HAŁAS ŚRODOWISKOWY A ZDROWIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "HAŁAS ŚRODOWISKOWY A ZDROWIE"

Transkrypt

1 mgr inż. Krystyna Dworak współpraca: mgr Halina Domańska mgr inż. Justyna Paciej Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach Oddział Higieny Komunalnej i Środowiska HAŁAS ŚRODOWISKOWY A ZDROWIE WPROWADZENIE Dźwięk powstający w następstwie drgań ciał lub cząstek powietrza i przenoszony w postaci fali akustycznej podłużnej, w życiu człowieka spełnia rolę podwójną. Z jednej strony, jako podstawowy środek ostrzegania, porozumiewania się i odbioru wrażeń estetycznych jest zjawiskiem cennym i pożądanym, jednak jako hałas, wywierający szkodliwy wpływ na psychikę i zdrowie ludzkie, wymaga zdecydowanego zwalczania przez cały świat humanistyczny i techniczny. Rozwojowi naszej cywilizacji towarzyszą stopniowe przekształcenia, kwalifikowane jako degradacja jakości środowiska naturalnego. Jedna z obserwowanych istotnych zmian polega na tym, że do odwiecznych, naturalnych źródeł emisji zjawisk dźwiękowych doszły nowe źródła energii akustycznej, powodujące pojawienie się w dotychczasowym otoczeniu człowieka dźwięków niepożądanych, nienaturalnych, zakłócających normalny tryb życia, powodujących odczuwalne przykrości i wywołujących irytację, które to dźwięki już w czasach antycznych nazwano hałasem. Tak więc hałasem są wszelkie niepożądane, nieprzyjemne, dokuczliwe lub szkodliwe drgania mechaniczne ośrodka sprężystego, działające za pośrednictwem powietrza na organ słuchu i inne zmysły oraz elementy organizmu człowieka. Inna współczesna definicja za hałas uznaje wszystkie dźwięki, które irytują, są powodem odczuwania przykrości i lęku, rozpraszają uwagę, pogarszają międzyludzką komunikację, utrudniają wykonywanie pracy, są w danym miejscu oraz w danym czasie nie chciane i nie tolerowane, wskutek czego obniżają subiektywnie odczuwaną jakość życia. Hałasem są też, nie wywołujące wymienionych wrażeń, odczuć i skutków zjawiska akustyczne, których sami jesteśmy przyczyną (np. głośna muzyka), wówczas gdy ich fizyczne parametry (zwłaszcza wysokie natężenie), są powodem wystąpienia potencjalnej lub faktycznej szkodliwości dla szeroko pojętego zdrowia. Ponadto obecnie hałasem nazywa się również mogące uszkadzać zdrowie, rozchodzące się w powietrzu fale akustyczne o częstotliwościach nie wywołujących żadnych wrażeń słuchowych infradźwięki i ultradźwięki,. Skojarzenie definicji hałasu z powszechnością jego występowania we wszystkich obszarach życia ludzkiego pozwala zrozumieć, dlaczego ten czynnik środowiskowy stał się współczesną plagą ludzi jedną z najbardziej dokuczliwych i występującą na prawie wszystkich kontynentach. Hałas powoduje poważne zaburzenia w organizmie ludzkim i jest przyczyną wielu ciężkich schorzeń. Jest przyczyną wcześniejszego starzenia się i może spowodować skrócenie życia o 8-12 lat. Odpowiednio nasilony hałas, już po 10 minutach może wywołać u człowieka całkowicie zdrowego wiele zmian fizjologicznych, w tym zmianę w strukturze hormonów nadnercza, ponadto może spowodować wystąpienie zmian czynnościowych mózgu, odpowiadających objawom padaczki. W starożytnych Chinach hałas traktowano jako surową karę dla przestępców. Zarządzenie ministra policji Ming Ti z 211 r.p.n.e. głosiło, iż obraza najwyższego nie będzie karana wieszaniem, ścięciem czy zakuwaniem lecz nieprzerwanym słuchaniem piszczałek, bicia bębnów i krzyków do czasu, aż skazany padnie martwy, bowiem jest to najbardziej męcząca śmierć, jaką ponieść może człowiek. W zależności od przyjętej metody, hałas można klasyfikować na różne sposoby. I tak: Strona 1 z 16

2 klasyfikacja wynikająca z właściwości narządu słuchu rozróżnia hałas poddźwiękowy (infraakustyczny), słyszalny (akustyczny) i naddźwiękowy (ultraakustyczny), z uwagi na charakter oddziaływania wyróżnia się hałasy uciążliwe nie wywołujące trwałych skutków w organizmie oraz hałasy szkodliwe wywołujące trwałe skutki lub powodujące określone ryzyko wystąpienia trwałych zmian w organizmie, ze względu na przebieg czasowy hałas dzielimy na: ciągły, przerywany oraz impulsowy, biorąc pod uwagę środowisko, w którym hałas występuje, wyróżniamy: hałas przemysłowy (w tym występujący w środowisku pracy), hałas komunalny (obecny w pomieszczeniach i miejscach przebywania ludzi) i hałas komunikacyjny (związany ze środkami transportu), mając na względzie zasadę powstawania hałasu (klasyfikację źródeł dźwięku), hałas dzielimy na wytwarzany przez źródła aerodynamiczne (w następstwie przepływu powietrza lub innego gazu) oraz źródła mechaniczne (wskutek tarcia i zderzeń ciał stałych). W pierwszej połowie ubiegłego wieku, ze względu występowanie u narażonych pracowników trwałych uszkodzeń słuchu, zajmowano się przede wszystkim hałasem występującym w środowisku pracy. W latach późniejszych coraz większą uwagę poświęcano hałasowi komunalnemu jako czynnikowi oddziaływującemu na całą populację, powodującemu negatywne zmiany w ogólnym stanie zdrowia oraz będącemu przyczyną innych niekorzystnych reakcji i odczuć człowieka. Do wzrostu znaczenia hałasu komunalnego w ogólnej problematyce szkodliwości hałasu przyczyniają się między innymi następujące okoliczności. W większości rozwiniętych krajów, problem hałasu w środowisku pracy w znacznej mierze został już opanowany wdrożone regulacje prawne powodują skuteczną eliminację hałaśliwych urządzeń i technologii oraz wymuszają lepszą ochronę bierną narażonych pracowników, a systematycznie udoskonalane programy profilaktyczne zmniejszają poziom narażenia i wielkość populacji pracowników zatrudnionych w hałasie, dzięki czemu zmniejsza się liczba nowych przypadków zawodowego uszkodzenia słuchu. Wskutek mnożenia się nowych źródeł emisji hałasu poza środowiskiem pracy, ustabilizował się trend wzrostu poziomu natężenia hałasu w sferze bytowania człowieka i coraz większej części populacji hałas komunalny dokucza w sposób istotny. Rośnie liczba publikacji z wynikami rzetelnie przeprowadzonych badań, wskazującymi na szkodliwość hałasu komunalnego dla zdrowia ogólnego i szeregu istotnych atrybutów życia współczesnego człowieka. Znacząco powiększyła się indywidualna świadomość prawa do takiej jakości środowiska komunalnego, która z jednej strony gwarantowałaby pożądany komfort życia, a z drugiej pozwalała na niezakłóconą aktywność psychiczną, intelektualną oraz pełnię pozytywnych przeżyć emocjonalnych. W bardzo wielu krajach powstały prężne organizacje społeczne, których głównym celem jest zatrzymanie wyżej wspomnianego trendu narastania natężenia hałasu, a w przypadku wystarczającej zasobności ekonomicznej, nawet jego odwrócenie. Wymownym przykładem skuteczności takiego zaangażowania mogą być blokady projektów rozbudowy lotnisk np. we Frankfurcie nad Menem. ZDROWOTNE SKUTKI HAŁASU Wśród szkodliwości środowiskowych hałas wyróżnia się nie tylko tym, że oddziałuje na niemal wszystkich mieszkańców Ziemi, lecz także tym, że wpływa negatywnie na cały organizm i wszystkie jego funkcje. Dźwięk i zawarta w nim informacja spowodowały taką ewolucję układu słuchu, iż stał on się doskonałym systemem ostrzegawczym. W sytuacjach zagrożenia, kiedy konieczna była natychmiastowa reakcja, sygnały dźwiękowe bez użycia świadomości uruchamiały odruchową, natychmiastową odpowiedź całego organizmu. We wczesnych stadiach ewolucyjnych narząd słuchu spełniał tylko funkcję ostrzegawczą, jednak w miarę rozwoju układu nerwowego spowodowanego rozwojem społecznym, w oparciu o narząd słuchu pojawiły się zalążki mowy. Słuch z uwagi na otrzymywanie informacji zawartej w mowie oraz możliwość stałej kontroli poprawności mowy, miał i ma nadal zasadnicze znaczenie dla jej odbioru. Stąd w pełni zasadny jest pogląd, że słuch dzisiejszego człowieka oraz odbierane przezeń bodźce słuchowe, są niesłychanie ważne dla: jego wychowania, rozwoju funkcji psychicznych, intelektualnych i emocjonalnych, nabywania wiedzy i jej wykorzystania, myślenia oraz tworzenia osobowości, życia w rodzinie i w społeczeństwie. Jedne bodźce słuchowe jako pożyteczne te przejawy życia inicjują i umożliwiają, inne odpowiadające współczesnej definicji hałasu powyższe funkcje zakłócają. Możliwość ingerowania hałasu w życie człowieka wynika ze specyfiki dróg nerwowychj narządu słuchu, które znacznie odbiegają od połączeń i dróg nerwowych pozostałych zmysłów. Narząd słuchu jest silnie unerwiony, a połączenia nerwowe od tego narządu Strona 2 z 16

3 prowadzą nie tylko do ośrodka zlokalizowanego w korze mózgowej (gdzie powstaje wrażenie słuchowe) lecz i do innych ośrodków nerwowych, zlokalizowanych w ośrodkach podkorowych i pniu mózgu częściach mózgu sterujących różnymi procesami życiowymi, np. błędnikiem odpowiedzialnym za zmysł równowagi. Do tych ośrodków sygnały słuchowe docierają niezależnie od faktu zrozumienia danej informacji i świadomego rozszyfrowania treści dźwięku, na przykład podczas snu, gdy nie odbiera się w sposób świadomy, żadnych wrażeń słuchowych. Uświadomione znaczenie treści danej informacji niemal zawsze wywołuje wtórną, dodatkową reakcję psychofizyczną. Wskutek tego sygnały słuchowe mogą wywołać zróżnicowane reakcje ogólno-ustrojowe. Tak więc dźwięki poprzez połączenia nerwowe wpływają na: 1 autonomiczny układ nerwowy, odpowiedzialny m.in. za pracę narządów wewnętrznych, 2 twór siatkowy, który odpowiada za zakres i wielkość reakcji fizjologicznych na bodźce, 3 korowe i podkorowe ośrodki mózgowe, odpowiedzialne w głównej mierze za myślenie i rozwiązywanie zadań i problemów. Mimo ewolucji, zasady działania narządu słuchu i jego rola nie uległy zmianie. W wyniku długotrwałego i częstego narażenia na hałas, narządy i układy współdziałające ze słuchem mogą ulec przesterowaniu, co prowadzi do rozwoju stanów patologicznych. Stąd negatywne skutki wpływu na człowieka hałasu, w tym hałasu komunalnego, są liczne i różnorodne: dotyczą funkcji psycho-intelektualnej oraz zdrowia fizycznego, postrzegane są w narządzie słuchu, w układach wegetatywnych i w ośrodkowym układzie nerwowym, polegają na utrudnianiu międzyludzkiej komunikacji wskutek pogarszania odbioru i rozumienia mowy, na zaburzaniu snu, zaburzeniach w sferze psychicznej, na zmianie socjalnych zachowań, na pogarszaniu psychicznej oraz intelektualnej sprawności i jej skuteczności, na stanach irytacji, lęku, niepokoju, rozdrażnienia i szeregu dalszych reakcji. Powszechnie przyjęty jest pogląd, że hałas zwłaszcza komunalny, jako mniej przewidywalny, częściej zmienny, o charakterze i źródle rzadziej identyfikowanym niż hałas przemysłowy, jest przede wszystkim silnym stresorem. Na tle tych stwierdzeń, uświadomić sobie trzeba również kwestię znaczenia biologicznej niejednorodności eksponowanej populacji. W środowisku komunalnym na hałas są przecież narażone: rozwijające się płody, noworodki i małe dzieci, młodzież szkolna, osoby w wieku starczym o różnej podatności i wrażliwości, chorzy i rekonwalescenci, aktywni w sposób i w dziedzinach o różnym, subiektywnym znaczeniu. Dlatego w tej populacji obserwuje się zróżnicowane zmiany somatyczne, a w jeszcze większym stopniu, zróżnicowane subiektywne reakcje. ZMIANY W ZAKRESIE ZDROWIA FIZYCZNEGO Wysokie poziomy hałasu przemysłowego są cechą wielu środowisk pracy i konieczne staje się rozwiązywanie problemu zmniejszenia zapadalności na głuchotę zawodową. Jak wiadomo zajmuje ona czołowe miejsce wśród chorób zawodowych i zwalczanie hałasu przemysłowego w oparciu o programy ochrony słuchu, we wszystkich państwach powinno należeć do priorytetowych zadań gremiów odpowiedzialnych za stan zdrowia populacji pracującej. Ludzie zatrudnieni w mniej hałaśliwych miejscach ponoszą mało znaczące ryzyko uszkodzenia słuchu, ale mogą odczuwać inne spowodowane przez hałas dolegliwości, wywodzące się ze stresu lub chronicznego zmęczenia. Z badań laboratoryjnych i epidemiologicznych wynika, że hałas może zakłócać również inne istotne funkcje fizjologiczne. Działając jako silny stresor środowiskowy, który pobudza autonomiczny system nerwowy i układ gruczołów o wydzielaniu dokrewnym, doprowadza on między innymi do wzrostu ciśnienia krwi, skurczu naczyń krwionośnych i przyspieszenia akcji serca. Po ekspozycjach krótkotrwałych, zmienione parametry wracają do normy po krótkim czasie. Wskutek długotrwałych i powtarzanych ekspozycji na hałas o wysokim natężeniu, u niektórych, bardziej wrażliwych członków narażonej populacji może się rozwinąć choroba nadciśnieniowa oraz niedokrwienna choroba serca. Wzrasta wtedy również lepkość krwi i stężenie tłuszczów we krwi, pojawiają się zaburzenia poziomu elektrolitów, zmiany stężenia adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu oraz nasila się perystaltyka przewodu pokarmowego. Tych zaburzeń nie stwierdzano w populacjach narażonych na hałas komunalny o równoważnym poziomie określonym dla całej doby, L Aeq24h mniejszym niż 65dB. Biorąc pod uwagę stresogenne działanie hałasu komunalnego, wielokrotnie podejmowano badania jego wpływu na układ odpornościowy, które jak dotąd nie dały jednak wyników jednoznacznych. Obserwacje czynione w kierunku czy i w jakiej mierze, jest możliwa adaptacja organizmu do doznawanego obciążenia hałasem sugerują, że gdy hałas komunalny jest zmienny tylko w małym stopniu pod względem poziomu, widma, ogólnego charakteru oraz okresów występowania, wtedy u narażonych dochodzi do swego rodzaju przyzwyczajenia, którego konsekwencją jest utrzymywanie się wspomnianych wielkości fizjologicznych w granicach normalnych. Prawdopodobieństwo pojawienia się znaczniejszych odchyleń i ich utrwalenia się, przynajmniej u osób z podwyższoną podatnością na Strona 3 z 16

4 wpływ hałasu istotnie wzrasta, gdy hałas jest bardzo intensywny, niespodziany, nieregularny i częsty, jego źródła są nieznane, a pojawianie się koliduje z subiektywnie istotnymi funkcjami narażonych osób, np. zajęciami intelektualnymi, wypoczynkiem, snem. Skutki w zakresie narządu słuchu Narażenie nawet przez krótkie okresy czasu na poziomy ciśnień akustycznych przekraczające 140 db, pociąga za sobą ryzyko morfologicznego uszkodzenia ucha, zazwyczaj w postaci pęknięcia błony bębenkowej. Uczucie niewygody w uchu pojawia się powyżej db, zaś ostry ból zaczyna występować w przybliżeniu przy 130 db i należy to traktować jako sygnał ostrzegawczy przed zagrażającym uszkodzeniem i pilną potrzebę podjęcia przedsięwzięć zapobiegawczych i ochronnych. Charakteryzujący się z reguły większym natężeniem hałas przemysłowy, zwłaszcza występujący w środowisku pracy, interferując z mową może prowadzić do wypadków na skutek niemożności usłyszenia sygnałów ostrzegawczych, może też być powodem czasowego lub trwałego ubytku słuchu. Z długotrwałego narażenia zawodowego na wysokie poziomy hałasu wynika bowiem stopniowo postępujący ubytek słuchu. Skala czasowa tego procesu różni się znacznie, zależąc od osobniczej wrażliwości, natężenia hałasu, widma, modelu narażenia oraz wielu czynników nie w pełni wyjaśnionych. U niektórych osób ciężkie uszkodzenie może powstać w pierwszych paru miesiącach (w razie narażenia na krańcowo wysokie poziomy hałasu), u innych rozwija się stopniowo w ciągu całego okresu pracy. Czasowe przesunięcie progu (NITTS), jest przejściowym obniżeniem ostrości słuchu powstającym po stosunkowo krótkim narażeniu na nadmierny hałas, przy którym słuch dość szybko po zaprzestaniu działania hałasu, wraca do stanu sprzed narażenia. Natomiast spowodowane hałasem trwałe przesunięcie progu (NIPTS), stanowi nieodwracalny (czucionerwowy) ubytek słuchu, który jest skutkiem długotrwałej ekspozycji. Obydwa rodzaje przesunięć progu, mogą występować równocześnie, również z trwałym upośledzeniem słuchu w następstwie naturalnego procesu starzenia, w związku z czym w trakcie orzekania o ubytku słuchu (obniżeniu poziomu słuchu) przypisanego wyłącznie narażeniu na hałas, należy pomijać ubytki starcze (ostrość słuchu obniża się z wiekiem, począwszy od 18-tego roku życia). Obecnie uważa się, że ryzyko jest nieistotne przy poziomach narażenia na hałas mniejszych niż 75 db (A) L eq (8 godz), w związku z czym wiele państw przyjęło w swych przepisach i zaleceniach 85 db (A) ± 5 db (A) jako wartość graniczną dla hałasu przemysłowego. Hałas komunalny oraz komunikacyjny, jak każdy inny sygnał akustyczny, również działa na narządu słuchu i może być przyczyną jego trwałego uszkodzenia. Zdarza się to wskutek: wystrzałów, wybuchów i innych impulsowych zjawisk akustycznych zachodzących blisko uszu, udziału w zbytnio nagłaśnianych koncertach i dyskotekach, narażenia na hałas lotniczy lub intensywny hałas drogowy, uprawiania sportu motorowego, słuchania nadmiernie wzmocnionej muzyki przez słuchawki. Zwykle, gdy hałas komunalny jest ustabilizowany i ma umiarkowany poziom, pojawia się tylko czasowe podwyższenie progu słuchu, które dla większości mieszkańców nie ma istotnego znaczenia. Osobom pracującym w hałasie, czas pobytu w domu ma umożliwić regenerację słuchu po doznanym przeciążeniu w środowisku pracy, dlatego silniejszy hałas komunalny może mieć swój cząstkowy udział w wywoływaniu trwałych uszkodzeń zawodowych, podejrzewa się, że przyczynia się także do rozwoju głuchoty starczej. Stwierdzono między innymi, że nakładający się na ogólne tło komunalne hałas niektórych zabawek, już u dzieci może wywołać trwałe urazy słuchu. Ponadto obciążenie słuchu młodzieży używającej przenośnych odtwarzaczy (których muzyka z poziomem sięgającym nawet 120dB, trafia bezpośrednio z mini głośników do zewnętrznego przewodu słuchowego), mimo że nie wynosi dziennie po 8 godzin, może być podobne do narażeń w środowiskach pracy, doprowadzających do zawodowego uszkodzenia słuchu. Z drugiej strony, nie można pominąć wyników badań epidemiologicznych, które wykazały, iż w populacji narażonej na hałas komunalny, którego skorygowany, równoważny poziom L Aeq24h określony dla całej doby nie przekracza 70dB, do trwałych uszkodzeń słuchu nie dochodzi. Zaburzenia snu Powszechnie wiadomo, że dostatecznie długi i głęboki sen jest niezbędny dla zdrowia i dobrego samopoczucia oraz że sen jest zakłócany przez hałas. Te oczywiste związki przyczynowo-skutkowe, oraz wyniki badań pokazujące, iż: w krajach Unii Europejskiej 20% jej mieszkańców (80 milionów osób) cierpi na stres i zaburzenia snu, około 80% wszystkich zaburzeń snu ma swoją przyczynę w hałasie, ponad 15% uczniów szkół podstawowych skarży się na zaburzenia snu z powodu hałasu, a około 35% z tego powodu ma trudności z zasypianiem, wywołały lawinę badań eksperymentalnych i epidemiologicznych tego problemu. Strona 4 z 16

5 Zaburzenia snu wywołane przez hałas można podzielić na pierwotne i wtórne. Te pierwsze polegają na utrudnionym zasypianiu, zmianach dotyczących faz snu, na spłycaniu jego głębokości a więc i fizjologicznej skuteczności oraz na wielokrotnym, przedwczesnym wybudzaniu ze snu i skracaniu jego czasu trwania. Do nich zaliczają się też reakcje ruchowe, naczyniowe oraz zmiany ciśnienia krwi, zmiany rytmu skurczów serca i oddychania zdarzające się podczas snu w odpowiedzi na silniejsze bodźce słuchowe. Zaburzenia wtórne, które są konsekwencją zaburzeń pierwotnych, występują następnego dnia, po przebudzeniu z zakłóconego snu i polegają na odczuwaniu niedostatku snu i zmęczenia, na gorszym samopoczuciu, zmniejszonej sprawności intelektualnej i psychicznej, na braku wystarczającej motywacji napędzającej do działania. Gdy taki stan powiela się w długim okresie, pojawia się niezadowolenie z siebie, miejsca i warunków bytowania, z ogólnej jakości życia. Obiektywna ocena hałasu występującego w porze snu może być oparta na wielkościach pomiarowych, ale w tym przypadku w mniejszym stopniu chodzi o skorygowane, równoważne poziomy, lecz o liczbę zdarzeń akustycznych, przekraczających pewien poziom oraz o różnicę między poziomem hałasu stałego tła i poziomem danego bodźca akustycznego. Dla zapobieżenia zaburzeniom snu, a zwłaszcza w celu uniknięcia zakłóceń fazy V, zwanej fazą REM (Rapid Eye Movements), w której zdarzają się - istotne dla wartości snu marzenia senne, skorygowany i równoważny poziom ciśnienia akustycznego L Aeq w przypadku hałasu ciągłego wewnątrz sypialni, nie powinien przekraczać 30-35dB. W razie oceny hałasu zmiennego, większą przydatnością cechuje się skorygowany poziom maksymalny L Amax. Wykazano, że pojedyncze zakłócenia mogą wybudzić ze snu lub go spłycić już przy poziomach L Amax poniżej 45dB. W postępowaniu oceniającym należy też zwrócić uwagę na ogólny poziom tła akustycznego. Im jest on niższy, tym większa jest efektywność zakłócająca pojedynczego zdarzenia. Z tego wynika praktyczny wniosek aby sugerowany poziom maksymalny zapewniał utrzymanie fizjologicznej wartości snu, musi być dostosowany do tła lecz zawsze mniejszy niż 45dB. Zaburzenia sprawności Wpływ hałasu na naszą sprawność jest niezmiernie zróżnicowany i złożony, a jego skutki dotykają wszystkich i mają często dotkliwe konsekwencje. W raporcie WHO dokonano pewnego podsumowania obecnej wiedzy na ten temat stwierdzając, iż nagłe, pojedyncze ekspozycje utrudniają wykonywanie zadań wymagających dużej podzielności uwagi, wysokiej sprawności pamięci krótkotrwałej i ciągłego śledzenia licznych sygnałów. Jedno z badań wykazało, że próg percepcji sygnałów dźwiękowych podczas wykonywania innych zadań istotnie wzrasta, co musi być uwzględniane przy dobieraniu jakości akustycznych sygnałów ostrzegawczych, przeznaczonych dla osób realizujących złożone i trudne zadania, np. w ruchu ulicznym. Na szczególną uwagę zasługuje wpływ hałasu komunalnego na dzieci i młodzież. Jedno z ostatnich badań wykonanych w Japonii wykazało, że dzieci mieszkające w hałaśliwych dzielnicach cechują się niskimi osiągnięciami w nabywaniu wiedzy, a w miarę przechodzenia na następne stopnie edukacyjne, ten negatywny skutek staje się bardziej wyraźny. Hałas środowiskowy, a zwłaszcza hałas lotniczy, wpływa również negatywnie na pamięć długotrwałą dzieci oraz na ich sprawność czytania i przyswajania sobie nowych wyrazów i pojęć. Zakłócanie odbioru i rozumienia mowy Dla człowieka komunikacja międzyludzka, odbywająca się za pomocą mowy ma znaczenie decydujące. Nośnikiem sygnałów mowy i istotą hałasu są fale akustyczne. Świadomy odbiór dźwięków mowy oraz rozszyfrowanie i zrozumienie ich treści wymaga przedostania się słów do narządu słuchu z zachowaniem tych cech dźwiękowych, które je różnicują, nadają im różne brzmienia, a dzięki temu pozwalają na świadome odebranie zróżnicowanych informacji. Gdy konwersacja jest prowadzona w środowisku głośnym, dochodzi do utrudnionego odbioru i różnicowania sygnałów mowy. Wtedy bowiem hałas maskuje dźwięki mowy oraz zniekształca je pod względem akustycznym, a to pozbawia je społecznej wartości, niweczy możliwość komunikacji, a co najmniej w znacznym stopniu ją utrudnia. Z danych przedstawianych przez ekspertów WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) wynika, że 95% zrozumiałości mowy osiąga się przy poziomie tła ok. 65 db(a), natomiast dla 100% zrozumiałości mowy, którą uważa się za wskazaną w pomieszczeniach zamkniętych, wymagany jest poziom tła hałasu mniejszy niż 45 db(a). WPŁYW NA STAN PSYCHICZNY Istnieje podejrzenie, że powszechnie występujący hałas komunalny ingeruje w zdrowie psychiczne i może odpowiadać za niektóre stany patologiczne. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na to, by ten czynnik mógł być ich samoistną przyczyną. Bardziej Strona 5 z 16

6 prawdopodobne jest działanie prowadzące do ujawnienia się istniejących zaburzeń ukrytych, mających inne przyczyny. Poza tym, dotąd nie jest jasne, czy to działanie jest skorelowane z parametrami hałasu, czy też jest wtórne i stanowi następstwo stopnia subiektywnie odczuwanej dokuczliwości hałasu, która z kolei jest funkcją indywidualnej wrażliwości i podatności na takie obciążenie. Mimo istnienia wielu otwartych kwestii, zagadnienie negatywnego wpływu hałasu komunalnego na zdrowie psychiczne nie może być zlekceważone, znane są bowiem pośrednie dowody na to, że takie działanie rzeczywiście ma miejsce. Są nimi obiektywne stwierdzenia zwiększonej konsumpcji leków psychotropowych, większej liczby porad i liczby hospitalizacji przypadków psychiatrycznych w populacjach narażonych na intensywniejszy hałas komunalny (zwłaszcza lotniczy i drogowy), w stosunku do odpowiednio dobranych grup porównawczych. Zmiana zachowań społecznych Do interesujących wyników badań wpływu hałasu komunalnego na człowieka należą obserwacje, dotyczące zachowań socjalnych. Z ekspertyzy WHO wynika, że pod naporem silnych bodźców słuchowych, zmieniamy niekorzystnie nasz stosunek do innych członków naszej grupy społecznej. Polega to na tym, że w warunkach natężonego hałasu jesteśmy mniej skłonni do udzielania im pomocy, tracimy zainteresowanie ich losem, ostrzej ich oceniamy, a czasami jesteśmy w stosunku do nich bardziej agresywni. Mniej nas obchodzą sprawy społeczne, brakuje nam chęci do społecznego zaangażowania. Tak dzieje się nawet przez pewien czas po przerwaniu ekspozycji na hałas. Uważa się, że sam hałas nie wywołuje i nie nasila agresji, ale w sytuacjach ocenianych jako prowokujące, agresywność pod wpływem hałasu ulega nasileniu. Odczuwanie dokuczliwości hałasu Wszystkie wcześniej opisane działania hałasu, w tym komunalnego wywołują określone reakcje organizmu, niemal poza naszą świadomością. Wyjątkiem jest subiektywna dokuczliwość hałasu, której bez udziału świadomości odczuć nie można. Dokuczliwość hałasu zależy w główniej mierze od jego natężenia, składu widmowego i czasowej zmienności tych dwóch cech. Wykazano np., że im więcej dany hałas zawiera częstotliwości niskich, tym jego dokuczliwość jest większa. Ucho ludzkie nie reaguje na fale infradźwiękowe o częstotliwości poniżej Hz wytwarzane przez urządzenia, towarzyszące różnym zjawiskom przyrody itd. W przeciwieństwie do ultradźwięków, które zostały wykorzystane powszechnie w technice, infradźwięki są wciąż mało znane, chociaż otaczają nas zawsze i wszędzie. Są to przecież fale wytwarzane niezależnie od dźwięków przez każdą wibrującą maszynę, silnik samochodu, wiatr halny (stąd dziwne zachowania czy zagadkowe zgony podczas halnego), strefy zwiększonej konwekcji (fronty atmosferyczne) czy choćby fale morskie. Z tego powodu intensywne infradźwięki ogniskujące się przykładowo w określonych częściach regionu bermudzkiego, mogą powodować pogarszanie się samopoczucia załóg i pasażerów znajdujących się tam statków czy samolotów. Przypuszcza się, że przynajmniej niektóre zagadkowe katastrofy morskie i lotnicze w obrębie trójkąta bermudzkiego zostały spowodowane właśnie silnym natężeniem infradźwięków. Zaobserwowano, że niektóre zwierzęta, słysząc tego rodzaju fale akustyczne np. na parę godzin przez trzęsieniem ziemi lub sztormem, opuszczają zagrożoną strefę. Drgania niskiej częstotliwości powodują zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu człowieka zmieniają ciśnienie krwi, rytm serca i oddechu, osłabiają słuch i wzrok, powiększają zmęczenie i wywołują uczucie strachu. Bóle reumatyczne zapowiadające zmiany pogody są prawdopodobnie również wywołane przez infradźwięki towarzyszące zmianie frontów atmosferycznych. Ostatecznie jednak o wszystkim decyduje szereg dodatkowych indywidualnych uwarunkowań nieakustycznych, np. ogólny stan zdrowia, stopień zmęczenia, chwilowe zainteresowania itp. Odczuwana dokuczliwość tego samego hałasu jest w dodatku wyznaczana przez rodzaj naszej aktywności i scenerię bieżącego życia, jak również przez porę dnia. Pomiarowa ocena dokuczliwości hałasu jest zadaniem trudnym, głównie z uwagi na ogromną liczbę dodatkowych czynników, które ją determinują. Dlatego w celu opracowania lepszego wskaźnika określającego poziom dokuczliwości hałasu komunalnego, konieczne są dalsze badania przeprowadzane w ściśle zdefiniowanych warunkach ekspozycji. POMIARY HAŁASU Zadaniem pomiarów hałasu jest doświadczalne wyznaczenie z określoną dokładnością, miary wielkości opisujących zjawisko akustyczne, które zgodnie z przytoczonymi definicjami odczuwane jest jako hałas, celem: oceny zagrożenia lub uciążliwości u źródła hałasu lub w otoczeniu, podjęcia prac zmierzających do ograniczenia hałasu, Strona 6 z 16

7 porównawczej oceny hałaśliwości, prawidłowego wyboru i ukierunkowania profilaktyki akustycznej. Ponieważ rozpiętość ciśnienia akustycznego, dźwięków słyszalnych przez człowieka jest bardzo duża, intensywność dźwięku przyjęto określać wartością poziomu ciśnienia akustycznego obliczanego jako 20 lg stosunku wartości skutecznej różnicy chwilowej wartości ciśnienie i ciśnienia statycznego do ciśnienia odniesienia, a za jednostkę ciśnienia akustycznego uznano decybel (1 db). W razie potrzeby określenia poszczególnych składowych danego widma, określa się również pasmowy poziom ciśnienia akustycznego. Przyjmuje się, że poziomy ciśnienia akustycznego typowych źródeł dźwięku kształtują się w sposób następujący: 10 db szmer liści przy łagodnym wietrze, 20 db szept, cichy ogród, 30 db bardzo spokojna ulica bez ruchu kołowego, 40 db szmery w mieszkaniu, rozrywanie papieru, 50 db szum w biurach, 60 db zwykła rozmowa, 70 db wnętrze głośnej restauracji, 80 db bardzo głośna muzyka w pomieszczeniach, 90 db sygnał elektryczny samochodu, 100 db motocykl bez tłumika, 110 db wnętrze kotlarni, 120 db śmigło samolotu w odległości 5 m. Poziom ciśnienia akustycznego jak i określany również poziom natężenia dźwięku, są wielkościami obiektywnymi. Ponieważ jednak drgania akustyczne są źródłem i przyczyną wrażeń słuchowych, względną subiektywną miarę ilościową tych wrażeń przyjęto nazywać poziomem głośności, stosując jako jednostkę fon. Aby wyniki pomiarów intensywności dźwięku stanowiły przybliżoną miarę wrażeń słuchowych, przyrządy przeznaczone do takich pomiarów powinny być zaopatrzone w znormalizowane filtry korekcyjne typu A, B i C o umownie przyjętych charakterystykach ważenia, które umożliwiają określenie w trakcie pomiaru obiektywnego pomiarowego przybliżenia poziomu głośności, nazywanego poziomem dźwięku. Powszechną akceptację uzyskało posługiwanie się filtrem A i mierzenie poziomu dźwięku według charakterystyki A, wyrażanej w db (A). ŹRODŁA, CHARAKTERYSTYKA, OCENA HAŁASU ŚRODOWISKOWEGO Zgodnie z podziałem uwzględniającym środowisko, w którym hałas występuje, rozróżniamy hałas przemysłowy (w tym występujący w środowisku pracy), komunalny oraz komunikacyjny. Państwowa Inspekcja Sanitarna, jako instytucja zgodnie z zapisami ustawy z dnia 14 marca 1985r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 1998 r., Nr 90, poz. 575 z późn. zm.), powołana do realizacji zadań z zakresu zdrowia publicznego w celu ochrony zdrowia ludzkiego przed wpływem czynników szkodliwych lub uciążliwych, prowadzi zapobiegawczy i bieżący nadzór sanitarny nad warunkami higienicznymi, w tym natężeniem szkodliwych czy uciążliwych czynników akustycznych, występujących w środowisku pracy, zamieszkania, nauczania i wypoczynku. Natomiast zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 1991r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2002r. Nr 112, poz.982 z późn. zm.), Inspekcja Ochrony Środowiska jako instytucja podległa Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska jest powołana do kontroli przestrzegania przepisów o ochronie środowiska oraz badania stanu środowiska. HAŁAS PRZEMYSŁOWY Zmechanizowany przemysł stwarza najbardziej poważne i wielkiej skali problemy, poddając znaczna cześć populacji pracującej, narażeniu na potencjalnie niebezpieczne poziomy hałasu. Źródłem hałasu jest park maszynowy wszelkiego rodzaju, przy czym często jego poziomy wzrastają wraz z mocą użytkowanych maszyn. Cechy hałasu przemysłowego różnią się istotnie w zależności od właściwości wyposażenia: maszyny typu obrotowego i tłokowego generują dźwięk, w którym dominują składniki cykliczne, sprzęt pneumatyczny Strona 7 z 16

8 wytwarza najczęściej dźwięki przypadkowe szerokopasmowe. Najwyższe poziomy hałasu powodują zwykle przepływy gazu z dużą prędkością (np. wentylatory, zawory ciśnienia pary) lub procesy związane z uderzeniami (np. tłoczenie, nitowanie, praca młotów pneumatycznych). W rejonach przemysłowych hałas z reguły pochodzi z ogromnej różnorodności źródeł, spośród których wiele wytwarza hałas o złożonej naturze. Narażenie ludzi na działanie hałasu w środowisku pracy oraz jego skutki epidemiologiczne są monitorowane od wielu lat i dość dobrze rozpoznane w formie ujednoliconego monitoringu funkcjonującego z przerwami od początku 1983r. Głównym aktem prawnym w zakresie ochrony pracowników przed hałasem jest ustawa z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks Pracy (Dz. U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.), z którym związane jest przepis wykonawczy rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 listopada 2002r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z 2002r. Nr 217. poz z późn. zm.). W ramach kontroli przestrzegania tego rozporządzenia, w 2002r. Państwowa Inspekcja Sanitarna na terenie województwa śląskiego wykonała kontrolnych pomiarów hałasu na stanowiskach pracy stwierdzając przekroczenie poziomów dopuszczalnych w 599 zakładach pracy. W 2003r. PIS wykonała pomiary hałasu w środowisku pracy, wykrywając przekroczenia w 711 zakładach, natomiast w 2004r., wystąpienie przekroczeń dopuszczalnych poziomów dźwięku stwierdziła w 704 zakładach pracy. Oprócz Inspekcji Sanitarnej badania hałasu na stanowiskach pracy prowadzi wiele jednostek badawczych akredytowanych lub działających na podstawie okresowych upoważnień wydawanych przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach. W związku z zawodowym narażeniem na hałas na terenie woj. śląskiego orzeczono: w 2002r. 332 przypadki chorób zawodowych związanych z ubytkiem słuchu, co stanowi 26,6 % wszystkich stwierdzonych chorób zawodowych, w 2003r. 346 przypadków chorób jw., co stanowi 26,6 % wszystkich stwierdzonych chorób zawodowych, a w 2004r. 241 przypadków chorób zawodowych tego typu, co stanowi 23,4 % wszystkich stwierdzonych w tym czasie chorób zawodowych. HAŁAS KOMUNALNY Hałas komunalny pochodzi od najróżniejszych źródeł, czynnych okresowo albo przez całą dobę, naprzemiennie, równocześnie, w dowolnej lub stałej sekwencji, w określonym lub przypadkowym czasie generujących fale akustyczne o bardzo złożonej charakterystyce widmowej i różnym przebiegu w czasie. Taki hałas może być ciągły, przerywany, impulsowy, o stałym lub zmiennym poziomie natężenia, tonalny, wielotonowy, wąskopasmowy, szerokopasmowy, z przeważającym udziałem w widmie częstotliwości niskich, o charakterze szumu lub bardziej dźwięcznym. Jednym z jego źródeł są głośne urządzenia i procesy technologiczne stosowane w zakładach produkcyjnych i usługowych znajdujących się w obrębie strefy mieszkaniowej. Znane są miasta na Śląsku, w których wzdłuż jednej strony ulicy są ulokowane głośne wydziały huty lub elektrowni, a po stronie drugiej stoją wielopiętrowe domy mieszkalne. Często w zakładach czynnych przez całą dobę, w nieprzewidywalnym czasie, również nocą, zdarza się nagły wypływ sprężonej pary lub sprężonego powietrza, co powoduje emisję szerokopasmowego hałasu o wysokim poziomie natężenia. Wskutek udarów wielotonowych pras i młotów generowany jest w nich również intensywny hałas impulsowy oraz rozprzestrzeniające się na znaczne odległości, silne drgania podłoża. W grę wchodzą tu także wielkie, naziemne, czynne przez całą dobę wentylatory kopalń węgla kamiennego, które wytwarzają hałas niskotonowy o umiarkowanym poziomie natężenia. Jednak ze względu na słabą absorpcję fal niskich częstotliwości przez powietrze i materialne podłoże, hałas tego typu dociera nawet do mieszkań bardzo odległych od źródła emisji. W ciągu dnia ten rodzaj hałasu jest zwykle skutecznie maskowany przez inne zakłócenia akustyczne, ale nocą zwłaszcza w porze letniej, jego uciążliwość może być znaczna. W budynkach mieszkalnych i wokół nich, źródłem hałasu mogą być urządzenia centralnego ogrzewania, systemy wentylacyjne i klimatyzacyjne, instalacje zaopatrujące w wodę, windy, urządzenia stosowane przez mieszkańców (np. pilarki, kosiarki trawy i inne). W grę wchodzą również zachowania lokatorów, ich nawyki i kultura codziennego życia, używanie radia, telewizorów, odkurzaczy, aktywność dzieci, zachowaniem zwierząt domowych, czyli ogólnie mówiąc tzw. hałas wytwarzany przez sąsiadów i współmieszkańców. Znaczący udział w kształtowaniu komunalnego klimatu akustycznego mają zajęcia rekreacyjne i hobbystyczne mieszkańców, np. sporty motoro wodne, powietrzne i naziemne, gry zespołowe, dyskoteki, inne masowe imprezy muzyczne oraz festyny często odbywające się późnym wieczorem, w dodatku nie tylko w obrębie obiektów zamkniętych. Źródłem dokuczliwego hałasu mogą być również urządzenia używane przy pracach drogowych i budowlanych poza budynkiem, oraz przy remontach prowadzonych wewnątrz Strona 8 z 16

9 mieszkań. Jednakże największym problemem mieszkańców miast, osiedli a nawet pojedynczych domostw jest hałas powodowany przez środki transportu drogowego, kolejowego oraz lotniczego. Złożona charakterystyka hałasu komunalnego i znaczna zmienność warunków jego powstawania sprawia, że każda próba określenia jego szkodliwości dla zdrowia somatycznego, a zwłaszcza jego subiektywnie odczuwanej uciążliwości musi być poprzedzona dokładną i kompleksową analizą nie tylko jego fizycznych parametrów, lecz także scenerii jego występowania oraz szczegółowych uwarunkowań. Zastosowanie muszą znaleźć strategie i metody pomiarowe uwzględniające specyfikę tego rodzaju hałasu. Tylko w małym stopniu nadają się do tego celu procedury i wielkości pomiarowe stosowane w środowiskach pracy. Głównym celem pomiarów hałasu przemysłowego jest bowiem określenie stopnia energetycznego przeciążenia słuchu hałasem, niezbędnego do ustalenia wielkości ryzyka doznania przez narażonych pracowników trwałych uszkodzeń lub koniecznego do potwierdzenia, zawodowej przyczyny rozpoznanego uszkodzenia słuchu i orzeczonej choroby zawodowej. W przypadku hałasu komunalnego, uszkodzenia słuchu są możliwe tylko w niektórych sytuacjach i nie są realnym zagrożeniem wszystkich narażonych. Zagrożeniem są natomiast zaburzenia pozasłuchowe, a więc zmiany zdrowia somatycznego i wszystkich funkcji związanych z naszą świadomością, które w mniejszym stopniu zależą od wielkości obciążenia organizmu sumowaną dawką energii akustycznej, a częściej i w większym stopniu od innych cech jednostkowych zdarzeń akustycznych. Dominująca rolę odgrywają w tym przypadku właściwości hałasu, takie jak: subiektywnie odczuwana głośność hałasu i jej poziom, treść informacyjna hałasu i możliwość wywołania negatywnych skojarzeń, przewidywalność oraz nagłość jego pojawiania się, jego monotonia albo zmienność poziomu i składu widmowego, jego zachowanie się w czasie oraz pora dnia pojawiania się, jego cechy muzyczne i ogólny charakter. Chodzi o hałas tonalny, dźwięczny, perkusyjny, świdrujący, impulsowy, szum, łomot, trzask, itp. Dlatego ocena szkodliwości określonego hałasu komunalnego, prócz wiarygodnych wyników pomiarów akustycznych winna uwzględniać również wyżej wskazane cechy ogólne hałasu oraz specyfikę scenerii jego występowania. Końcowa ocena hałasu komunalnego polega na porównaniu wyznaczonych wielkości z obowiązującymi normatywami higienicznymi. Cytowane wytyczne WHO określają konkretne wartości poziomów hałasu, powyżej których w zależności od: przeznaczenia pomieszczenia lub terenu, odbywającej się tam czynności, cech eksponowanej populacji oraz pory w ciągu doby, należy się liczyć z niekorzystnymi zmianami w zakresie szeroko pojętego zdrowia. Przykładowo: w pomieszczeniach, w których powinna być możliwa dobra percepcja mowy, a odczuwana uciążliwość nie powinna być większa niż umiarkowana, równoważny poziom dźwięku hałasu L Aeq w okresie 16 godzin dziennych nie może przekraczać 35dB, dla umożliwienia niezakłóconego snu, L Aeq dla 8 godzin nocnych nie może w pomieszczeniach sypialnych być wyższy niż 30dB, natomiast dopuszczalny poziom maksymalny (L Amax ) w tych pomieszczeniach nie powinien być wyższy niż 45dB. W Polsce podstawę prawną do oceny wyników pomiarów akustycznych w budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej, zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2003r. Nr 207, poz z późn. zm.), stanowi Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 marca 1996r. w sprawie dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, wydzielanych przez materiały budowlane, urządzenia i elementy wyposażenia w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi (MP Nr 19, poz. 231). Zgodnie z 1 tego Zarządzenia hałas jest czynnikiem szkodliwym, jeżeli jego natężenie oraz czas trwania stwarzają zagrożenie dla zdrowia ludzi a w myśl 5 Zarządzenia, dopuszczalny poziom hałasu emitowanego przez urządzenia i instalacje w pomieszczeniach określa Polska Norma PN-87/B-02151/02 pt.: Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem pomieszczeń w budynkach. Dopuszczalne wartości poziomu dźwięku w pomieszczeniach. W porównaniu z Wytycznymi" WHO, określa ona dopuszczalne wartości poziomu dźwięku w zbliżonym wymiarze, dla większej liczby zróżnicowanych pomieszczeń, lecz nie bierze pod uwagę poziomu maksymalnego, dopuszczalnego w przypadku wnikania do pomieszczeń hałasu od wszystkich źródeł. Szczegółowy wykaz dopuszczalnych parametrów klimatu akustycznego wewnątrz pomieszczeń jw. jest zawarty w tabeli 1 powyższej normy (parametry dopuszczalne dla wybranych pomieszczeń tabela 1 str.10). Tak więc klimat akustyczny pomieszczeń mieszkalnych oraz pomieszczeń użyteczności publicznej, często będący wynikiem zbyt niskiej izolacyjności przegród budowlanych (ścian i stropów między pomieszczeniami), na ogół kształtowany jest przez hałas: pochodzący z zewnątrz obiektu hałas uliczny, kolejowy, lotniczy, osiedlowy, przemysłowy, usługowo-handlowy, dochodzący z obiektów sportowo-rekreacyjnych, przenikający z innych pomieszczeń tego samego budynku sklepów, lokali gastronomicznych, generowany przez innych lokatorów, Strona 9 z 16

10 emitowany przez urządzenia i instalacje integralnie związane z budynkiem (kotłownie, instalacje centralnego ogrzewania, windy, wentylatory, klimatyzatory, stacje transformatorowe), własny, wytwarzany przez użytkowników ocenianego pomieszczenia. Tabela 1 Dopuszczalny poziom dźwięku A dla wybranych pomieszczeń przeznaczonych do przebywania ludzi. Dopuszczalny poziom dźwięku A hałasu przenikającego do pomieszczenia od wyposażenia Dopuszczalny technicznego budynku oraz innych urządzeń w równoważny poziom budynku i poza budynkiem dźwięku A hałasu Średni poziom dźwięku przenikającego do A, (L Am ) (przy hałasie Maksymalny poziom L.p. Przeznaczenie pomieszczenia pomieszczenia od ustalonym 1 ) lub dźwięku A, (L A max ), wszystkich źródeł równoważny poziom (przy hałasie hałasu łącznie dźwięku A, (L A eq ) nieustalonym 2 ) L A eq, db (przy hałasie db nieustalonym 2 ), db w dzień w nocy w dzień w nocy w dzień w nocy Pomieszczenia mieszkalne w budynkach mieszkalnych, internatach, domach rencistów, domach dziecka, hotelach kategorii S i I, hotelach robotniczych 2 Kuchnie o pomieszczenia sanitarne w mieszkaniach Pokoje chorych w szpitalach i sanatoriach za wyjątkiem pokoi w oddziałach intensywnej opieki medycznej 4 Pomieszczenia łóżkowe w oddziałach intensywnej opieki medycznej Pokoje dla dzieci w żłobkach, klasy w przedszkolach Klasy i pracownie szkolne ( za wyjątkiem pracowni zajęć technicznych ), sale wykładowe, audytoria Pomiary akustyczne dostarczają obiektywnych fizycznych parametrów hałasu, które mogą być odniesione do określonych kryteriów w celu stwierdzenia, czy wymagania zostały spełnione. W zależności od celu pomiaru wybiera się odpowiednią metodykę pomiarów oraz mierzone parametry. Norma PN-81/N pt.: Hałas; Metody pomiaru; Wymagania ogólne wyróżnia następujące metody pomiarów: orientacyjne, kontrolne, specjalne (przy czym pracownicy PIS wykonują pomiary kontrolne), norma PN-87/B pt.: Metody pomiaru dźwięku A w budynkach, dokładnie precyzuje metodę i warunki pomiaru hałasu w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi, natomiast norma Polska Norma PN-87/B-02151/02 umożliwia interpretację uzyskanych wyników. Państwowa Inspekcja Sanitarna ze względów merytorycznych i organizacyjnych nie monitoruje klimatu akustycznego występującego w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi. Na wniosek Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, w latach od 1984 do 1987 Strona 10 z 16

11 WSSE w Katowicach prowadziła cykle badań tematycznych pomiary akustyczne wykonywane w wytypowanych losowo z terenu miasta Katowic placówkach wychowania (przedszkolach) oraz nauczania (szkołach podstawowych średnich ogólnokształcących i średnich zawodowych). Przeprowadzone badania wykazała, iż tylko jedna z badanych szkół (usytuowana w dzielnicy Kostuchna, wśród zabudowy wiejskiej), spełniała kryteria prawidłowego klimatu akustycznego, zarówno we wszystkich badanych pomieszczeniach, jak i wokół budynku. W pozostałych szkołach badane wartości przynajmniej w części pomieszczeń były przekroczone w stosunku do obowiązujących normatywów., przy czym w skrajnych przypadkach przekroczenie dopuszczalnego poziomu dźwięku w klasach dochodziło do 20 db (A). Sytuacja taka w głównej mierze była spowodowana przenikaniem do pomieszczeń hałasu zewnętrznego, związanego z dużym natężeniem okolicznego ruchu samochodowego. Stwierdzono jednak również występowanie w klasach przekroczenia normatywnego poziomu hałasu, powodowanego głośną pracą wentylatorów wyciągowych (pracownie chemiczne), bądź głośnym zachowaniem uczniów przebywających w sąsiednich pomieszczeniach. Przeprowadzone wówczas pomiary wykazały, iż klimat akustyczny w większości badanych obiektów był bardzo niekorzystny dla prawidłowego procesu dydaktycznego, co w wypełnianych w trakcie badań ankietach często podkreślał personel pedagogiczny. Niezależnie od tego wytypowani, przeszkoleni pracownicy WSSE w Katowicach oraz psse województwa śląskiego, interwencyjnie, w uzasadnionych przypadkach wykonywali i nadal wykonują pomiary poziomu dźwięku A, wnikającego do pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi, w tym głównie pomieszczeń mieszkalnych. Większość pomiarów akustycznych wykonywanych w latach dotyczyła przenikania do wnętrza mieszkań hałasu komunikacyjnego (tabela 2). Wyniki pomiarów akustycznych, wykonanych przez WSSE w budynkach mieszkalnych usytuowanych w pobliżu tras komunikacyjnych w Będzinie, Dąbrowie Górniczej i Tychach kształtowały się podobnie (na ogół negatywnie). Informowani o tym gospodarze miast, za wyjątkiem władz miasta Tychy, które doprowadziły do wybudowania ekranu akustycznego ochraniającego okoliczne budynki mieszkalne, nie podejmowali jednak działań w kierunku poprawy sytuacji. Najgorszą sytuację akustyczną stwierdzono w trakcie badań prowadzonych w 2002r., w usytuowanym wzdłuż ul. Chorzowskiej w Katowicach (w pobliżu budowanego zjazdu z Drogowej Trasy Średnicowej), wielorodzinnym budynku mieszkalnym przy ul. Lipowej.. Pomiary wykonywane w mieszkaniach w trakcie prowadzenia inwestycji dowiodły przekroczenia dopuszczalnego normatywu w wysokości: do 10 db w porze dziennej, od 3 do 14 db w porze nocnej. Należy podkreślić wyraźną tendencję wzrostową ilości wnoszonych interwencji tego typu. Drugą grupą interwencji dotyczących uciążliwości związanych z nadmiernym hałasem przenikającym do wnętrza pomieszczeń mieszkalnych, są skargi na hałas emitowany przez urządzenia zainstalowane w pomieszczeniach technicznych budynków mieszkalnych. W większości przypadków pomiaru potwierdzały zasadność tych interwencji, a przeprowadzane w tych lokalach w porze nocnej pomiary akustycznej, wykazały występowanie przekroczeń w wysokości:: hałas od stacji wymienników ciepła 2 do 10 db (średni poziom dźwięku), hałas od wind od 3 do 8 db (równoważny poziom dźwięku), oraz od 2 do 14 db (maksymalny poziom dźwięku), hałas od transformatorów od 1 do 5 db (`średni poziom dźwięku). Oprócz urządzeń technicznych związanych funkcjonalnie z budynkami zdarza się, że uciążliwe są urządzenia techniczne pobliskich lub zlokalizowanych w tym samym budynku zakładów usługowo-handlowych (sklepów, restauracji, piekarni, hurtowni itp.) W zbadanych pomieszczeniach mieszkalnych, narażonych na wnikanie hałasu emitowanego przez urządzenia tego typu, przekroczenie dopuszczalnego poziomu dźwięku A wynosiło: hałas od agregatów od 7 do 11 db, hałas od urządzeń piekarniczych 9 db. Należy zaznaczyć, że zasięg negatywnego oddziaływania hałasu instalacyjnego jest znacznie mniejszy od obszaru działania hałasu komunikacyjnego, często ograniczony do mieszkań lub mieszkania, usytuowanego w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca zainstalowania hałaśliwego urządzenia. Przejawem nowych lęków mieszkańców są natomiast interwencje dotyczące negatywnego, również akustycznego oddziaływania stacji bazowych (przekaźnikowych) operatorów Systemów Telefonii Komórkowych. Z 6 zgłoszonych do tej pory tego rodzaju interwencji, przekroczenie dopuszczalnego normatywu akustycznego (wynikające w niewłaściwego montażu urządzenia na wspólnej ścianie), Strona 11 z 16

12 stwierdzono tylko w jednym pomieszczeniu mieszkalnym. Natomiast usytuowane na dachach budynków urządzenia stacji przekaźnikowych, nie wpływały na pogorszenie klimatu akustycznego pozostałych ocenianych pomieszczeń. Odrębnym problemem, z którym musi zmagać się Inspekcja Sanitarna jest wszelkiego rodzaju działalność rozrywkowa, a w szczególności dyskoteki lokalizowane wewnątrz lub w pobliżu zabudowy mieszkalnej. Niezależnie od tego czy dyskoteki są zlokalizowane wewnątrz budynków mieszkalnych, czy w budynkach wolnostojących lecz usytuowanych w obrębie gęstej zabudowy mieszkaniowej, dla otoczenia stanowią znaczną uciążliwość. Tylko brakiem wyobraźni można wytłumaczyć np. wydawanie zezwolenia na prowadzenie dyskoteki w wielorodzinnej XIX-wiecznej kamienicy, usytuowanej w dodatku w gęstej zabudowie śródmiejskiej. W tym przypadku, hałas emitowany przez zainstalowaną aparaturę nagłaśniającą przenikał do sąsiadujących z dyskoteką lokali mieszkalnych, stanowiąc dla mieszkańców zagrożenie zdrowia i powodując wibracje i spękania przegród budowlanych. W trakcie pomiarów prowadzonych w porze nocnej, w czterech najbardziej narażonych na tego typu hałas lokalach mieszkalnych, stwierdzono bardzo wysokie przekroczenia obowiązujących normatywów: od 11 do 20 db (poziom równoważny), od 14 do 21 db (poziom maksymalny). Z uwagi na silny opór właścicieli, proces likwidacji dyskoteki był długotrwały, ale zakończony sukcesem. Przykład ten był z pewnością najbardziej drastyczny w działalności WSSE w Katowicach. Po rozpatrzeniu innych podobnych interwencji okazało się, że działalność rozrywkowa prowadzona w odrębnych budynkach wolnostojących, oddalonych od zabudowy mieszkalnej nawet o 150 m, również może być uciążliwa dla okolicznych mieszkańców. Emitowany przez aparaturę nagłaśniającą hałas o poziomie maksymalnym db, może przenikać nawet do odległych budynków i mieć wpływ na przekroczenie tam dopuszczalnych normatywów w wysokości: od 4 do 6 db (poziom równoważny), od 6 do 10 db (poziom maksymalny). Dodatkową akustyczną uciążliwością w otoczeniu dyskotek bywa również głośne zachowanie uczestników imprezy wychodzących na zewnątrz budynku czy szerokie otwieranie drzwi wejściowych, co wzmaga natężenie emitowanego przez dyskotekę hałasu. Odrębną, choć na szczęście sporadyczną uciążliwością dla mieszkańców dużych miast są też organizowane masowe imprezy na wolnym powietrzu. Tabela 2 Wyniki pomiarów równoważnego poziomu dźwięku A hałasu komunikacyjnego przenikającego do wnętrza pomieszczeń mieszkalnych w Katowicach, wykonanych przez WSSE w latach Przekroczenie dopuszczalnego Zmierzony równoważny poziom dźwięku A (db) równoważnego poziomu dźwięku Miejsce pomiaru (przy zamkniętych oknach ) (db) okna zamknięte jedno okno uchylone dzień noc dzień noc dzień noc Katowice, ul.mikołowska 13 (naprzeciw więzienia) Katowice, ul. Lisieckiego (okolice AWF) Goczałkowice, ul. Uzdrowiskowa (przy DK-1) Strona 12 z 16

13 Katowice, ul Małachowskiego 42 (przy ul. Kościuszki) Katowice, ul. Lipowa 9 (przy DTŚ) Katowice, ul. Krzyżowa 4 Katowice, ul. Iłłakowiczówny Tabela 3 Wyniki pomiarów równoważnego poziomu dźwięku A, wykonanych w pomieszczeniach mieszkalnych lokalu nr 10, w budynku przy ul. Mikołowskiej 13 w Katowicach Miejsce pomiaru Przed wymianą okien (db A) Po wymianie okien (db A) Pora dzienna Pora nocna Pora dzienna Pora nocna L Eq Przekr. L Eq Przekr. L Eq Przekr. L Eq Przekr. Pokój I Pokój II / - Pomiary wykonano przy zamkniętych oknach, / - Pomiary wykonano przy oknach zamkniętych z jednym skrzydłem w pozycji mikrouchylenia Tabela 4 Wyniki pomiarów hałasu przenikającego do środowiska w pobliżu budynku przy ul. Lipowej 9 w Katowicach Równoważny poziom dźwięku A (db) Miejsce pomiaru Dopuszczalny poziom dźwięku w środowisku Przed przebudową Po pierwszym etapie przebud. (przed uruchomieniem wiaduktu) Po zakończeniu całości inwestycji (po uruchomieniu wiaduktu) Pora Pora nocna Pora Pora nocna Pora Pora nocna Pora Pora nocna dzienna dzienna dzienna dzienna na wys. 1,2 m 67,5 60,6 66,3 62,3 69,7 63,4 (+1,2) (+1,7) (+2,2) (+2,8) przy IV kondygn. 65,0 55,0 68,0 60,0 68,8 (+0,8) 66,6 (+6,6) 71,5 (+3,5) 69,1 (+9,1) / - wzrost poziomu dźwięku w stosunku do stanu przed przebudową HAŁAS KOMUNIKACYJNY Źródłem hałasu komunikacyjnego jest ruch drogowy, kolejowy i powietrzny. Hałas pojazdów drogowych jest głównie generowany przez silniki oraz tarciowy kontakt pojazdu z ziemią i powietrzem, przy czym zazwyczaj przy szybkościach powyżej 60 km/h, Strona 13 z 16

14 hałas wynikający z tarcia przewyższa hałas silnika. Poziom hałasu drogowego koreluje z wskaźnikiem potoku ruchu, szybkością pojazdów oraz proporcją ciężkich pojazdów, które wraz z motocyklami są ok. dwa razy głośniejsze niż samochody. Szczególne problemy dotyczą obszarów o zmniejszonej płynności ruchu (skrzyżowania, wzniesienia itp.). Pociągi wytwarzają hałas względnie niskoczęstotliwościowy, a trakcie przetaczania hałas impulsowy. Orębnym zagadnieniem są pociągi superexpressowe, które przy prędkości ok. 200 km./godz. wytwarzają dźwięk wyższych częstotliwości, odczuwany podobnie jak dźwięk przelatującego samolotu odrzutowego. Natomiast eksploatacja samolotów przyniosła poważne problemy z hałasem komunalnym i falę reakcji przeciwko komercyjnym portom lotniczym. Hałas lotniczy charakteryzuje się wysokim zakresem częstotliwości i poziomem ciśnienia akustycznego, a trakcie przekroczenia przez lecący samolot szybkości dźwięku, powstaniem fali uderzeniowej (udaru dźwiękowego), który może być słyszalny w odległości ponad 50 km z którejkolwiek strony trasy przelotu. Hałas powodowany przez ruch samochodów jest funkcją bardzo wielu zmiennych. Między innymi chodzi o liczbę pojazdów przejeżdżających w jednostce czasu, dobową strukturę natężenia ruchu pojazdów, rodzaj samochodów i ich stan techniczny, rodzaj, jakość i stan nawierzchni dróg, urbanistyczne rozwiązanie sieci drogowej, liczbę pasów ruchu i ich odległość zwłaszcza odległość autostrad od zabudowy mieszkaniowej, zmienność ruchu wymuszoną przez jego określoną organizację (np. obowiązujące ograniczenia szybkości, obowiązkowe stopy ), liczbę skrzyżowań regulowanych światłami, a nawet czas trwania jednego cyklu zmiany świateł. Większość z wymienionych to czynniki zależne od pory dnia, dnia tygodnia, miesiąca i pory roku, stanu pogody i innych przypadkowych zdarzeń. W konsekwencji mamy do czynienia z hałasem wyraźnie zmiennym w zakresie natężenia, składu widmowego, struktury czasowej, jakości, ogólnego charakteru i w małym stopniu indywidualnie przewidywalnego. Te cechy zwiększają siłę jego oddziaływania na mieszkańców. W krajach o znacznie rozbudowanej sieci szynowej, a szczególnie w tych z nich w których kursują pociągi superszybkie, rośnie znaczenie hałasu kolejowego. Jego natężenie zleży od: stanu torowiska, złączy szyn, jakości podkładów, konstrukcji wagonów i ich zestawów kołowych, a zwłaszcza stosowanej prędkości. Od prędkości, a także wielkości składu pociągu, zależy widmo wytwarzanego hałasu. Szczególne warunki akustyczne panują w sąsiedztwie dużych dworców towarowych, na których formowane są składy pociągów. Wtedy odbywa się tzw. ruch manewrowy, charakteryzujący się częstym najeżdżaniem wagonów i maszyn na rozjazdy i zwrotnice; dochodzi do powtarzających się stuków zderzaków wagonów, a zatem powstaje hałas impulsowy o wysokich natężeniach szczytowych, nie tylko dniem, lecz także nocą. Stopień dokuczliwości hałasu kolejowego jest funkcją nasilenia ruchu, czasu jego trwania, odległości strefy mieszkalnej od torowisk oraz pory dnia. Pewne znaczenie ma też sposób zagospodarowania przestrzeni między budynkami mieszkalnymi a terenem stacji kolejowych. Najwięcej badań wykonanych w ostatnim ćwierćwieczu miało na celu wyjaśnienie problemu szkodliwości hałasu lotniczego. Powodem wyróżnienia hałasu lotniczego jest dynamiczny rozwój komunikacji lotniczej, a zatem także wzrost obszarów i wielkości nękanej nim populacji. Wysokie poziomy natężenia hałas lotniczy osiąga w sąsiedztwie lotnisk oraz w strefie powietrznych korytarzy startu i podchodzenia do lądowania. Podobnie jak w przypadku hałasu drogowego, konkretne wartości zależą od rodzaju samolotów, liczby startów i lądowań oraz organizacji ruchu drogowego od której zależy nie tylko przebieg procedury startu, lecz także czas oczekiwania na lądowanie, decydujący o liczbie wykonywanych pętli w szerokim obszarze nad lotniskiem. Niektóre lotniska przyjmują i odprawiają duże samoloty towarowe, co odbywa się poza okresem rejsowego ruchu osobowego, a więc nocą, wczesnym rankiem lub późnym wieczorem. W bogatszych krajach coraz powszechniejsze staje się amatorskie i sportowe latanie na motolotniach, awionetkach i helikopterach. Dzieje się tak zwłaszcza w końcu tygodnia i dniach wolnych od pracy, kiedy większość mieszkańców przebywa w domu i wymaga spokoju. Inną charakterystykę ma hałas w sąsiedztwie lotnisk wojskowych. Silniki samolotów wojskowych nie są konstruowane z uwzględnieniem wymogu ograniczania emisji hałasu. Ponadto samoloty te często przekraczają prędkość rozchodzenia się dźwięku, wywołując wtedy akustyczną fale uderzeniową (sonic boom), posiadającą ogromny potencjał oddziaływania nie tylko na istoty żywe. Dla wcześniej wspomnianych społecznych organizacji walki z hałasem komunalnym, loty wojskowe, zwłaszcza naddźwiękowe nad terenami zabudowanymi, są jednym z głównych problemów, na którym koncentrują swoje działania. W Polsce w ostatnim dziesięcioleciu nastąpił gwałtowny rozwój transportu drogowego, a wraz z nim pojawiły się nowe zagrożenia. Obejmują one transport samochodowy zarówno indywidualny jak i towarowy. Liczba pojazdów samochodowych wzrosła z tys. w 1990 roku do tys. w 2000 roku. Spowodowane jest to z jednej strony zwiększonymi możliwościami nabycia pojazdu, a z drugiej względami praktycznymi (częstsze dojazdy do pracy, względna oszczędność czasu). Rozwój transportu samochodowego Strona 14 z 16

15 planowania ruchu komunikacyjnego, planowania użytkowania gruntami, HAŁAS ŚRODOWISKOWY a ZDROWIE mgr inż. Krystyna Dworak w ostatnich latach, przy braku odpowiedniej infrastruktury drogowej (długości i przepustowości dróg) sprawił, że coraz powszechniej ten sektor postrzegany jest jako istotna uciążliwość, zarówno dla ludzi jak i środowiska. Dane opublikowane w wydanym przez Wojewodę Śląskiego i Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, w opracowaniu pt. Stan środowiska w województwie śląskim w roku 2002 oraz Stan środowiska w województwie śląskim w roku 2003 (Biblioteka Monitoringu Środowiska Katowice 2003 i 2004), wskazują na istotny wzrost ilości pojazdów ciężkich oraz przyrost wskaźnika gęstości pojazdów na drogach województwa śląskiego. Wzrost ten w ostatnich 10-ciu latach wyniósł ok. 36% pojazdów ogółem i aż 50% w grupie pojazdów ciężkich. Ogółem długość dróg krajowych i wojewódzkich na terenie naszego województwa w latach 2002 i 2003 wynosiła około 2000 km, z czego w roku 2002 przebadano około 63 km dróg, co stanowi 3,1% ich całkowitej długości, a w roku 2003 około 50 km dróg co stanowi 2,5 % ich całkowitej długości. Szacuje się, że na ponadnormatywny hałas w sąsiedztwie tylko przebadanych dróg. w roku 2002 narażonych było około 48 tys. osób przebywających w budynkach położonych w ich pobliżu, natomiast w roku 2003, w strefie ponadnormatywnego hałasu w sąsiedztwie przebadanych dróg, było około 869 budynków mieszkalnych. Na tej podstawie autorzy ww. opracowania szacują, że wykazane miejsca z przekroczonymi poziomami progowymi należy traktować priorytetowo w ramach tworzonych programów naprawczych ochrony środowiska przed hałasem. Działania jakie właściwe władze powinny zgodnie z kompetencjami podjąć w tej dziedzinie, musiałyby dotyczyć między innymi: technicznych środków zaradczych stosowanych przy źródłach hałasu, wyodrębnienia cichszych stref i źródeł, zmniejszenia przenoszenia dźwięku, regulacji, środków zaradczych lub bodźców, stymulujących działających naprawczo dla zachowania standardów akustycznych. Na obszarze o przekroczonym progowym poziomie hałasu, warunki akustyczne są bardzo uciążliwe, wręcz szkodliwe dla zdrowia i przy podejmowaniu działań ochronnych tereny takie powinny być traktowane ze szczególną uwagą. PODSUMOWANIE Podsumowując podany zarys istoty i zakresu oddziaływań hałasu komunalnego na człowieka należy stwierdzić, że chodzi o jedną z najbardziej istotnych szkodliwości jego środowiska bytowania. W czynniku tym i w kompleksowych efektach jego działania na populację, Unia Europejska. widzi jeden z głównych problemów zdrowia środowiskowego i publicznego. Problem hałasu jest przedmiotem licznych unijnych aktów prawnych.. Już w 1970 roku Dyrektywy Rady U.E. określiły dopuszczalną emisję hałasu przez środki transportu publicznego i inne źródła, oraz zdefiniowały podstawowe kryteria subiektywnej oceny poziomu hałasu. W latach następnych powstało wiele dalszych dokumentów. Jednym z ostatnich jest Dyrektywa 2002/49/EC dotycząca OCENY I ZARZĄDZANIA PROBLEMEM HAŁASU ŚRODOWISKOWEGO" wydana 25 czerwca 2002 roku przez Parlament i Radę U.E., oraz opublikowany w marcu 2004 roku Raport Komisji opracowany dla Parlamentu Europejskiego i Rady U.E., określający zasady oceny źródeł hałasu komunalnego. Ponadto w dniu 28 kwietnia 2004 roku w skali globalnej obchodzono po raz dziewiąty Międzynarodowy Dzień Popularyzacji Problemu Hałasu (International Noise Awareness Day). Kończąc należało by przytoczyć wypowiedź z końca XIX wieku wielkiego bakteriologa niemieckiego Roberta Kocha, który powiedział; Nadejdzie kiedyś czas, gdy ludzkość będzie musiała rozprawić się z hałasem równie stanowczo, jak dziś rozprawia się z dżumą i cholerą. Czas ten już dawno nadszedł, ale nie wszyscy zdają sobie z tego sprawę. Katowice r. Strona 15 z 16

16 LITERATURA 1. World Health Organization Genewa 1980: Kryteria zdrowotne środowiska. Tom 12 Hałas. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. Warszawa Czesław Puzyna. Normalizacja w walce z hałasem. Wydawnictwa normalizacyjne. Warszawa Jan Grzesik. Hałas komunalny jako szkodliwość środowiskowa. Artykuł redakcyjny. Medycyna Środowiskowa Czasopismo PTMŚ 2004r. Tom 7 nr 2 4. Stefan Silbernagal, Agememnon Despopoulos. Kieszonkowy Atlas Fizjologii. PZWL Warszawa Cloaude A. Villee. Biologia. PWRiL Warszawa Stan środowiska w województwie śląskim w 2002 roku Biblioteka Monitoringu Środowiska Katowice Stan środowiska w województwie śląskim w 2003 roku Biblioteka Monitoringu Środowiska Katowice Badania własne WSSE w Katowicach 9. Strona 16 z 16

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Katarzyna Skręt Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w Rzeszowie Hałas Dźwięk wrażenie słuchowe, spowodowane falą

Bardziej szczegółowo

Hałas powoduje choroby!

Hałas powoduje choroby! Opiekunowie projektu: Anna Stańczyk, Grażyna Gajda, Wojciech Nalberski uczniowie: Natalia Orzeł (kl. III I), Anna Walewska (kl. III D), Klaudia Twardowska ( III D), Katarzyna Życka ( kl. III D) Hałas powoduje

Bardziej szczegółowo

WPŁYW EMISJI HAŁASU WYTWARZANY PRZEZ ELEKTROWNIE WIATROWE NA ŚRODOWISKO NATURALNE

WPŁYW EMISJI HAŁASU WYTWARZANY PRZEZ ELEKTROWNIE WIATROWE NA ŚRODOWISKO NATURALNE WPŁYW EMISJI HAŁASU WYTWARZANY PRZEZ ELEKTROWNIE WIATROWE NA ŚRODOWISKO NATURALNE dr inŝ. Sławomir AUGUSTYN 2009-11-25 POZNAŃ EMISJA HAŁAS NiepoŜądane, nieprzyjemne, dokuczliwe, uciąŝliwe lub szkodliwe

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować.

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Hałas, w szczególności lotniczy, jest szkodliwy dla zdrowia; stały i uciążliwy hałas męczy nas psychicznie i fizycznie, pogarsza

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE. Wnioski podsumowujące można sformułować następująco:

PODSUMOWANIE. Wnioski podsumowujące można sformułować następująco: PODSUMOWANIE Hałas w środowisku jest coraz silniej odczuwalnym problemem, wpływa na zdrowie ludzi i przeszkadza w codziennych czynnościach w pracy, w domu i szkole. Może powodować choroby układu krążenia,

Bardziej szczegółowo

Monitoring hałasu w Porcie Lotniczym Wrocław S.A. Wrocław, 28 września 2011 r.

Monitoring hałasu w Porcie Lotniczym Wrocław S.A. Wrocław, 28 września 2011 r. Monitoring hałasu w Porcie Lotniczym Wrocław S.A. Wrocław, 28 września 2011 r. Podstawa prawna Do 22 lipca 2011 r.: Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 października 2007 r. w sprawie wymagań w

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI

INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI R INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI OCENA UCIĄśLIWOŚCI HAŁASU INSTALACYJNEGO I SKUTKÓW JEGO DŁUGOTRWAŁEGO ODDZIAŁYWANIA NA ZDROWIE MIESZKAŃCÓW MARIANNA MIROWSKA Pomiary hałasu asu w mieszkaniach

Bardziej szczegółowo

P 13 HAŁAS NA STANOWISKU PRACY

P 13 HAŁAS NA STANOWISKU PRACY PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA w Nowym Sączu P 13 HAŁAS NA STANOWISKU PRACY Spis treści 1. Pojęcia i parametry dźwięku 2. Wartości dopuszczalne hałasu 3. Pomiary hałasu 4. Wnioski Zespół ćwiczeniowy:

Bardziej szczegółowo

Wiadomości o hałasie w środowisku pracy

Wiadomości o hałasie w środowisku pracy Wiadomości o hałasie w środowisku pracy Maciej Łabęda Hałasem został określony każdy niepożądany dźwięk, który może być uciążliwy albo szkodliwy dla zdrowia lub zwiększać ryzyko wypadku w pracy - rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

HAŁAS W ŚRODOWISKU PRACY

HAŁAS W ŚRODOWISKU PRACY HAŁAS W ŚRODOWISKU PRACY zagrożenia i profilaktyka Hałas Każdy niepożądany dźwięk, który może być uciążliwy, albo szkodliwy dla zdrowia lub zwiększać ryzyko wypadku przy pracy Zagrożenie hałasem w środowisku

Bardziej szczegółowo

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE Drgania mechaniczne wibracje to ruch cząstek ośrodka spręzystego względem położenia równowagi. W środowisku pracy rozpatrywane są jedynie drgania przekazywane

Bardziej szczegółowo

Liga Walki z Hałasem

Liga Walki z Hałasem ul. Bernardyńska 1A lok.74 02-904 Warszawa www.lwzh.pl Wykład 2: Dopuszczalne poziomy hałasu w środowisku 1 Przepisy: 1980 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 września 1980r. (Dz.U. Nr 24, poz.90)

Bardziej szczegółowo

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Wyniki kontroli elektrowni wiatrowych Elżbieta Gnat radca GIOŚ Departament Inspekcji i Orzecznictwa GIOŚ Warszawa luty 2015 rok Kompetencje Inspekcji Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Wymagania akustyczne projektowania budynków

Wymagania akustyczne projektowania budynków Politechnika Poznańska Instytut Konstrukcji Budowlanych Fizyka Budowli Wymagania akustyczne projektowania budynków wg ROZPORZĄDZENIA MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków

Bardziej szczegółowo

Hałas w środowisku. Wstęp. Hałas często kojarzony jest z dźwiękiem, jednakże pojęcia te nie są równoznaczne.

Hałas w środowisku. Wstęp. Hałas często kojarzony jest z dźwiękiem, jednakże pojęcia te nie są równoznaczne. Hałas w środowisku Wykład dla kierunku OCHRONA ŚRODOWISKA UWM w Olsztynie Wstęp Hałas często kojarzony jest z dźwiękiem, jednakże pojęcia te nie są równoznaczne. Dźwięk to pojęcie czysto fizyczne, natomiast

Bardziej szczegółowo

TESCO - STAN AKTUALNY. Wyniki pomiarów hałasu wykonanych w budynku przy ul, Zaruby 9 przez przedstawiciela Ligi Walki z Hałasem

TESCO - STAN AKTUALNY. Wyniki pomiarów hałasu wykonanych w budynku przy ul, Zaruby 9 przez przedstawiciela Ligi Walki z Hałasem TESCO - STAN AKTUALNY Wyniki pomiarów hałasu wykonanych w budynku przy ul, Zaruby 9 przez przedstawiciela Ligi Walki z Hałasem TESCO STAN AKTUALNY Wyniki pomiarów podane w dokumencie Analiza akustyczna

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Eksperyment 11. Badanie związków między sygnałem a działaniem (wariant B) 335

Eksperyment 11. Badanie związków między sygnałem a działaniem (wariant B) 335 PRZEDMOWA... 9 1. WPROWADZENIE... 13 1.1. Geneza ergonomii jako dyscypliny naukowej... 14 1.2. Rozwój techniki i ewolucja jej roli dla człowieka oraz społeczeństwa... 17 1.3. Organizacja badań ergonomicznych,

Bardziej szczegółowo

Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych

Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych 1. Założenia organizacyjno-programowe a) Forma nauczania Kurs z oderwaniem od pracy. b) Cel szkolenia Celem szkolenia jest

Bardziej szczegółowo

Projekt W ś wiecie dź więko w

Projekt W ś wiecie dź więko w Projekt W ś wiecie dź więko w Adresaci projektu: uczniowie gimnazjum. Formy i metody pracy: pogadanka wprowadzająca, praca grupowa, metoda projektów. Czas realizacji : 3 tygodnie Cele projektu: Cel główny:

Bardziej szczegółowo

13 października 2015 r., Warszawa

13 października 2015 r., Warszawa Ograniczenia środowiskowe w planowaniu przestrzennym związane z istnieniem linii kolejowej wpływ linii kolejowej na sposób zagospodarowania nieruchomości 13 października 2015 r., Warszawa Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Pole elektromagnetyczne. POLE ELEKTROMAGNETYCZNE - pewna przestrzeń, w której obrębie cząstki oddziałują na siebie elektrycznie i magnetycznie.

Pole elektromagnetyczne. POLE ELEKTROMAGNETYCZNE - pewna przestrzeń, w której obrębie cząstki oddziałują na siebie elektrycznie i magnetycznie. Pole elektromagnetyczne POLE ELEKTROMAGNETYCZNE - pewna przestrzeń, w której obrębie cząstki oddziałują na siebie elektrycznie i magnetycznie. INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA zjawisko powstawania siły elektromagnetycznej

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY Dz.U.05.157.1318 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY z dnia 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz.

Bardziej szczegółowo

Aspekty akustyczne ochrony przed hałasem rozrywkowym

Aspekty akustyczne ochrony przed hałasem rozrywkowym Aspekty akustyczne ochrony przed hałasem rozrywkowym Hanna Koprowska h.koprowska@itb.pl Zakład Akustyki Instytutu Techniki Budowlanej Hałas to słyszalny dźwięk, który powoduje zaburzenie, uszkodzenie lub

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE ZAWIERAJĄCE UZASADNIENIE WYBORU PRZYJĘTEGO DOKUMENTU W ODNIESIENIU DO ROZPATRYWANYCH ROZWIĄZAŃ ALTERNATYWNYCH

PODSUMOWANIE ZAWIERAJĄCE UZASADNIENIE WYBORU PRZYJĘTEGO DOKUMENTU W ODNIESIENIU DO ROZPATRYWANYCH ROZWIĄZAŃ ALTERNATYWNYCH PODSUMOWANIE ZAWIERAJĄCE UZASADNIENIE WYBORU PRZYJĘTEGO DOKUMENTU W ODNIESIENIU DO ROZPATRYWANYCH ROZWIĄZAŃ ALTERNATYWNYCH Program ochrony środowiska przed hałasem dla Miasta Gliwice na lata 2013-2017

Bardziej szczegółowo

Obszar ograniczonego użytkowania dla lotniska Poznań-Ławica w Poznaniu

Obszar ograniczonego użytkowania dla lotniska Poznań-Ławica w Poznaniu Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego Obszar ograniczonego użytkowania dla lotniska Poznań-Ławica w Poznaniu Wizyta Studyjna Grupy Roboczej ds. Hałasu Poznań, dnia 2-4 kwietnia 2014 r. Obszar

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób hałas może uszkodzić nasz aparat słuchowy?

W jaki sposób hałas może uszkodzić nasz aparat słuchowy? WALKA Z HAŁASEM Czas trwania: 2x45-4x45 (w zależności od tego czy sprawdzanie informacji odbędzie się w ramach zajęć czy jako zadanie domowe) Pomoce edukacyjne: przybory do pisania i papier komputer/komputery

Bardziej szczegółowo

Metodyka badań hałasu w zakresie słyszalnym, infradźwiękowym i ultradźwiękowym na stanowiskach pracy przy wydobyciu gazu łupkowego

Metodyka badań hałasu w zakresie słyszalnym, infradźwiękowym i ultradźwiękowym na stanowiskach pracy przy wydobyciu gazu łupkowego Metodyka badań hałasu w zakresie słyszalnym, infradźwiękowym i ultradźwiękowym na stanowiskach pracy przy wydobyciu gazu łupkowego Metodyka badań hałasu na stanowiskach pracy przy wydobyciu gazu łupkowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe w zakresie ochrony przed hałasem i drganiami

Wymagania szczegółowe w zakresie ochrony przed hałasem i drganiami Załącznik nr 1 Wymagania szczegółowe w zakresie ochrony przed hałasem i drganiami 1. Parametry ochrony przed hałasem i drganiami 1) Wymagania szczegółowe dotyczące ochrony przed hałasem pomieszczeń w budynkach

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr R-5/2006 Rektora Politechniki Lubelskiej w Lublinie z dnia 12 stycznia 2006 r.

Zarządzenie Nr R-5/2006 Rektora Politechniki Lubelskiej w Lublinie z dnia 12 stycznia 2006 r. Zarządzenie Nr R-5/2006 Rektora Politechniki Lubelskiej w Lublinie z dnia 12 stycznia 2006 r. w sprawie zasad przyznawania dodatków za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od Autorów... 9

Spis treści. Od Autorów... 9 Spis treści Od Autorów... 9 1. Historia bezpieczeństwa i higieny pracy... 11 1.1. Pojęcia podstawowe... 11 1.2. Przyczyny stosowania profilaktyki BHP... 13 1.3. Organizacja profilaktyki... 15 1.4. Profilaktyka

Bardziej szczegółowo

Pola elektromagnetyczne

Pola elektromagnetyczne Materiały szkoleniowe Krzysztof Gryz, Jolanta Karpowicz Pracownia Zagrożeń Elektromagnetycznych CIOP PIB, Warszawa krgry@ciop.pl, jokar@ciop.pl +22 623 46 50 1. Czym są pola elektromagnetyczne? tzw. fizyczny

Bardziej szczegółowo

Państwowa Inspekcja Sanitarna. Wrocław, 18 19 września 2014 roku

Państwowa Inspekcja Sanitarna. Wrocław, 18 19 września 2014 roku Państwowa Inspekcja Sanitarna Wrocław, 18 19 września 2014 roku Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny 2 Kompetencje Państwowej Inspekcji Sanitarnej ustawa z dnia 14 marca 1985 roku o Państwowej

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Hałas przy zgrzewaniu ultradźwiękowym metali. dr inż. Jolanta Matusiak mgr Piotr Szłapa mgr inż. Joanna Wyciślik

Hałas przy zgrzewaniu ultradźwiękowym metali. dr inż. Jolanta Matusiak mgr Piotr Szłapa mgr inż. Joanna Wyciślik Hałas przy zgrzewaniu ultradźwiękowym metali dr inż. Jolanta Matusiak mgr Piotr Szłapa mgr inż. Joanna Wyciślik Charakterystyka procesu zgrzewania ultradźwiękowego Hałas słyszalny i hałas ultradźwiękowy

Bardziej szczegółowo

Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa,

Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa, Poziom dźwięku Decybel (db) jest jednostką poziomu; Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa, co obejmuje 8 rzędów wielkości

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu na zdrowie i funkcjonowanie człowieka

Wpływ hałasu na zdrowie i funkcjonowanie człowieka Warszawa, 27.05.2014 Wpływ hałasu na zdrowie i funkcjonowanie człowieka Zdjęcia: zasoby własne autorki lub Internet Anna Kossak psycholog www.annakossak.pl Hałas to nieprzyjemny, niepożądany w danej chwili

Bardziej szczegółowo

Pomiar poziomu hałasu emitowanego przez zespół napędowy

Pomiar poziomu hałasu emitowanego przez zespół napędowy POLITECHNIKA BIAŁOSTOCKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksploatacji Maszyn Instrukcja do zajęć laboratoryjnych z przedmiotu: EKSPLOATACJA MASZYN Pomiar poziomu hałasu emitowanego przez zespół napędowy

Bardziej szczegółowo

Znaki ostrzegawcze: Źródło pola elektromagnetycznego

Znaki ostrzegawcze: Źródło pola elektromagnetycznego Podstawowe wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy dla użytkowników urządzeń wytwarzających pole i promieniowanie elektromagnetyczne w zakresie częstotliwości 0-300 GHz. Podstawy prawne krajowe uregulowania

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA OKRESOWEGO PRACOWNIKÓW INŻYNIERYJNO-TECHNICZNYCH

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA OKRESOWEGO PRACOWNIKÓW INŻYNIERYJNO-TECHNICZNYCH RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA OKRESOWEGO PRACOWNIKÓW INŻYNIERYJNO-TECHNICZNYCH Lp. 1. Temat szkolenia Regulacje prawne z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy: a) aktualne przepisy (z uwzględnieniem zmian),

Bardziej szczegółowo

Warszawa MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO

Warszawa MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO Podsystem monitoringu hałasu obejmuje zarówno emisję hałasu jak i ocenę klimatu akustycznego. Ze względu na charakter zjawiska hałasu, pomiary w sieci krajowej i sieciach

Bardziej szczegółowo

REDUKCJA HAŁASU W BUDYNKU POCHODZĄCEGO OD POMIESZCZENIA SPRĘŻARKOWNI

REDUKCJA HAŁASU W BUDYNKU POCHODZĄCEGO OD POMIESZCZENIA SPRĘŻARKOWNI REDUKCJA HAŁASU W BUDYNKU POCHODZĄCEGO OD POMIESZCZENIA SPRĘŻARKOWNI Wiesław FIEBIG Politechnika Wrocławska, Instytut Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn I-16 1. WSTĘP W pomieszczeniach technicznych znajdujących

Bardziej szczegółowo

Aktualności - Urząd Miasta Częstochowy Oficjalny portal miejski

Aktualności - Urząd Miasta Częstochowy Oficjalny portal miejski 1 kwietnia 2014 PROGRAM OCHRONY PRZED HAŁASEM W ramach Programu ochrony środowiska przed hałasem dla miasta Częstochowy na lata 2013-2018, uchwalonego podczas ostatniej sesji przez Radę Miasta zaproponowano

Bardziej szczegółowo

Streszczenie przeglądu ekologicznego

Streszczenie przeglądu ekologicznego Streszczenie przeglądu ekologicznego Wojewoda lub starosta zgodnie z kompetencjami wynikającymi z art. 237 ustawy POŚ (Dz.U. 2001, Nr 62, poz. 627 z późn. zmianami), w razie stwierdzenia okoliczności wskazujących

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa

Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej Numer identyfikacyjny REGON:. Szacunkowy czas (w minutach) przeznaczony na: 1. przygotowanie danych dla

Bardziej szczegółowo

Bezpieczny sygnalizator akustyczny dla pojazdów uprzywilejowanych

Bezpieczny sygnalizator akustyczny dla pojazdów uprzywilejowanych Bezpieczny sygnalizator akustyczny dla pojazdów uprzywilejowanych Centralny Instytut Ochrony Pracy - PIB Warszawa ul. Czerniakowska 16 Sygnalizator pojazdu uprzywilejowanego jako źródło hałasu pojazd uprzywilejowany

Bardziej szczegółowo

Wykłady z przedmiotu Bezpieczeństwo Pracy i Ergonomia

Wykłady z przedmiotu Bezpieczeństwo Pracy i Ergonomia Wykłady z przedmiotu Bezpieczeństwo Pracy i Ergonomia Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Katedra Górnictwa Podziemnego Pracownia Bezpieczeństwa Pracy i Ergonomii w Górnictwie Kraków 2015 Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy 2) Dz.U.2011.33.166 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy 2) (Dz. U. z dnia 16 lutego 2011 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Doświadczalne wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu

Doświadczalne wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu Doświadczalne wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu Autorzy: Kamil Ćwintal, Adam Tużnik, Klaudia Bernat, Paweł Safiański uczniowie klasy I LO w Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Edwarda Szylki w

Bardziej szczegółowo

Procedura techniczna wyznaczania poziomu mocy akustycznej źródeł ultradźwiękowych

Procedura techniczna wyznaczania poziomu mocy akustycznej źródeł ultradźwiękowych Procedura techniczna wyznaczania poziomu mocy akustycznej źródeł ultradźwiękowych w oparciu o pomiary poziomu ciśnienia akustycznego w punktach pomiarowych lub liniach omiatania na półkulistej powierzchni

Bardziej szczegółowo

TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy ponosi: a) pracownik służby bhp b) pracodawca

Bardziej szczegółowo

Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice

Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice 1 Kto jest kim w inwestycji? INWESTOR INŻYNIER KONTRAKTU WYKONAWCA 2 Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. Polskie Sieci Elektroenergetyczne

Bardziej szczegółowo

Garść doniesień z Komisji w sprawie hałasu Lotniska Chopina.

Garść doniesień z Komisji w sprawie hałasu Lotniska Chopina. Garść doniesień z Komisji w sprawie hałasu Lotniska Chopina. Informacje bieżące i dotyczące lotniska i naszego zdrowia w oparciu o prezentacje podczas włochowskiej Komisji Ładu Przestrzennego i Ochrony

Bardziej szczegółowo

2. Uczestnicy szkolenia Szkolenie jest przeznaczone dla wszystkich osób, które rozpoczynają pracę w danym zakładzie pracy.

2. Uczestnicy szkolenia Szkolenie jest przeznaczone dla wszystkich osób, które rozpoczynają pracę w danym zakładzie pracy. ZAŁĄCZNIK Nr RAMOWE PROGRAMY SZKOLENIA I. Ramowy program instruktażu ogólnego. Cel szkolenia Celem szkolenia jest zaznajomienie pracownika w szczególności z: a) podstawowymi przepisami bezpieczeństwa i

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik bezpieczeństwa i higieny pracy 315[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik bezpieczeństwa i higieny pracy 315[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 22 Strona 2 z 22 Strona 3 z 22 Strona 4 z 22 Strona 5 z 22 Strona 6 z 22 Strona 7 z 22 Strona 8 z 22 Strona 9 z 22 Strona 10 z 22 Strona 11 z 22 Ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej:

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 227 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm.) zarządza się, co następuje:

Na podstawie art. 227 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm.) zarządza się, co następuje: LexPolonica nr 2461011. Stan prawny 2014-01-12 Dz.U.2011.33.166 (R) Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

PCA Zakres akredytacji Nr AB 023

PCA Zakres akredytacji Nr AB 023 Pomieszczenia w budynku, z systemem nagłaśniania i/lub z dźwiękowym systemem ostrzegawczym Pomieszczenia w budynku (wszystkie) Urządzenia systemów wibroakustycznych głośniki Elastyczny zakres akredytacji

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział III Drgania mechaniczne i wstrząsy 1. Charakterystyka fizyczna i podstawowe pojęcia... 87 2. Źródła drgań...

Spis treści. Rozdział III Drgania mechaniczne i wstrząsy 1. Charakterystyka fizyczna i podstawowe pojęcia... 87 2. Źródła drgań... Spis treści Rozdział I Czynniki szkodliwe i uciążliwe w środowisku pracy 1. Podział czynników szkodliwych i uciążliwych.................................. 11 2. Ogólne przepisy bezpieczeństwa i higieny

Bardziej szczegółowo

14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 14.1. Co to jest monitorowanie bezpieczeństwa i higieny pracy? Funkcjonowanie systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną

Bardziej szczegółowo

Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania

Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania Spis treści 1. Kryterium: Wpływ na wynik ekonomiczny... 3 2. Kryterium: Odpowiedzialność za zarządzanie ludźmi i zespołami... 4 3. Kryterium: Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXIII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH (PT/ILC) HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 27 28 września 2012r.

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXIII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH (PT/ILC) HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 27 28 września 2012r. SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXIII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH (PT/ILC) HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 27 28 września 2012r. 1. CEL I ZAKRES BADAŃ Organizatorem badań biegłości i badań porównawczych

Bardziej szczegółowo

1. Szczelność powietrzna budynku

1. Szczelność powietrzna budynku 1. Szczelność powietrzna budynku Wymagania prawne, pomiary Nadmierna infiltracja powietrza do budynku powoduje: Straty energetyczne Przenikanie wilgoci do przegród budynku. Wilgoć niszczy materiały konstrukcyjne

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ, ZAŁĄCZNIK Projekt konkluzji Rady Wczesne wykrywanie i leczenie zaburzeń komunikacyjnych u dzieci, z uwzględnieniem zastosowania narzędzi e-zdrowia i innowacyjnych rozwiązań RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. PRZYPOMINA,

Bardziej szczegółowo

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 BIURO PROJEKTOWO - BADAWCZE DRÓG I MOSTÓW Sp. z o.o. TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 PRACOWNIA RUCHU I STUDIÓW DROGOWYCH GENERALNY POMIAR

Bardziej szczegółowo

HAŁAS. 1. Hałas drogowy. 2. Hałas kolejowy HAŁAS

HAŁAS. 1. Hałas drogowy. 2. Hałas kolejowy HAŁAS 83 HAŁAS Hałas jako zjawisko szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe i powodujące dyskomfort funkcjonowania człowieka w środowisku podlega unormowaniom i jest ewidencjonowany przez WIOŚ w ramach monitoringu hałasu

Bardziej szczegółowo

4.3. Podsystem monitoringu jakości gleby i ziemi

4.3. Podsystem monitoringu jakości gleby i ziemi 4.3. Podsystem monitoringu jakości gleby i ziemi Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Łodzi nie prowadzi tej kategorii badań. Badania jakości gleby i ziemi prowadzone będą w sieci krajowej, organizowanej

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Czy nowoczesne technologie nawierzchniowe oraz okoliczności prawne pozwolą na demontaż ekranów akustycznych?

Czy nowoczesne technologie nawierzchniowe oraz okoliczności prawne pozwolą na demontaż ekranów akustycznych? II KRAKOWSKIE DNI NAWIERZCHNI 2015 Nawierzchnie drogowe 2015 Czy nowoczesne technologie nawierzchniowe oraz okoliczności prawne pozwolą na demontaż ekranów akustycznych? Janusz Bohatkiewicz 1,2, Maciej

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Podstawowe informacje o przedsiębiorstwie Rodzaj działalności:. Liczba pracowników w jednostce lokalnej:. Wdrożony system zarządzania

Bardziej szczegółowo

INVEST REMEX. Częstochowa, listopad 2009 r.

INVEST REMEX. Częstochowa, listopad 2009 r. INVEST REMEX Częstochowa, listopad 2009 r. Hałas jako problem: negatywny wpływ na ludzkie zdrowie ludzie źle słyszący, z ubytkami słuchu, dwa razy częściej chorują na: schorzenia stawów i kręgosłupa, przeziębienia,

Bardziej szczegółowo

Foto: W. Białek SKUTECZNE ZARZĄDZANIE ENERGIĄ I ŚRODOWISKIEM W BUDYNKACH

Foto: W. Białek SKUTECZNE ZARZĄDZANIE ENERGIĄ I ŚRODOWISKIEM W BUDYNKACH Foto: W. Białek SKUTECZNE ZARZĄDZANIE ENERGIĄ I ŚRODOWISKIEM W BUDYNKACH http://www.iqsystem.net.pl/grafika/int.inst.bud.jpg SYSTEM ZARZĄDZANIA BUDYNKIEM BUILDING MANAGMENT SYSTEM Funkcjonowanie Systemu

Bardziej szczegółowo

Pomiar ciśnienia krwi metodą osłuchową Korotkowa

Pomiar ciśnienia krwi metodą osłuchową Korotkowa Ćw. M 11 Pomiar ciśnienia krwi metodą osłuchową Korotkowa Zagadnienia: Oddziaływania międzycząsteczkowe. Siły Van der Waalsa. Zjawisko lepkości. Równanie Newtona dla płynięcia cieczy. Współczynniki lepkości;

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Materiały informacyjne dotyczące wyników projektu

Materiały informacyjne dotyczące wyników projektu Materiały informacyjne dotyczące wyników projektu W środowisku pracy człowiek znajduje się stale pod wpływem różnorodnych bodźców akustycznych. Część z nich stanowi istotne źródło informacji niezbędnych

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Aleksander Demczuk

mgr inż. Aleksander Demczuk ZAGROŻENIE WYBUCHEM mgr inż. Aleksander Demczuk mł. bryg. w stanie spocz. Czy tylko po??? ZAPEWNENIE BEZPIECZEŃSTWA POKÓJ KRYZYS WOJNA REAGOWANIE PRZYGOTOWANIE zdarzenie - miejscowe zagrożenie - katastrofa

Bardziej szczegółowo

PROBLEMY AKUSTYCZNE ZWIĄZANE Z INSTALACJAMI WENTYLACJI MECHANICZNEJ

PROBLEMY AKUSTYCZNE ZWIĄZANE Z INSTALACJAMI WENTYLACJI MECHANICZNEJ PROBLEMY AKUSTYCZNE ZWIĄZANE Z INSTALACJAMI WENTYLACJI MECHANICZNEJ AKUSTYKA - INFORMACJE OGÓLNE Wymagania akustyczne stawiane instalacjom wentylacyjnym określane są zwykle wartością dopuszczalnego poziomu

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE PSYCHOAKUSTYKI ORAZ AKUSTYKI ŚRODOWISKA W SYSTEMACH NAGŁOŚNIAJĄCYCH

ZASTOSOWANIE PSYCHOAKUSTYKI ORAZ AKUSTYKI ŚRODOWISKA W SYSTEMACH NAGŁOŚNIAJĄCYCH Politechnika Wrocławska Instytut Telekomunikacji i Akustyki SYSTEMY NAGŁOŚNIENIA TEMAT SEMINARIUM: ZASTOSOWANIE PSYCHOAKUSTYKI ORAZ AKUSTYKI ŚRODOWISKA W SYSTEMACH NAGŁOŚNIAJĄCYCH prowadzący: mgr. P. Kozłowski

Bardziej szczegółowo

Polska - Al. Kasztanowa 14a 53-125 Wrocław

Polska - Al. Kasztanowa 14a 53-125 Wrocław ZLECENIODAWCA: aa_design aa_studio group - arch sp. z o.o. Polska - Al. Kasztanowa 14a 53-125 Wrocław INWESTOR: Inter IKEA Centre Polska S.A. z siedzibą w Jankach, 05-090 Raszyn, Plac Szwedzki 3 OBIEKT:

Bardziej szczegółowo

MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO W 2013 ROKU

MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO W 2013 ROKU MONITORING HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO W 2013 ROKU Podsystem monitoringu hałasu obejmuje zarówno emisję hałasu, jak i ocenę klimatu akustycznego. Ze względu na charakter zjawiska hałasu, pomiary w sieci krajowej

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny Sposób postępowania w przypadku stwierdzenia, że w protokołach pomiarów środowiska pracy przeprowadzonych przez laboratorium akredytowane występują błędy;

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R.

WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R. Kontakt: tel. (71) 37-16-300 e-mail: SekretariatUSwro@stat.gov.pl Internet: http://wroclaw.stat.gov.pl/ Wrocław, sierpień 2015 r. WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R. Szeroko rozumiane pojęcie

Bardziej szczegółowo

Przykładowy szkolny plan nauczania

Przykładowy szkolny plan nauczania Przykładowy szkolny plan nauczania Typ szkoły: Szkoła policealna - /szkoła dla młodzieży/ 1,5 Zawód: Technik bezpieczeństwa i higieny pracy; symbol 325509 Podbudowa programowa: szkoły dające wykształcenie

Bardziej szczegółowo

l a b o r a t o r i u m a k u s t y k i

l a b o r a t o r i u m a k u s t y k i Wrocław kwiecień 21 4SOUND Parametry akustyczne 4SOUND ul Klecińska 123 54-413 Wrocław info@4soundpl www4soundpl l a b o r a t o r i u m a k u s t y k i tel +48 53 127 733 lub 71 79 85 746 NIP: 811-155-48-81

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

- podaje warunki konieczne do tego, by w sensie fizycznym była wykonywana praca

- podaje warunki konieczne do tego, by w sensie fizycznym była wykonywana praca Fizyka, klasa II Podręcznik: Świat fizyki, cz.2 pod red. Barbary Sagnowskiej 6. Praca. Moc. Energia. Lp. Temat lekcji Wymagania konieczne i podstawowe 1 Praca mechaniczna - podaje przykłady wykonania pracy

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIE AKUSTYCZNE NOWOCZESNYCH TURBIN WIATROWYCH NA ŚRODOWISKO I ZDROWIE CZŁOWIEKA FAKTY I MITY

ODDZIAŁYWANIE AKUSTYCZNE NOWOCZESNYCH TURBIN WIATROWYCH NA ŚRODOWISKO I ZDROWIE CZŁOWIEKA FAKTY I MITY ODDZIAŁYWANIE AKUSTYCZNE NOWOCZESNYCH TURBIN WIATROWYCH NA ŚRODOWISKO I ZDROWIE CZŁOWIEKA FAKTY I MITY źródło: www.inwestycjeinnowacje.pl autor prezentacji: Łukasz Bielasiewicz HAŁAS SŁYSZALNY POCHODZĄCY

Bardziej szczegółowo

Informacja nt. sposobu przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy

Informacja nt. sposobu przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy Informacja nt. sposobu przeprowadzenia oceny zawodowego na stanowiskach pracy Pojęcie zawodowego, zostało ustalone w dyrektywie z dnia 12 czerwca 1989 r. o wprowadzaniu środków w celu zwiększania bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu

Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu dr inż. Andrzej Górka Badanie szczelności dużego budynku w Poznaniu W Poznaniu przeprowadzono pierwsze w Polsce badanie szczelności powietrznej budynku o kubaturze przekraczającej 50 000m 3. Było to złożone

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KRAKOWIE DELEGATURA W NOWYM SĄCZU

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KRAKOWIE DELEGATURA W NOWYM SĄCZU WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KRAKOWIE DELEGATURA W NOWYM SĄCZU SPRAWOZDANIE Z POMIARÓW HAŁASU KOMUNIKACYJNEGO W WYBRANYCH PUNKTACH MIASTA NOWEGO SĄCZA ORAZ POWIATÓW: NOWOSĄDECKIEGO, LIMANOWSKIEGO,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY REJPROJEKT. Most w km 0+048 dr. powiatowej nr 2604L w m. Wilków

PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY REJPROJEKT. Most w km 0+048 dr. powiatowej nr 2604L w m. Wilków 1 2 Przebudowa mostu drogowego przez rz. Wrzelówkę w km 0+048 drogi powiatowej nr 2604L Wilków-Majdany-Zakrzów-Janiszów w m. Wilków, JNI 01007079. Spis treści I. Część opisowa Podstawa opracowania....

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO TRANSPORTU SAMOCHODOWEGO

BEZPIECZEŃSTWO TRANSPORTU SAMOCHODOWEGO - 1 - POLITECHNIKA ŚWIETOKRZYSKA Katedra Pojazdów Samochodowych i Transportu LABORATORIUM POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH I CIĄGNIKÓW BEZPIECZEŃSTWO TRANSPORTU SAMOCHODOWEGO INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA 4Bt Badania

Bardziej szczegółowo

Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników. chemicznych. Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1

Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników. chemicznych. Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1 Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników narażonych na występowanie szkodliwych czynników chemicznych Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1 Ryzyko zawodowe stwarzane

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Przedmowa 11 1. WSTĘP 13

SPIS TREŚCI. Przedmowa 11 1. WSTĘP 13 Przedmowa 11 1. WSTĘP 13 2. PODSTAWOWE PROBLEMY WIBROAKUSTYKI 19 2.1. Wprowadzenie 21 2.2. Drgania układów dyskretnych o jednym stopniu swobody 22 2.3. Wybrane zagadnienia z akustyki 30 2.3.1. Pojęcia

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z badań nr 85/15 Hałas przemysłowy

Sprawozdanie z badań nr 85/15 Hałas przemysłowy Laboratorium ODAN Grzegorz Nadolski ul. S. Moniuszki 66I, 58-300 Wałbrzych Certyfikat Akredytacji Laboratorium Badawczego Nr AB 1227 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji dnia 21.09.2010 ważny do dnia

Bardziej szczegółowo

AKTY PRAWNE W MEDYCYNIE PRACY

AKTY PRAWNE W MEDYCYNIE PRACY AKTY PRAWNE W MEDYCYNIE PRACY aktualizacja 17 wrzesień 2015 str. 1 AKTY PRAWNE OBOWIĄZUJĄCE W MEDYCYNIE PRACY aktualizacja: 17 wrzesień 2015 Lp. ROZPORZĄDZENIA: NR AKT: 1996 r. 1. Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo