dziś obowiązkowego punktu w programach turystycznych. Po dość uciążliwym zwiedzaniu ruin, szczególnie w suchym skwarze panującym tu latem, wizyta w akwarium da nam czas na odpoczynek i oddech w chłodnych, wilgotnych pomieszczeniach. Batyskaf Konkursowa galeria 20 Wychowanie w Przedszkolu nr 7 lipiec/sierpień 2014

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół 29 maja 2014 r. Nowelizacja rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych Wstęp Program nauczania edukacji wczesnoszkolnej w języku angielskim dotyczy uczniów klas 1-3 szkoły podstawowej

Bardziej szczegółowo

Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego

Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego INNOWACJA PEDAGOGICZNA w nauczaniu języka angielskiego na poziomie szkoły podstawowej Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego 1. AUTOR Nauczyciel kontraktowy

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Karta przedmiotu Pedagogika (Nazwa kierunku studiów) Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: The pedagogy of early childhood education

Karta przedmiotu Pedagogika (Nazwa kierunku studiów) Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: The pedagogy of early childhood education Karta przedmiotu Pedagogika (zwa kierunku studiów) Studia pierwszego stopnia Przedmiot: Pedagogika przedszkolna Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: The pedagogy of early childhood education

Bardziej szczegółowo

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół 30 maja 2014 r. Nowelizacja rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Seminarium dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej ZCDN, 4 października 2014 r. Maria Twardowska Czy

Bardziej szczegółowo

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Opracowała: mgr Sylwia Maszota 1. Wstęp Dzisiaj dzieci żyją w świecie gier

Bardziej szczegółowo

Dr Marek LEWANDOWSKI

Dr Marek LEWANDOWSKI Dr Marek LEWANDOWSKI UWARUNKOWANIA PROCESU DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZEGO ORGANIZACJA SYTEMU SZKOLNEGO SYSTEM KSZTAŁCENIA NAUCZYCIELI PROGRAM NAUCZANIA UKŁAD STERUJACY PODSTAWA PROGRAMOWA SZKOŁA KADRA PLAN

Bardziej szczegółowo

GRUPA: MISIE MIESIĄC: GRUDZIEŃ

GRUPA: MISIE MIESIĄC: GRUDZIEŃ Opowiadamy Swobodne rozmowy - wyrażanie swoich myśli, potrzeb, przeżyć w rozmowach z rówieśnikami - swobodne wypowiedzi na tematy bliskie dzieciom w kontaktach indywidualnych i grupowych. Interesujemy

Bardziej szczegółowo

Język angielski w nauczaniu przedszkolnym

Język angielski w nauczaniu przedszkolnym Język angielski w nauczaniu przedszkolnym Mariola Bogucka Lublin, 21.10.2015 Cele nauczania języka angielskiego w przedszkolu Integracja lekcji języka angielskiego i nauczania przedszkolnego Kompetencje

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III 1 I. Cele nauczania przedmiotu Nadrzędnym celem nauczania w klasach 1-3 jest opanowanie przez uczniów podstaw języka angielskiego w stopniu

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III Język angielski Nauczanie języka angielskiego w Szkole Podstawowej Nr 2 w Twardogórze odbywa się według,,program nauczania języka angielskiego do edukacji

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie kompetencji matematycznych Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią oraz zapisywanie czynności matematycznych

Kształtowanie kompetencji matematycznych Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią oraz zapisywanie czynności matematycznych Kwiecień 2009 Zwierzęta domowe Cele ogólne: Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowanie uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr.. w. I ETAP EDUKACYJNY EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA ZALECANE WARUNKI I SPOSOBY REALIZACJI PODSTAWY PROGRAMOWEJ

Szkoła Podstawowa nr.. w. I ETAP EDUKACYJNY EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA ZALECANE WARUNKI I SPOSOBY REALIZACJI PODSTAWY PROGRAMOWEJ Szkoła Podstawowa nr.. w. I ETAP EDUKACYJNY EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA ZALECANE WARUNKI I SPOSOBY REALIZACJI PODSTAWY PROGRAMOWEJ Lp. 1 2 3 Treść zalecenia Nauczyciele uczący w klasie I szkoły podstawowej

Bardziej szczegółowo

Podział metod aktywizujących Metody uwzględniające wybór zadania i podejmowanie decyzji Metody uwzględniające poszukiwanie rozwiązań Metoda projektu

Podział metod aktywizujących Metody uwzględniające wybór zadania i podejmowanie decyzji Metody uwzględniające poszukiwanie rozwiązań Metoda projektu Metody aktywizujące Każda metoda może być realizowana jako aktywizująca bądź nie. Wszystko zależy od zachowania nauczyciela, który może określone reakcje ucznia wyzwolić lub zablokować. Rola nauczyciela

Bardziej szczegółowo

Rozwój kreatywności dziecka

Rozwój kreatywności dziecka Rozwój kreatywności dziecka HARMONIA Centrum Twojego Rozwoju Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Twórczość, kreatywność Współczesne pojęcie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8 Prowadzący : Katarzyna Żelichowska Przedmiot: metodyka zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej (ćwiczenia) semestr / zimowy 2011 r. Studia I stopnia Semestr V Liczba godzin: 30 ECTS 6 Rok akademicki 2011/2012

Bardziej szczegółowo

Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia.

Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia. 6-LATEK W SZKOLE Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia. Umysłowa Emocjonalnospołeczna GOTOWOŚĆ SZKOLNA Fizyczna Percepcyjno - motoryczna 1. Diagnozą

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kryteria sukcesu dziecka 6-letniego

Kryteria sukcesu dziecka 6-letniego Kryteria sukcesu dziecka 6-letniego I Rozwój sprawności ruchowej Ewa Bogdan Teresa Oleksa 1. Motoryka bierze udział w zorganizowanych i spontanicznych zabawach ruchowych; wykonuje ćwiczenia gimnastyczne

Bardziej szczegółowo

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH CZYM JEST AUTYZM? Autyzm należy do grupy całościowych zaburzeń rozwojowych, które zostały wyodrębnione spośród innych form zaburzeń

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU

PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU PREZENTACJA ZDJĘCIOWA I OPIS DZIAŁAŃ DO ZAJĘĆ DLA DZIECI Z TRUDNOŚCIAMI W PISANIU I CZYTANIU Każde dziecko na początku szkolnej edukacji powinno nauczyć się czytać i pisać. Jest to warunek niezbędny do

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 2 w Bytowie

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 2 w Bytowie Koncepcja pracy Przedszkola nr 2 w Bytowie Misja W przedszkolu wspierany jest rozwój dziecka, rozpoznaje się i zaspakaja jego potrzeby edukacyjne oraz umożliwia rozwój talentów i zainteresowań. U podstaw

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Ogólna tematyka zajęć w klasie II

Ogólna tematyka zajęć w klasie II Ogólna tematyka zajęć w klasie II Przygotowanie uczniów do udziału w przedstawieniu teatralnym. Udział w przedstawieniu teatralnym. Wizyta w pracowni lalkarza - zapoznanie się ze sposobami wykonania różnych

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r.

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PEDAGOGIKA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I TYFLOPEDAGOGIKA WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki Forma

Bardziej szczegółowo

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego PRACA Z GRUPĄ Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego Cele pracy grupowej: - zaspokajanie potrzeb rozwojowych związanych z różnymi rodzajami aktywności,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIIOTOWY SYSTEM OCENIIANIIA K R Y T E R I A O C E N I A N I A W KLASIE II SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIIOTOWY SYSTEM OCENIIANIIA K R Y T E R I A O C E N I A N I A W KLASIE II SZKOŁY PODSTAWOWEJ EDUKACJA POLONISTYCZNA PRZEDMIIOTOWY SYSTEM OCENIIANIIA K R Y T E R I A O C E N I A N I A W KLASIE II SZKOŁY PODSTAWOWEJ tworzy ciekawą, spójną kilkuzdaniową wypowiedź, poprawną pod względem logicznym

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Sześciolatek i siedmiolatek idą do szkoły

Sześciolatek i siedmiolatek idą do szkoły Sześciolatek i siedmiolatek idą do szkoły Dzieci 6-letnie obowiązkowo pójdą do szkoły 1 września 2012 roku W latach 2009-2011 o wcześniejszym pójściu dziecka do szkoły zdecydują RODZICE i Dyrektor Szkoły

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 WIZJA Jesteśmy po to, aby stworzyć warunki wychowawcze i edukacyjne, zapewniające

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY

DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY oprac. mgr Marta Perekitko, pedagog specjalny, terapeuta SI Na przykładzie Przedszkola Specjalnego Nr 208 w Warszawie PRZEDSZKOLE SPECJALNE NR

Bardziej szczegółowo

uczniów klas I-III czterech szkół podstawowych w Gminie Miejskiej

uczniów klas I-III czterech szkół podstawowych w Gminie Miejskiej Fundamenty przyszłości wyrównywanie szans edukacyjno-rozwojowych uczniów klas I-III czterech szkół podstawowych w Gminie Miejskiej Rumia. WND-POKL.09.01.02-22-296/11 Projekt Fundamenty przyszłości wyrównywanie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017 Miejskie Przedszkole nr 2 w Żaganiu KONCEPCJA PRACY MEJSKEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANU NA LATA 2012-2017 STRATEGA ROZWOJU PLACÓWK 1. Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości pracy placówki.

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KÓŁKA DZIENNIKARSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014

PROGRAM KÓŁKA DZIENNIKARSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014 PROGRAM KÓŁKA DZIENNIKARSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/2014 OGÓLNE ZAŁOZENIA KÓŁKA DZIENNIKARSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014: Cele ogólne: Aktywizacja uczniów poprzez wykorzystanie różnorodnych metod. Zachęcenie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA Ogólne zasady oceniania w klasach I-III są zgodne z Wewnątrzszkolnym systemem oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów obowiązującym w Publicznej

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I EFEKTY DZIAŁALNOSCI DYDAKTYCZNEJ, WYCHOWAWCZEJ I OPIEKUŃCZEJ ORAZ INNEJ DZIAŁALNOŚCI STATUTOWEJ PRZEDSZKOLA. WYMAGANIE 1.1.

Bardziej szczegółowo

BUILDING CULTURAL AWARENESS AND ENGLISH TO CHILDREN COMMUNICATION ABILITIES IN TEACHING KOŁO JĘZYKOWO TEATRALNE

BUILDING CULTURAL AWARENESS AND ENGLISH TO CHILDREN COMMUNICATION ABILITIES IN TEACHING KOŁO JĘZYKOWO TEATRALNE KOŁO JĘZYKOWO TEATRALNE THE MASK TYTUŁ PROGRAMU: BUILDING CULTURAL AWARENESS AND COMMUNICATION ABILITIES IN TEACHING ENGLISH TO CHILDREN Przedmiot: Pozalekcyjne Koło Zainteresowań Języka Angielskiego Program

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 21 WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNEJ PODSTAWA PRAWNA. Program wychowawczy został opracowany w oparciu o:

ROCZNY PLAN PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 21 WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNEJ PODSTAWA PRAWNA. Program wychowawczy został opracowany w oparciu o: ROCZNY PLAN PRACY WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNEJ PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 21 PODSTAWA PRAWNA Program wychowawczy został opracowany w oparciu o: Konstytucje Rzeczypospolitej Polskiej, Powszechną Deklarację Praw

Bardziej szczegółowo

Kto i jak uczy sześciolatki w krakowskich szkołach samorządowych? Analiza ankiet nauczycieli

Kto i jak uczy sześciolatki w krakowskich szkołach samorządowych? Analiza ankiet nauczycieli Kto i jak uczy sześciolatki w krakowskich szkołach samorządowych? Analiza ankiet nauczycieli Kto odpowiedział na ankietę? Wśród 299 nauczycieli, którzy wypełnili ankiety uczy: 57,9% w klasie pierwszej,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZESPÓŁ SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH ul. M.Curie-Skłodowskiej 2 58-400 Kamienna Góra tel.: (+48) 75-645-01-82 fax: (+48) 75-645-01-83 E-mail: zso@kamienna-gora.pl WWW: http://www.zso.kamienna-gora.pl PRZEDMIOTOWY

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć integralnych Dzień aktywności klasa III a

Scenariusz zajęć integralnych Dzień aktywności klasa III a Temat bloku: Jesień da się lubić. Temat dnia: Sposoby na jesienną nudę. Termin zajęć: 19.11.2007r. Cele ogólne Scenariusz zajęć integralnych Dzień aktywności klasa III a Prowadząca zajęcia Elżbieta Pietrzak

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceniania osiągnięć uczniów w klasie I W- wspaniale B- bardzo dobrze D- dobrze P- poprawnie S- słabo N- niezadowalająco

Szczegółowe kryteria oceniania osiągnięć uczniów w klasie I W- wspaniale B- bardzo dobrze D- dobrze P- poprawnie S- słabo N- niezadowalająco Szczegółowe kryteria oceniania osiągnięć uczniów w klasie I 1. Korzystanie z informacji: Uczeń otrzymujący ocenę: Edukacja polonistyczna uważnie słucha wypowiedzi i korzysta z przekazywanych informacji,

Bardziej szczegółowo

Hot Spot 1. Kryteria oceniania.

Hot Spot 1. Kryteria oceniania. Hot Spot. Kryteria iania. Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie oraz zna niektóre wykraczające poza jego ramy z łatwością buduje spójne zdania

Bardziej szczegółowo

W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej.

W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej. W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej. Kl. I Poziom doskonały Uczeń wypowiada się samorzutnie na dany temat, przeczytanego tekstu oraz

Bardziej szczegółowo

Przedszkole nr 3 w Gnieźnie

Przedszkole nr 3 w Gnieźnie Przedszkole nr 3 w Gnieźnie ŹRÓDŁA OPRACOWANIA KONCEPCJI: Podstawą opracowania koncepcji są wymagania państwa wobec przeszkoli ustalone w rozporządzeniu o nadzorze pedagogicznym. M isja przedszkola Gniezno

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE Chełm 2015r. 1 Zakres ocenianych wiadomości i umiejętności jest zgodny z wymaganiami zawartymi w podstawie programowej

Bardziej szczegółowo

System wspierania rozwoju dzieci uzdolnionych

System wspierania rozwoju dzieci uzdolnionych System wspierania rozwoju dzieci uzdolnionych Warto pamiętać, że pomoc dziecku zdolnemu to stymulowanie, a nie przyspieszanie jego rozwoju M. Partyka Przedszkolny system wspierania rozwoju dzieci uzdolnionych

Bardziej szczegółowo

Praca z tekstem i obrazkiem wskazówki metodyczne. ZCDN, sierpień 2014 r. Maria Twardowska

Praca z tekstem i obrazkiem wskazówki metodyczne. ZCDN, sierpień 2014 r. Maria Twardowska Praca z tekstem i obrazkiem wskazówki metodyczne ZCDN, sierpień 2014 r. Maria Twardowska Plan spotkania 1. Aspekty opieki i wychowania w szkole wykład. 2. Podręczniki i materiały edukacyjne, podstawa programowa,

Bardziej szczegółowo

Marzec 2009 W świecie sztuki. Cele ogólne:

Marzec 2009 W świecie sztuki. Cele ogólne: Marzec 2009 W świecie sztuki Cele ogólne: Kształtowanie wrażliwości na piękno sztuki Uwrażliwianie na piękno sztuki: malarstwo, rzeźba Kształtowanie wrażliwości plastycznej Umiejętność klasyfikowania spostrzeżeń

Bardziej szczegółowo

PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU

PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU GŁÓWNE CELE WYCHOWANIA PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU Podstawa prawna: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Ustawa z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowała: Sylwia Roś 1 Wstęp Program ten przeznaczony jest dla uczniów kl. IV - V szkoły podstawowej, do realizacji w ramach

Bardziej szczegółowo

Ulubione zajęcia i zabawy przedszkolaków

Ulubione zajęcia i zabawy przedszkolaków Rysowanie Zabawy z kolegami Zabawy klockami Praca z książką Zajęcia ruchowe Zajęcia plastyczne Zabawy w kąciku kuchennym Zabawy w kole Nauka piosenek i wierszy Taniec Zabawy ze śpiewem Zabawę w "dyrygenta"

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY.

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY. KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY. Program nauczania zgodny z nową podstawą programową. Klasyfikowanie śródroczne i końcowo-roczne w klasach I III szkoły podstawowej polega

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Agnieszka Ratajczyk wychowawca świetlicy szkolnej. PROGRAM KOŁA DZIENNIKARSKIEGO MŁODY DZIENNIKARZ.

Opracowanie: mgr Agnieszka Ratajczyk wychowawca świetlicy szkolnej. PROGRAM KOŁA DZIENNIKARSKIEGO MŁODY DZIENNIKARZ. Opracowanie: mgr Agnieszka Ratajczyk wychowawca świetlicy szkolnej. PROGRAM KOŁA DZIENNIKARSKIEGO MŁODY DZIENNIKARZ (program własny) I. Wstęp Program koła dziennikarskiego jest propozycją zajęć pozalekcyjnych

Bardziej szczegółowo

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki Przedszkole nr 3 Promyczek bierze udział w Ogólnopolskiej Akcji Ministra Edukacji Narodowej Ćwiczyć każdy może, organizowanej w ramach Roku Szkoły w Ruchu Realizacja obszaru nr 7 Zajęcia ruchowo - taneczne

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Koncepcja Pracy Przedszkola 1 KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Dziecko chce być dobre Jeśli nie umie naucz Jeśli nie wie wytłumacz Jeśli nie może pomóż. Janusz

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Rola dorosłych w rozwoju dziecka Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Wiek przedszkolny to okres intensywnego rozwoju dziecka. Rodzicom dane jest codzienne uczestniczenie w tym procesie. Ich

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu W przedszkolu funkcjonuje koncepcja pracy ukierunkowana na zapewnienie wszechstronnego rozwoju dziecka, a zwłaszcza rozwoju twórczej i fizycznej

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014.

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. Adres : ul. Słowackiego 4, 82-440 Dzierzgoń, woj. pomorskie data: 02.09.2013 r. Podczas opracowywania programu uwzględniono:

Bardziej szczegółowo

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16 SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI lp. Nazwisko i imię promotora ROK AKADEMICKI 2015/16 tytuł naukowy /zakład Temat -zagadnienia Tytuł: Rodzina, szkoła i inne placówki oświatowo-wychowawcze

Bardziej szczegółowo

Specyfikacja i zasady pracy z uczniami upośledzonymi umysłowo w stopniu lekkim.

Specyfikacja i zasady pracy z uczniami upośledzonymi umysłowo w stopniu lekkim. ANNA BARACZ Specyfikacja i zasady pracy z uczniami upośledzonymi umysłowo w stopniu lekkim. Dzieci upośledzone umysłowo w stopniu lekkim stanowią najliczniejszą grupę wśród wszystkich odchylonych od normy

Bardziej szczegółowo

Animaloterapia. Program Przedszkolnego Klubu Animals Cztery łapy

Animaloterapia. Program Przedszkolnego Klubu Animals Cztery łapy Animaloterapia Program Przedszkolnego Klubu Animals Cztery łapy Anna Franczyk, Katarzyna Krajewska, Joanna Skorupa Animaloterapia Program Przedszkolnego Klubu Animals Cztery łapy Oicyna Wydawnicza Impuls

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M.

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. Montessori MISJA PRZEDSZKOLA Nasze przedszkole jest drogowskazem

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego dla klas 0- III Szkoły Podstawowej im. ks. prałata A. Osipowicza w Warcinie

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego dla klas 0- III Szkoły Podstawowej im. ks. prałata A. Osipowicza w Warcinie Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego dla klas 0- III Szkoły Podstawowej im. ks. prałata A. Osipowicza w Warcinie Obowiązujące podręczniki: Klasa 0- bez podręcznika Klasa I- New Bingo! 1A

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYMAGAŃ Z POSZCZEGÓLNYCH EDUKACJI DLA KLASY II

KRYTERIA WYMAGAŃ Z POSZCZEGÓLNYCH EDUKACJI DLA KLASY II KRYTERIA WYMAGAŃ Z POSZCZEGÓLNYCH EDUKACJI DLA KLASY II EDUKACJA POLONISTYCZNA Tworzy ciekawą, spójną kilkuzdaniową wypowiedź, poprawną pod względem logicznym i gramatycznym; używa bogatego słownictwa;

Bardziej szczegółowo

JESIENNA MUZYKA PAŹDZIERNIK 2008. Cele ogólne:

JESIENNA MUZYKA PAŹDZIERNIK 2008. Cele ogólne: PAŹDZIERNIK 2008 Cele ogólne: JESIENNA MUZYKA Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowania uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym Hanna Łukasiewicz HaniaLukasiewicz@interia.pl. Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym "Technologia informacyjna może wspomagać i wzbogacać wszechstronny rozwój uczniów,

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA DLA UCZNIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. II poziom rozszerzony

WYMAGANIA DLA UCZNIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. II poziom rozszerzony 1 WYMAGANIA DLA UCZNIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. II poziom rozszerzony Treści nauczania 1. Poziom III.1 - na podbudowie wymagań dla II etapu edukacyjnego 1.1. Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym. dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych

Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym. dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych /CZARODZIEJSKIE BAJKI/ na rok 2006 2009. Opracował zespół w składzie:

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM W KLASACH I-III I POSTANOWIENIA OGÓLNE System oceniania jest zgodny z rozporządzeniem MEN, w sprawie oceniania, klasyfikacji i promowania

Bardziej szczegółowo

Uczeń samodzielnie formułuje bardzo krótkie, proste i zrozumiałe wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.

Uczeń samodzielnie formułuje bardzo krótkie, proste i zrozumiałe wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych. JĘZYK OBCY NOWOŻYTNY III etap edukacyjny (gimnazjum) Poziom III.0 dla początkujących Cele kształcenia wymagania ogólne I. Znajomość środków językowych. Uczeń posługuje się bardzo podstawowym zasobem środków

Bardziej szczegółowo

Gotowość szkolna. Kryteria gotowości szkolnej:

Gotowość szkolna. Kryteria gotowości szkolnej: Gotowość szkolna Dojrzałość szkolna to osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowanie treści

Bardziej szczegółowo

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ Dźwiękoludki Elementarne wychowanie muzyczne Bawmy się muzyką Szukaj ludzi źli ludzie pieśni Inteligentny dzięki muzyce Badania naukowe wykazują, że dzieci, które bardzo wcześnie

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Jestem za duży już na przedszkole! Świetnie odnajdę się. nowej szkole!

Jestem za duży już na przedszkole! Świetnie odnajdę się. nowej szkole! Jestem za duży już na przedszkole! Świetnie odnajdę się nowej szkole! w Odpowiednio przygotowana szkoła pozwoli Ci rozpocząć nową przygodę zdobywania wiedzy. Właściwa opieka ze strony wychowawcy zapewni

Bardziej szczegółowo

WIOSNA W PEŁNI MAJ 2009. Cele ogólne:

WIOSNA W PEŁNI MAJ 2009. Cele ogólne: MAJ 2009 WIOSNA W PEŁNI Cele ogólne: Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowania uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania spostrzeżeń

Bardziej szczegółowo

Teoria inteligencji wielorakich.

Teoria inteligencji wielorakich. Od lutego do czerwca 2010 r. uczniowie klasy pierwszej Szkoły Podstawowej w Rękoraju byli uczestnikami II etapu projektu Pierwsze uczniowskie doświadczenia drogą do wiedzy finansowanego przez Unię Europejską

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE DRUGIEJ

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE DRUGIEJ KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE DRUGIEJ Statut Szkoły Podstawowej nr 1 w Lubartowie, zgodni z przepisami prawa oświatowego, daje możliwość stosowania w klasach I-III bieżącej oceny w formie

Bardziej szczegółowo

Pedagogika przedszkolna wykład (30 godzin) sylabus wersja rozszerzona

Pedagogika przedszkolna wykład (30 godzin) sylabus wersja rozszerzona Pedagogika przedszkolna wykład (30 godzin) sylabus wersja rozszerzona Prowadzący: dr Marta Kotarba-Kańczugowska Instytut: Wspomagania Rozwoju Człowieka i Edukacji Katedra: Pedagogiki Małego Dziecka Cele

Bardziej szczegółowo

Henryk Moroz Rola zabaw i gier dydaktycznych w nauczaniu początkowym matematyki. Nauczyciel i Szkoła 3-4 (36-37), 265-268

Henryk Moroz Rola zabaw i gier dydaktycznych w nauczaniu początkowym matematyki. Nauczyciel i Szkoła 3-4 (36-37), 265-268 Henryk Moroz Rola zabaw i gier dydaktycznych w nauczaniu początkowym matematyki Nauczyciel i Szkoła 3-4 (36-37), 265-268 2007 Henryk MOROZ Rola zabaw i gier dydaktycznych w nauczaniu początkowym matematyki

Bardziej szczegółowo