PARTYCYPACYJNE TWORZENIE LOKALNEJ POLITYKI RODZINNEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PARTYCYPACYJNE TWORZENIE LOKALNEJ POLITYKI RODZINNEJ"

Transkrypt

1 Maria Rogaczewska PARTYCYPACYJNE TWORZENIE LOKALNEJ POLITYKI RODZINNEJ PORADNIK DLA SAMORZĄDÓW przygotowany w ramach projektu debat prezydenckich Ważne Sprawy Polskich Rodzin

2 Poradnik opracowany we współpracy z Uniwersytetem Warszawskim Opracowanie Maria Rogaczewska Redakcja Aleksandra Fandrejewska Projekt graficzny, skład, ilustracja Piotr Kowalski / offkr. Wydawca Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ul. Wiejska 10, Warszawa tel. (22) , fax: (22) Druk i oprawa Centrum Obsługi KPRP Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ul. Wiejska Warszawa ISBN Warszawa 2013

3 SPISTREŚCI Dekalog lidera samorządowego Wstęp Część I: Ogólne zasady partycypacyjnego tworzenia lokalnej polityki rodzinnej Część II: Dobre praktyki. Przykłady konkretnych rozwiązań powstałych na drodze partycypacyjnego tworzenia lokalnej polityki rodzinnej Część III: Partycypacyjna lokalna polityka rodzinna krok po kroku Podsumowanie

4 Dekalog lidera samorządowego, który chce stworzyć przyjazny klimat dla rodziny 1. Słuchaj ludzi 2. Obserwuj ich życie tam, gdzie mieszkają, uczą się, pracują, odpoczywają 3. Organizuj spotkania i warsztaty. Wykorzystaj je do diagnozowania mocnych stron i problemów polityki rodzinnej 4. Zaproś jak najwięcej partnerów i sojuszników 5. Kreuj wspólnie z nimi realistyczne cele 6. Nie obawiaj się ryzykować i powierzać zadań 7. Inspiruj się dobrymi praktykami polityki rodzinnej z Polski i zagranicy 8. Miej odwagę mówić o wartościach i dobrych stronach życia w rodzinie 9. Kreuj taką politykę, która przede wszystkim wspiera najsłabszych 10. Działaj tak, aby rodziny miały szansę wychować dzieci na ludzi przedsiębiorczych i chętnych do współpracy

5 WSTĘP Wiele publicznie mówi się o kryzysie rodziny w Polsce i wyzwaniach demograficznych, przed jakimi staje polskie społeczeństwo. W powodzi tych pesymistycznych prognoz prezentujemy Państwu podręcznik z dobrymi wiadomościami. Pokazujemy w nim, że samorządy lokalne mogą dużo zmienić w położeniu rodzin, w polityce rodzinnej (np. w kwestii opieki nad dziećmi), jeśli tylko otworzą się na niestandardowe rozwiązania oraz będą rozmawiały i współpracowały z obywatelami. Większość samorządów lokalnych w Polsce zmaga się obecnie z licznymi rodzajami presji. Chodzi nie tylko o ograniczenia ekonomiczne (zmniejszenie budżetów publicznych w dobie kryzysu), ale także o konieczność skonstruowania innych modeli planowania strategicznego, niż realizowane do tej pory. Przestają działać tradycyjne schematy polityki społecznej, gdzie w nieskończoność samorządy subsydiowały pewne obszary czy niesamodzielne grupy społeczne. Potrzebne są inne modele współpracy ze społeczeństwem, które doprowadzą do tego, że same społeczności (a także rodziny) staną się bardziej przedsiębiorcze, samodzielne, samosterowne, innowacyjne. Jest to możliwe, jeśli samorząd dostrzeże wiedzę i pomysłowość rodzin, jeśli nauczy się czerpaćod nich inspiracje. Potraktuje jak partnerów. Dzięki nauczeniu się korzystania z partycypacji, obywatele mogą stać się dla samorządu wsparciem, a nawet źródłem najlepszych pomysłów. Ma to sens szczególnie w przypadku polityki rodzinnej, która jest interdyscyplinarna i złożona. Rzeczywistość rodziny, role męskie i żeńskie, komunikacja w rodzinie, potrzeby edukacyjne oraz zdrowotne dzieci i młodzieży wszystkie te czynniki szybko się zmieniają. Aby samorząd elastycznie i sprawnie reagował na te zmiany, musi dopuścić rodziny do współdecydowania. To one posiadają bowiem wiedzę, pomysły, zasoby niematerialne, jak czas, przedsiębiorczość i kreatywność. Ten podręcznik traktuje o tym, jak to zrobić. Jest owocem doświadczeń, zebranych podczas dwóch lokalnych debat obywatelskich, poświęconych sprawom rodziny, które odbyły się w Nowym Sączu i Opolu z inicjatywy Kancelarii Prezydenta RP w 2013 roku. Celem inicjatywy, noszącej miano Prezydenckie Spotkania Obywatelskie Ważne sprawy polskich rodzin, jest zachęcenie lokalnych społeczności i samorządów do intensywnego dialogu na temat najlepszych rozwiązań wspierających rodziny oraz debaty o tym, jak kształtować jakość lokalnej polityki rodzinnej. 4

6 Podręcznik kierujemy do szerokiego grona: urzędników samorządowych, radnych, przedstawicieli organizacji pozarządowych i innych osób zaangażowanych w życie lokalne. Opisujemy w nim sposoby działania, które sprzyjają tworzeniu rozwiązań na rzecz polepszenia jakości życia rodzin w środowisku lokalnym. W podręczniku można znaleźć: ogólne zasady tworzenia partycypacyjnej lokalnej polityki rodzinnej, sposoby diagnozowania problemów rodzin; wskazówki na temat planowania, wdrażania i monitorowania lokalnej polityki rodzinnej Na początku zwracamy uwagę iż: Lokalne rozwiązania przyjazne rodzinom istnieją już w wielu miejscach w Polsce, w wielu gminach, które zdecydowały się tworzyć przyjazny klimat dla rodziny. Zostały zauważone i upowszechnione dzięki konkursowi o nagrodę pary prezydenckiej dla samorządów Dobry klimat dla rodziny oraz dzięki badaniom przeprowadzonym w ramach regionalnych debat prezydenckich Ważne sprawy polskich rodzin. Bez działań zintegrowanych, dotyczących mieszkalnictwa, zdrowia publicznego, zatrudnienia, transportu, edukacji, sportu, kultury, współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi, niemożliwe jest tworzenie skutecznej i kompleksowej polityki na rzecz wsparcia rodziny. Aby integracja wielu rozproszonych działań stała się możliwa, potrzebny jest dialog między urzędami, organizacjami pozarządowymi i biznesem. Taka rozmowa może być punktem wyjścia do lepszej diagnozy lokalnych potrzeb, a następnie planowania i wdrażania lokalnej i regionalnej polityki na rzecz rodziny. Dzięki dialogowi obywatelskiemu i analizie mocnych oraz słabych stron, może się okazać, że wiele problemów rodzin da się rozwiązać lokalnie, bez czekania na politykę centralną i odpowiednie zmiany ustawowe. Oto przykładowe dobre praktyki, lokalne rozwiązania na rzecz poprawy życia rodzin: wprowadzanie rozwiązań sprzyjających łączeniu życia rodzinnego z zawodowym przez wyróżnianie (dyplomami) pracodawców przyjaznych rodzicom, którzy stworzyli przyzakładowe punkty opieki dla dzieci; rozwój nietypowych, innowacyjnych form opieki nad dziećmi, jak sąsiedzkie kluby malucha, grupy zabawowe, opieka godzinowa czy stworzenie warunków pracy dla opiekunów dziennych; rozwój form samopomocy rodzicielskiej i międzypokoleniowej, jak kluby mam i kluby ojców, warsztaty samokształceniowe dla rodziców; 5

7 wolontariat osób starszych oraz inicjatywy na rzecz współpracy międzypokoleniowej (wzajemne uczenie się od siebie poprzez mentoring); rozwinięcie profilaktyki zdrowotnej dla wszystkich grup, także poprzez promocję sportu powszechnego i sportu rodzinnego rozwinięcie lokalnego systemu stałego wsparcia psychologicznego w sytuacjach zagrożeń dla rodziny (rozwodów, rozstań czy poważnych kryzysów w rodzinach), a także edukacja na rzecz bardziej równego podziału obowiązków w rodzinie i lepszego spełniania funkcji rodzicielskich; wprowadzenie Karty Dużej Rodziny, oferującej zniżki na lokalne usługi rodzinom z większą liczbą dzieci. To tylko niektóre z przykładów, jak samorządy mogą działać na rzecz rodziny. Konkretne podpowiedzi, w jaki sposób można takie działania zaplanować i uruchomić, zawiera niniejszy poradnik. W części pierwszej opiszemy ogólne zasady partycypacyjnego tworzenia lokalnej polityki rodzinnej, w części drugiej zaprezentowane będą przykłady dobrych praktyk, w części trzeciej zostanie omówiony najprostszy przepis na partycypacyjne planowanie i wdrażanie rozwiązań w lokalnej polityce rodzinnej, krok po kroku. 6

8 CZĘŚĆI Ogólne zasady partycypacyjnego tworzenia lokalnej polityki rodzinnej Trudniej jest zmienić postawy czy nakłonić społeczność lokalną do działania (czyli wprowadzić miękkie zmiany), niż zrealizować twarde inwestycje. Oto przykład. W latach powstało wiele obiektów użyteczności publicznej. Wybudowano nowoczesne obiekty sportowe (baseny, aquaparki, hale sportowe, boiska orliki ). Jak wynika z badań Projektu Społecznego 2012 Uniwersytetu Warszawskiego, jedynie nieco ponad 15% polskich gmin posiada opracowany program (lub strategię) sportu powszechnego, w której są zapisane plany społecznego wykorzystania obiektów. A to oznacza, że nie zawsze udaje się znaleźć dla nich nowe funkcje społeczne. Często ich potencjał pozostaje niewykorzystany. Niepokojące jest zjawisko komercjalizacji, czyli podwyższania opłat za korzystanie z tych obiektów, co staje się barierą nie do przejścia dla wielu rodzin. W ten sposób rodziny stają się wykluczone z możliwości pełnego użytkowania nowej infrastruktury. Przykład słabego zagospodarowania nowych obiektów sportowych pokazuje, że w społeczności lokalnej istnieją zasoby i możliwości, które jednak są słabo wykorzystywane, z powodu braku diagnozy potrzeb i braku współdziałania kilku (co najmniej) partnerów. Pierwszym z tych zasobów, tym najcenniejszym, są same rodziny. Jest to największe lokalne bogactwo ze względu na łączące ludzi więzi, przekazywane wartości, wspólne gospodarowanie oraz zdolność aktywnego, ciągłego tworzenia rozlicznych dóbr. Inny lokalny kapitał można odkryć przez dokładnie przeprowadzoną analizę SWOT (czyli badanie mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń). Dla przykładu: analiza SWOT usług dla rodzin powinna dotyczyć usług publicznych i niepublicznych w najważniejszych dziedzinach, czyli usług opiekuńczych, edukacyjnych, zdrowotnych, związanych z rynkiem pracy i przedsiębiorczością, mieszkalnictwem oraz spędzaniem czasu wolnego. Najlepiej, by diagnoza i analiza SWOT były tworzone z udziałem samych rodzin, przedstawicieli organizacji działających na rzecz rodzin etc. Nie warto poprzestawać na zleceniu przeprowadzenia badania zewnętrznej firmie czy też zewnętrznym ekspertom, co jest częstą praktyką, bo nie uchwycą oni specyfiki życia w danej lokalnej społeczności. 7

9 Warto używać prostych, ale skutecznych, jakościowych narzędzi diagnostycznych. Takie metody posługują się nie tylko ankietami, ale wykorzystują obserwacje, wywiady pogłębione (indywidualne i grupowe), warsztaty otwarte, warsztaty z rodzinami, debaty moderowane, np. przeprowadzane podczas lokalnych festynów czy pikników. Jakościowe metody badawcze mogą być stosowane przez przeszkolonych młodych wolontariuszy i studentów, ale także przez pracowników lokalnej biblioteki, świetlicy, poradni psychologiczno-pedagogicznej, bądź też pracowników socjalnych, którzy zwykle mają szczegółową wiedzę na temat problemów rodzin. Warto zaplanować sobie nieco dłuższy czas na przeprowadzenie diagnozy. Nie musi ona zawierać skomplikowanych metod. Sporo wiedzy dostarczają same wywiady i rozmowy. Pogłębione (dwugodzinne) wywiady z rodzinami, przeprowadzone według dobrego scenariusza o: opiece nad dziećmi, spędzaniu czasu wolnego, zdrowiu, pracy, mogą przynieść wiele ciekawych i zaskakujących informacji. Bardzo użyteczne są też metody projekcyjne. Podczas badania projekcyjnego prezentujemy rodzinom pewne prototypowe rozwiązania (np. scenariusze spędzania czasu wolnego; nowe wyposażenie biblioteki, przyjazne dla dzieci) i sprawdzamy, jaka jest ich opinia na ten temat. Przy okazji rodziny mogą zgłaszać własne pomysły oraz korygować przedstawione im koncepcje i prototypy. Ciekawą metodą diagnozy jest mapowanie problemów w terenie. Mapowanie może być na tyle atrakcyjne, zwłaszcza wtedy, kiedy zaangażuje się w nie animator społeczny, można je przeprowadzić także z udziałem dzieci i młodzieży. Krótko rzecz ujmując, mapowanie jest metodą jakościowego badania jakiejś przestrzeni (np. sołectwa, wsi, gminy, dzielnicy) pod kątem funkcji i znaczeń społecznych tej przestrzeni. Mapowanie składa się z trzech faz: opisu danej przestrzeni na podstawie wyprawy w teren; obserwacji użytkowników tej przestrzeni; wywiadów z użytkownikami. Badacze lub wolontariusze wychodzą w teren i najpierw dokładnie opisują przestrzeń w wymiarze materialnym, a także dokumentują fotograficznie (np. ilość i stan obiektów sportowych; główne szlaki przemieszczania się ludzi; miejsca spędzania czasu wolnego przez ludzi młodych; miejsca niebezpieczne; bariery architektoniczne dla matek z wózkami i niepełnosprawnych). Po opisie przestrzeni i jej zasobów, a także po ewentualnym zapisie w postaci barwnej mapy (dokument 8

10 papierowy lub elektroniczny), w drugiej fazie badania badacze rozmawiają z użytkownikami opisanej przestrzeni. Pytają ich o to, czy i w jaki sposób korzystają z obiektów? Jakie to ma dla nich znaczenie? Jaki jest do nich dostęp? Wywiady z ludźmi, opis i obserwacja pozwalają odtworzyć społeczne funkcje danej przestrzeni, a także odkryć, czego ludziom najbardziej brakuje, co jest barierą (np. brakuje naprawy pewnych obiektów, ścieżek rowerowych, obniżenia krawężników dla matek z wózkami, zwiększenia liczby drzew etc.). Już na etapie diagnozowania sytuacji rodzin warto postarać się o to, aby odbywała się według pewnych ogólnych zasad, które powinien spełnić gotowy lokalny program wspierania rodzin. Te ogólne zasady są następujące: 1. Dbanie o włączanie społeczne, czyli uwzględnianie wielu grup, społeczności, także pozostających na marginesie życia. W polityce rodzinnej należy szczególnie uwzględnić grupy do tej pory niewidzialne albo szczególnie zaniedbane, np. osoby starsze i samotne. Z kolei osoby bezrobotne mogą, po spełnieniu pewnych warunków, być wolontariuszami na orlikach lub pomagać w remontach domów dla starszych i dla młodych rodzin. Polityka rodzinna nie powinna być ograniczana do wspierania tylko tradycyjnej rodziny. W rzeczywistości funkcjonuje coraz więcej rodzin nietypowych, dalekich od tradycyjnego modelu, np. rodzin rekonstruowanych, w których rodzice wychowują dzieci ze swoich poprzednich związków, samotnych rodziców, bezdzietnych małżeństw. Wszystkie te typy rodzin powinny zostać uwzględnione w polityce rodzinnej, w taki sposób, aby ich wkład w budowanie wspólnoty lokalnej został doceniony. 2. Podejście partycypacyjne, czyli umożliwianie obywatelom współdecydowania o tym, w jaki sposób najskuteczniej wydawać pieniądze na wsparcie rodzin i jak to robić. W debatach organizowanych z inicjatywy Kancelarii Prezydenta RP często pojawiały się pytania obywateli o sposoby wydatkowania środków publicznych na potrzeby rodzin. Pytający przyznawali, że mają poczucie, iż pieniądze nie zawsze są lokowane w najbardziej efektywny sposób. Postulowali znacznie większą przejrzystość w informowaniu o wydatkowaniu publicznych pieniędzy na politykę rodzinną oraz o efektach tych wydatków. Dopuszczenie obywateli do współdecydowania o sposobach wydatkowania przynajmniej ułamka pieniędzy publicznych jest możliwe poprzez wprowadzenie: budżetu partycypacyjnego, czyli zaproszenia obywateli do tego, aby swobodnie rozdysponowali kilka procent budżetu jakiejś jednostki samorządu na wybrane przez siebie cele, funduszy sołeckich, które polegają na tym, że mieszkańcy sołectwa mają do dyspozycji pewną 9

11 sumę środków publicznych i decydują o tym, jak je alokować, by zrealizować wspólnie przedyskutowane przez nich cele. Obywatele, decydując o ułamku publicznych budżetów, uczą się, że decyzje administracyjne nie są proste, że czasem trzeba zrezygnować z jednego dobrego celu, aby urzeczywistnić inny dobry cel. Na dopuszczeniu obywateli do współdecydowania władze każdego szczebla zawsze zyskują, choć nie jest to zysk natychmiastowy, a raczej długofalowy. Więcej informacji na ten temat można znaleźć na portalu 3. Synergia, czyli łączenie różnych działań z wielu różnych dziedzin życia (zdrowie, mieszkalnictwo, rozwój zrównoważony, przedsiębiorczość, oświata, sport, kultura). Konkretne, mierzalne cele, jakie można postawić sobie tworząc lokalną politykę rodzinną (np. stworzenie oferty atrakcyjnego spędzania wolnego czasu dla dzieci i rodziców), wymagają zaangażowania wielu instytucji (w tym konkretnym przypadku szkoły, ośrodka sportu, organizacji pozarządowych, samorządu). 4. Otwarta komunikacja i obywatelski monitoring. Ta ostatnia zasada oznacza, że władze lokalne powinny stworzyć możliwość, by obywatele swobodnie informowali o tym, czy wprowadzane rozwiązania się im podobają, czy też nie (bądź bezpośrednio, bądź za pośrednictwem mediów elektronicznych). Obywatele powinni też mieć szansę uczestniczyć w warsztatach, spotkaniach monitorujących i konsultacyjnych, tak aby było możliwe wprowadzanie poprawek do danej inicjatywy. Planowanie lokalnej polityki rodzinnej zgodnie z zasadami partycypacji wiąże się z kosztem dla samorządu. Wynika to z czasu, który trzeba temu poświęcić, oraz z konieczności zainwestowania w spotkania i komunikację z obywatelami, szukanie partnerów i sojuszników, rozsyłanie do ludzi informacji zwrotnej. Jednak dla samorządu lokalnego wartością (społecznym zwrotem z inwestycji) będzie obywatelska współpraca i partnerstwo. Np. rodzice, którzy zaangażowali się we współtworzenie oferty zajęć pozaszkolnych, będą bardziej skłonni do uczestnictwa w organizacji tych zajęć jako wolontariusze (np. ojcowie mogą włączyć się w remont sali potrzebnej do zajęć, matki w przygotowanie cateringu, co pozwoli na zaoszczędzenie przez samorząd pieniędzy). Samorząd lokalny, tworząc rozwiązania sprzyjające rodzinie, nie powinien występować jedynie w roli architekta, narzucającego swój pomysł na działania. Warto działać w stylu ogrodnika, czyli regularnie monitorować spontaniczny wzrost społecznych inicjatyw i umiejętnie je wzmacniać, szkoląc, wyposażając np. mniej doświadczone organizacje pozarządowe i grupy obywatelskie w wiedzę, umiejętności, okazje do działania, przygotowując je na ryzyko, delegując im zadania publiczne. Dobrym przykładem zagospodarowania społecznej energii buntu jest gmina Sękowa (woj. małopolskie), gdzie udało się zachęcić rodziców buntujących się przeciwko zamykaniu szkół do aktywnego zaangażowania na rzecz ich ratowania. 10

12 Najważniejszą cechą samorządu, który umiejętnie dojrzewa do partnerstwa, powinna być zdolność słuchania. Na jednym z warsztatów podczas debaty prezydenckiej Ważne sprawy polskich rodzin, która odbyła się w maju 2013 roku w Nowym Sączu, przedstawicielka JST tłumaczyła potrzebę dialogu: Ludzie z natury protestują przeciwko zmianom. Jest to oczywiste, bo zmiany naruszają konkretne interesy. Trzeba argumentować i rozmawiać do bólu, nie śpieszyć się, być cierpliwym, czasami trwa to ponad rok. My w gminie czekaliśmy ponad rok na gotowość organizacji do przejęcia szkoła. Trzeba pokazywać względy ekonomiczne, pokazywać finansowe dowody, że zmiana, reorganizacja szkół może się opłacać również tym, którzy najbardziej obawiali się na tym stracić (wypowiedź przedstawicielki gminy Sękowa). Polityka rodzinna nie musi zaczynać się od pytania: ile mamy pieniędzy, które można na coś wydać, ale powinna zaczynać się od pytań: Jakie cele chcemy osiągnąć? Jakich grup ludzi dotyczą te cele? W jaki sposób osiągnięcie tych celów poprawi jakość życia rodzin i jakość usług? Ostatecznie podjęte decyzje finansowe powinny odzwierciedlać wybór priorytetów strategicznych, z uwzględnieniem (nieraz bardzo ograniczonych) środków w budżecie JST. 11

13 CZĘŚĆII Dobre praktyki. Przykłady konkretnych rozwiązań powstałych na drodze partycypacyjnego tworzenia lokalnej polityki rodzinnej W Polsce funkcjonuje już na szczeblu lokalnym bardzo wiele inicjatyw dotyczących polityki rodzinnej, które powstały dzięki współdecydowaniu i dzieleniu się ich kosztami pomiędzy społecznością lokalną i samorządem. Dzięki debatom prowadzonym w ramach projektu Kancelarii Prezydenta RP Ważne sprawy polskich rodzin. Prezydenckie spotkania obywatelskie oraz dzięki konkursowi o nagrodę pary prezydenckiej Dobry klimat dla rodziny udało się znaleźć wiele takich partnerskich inicjatyw. Oto ich przykłady: Organizacja i prowadzenie świetlic środowiskowych i świetlic dla młodzieży przez partnerstwo publiczno-społeczne (np. tak, jak to robi Stowarzyszenie SIEMACHA w Krakowie). Organizacja pozarządowa jest organizatorem i prowadzi świetlice, zaś finansowanie jest podzielone między jednostki JST, np. między województwo i samorząd gminny. Partnerskie działania na rzecz dzieci i młodzieży, takie jak gminne lub powiatowe fundusze stypendialne, zarządzane przez organizację pozarządową (jak w przypadku zróżnicowanej i dopasowanej do różnych potrzeb oferty stypendialnej Funduszu Lokalnego Masyw Śnieżnika ). Tworzenie, wspólnego dla JST i organizacji pozarządowych repozytorium wiedzy na temat konkretnych grup społecznych, określonych dziedzin życia lokalnego (np. wspólne mapowanie zdrowia i aktywności fizycznej mieszkańców, sytuacji małych dzieci, seniorów, niepełnosprawnych etc.). Np. w Mrągowie przeprowadzono wspólną diagnozę kondycji fizycznej mieszkańców oraz stanu infrastruktury sportowej w ramach projektu SPORT FOR CHANGE. Zwykle różne grupy interesariuszy dysponują różnym spojrzeniem na sprawę. Na przykład przedsiębiorcy, publiczne służby zatrudnienia, rodzice i samorząd mogą mieć cztery równoległe i nieco się różniące obrazy tego, jak wygląda sytuacja przygotowania młodych ludzi na rynek pracy. Ta wiedza powinna być uspójniana, dzięki zaangażowaniu w diagnozę problemu wielu instytucji jednocześnie. 12

14 Zlecanie przeprowadzania konsultacji społecznych wyspecjalizowanym organizacjom pozarządowym lub organizacjom pozostającym w partnerstwie np. z wydziałami społecznymi uczelni. Konsultacje, których samorząd nie prowadzi sam, ale zleca je organizacjom, często są tańsze, mają znacznie szerszy odzew w społeczności (np. są prowadzone w formie atrakcyjniejszej niż zwykle, np. w formie festynu, warsztatów, mapowania społecznego etc.). Ciekawy przykład konsultacji prowadzonych przez organizacje pozarządowe można znaleźć w Warszawie jest nim projekt finansowany ze środków FIO pt. Wspólny Narodowy, w którym specjalnie przeszkolone organizacje pozarządowe z warszawskiej Pragi będą rozmawiać z rodzinami mieszkającymi w sąsiedztwie Stadionu Narodowego na temat zagospodarowania okolic, tak by rodziny mogły użytecznie spędzać czas w jego okolicach i na samym stadionie. Promowanie i budowanie prestiżu wolontariatu w społeczności lokalnej (wolontariatu dzieci, młodych, seniorów, sportowego, edukacyjnego etc.) nie jedynie jako dodatku do innych działań, ale osobnego, wszechstronnego narzędzia rozwiązywania problemów społecznych, na przykład włączania społecznego sposobu spędzania czasu wolnego przez młodzież, lepszego wykorzystania nowej infrastruktury (np. sportowej), polityki senioralnej. Ciekawym przykładem takich działań jest program Sprawny Dolnoślązaczek, który narodził się przy współudziale m.in. Szkolnego Związku Sportowego Dolny Śląsk we Wrocławiu oraz samorządu województwa dolnośląskiego. Jest on przeznaczony dla nauczycieli i uczniów klas I III szkół podstawowych, a jego ideą jest rozbudzenie zainteresowania różnorodną aktywnością sportową przez uatrakcyjnienie realizowanych zajęć wychowania fizycznego. W programie istotną funkcję pełni wolontariat sportowy nauczycieli i rodziców, którzy angażują się w zajęcia sportowe i prozdrowotne dla swoich dzieci. Partnerskie działania na rzecz młodzieży: diagnoza talentów i mocnych stron młodzieży, szkolenia liderskie, tworzenie młodzieżowych rad gminy lub powiatu, tworzenie partnerskich programów dla młodzieży, z udziałem wielu instytucji (questing, wyprawy, laboratoria i praktyki poza szkołą, gry terenowe, gry miejskie etc.). Znakomitym przykładem takich działań jest Transgraniczne Centrum Wolontariatu w Cieszynie, dzięki któremu powstała Młodzieżowa Rada Miasta Cieszyna, biorąca aktywny udział w sesjach Rady Miasta, a także angażująca wiele rodzin i mieszkańców w działania kulturalne w ramach festiwalu Cieszyn miasto wszystkich pokoleń. Opracowanie programów tanich mieszkań na wynajem dla młodych rodzin, np. budowanych w partnerstwie publiczno-prywatnym. Wzorcem dobrej praktyki w tym zakresie jest miasto Siedlce, gdzie elementem strategii rozwoju miasta do 2015 roku uczyniono Program Budownictwa Komunalnego, przy współpracy z Agencją Rozwoju Miasta, Siedleckim Towarzystwem Budownictwa Społecznego im. C. Kofeda, Siedleckim Towarzystwem Samorządowym oraz firmami prywatnymi. Jest to pionierski w skali kraju program budownictwa komunalnego i socjalnego, zakładający podwyższenie standardu życia siedleckich rodzin, w tym tych najuboższych. Preferowane są młode małżeństwa ubiegające 13

15 się o mieszkania. Dzięki partnerstwu publiczno-prywatnemu udało się w Siedlcach wybudować dwa bloki mieszkalne dla 66 rodzin. Zagospodarowanie czasu wolnego dzieci po szkole, zajęcia organizowane wspólnie dla dzieci i rodziców, organizacje pozarządowe i samorząd. Przykładem projektu ciekawych zajęć pozaszkolnych, który jest adresowany zarówno do dzieci, jak i do rodziców, jest projekt Moje Dzieci i Ja, realizowany w Kościerzynie przy współpracy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, Centrum Kultury i Sportu, Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej oraz Zielonej Szkoły w Szymbarku. Miasto Kościerzyna dostrzegło potrzebę wsparcia rodzin niepełnych, korzystających z pomocy społecznej, u których obserwuje się problemy wychowawcze z dziećmi, a nawet niewydolność opiekuńczo-wychowawczą. Dzięki programowi wzrosnąć mają kompetencje wychowawcze w rodzinach niepełnych i zmniejszyła praktyka umieszczania dzieci w zastępczych formach opieki. Rodzice mają okazję uczyć się właściwej komunikacji i umiejętności wychowawczych na zajęciach Szkoły dla rodziców. Prowadzone są również wspólne zajęcia rodziców z dziećmi, pozwalające wzmacniać więzi. Są to warsztaty teatralne, zajęcia kulinarne, wyjazdy na basen, do teatru, kina oraz udział w rozmaitych spotkaniach. Te i wiele innych pomysłów na partnerskie działania w lokalnej polityce rodzinnej można znaleźć na stronie Kancelarii Prezydenta RP, w dziale poświęconym polityce rodzinnej oraz w specjalnej publikacji, podsumowującej konkurs dla samorządów lokalnych Dobry klimat dla rodziny. 14

16 CZĘŚĆIII Partycypacyjna lokalna polityka rodzinna krok po kroku W tej części podręcznika opisano, jak może wyglądać, krok po kroku, tworzenie spójnego, lokalnego programu wspierania rodziny, w formie dokumentu planistycznego. Wiele podpowiedzi (także gotowe recepty i przykłady, dobre praktyki), związanych z tworzeniem tego typu strategii, z udziałem obywateli, zawiera strona projektu systemowego Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Decydujmy razem (www.decydujmyrazem.pl). Nie każdy samorząd lokalny dysponuje możliwościami i zasobami, aby móc opracować taki program. Warto też podkreślić, że jego opracowanie nie jest konieczne, aby można było tworzyć lokalnie przyjazny klimat dla rodziny. W tym celu można poprzestać na powoływaniu do życia różnych pojedynczych inicjatyw samorządu, które mają wpływ na położenie rodzin. Najbardziej cenione są różne formy Karty Dużej Rodziny (Karta Rodziny 3+, Karta Rodzinna etc.), które umożliwiają rodzinom z większą liczbą dzieci korzystanie z obiektów sportowych, kulturalnych i rekreacyjnych, a także z przejazdów komunikacją lokalną z rabatem. Karta Dużej Rodziny jest także formą docenienia i budowania prestiżu rodzin wielodzietnych. Daje szansę na współpracę z wieloma firmami i przedsiębiorstwami, które mogą udzielać upustów. Więcej informacji na temat Karty Dużej Rodziny można znaleźć na stronie Karta może też być okazją do osiągnięcia konkretnych celów strategicznych samorządu, np. strategii kulturalnej i strategii rozwoju sportu powszechnego. Dzięki karcie, więcej ludzi młodych, dzieci i całych rodzin weźmie udział w zajęciach sportowych i imprezach kulturalnych w gminie czy powiecie. A to pozwoli osiągnąć lepszą sprawność fizyczną i kompetencje kulturowe w danej społeczności. Karta Dużej Rodziny pozwala osiągnąć pewne cele, lecz aby osiągać je skuteczniej, warto przygotować spójny dokument. Zapisy dotyczące wsparcia rodzin znajdują się już oczywiście w wielu strategiach lokalnych (zwykle w strategiach dotyczących polityki społecznej, włączenia społecznego, spójności społecznej), jednak często są rozproszone i nie składają się w spójną całość. Samorządy lokalne są zobligowane do formułowania wielu różnych dokumentów strategicznych. W związku z tym nie zawsze konieczne jest tworzenie odrębnego dokumentu poświęconego rodzinie. Zamiast tego, można dopilnować, aby zagadnienia dotyczące polityki rodzinnej znalazły się w adekwatnych dokumentach strategicznych samorządu. 15

17 Z tego powodu, rekomendujemy dokładne przejrzenie i aktualizację istniejących strategii pod kątem zagadnień dotyczących polityki rodzinnej. Czy te zagadnienia znajdują się wśród priorytetów istniejących strategii? Czy zapisy dotyczące polityki rodzinnej w różnych dokumentach są spójne, się uzupełniają? Czy cele operacyjne polityki rodzinnej są realistyczne, określone w czasie, posiadają wskaźniki realizacji? Niezależnie od zapisów na temat polityki rodzinnej, które figurują w strategiach obowiązkowo opracowywanych przez samorząd, zachęcamy do tworzenia oddzielnego dokumentu planistycznego, który byłby w całości poświęcony sprawom rodziny. Może to być dokument zajmujący się jakimś wycinkiem polityki rodzinnej, np. plan wspierania rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym; plan profilaktyki zdrowia matki i dziecka; program wsparcia rodzin adopcyjnych i zastępczych. Ważne jest, aby w lokalnym programie wsparcia rodziny były zawarte konkretne cele do osiągnięcia, ich uzasadnienie (na podstawie diagnozy), a także analiza zasobów lokalnych i partnerów społecznych, którzy mogą pomóc w osiągnięciu tych celów. Bardzo ważna jest też analiza potencjalnego ryzyka i dokładne zaplanowanie źródeł finansowania. Niezależnie od tego, czy sprawom rodziny zostanie poświęcony odrębny dokument, czy też zostaną one opracowane w kilku odrębnych planach strategicznych, warto, aby te zapisy powstały w sposób partycypacyjny. Innymi słowy warto, aby zapisy związane z rozwojem usług na rzecz rodzin i ich jakością zostały opracowane z udziałem samych rodzin, które będą wysłuchane, a ich propozycje wzięte pod uwagę. Schemat opracowania odrębnego dokumentu planistycznego związanego z polityką rodzinną (bądź też zapisów, które zostaną umieszczone w innych dokumentach) można opisać następująco: Krok 1. Powołanie grupy inicjatywnej (zespołu partycypacyjnego), która przygotuje dokument planistyczny bądź też zapisy w innych dokumentach poświęcone rodzinie. Skład takiej grupy inicjatywnej powinien być możliwie szeroki. Powinni się w niej znaleźć przedstawiciele rady (gminy lub powiatu), administracji lokalnej (w tym wójt, burmistrz lub osoba przez nich delegowana), przedstawiciele organizacji pozarządowych, grup obywatelskich, grup samopomocowych, rodziców, przedsiębiorców i pracodawców lokalnych i innych ważnych lokalnie instytucji (np. Kościoła, szkoły, organizacji branżowych). Grupa może liczyć od kilkunastu do około członków, jednak warto pamiętać, że nie wszyscy będą mogli uczestniczyć regularnie w posiedzeniach grupy. Grupę warto podzielić na subgrupy tematyczne, pracujące nad odrębnymi częściami dokumentu (np. nad diagnozą, analizą zasobów, analizą źródeł finansowania). Trzeba też dbać o integrację wewnątrz grupy, o to, aby wszyscy poczuli się zaangażowani w realizację zadania, jakie przed nimi stoi. Nie jest to zadanie biurokratyczne (nie tworzymy przecież obowiązkowej, nudnej strategii ), ale zadanie kreatywne. Celem zespołu może być przygotowanie planu społecznego zagospodarowania nowych obiektów sportowych albo stworzenie lokalnego planu opieki nad matką i dzieckiem do lat 16

18 trzech. Cel grupa wybiera sama, powinien jednak być związany z realnymi problemami rodzin. Warto także rozważyć zwrócenie się do najbliższej, lokalnej uczelni lub do doświadczonej organizacji pozarządowej by wyznaczyła moderatora dla grupy lub specjalistę doradcę, czyli osobę, która będzie patrzyła na problem i na sposób przygotowywania dokumentu z dystansem osoby niezaangażowanej w problemy lokalne. Taka osoba z zewnątrz będzie mogła poprowadzić kilka spotkań zespołu jako obiektywny moderator, pomóc w selekcji wątków, poprowadzić aktywny warsztat. Prócz moderatora (doradcy) zewnętrznego przy tworzeniu dokumentu planistycznego ważny jest animator (czy też koordynator), ktoś, kto dba o organizację spotkań, o to, aby były terminowo wykonywane rozpisane przez grupę zadania, o rozsyłanie podsumowań. Krok 2. Przygotowanie diagnozy i analizy potrzeb w wybranym obszarze polityki rodzinnej. W drugim kroku konieczne jest zebranie wiedzy na temat określonej części lokalnej polityki rodzinnej. Diagnoza powinna być pogłębiona, gdyż wiedza o lokalnej społeczności jest często rozproszona między wiele instytucji. Warto zastanowić się, jakiego typu wskaźników potrzebujemy, jak je zebrać, i kto może w tym pomóc (np. studenci socjologii na praktykach lub stażach, wolontariusze, młodzież zrzeszona w organizacjach młodzieżowych, po odpowiednim przeszkoleniu, może zbierać ankiety i robić wywiady). Istnieje wiele kwestii dotyczących polityki rodzinnej, które mogą być tak diagnozowane, na przykład: Sytuacja dzieci najmłodszych (np. do lat 5) na terenie jednostki samorządu terytorialnego: ile z nich nie korzysta ze żłobków i przedszkoli? W jaki sposób sprawowana jest opieka nad tymi dziećmi? Jak monitorowana jest jakość tej opieki? Jak wygląda dostęp dzieci do szczepień, do opieki zdrowotnej? Jak zapewnione jest bezpieczeństwo (np. mechanizmy i procedury chroniące przed przemocą w rodzinie)? Czy lokalna społeczność jest przystosowana do uruchamiania innowacyjnych form opieki nad dziećmi (np. godzinowe kluby malucha, gdzie można zostawić dziecko na czas załatwiania spraw urzędowych; banki czasu dla rodziców; wolontariat seniorów na rzecz najmłodszych)? Przestrzeń publiczna: czy przestrzeń lokalna jest dostosowana do potrzeb matek z małymi dziećmi? Czy obiekty użyteczności publicznej, urzędy, mają specjalnie dostosowane pomieszczenia (przewijaki, kąciki do zabawy)? Czy władze lokalne posiadają certyfikat dla obiektów, które są przyjazne rodzinie (chodzi o specjalne oznaczenia obiektów przygotowanych do goszczenia rodziców z dziećmi lub będących uczestnikami programu Karta Dużej Rodziny)? Edukacja rodzicielska: z jakich źródeł wiedzy korzystają lokalnie rodzice małych dzieci, aby zwiększyć swoje umiejętności rodzicielskie? Czy warsztaty formacyjne, dotyczące komunikacji w rodzinie i edukacja nieformalna dla rodziców, są dostępne także dla rodzin uboższych? 17

19 Opieka nad dziećmi niepełnosprawnymi: czy jakość tej opieki jest badana i monitorowana? Czy wszystkie dzieci niepełnosprawne, niezależnie od statusu majątkowego rodziców, mogą liczyć na wsparcie (warsztaty, turnusy rehabilitacyjne)? Czy istnieje wsparcie dla rodziców opiekujących się dziećmi niepełnosprawnymi (wsparcie psychologa, profilaktyka wypalenia opiekunów). W jaki sposób najlepiej zabezpieczyć niepełnosprawne dzieci, których rodzice starzeją się i nie są w stanie pełnić funkcji opiekuńczych? Czy istnieją odpowiednie zapisy w lokalnych strategiach dotyczące dzieci niepełnosprawnych? W jaki sposób jest możliwe metodyczne przygotowanie lekarzy i personelu medycznego do informowania o rodzajach niepełnosprawności nowo narodzonych dzieci i o tym, jak się nimi opiekować? Superwizja i edukacja pracowników zajmujących się rodzinami: w jaki sposób jest lokalnie zorganizowane wsparcie, dokształcanie i rozszerzenie superwizji dla kadr opiekujących się rodzinami (pracowników socjalnych i asystentów rodzin)? Czy, i na jakich warunkach jest możliwe zwiększenie liczby asystentów rodzinnych? Inicjatywy międzypokoleniowe i samopomocowe: czy lokalnie istnieją samopomocowe inicjatywy rodzicielskie i międzypokoleniowe (kluby matek, kluby ojców, kluby dla dziadków i babć, będące okazją nie tylko do budowania więzi, ale także do wymiany wiedzy, samokształcenia)? Czy w środowisku lokalnym istnieją konkretne rozwiązania dla seniorów? Czy funkcjonują inicjatywy na rzecz łączenia pokoleń, solidarności międzypokoleniowej? Kto jest przede wszystkim promotorem takich inicjatyw? Zagrożenia zdrowia rodziny i profilaktyka: jakiego rodzaju problemy zdrowia publicznego występują lokalnie zwrócenie uwagi na nowe rodzaje zagrożeń dla zdrowia, takie jak stres, niediagnozowana depresja także w starszym wieku, brak aktywności fizycznej, nowe typy uzależnień związane z nadmiernym użytkowaniem mediów cyfrowych; jak powinna być zorganizowana profilaktyka tych zagrożeń? Jak działa lokalny system stałego wsparcia psychologicznego, doradztwa kryzysowego, mediacji w sytuacjach przełomu i kryzysu (w takich sytuacjach, jak narodziny dziecka niepełnosprawnego, przewlekła choroba jednego z członków rodziny, migracje, nagła utrata pracy, zachowania ryzykowne dzieci i młodzieży?). Podsumowaniem diagnozy (całościowej lub wycinkowej) powinien być mini raport diagnostyczny z danej dziedziny, czy to w tradycyjnej formie (drukowanego tekstu), czy też np. prezentacji. Pamiętajmy o tym, by przekaz był dostępny dla wszystkich członków zespołu planującego aby diagnozę mogli też zrozumieć zwykli obywatele, członkowie rodzin. Krok 3. Opracowanie konkretnego planu działania w wybranym obszarze polityki rodzinnej (np. opieka nad dziećmi, spędzanie czasu wolnego). W trzecim kroku procesu partycypacyjnego konieczne jest opracowanie planu działania związanego z wykonaną w kroku drugim diagnozą i analizą potrzeb. 18

20 Plan działania może być skromny, najważniejsze jest to, aby był zrozumiały dla wszystkich partnerów, osiągalny, realny, wykonalny. Bardzo ważne jest podanie wskaźników realizacji planu oraz sposobu ich pomiaru. Np. plan upowszechniania zajęć sportowych dla całej rodziny może dotyczyć roku, i przewidywać, że po 12 miesiącach regularnych zajęć z dwóch dyscyplin (np. pływaniu i grach zespołowych na boisku orliku ) osiągnie się efekt, polegający na tym, iż 25% więcej rodzin będzie stale raz w tygodniu razem uprawiać sport i stanie się to ich nawykiem. W planie należy opisać dokładny harmonogram realizacji działań, rozpisać zadania pomiędzy różnych partnerów (np. trenerów orlikowych, nauczycieli WF, kluby sportowe, wolontariuszy) oraz skonstruować budżet przedsięwzięcia. Należy także zaplanować sposób monitorowania realizacji planu, oraz zapisać, kto będzie za to odpowiedzialny. Oto przykłady, w jaki sposób od diagnozy problemu można przejść do postawienia sobie celów rozwiązania tego problemu (przykłady pochodzą z debat w ramach projektu Ważne sprawy polskich rodzin ). Zdiagnozowany problem: niedostatek stałych, regularnych, niskopłatnych zajęć rozwojowych (sportowych i kulturalnych) dla dzieci oraz rodzin. Rozwiązanie: poprzedzone diagnozą i konsultacjami wśród rodziców, stworzenie oferty stałych, regularnych, bezpłatnych lub nisko płatnych zajęć pozaszkolnych dla dzieci, szczególnie na wsi i w małych miastach. W chwili obecnej koszt zajęć pozalekcyjnych i sportowych dla dziecka w coraz większym stopniu spoczywa na rodzicach. I to niezależnie od tego, czy dziecko uprawia sport w sekcjach sportowych, czy też po amatorsku, w ramach sportu dla wszystkich. Obiekty sportowe mają zbyt mało rozbudowaną ofertę nie tylko dla dzieci, ale i dla całych rodzin i sportu dla wszystkich (zdarza się, że w tygodniu są zaledwie dwie godziny pływania rodzinnego!). Zdiagnozowany problem: szkoła otwarta zbyt krótko, funkcjonująca w izolacji od środowiska lokalnego oraz potrzeb społeczności. Rozwiązanie: w celu większego uspołecznienia szkoły należy wprowadzić dobre nawyki konsultowania wszelkich zmian z rodzicami. Konsultacje pozwoliłyby bardziej łagodnie wprowadzać zmiany. Szkoły powinny być centrami aktywności lokalnej, organizującymi półkolonie, coś ciekawego w wakacje dla dzieci; żeby rodzice, którzy nie są nauczycielami, mieli zapewnioną opiekę dla dzieci (całoroczną), szczególnie dla swoich małych dzieci, żeby wiedzieli, że jest dyżur i można dziecko posłać i jest tam właściwa opieka pedagogiczna (uczestnik warsztatów w Nowym Sączu). 19

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Działania Klubu Integracji Społecznej od 2010 roku. TUTUŁ PROGRAMU Zwiększenie szans na zatrudnienie i podniesienie kompetencji społecznych poprzez stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla osób zagrożonych

Bardziej szczegółowo

Cel strategiczny nr 1: Wzmacnianie instytucji rodziny. Cel operacyjny: Poprawa kompetencji i umiejętności wychowawczych rodziców

Cel strategiczny nr 1: Wzmacnianie instytucji rodziny. Cel operacyjny: Poprawa kompetencji i umiejętności wychowawczych rodziców Wydział / jednostka organizacyjna (pełna nazwa, adres) Cel strategiczny nr 1: Wzmacnianie instytucji rodziny Cel operacyjny: Poprawa kompetencji i umiejętności wychowawczych rodziców Działanie Podnoszenie

Bardziej szczegółowo

Cel strategiczny nr 1

Cel strategiczny nr 1 Cel strategiczny nr 1 OCENA MOŻLIWOŚCI SKUTECZNEGO REAGOWANIA NA POJAWIAJĄCE SIĘ PROBLEMY SPOŁECZNE 1.Analiza efektywności działań zmierzających do rozwiązania lokalnych problemów społecznych oraz świadczonej

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY 1. Podwyższenie poczucia bezpieczeństwa mieszkańcom gminy

CEL STRATEGICZNY 1. Podwyższenie poczucia bezpieczeństwa mieszkańcom gminy CEL STRATEGICZNY 1 Podwyższenie poczucia bezpieczeństwa mieszkańcom gminy 1. Wzrost bezpieczeństwa publicznego. 2. Wdrażanie sprawnego systemu informacji w sytuacjach kryzysowych. 3. Edukacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY SĄDECKIEJ RADY SENIORÓW. na lata 2013 2015

PLAN PRACY SĄDECKIEJ RADY SENIORÓW. na lata 2013 2015 PLAN PRACY SĄDECKIEJ RADY SENIORÓW na lata 2013 2015 1. Zintegrowanie prac podmiotów działających na rzecz seniorów takich jak organizacje pozarządowe, organizacje kościelne, kluby seniorów, zarządy osiedlowe

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r.

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. w sprawie: zatwierdzenia Powiatowego Programu Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2015-2020 w Mieście Nowy Sącz. Na

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej

Program Aktywności Lokalnej Miasto i Gmina Wąchock Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Wąchock na lata 2009-2013 Wąchock, sierpień 2009 1 Wprowadzenie 3 Cele Programu Aktywności Lokalnej. 4 Kierunki działań.. 6 Odbiorcy programu

Bardziej szczegółowo

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Seniorzy są wśród nas Szybko postępujące zmiany demograficzne ostatnich 20 lat spowodowały rosnący udział osób starszych w Polsce. Zmiany struktury demograficznej związane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Dobra, 28 maja 2015 r. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Strategia Rozwiązywania Problemów

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Urzędów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

3.1.1. Informacje o wspomaganiu szkół i placówek opisujące działania Kuratora Oświaty w zakresie:

3.1.1. Informacje o wspomaganiu szkół i placówek opisujące działania Kuratora Oświaty w zakresie: 3. Wspomaganie 3.1. Organizacja i realizacja wspomagania 3.1.1. Informacje o wspomaganiu szkół i placówek opisujące działania Kuratora Oświaty w zakresie: 1) Przygotowywania i podawania do publicznej wiadomości

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Tabela nr 9 Wskaźniki monitoringu celów operacyjnych

Tabela nr 9 Wskaźniki monitoringu celów operacyjnych Tabela nr 9 Wskaźniki monitoringu celów operacyjnych CEL OPERACYJNY WSKAŹNIK PRODUKTU WSKAŹNIK REZULTATU WSKAŹNIK DYNAMIKI 1.1.Aktywizacja społeczna i zawodowa osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym

Bardziej szczegółowo

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE:

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: 1. REGIONALNY RYNEK PRACY Poddziałanie 7.1.3 Poprawa zdolności do zatrudnienia osób poszukujących pracy i pozostających bez zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

OPIS DOBREJ PRAKTYKI

OPIS DOBREJ PRAKTYKI OPIS DOBREJ PRAKTYKI 1. Dane dotyczące gminy/powiatu nazwa inicjatywy Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Niepołomice na lata 2012-2020 nazwa gminy/powiatu Urząd Miasta i Gminy Niepołomice dokładny adres

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załącznik do Uchwały Nr Rady Miejskiej Leszna z dnia MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH na lata 2014-2016 1 OPIS PROBLEMU Niepełnosprawność, zgodnie z treścią ustawy o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2011-2012 cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2013-2015 Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ

PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Podstawowym założeniem, które przyjęto dla potrzeb opracowania Lokalnej Strategii Rozwoju dla obszaru PROWENT na lata 2014-2020 jest szerokie włączenie mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2)

Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2) Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Budowa spójności edukacyjnej na poziomie powiatu (2) Organizacja sieci do budowania spójności edukacyjnej

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa.

Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa. Kilka słów o Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa.pl Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Materiał wypracowany w czasie Warsztatów Wprowadzających do tegorocznej edycji akcji Masz Głos, Masz wybór działanie Dostępni Samorządowcy

Bardziej szczegółowo

Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek. Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli

Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek. Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli Rok szkolny 2012/2013 - pierwszy etap tworzenia nowoczesnego systemu wspomagania

Bardziej szczegółowo

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Ankieta jest anonimowa! Ankieta Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Mieszkańcy Gminy Solina Urząd Gminy Solina przystąpił do wypracowania Strategii

Bardziej szczegółowo

Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły

Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły W obecnej dobie podejmowane są szeroko zakrojone działania, których najważniejszym celem jest zmodernizowanie polskiego systemu oświaty. Reforma programowa,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice. dnia 30 sierpnia 2012

Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice. dnia 30 sierpnia 2012 Uchwała Rady Gminy Zebrzydowice dnia 30 sierpnia 2012 w sprawie skierowania do wdrożenia Programu Aktywności Lokalnej na lata 2012-2013 realizowanego w ramach "Pomagając innym pomagamy sobie" Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny RODZINY Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny Wersja do konsultacji społecznych Opracowanie: Anna Szymczak Skład grupy roboczej RODZINA 1. Anna Szymczak, lider grupy

Bardziej szczegółowo

planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu Koordynacja Newsletter 9

planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu Koordynacja Newsletter 9 Newsletter 9 Projekt Koordynacja na rzecz aktywnej integracji Kontynuacja działao projektowych planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

POAKCESYJNY PROGRAM WSPARCIA OBSZARÓW WIEJSKICH (PPWOW) PROGRAM INTEGRACJI SPOŁECZNEJ

POAKCESYJNY PROGRAM WSPARCIA OBSZARÓW WIEJSKICH (PPWOW) PROGRAM INTEGRACJI SPOŁECZNEJ POAKCESYJNY PROGRAM WSPARCIA OBSZARÓW WIEJSKICH (PPWOW) PROGRAM INTEGRACJI SPOŁECZNEJ PROGRAM INTEGRACJI SPOŁECZNEJ Program finansowany jest z pożyczki zawartej pomiędzy Międzynarodowym Bankiem Odbudowy

Bardziej szczegółowo

Jasne, że konsultacje. Częstochowa, styczeń 2014

Jasne, że konsultacje. Częstochowa, styczeń 2014 Jasne, że konsultacje Częstochowa, styczeń 2014 Budżet partycypacyjny w Częstochowie stwórzmy go wspólnie! Miasto Częstochowa, w partnerstwie z Instytutem Mediacji i Integracji Społecznej, realizuje projekt

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Mrągowie 2009 rok 1 I. WPROWADZENIE 1. Założenia programowe: Ustawa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OSŁONOWY WSPIERANIE JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W TWORZENIU SYSTEMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE

PROGRAM OSŁONOWY WSPIERANIE JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W TWORZENIU SYSTEMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE PROGRAM OSŁONOWY WSPIERANIE JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W TWORZENIU SYSTEMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE Spis treści Wstęp..... 3 I. Cele Programu... 5 II. Sposób realizacji Programu...6

Bardziej szczegółowo

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standardy organizatora pieczy zastępczej wypracowane przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w województwie opolskim i śląskim przy wsparciu sieci SPLOT. 1

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016 WIZJA I MISJA SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH WIZJA I MISJA SZKOŁY Tworzymy szkołę, która: Troszczy się o wszechstronny

Bardziej szczegółowo

Szkoła promuje wartość edukacji

Szkoła promuje wartość edukacji Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA Szkoły Podstawowej w Piecniku

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA Szkoły Podstawowej w Piecniku Projekt pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez wdrożenie zmodernizowanego systemu doskonalenia nauczycieli w powiecie wałeckim Priorytet III Działanie 3.5 Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO ZA ROK 2014

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO ZA ROK 2014 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 GŁUCHOŁAZY, 2015r. 1 SPIS TREŚCI WSTĘP...3 1. SYSTEM PIECZY ZASTĘPCZEJ - DEFINICJA...4 2. ZADANIA GMINY...4 3. PODSUMOWANIE. 9

Bardziej szczegółowo

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Rada Ministrów uchwałą nr 130/2014 z dnia 8 lipca 2014 r. przyjęła rządowy program na lata 2014 2016 Bezpieczna i przyjazna szkoła. Cel główny: Zwiększenie

Bardziej szczegółowo

Lp. CEL/DZIAŁANIE TERMIN JEDNOSTKI ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ I. WSPIERANIE OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH, CHORYCH, STARSZYCH I ICH RODZIN

Lp. CEL/DZIAŁANIE TERMIN JEDNOSTKI ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ I. WSPIERANIE OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH, CHORYCH, STARSZYCH I ICH RODZIN Lp. CEL/DZIAŁANIE TERMIN JEDNOSTKI ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ I. WSPIERANIE OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH, CHORYCH, STARSZYCH I ICH RODZIN 2009-2013 Starostwo Powiatowe, Urzędy Miejskie w Bochni i Nowym Wiśniczu,

Bardziej szczegółowo

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis 18 sierpnia 2010 r. Młody obywatel Opis Młodzie ludzie przy wsparciu nauczycieli i władz samorządowych badają kapitał społeczny w swojej miejscowości. Przedstawiają wnioski władzom lokalnym. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół

System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół Wnioski z pilotażowego wdrażania projektu przez Miasto Łódź Małgorzata Zwolińska Lidia Dyndor 1 Z perspektywy dyrektora

Bardziej szczegółowo

Projekt Współpracujemy profesjonalnie! współfinansowany jest przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Współpracujemy profesjonalnie! współfinansowany jest przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Raport z monitoringu opracowania i wdrażania standardu wzajemnego informowania się JST i NGO o planach, zamierzeniach, kierunkach działań przez Gminę Frampol w projekcie pt.: Współpracujemy profesjonalnie!

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015.

Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015. Załącznik do Uchwały Nr VI/29/2011 z dnia 31 marca 2011 roku Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015. I Wstęp Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej do zadań

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 1. Ocena zapotrzebowania na WSDZ w Szkole Podstawowej nr 118 Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Program współpracy na 2014 rok Gminy Zielona Góra z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego

Program współpracy na 2014 rok Gminy Zielona Góra z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 134/13 Wójta Gminy Zielona Góra z dnia 04 października 2013r. Program współpracy na 2014 rok Gminy Zielona Góra z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi

Bardziej szczegółowo

Program Integracji Społecznej i Zawodowej Osób Niepełnosprawnych dla Powiatu Zamojskiego na 2014 rok SPIS TREŚCI

Program Integracji Społecznej i Zawodowej Osób Niepełnosprawnych dla Powiatu Zamojskiego na 2014 rok SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 2. Cele oraz przewidywane rezultaty Programu 3. Odbiorcy Programu 4. Metody realizacji Programu, działania i źródła ich finansowania 5. Sposób finansowania realizacji Programu

Bardziej szczegółowo

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 W latach 2005-2010 w przedsięwzięciach organizacyjnych, kierowanych do osób potrzebujących pomocy, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej oraz zaliczanych

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r.

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r. Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej,

Bardziej szczegółowo

Standardy usług w zakresie zatrudnienia i edukacji osób bezdomnych

Standardy usług w zakresie zatrudnienia i edukacji osób bezdomnych Projekt Systemowy 1.18 Tworzenie i Rozwijanie Standardów Usługi Pomocy i Integracji Społecznej zadanie (nr 4) w zakresie standaryzacji pracy z bezdomnymi w tym: opracowanie modelu Gminnego Standardu Wychodzenia

Bardziej szczegółowo

Emilia Frąckiewicz Edyta Gogół

Emilia Frąckiewicz Edyta Gogół Asysta rodzinna w Ośrodku Pomocy Społecznej Dzielnicy Wola Emilia Frąckiewicz Edyta Gogół 10 ASYSTENTÓW RODZINY ROK 2012 91 ŚRODOWISK 216 DZIECI ROK 2013 131 ŚRODOWISK 276 DZIECI Struktura rodzin STRUKTURA

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu. Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym

Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu. Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym 1. Zwiększenie umiejętności opiekuńczo-wychowawczych rodziny, w szczególności poprzez: Działania

Bardziej szczegółowo

Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich. Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH

Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich. Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH Obraz gmin wiejskich z perspektywy Programu Integracji Społecznej Ewa Gliwicka Koordynator Programu Integracji

Bardziej szczegółowo

POWIĄZANIA PROJEKTÓW

POWIĄZANIA PROJEKTÓW Opracowały: Izabela Kaziemierska, Indira Lachowicz, Laura Piotrowska POWIĄZANIA PROJEKTÓW SYSTEMOWYCH REALIZOWANYCH PRZEZ ORE Publikacja powstała w ramach programu System doskonalenia oparty na ogólnodostępnym

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI W BODZANOWIE 2013-2015

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI W BODZANOWIE 2013-2015 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI W BODZANOWIE 2013-2015 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI W PRAWIE OŚWIATOWYM Podstawa prawna : 1. Ustawa o Systemie Oświaty

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ROZWOJOWY SZKOŁY. Realizowany w ramach projektu przyjazna szkoła TYTUŁ PROJEKTU WSPÓŁPRACA POKOLEŃ INTERNET DLA EMERYTÓW

PROJEKT ROZWOJOWY SZKOŁY. Realizowany w ramach projektu przyjazna szkoła TYTUŁ PROJEKTU WSPÓŁPRACA POKOLEŃ INTERNET DLA EMERYTÓW PROJEKT ROZWOJOWY SZKOŁY Realizowany w ramach projektu przyjazna szkoła data (dzień-miesiąc-rok) 3 0 0 5 2 0 0 7 TYTUŁ PROJEKTU WSPÓŁPRACA POKOLEŃ INTERNET DLA EMERYTÓW I. Dane szkoły 1) pełna nazwa Zespół

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 WSTĘP W celu zagwarantowania szerokiego udziału społeczeństwa w procesie

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów:

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów: Fundacja Rodzice Szkole ul. Marszałkowska 140/62c, 00-061 Warszawa tel.: 721 326 336, fax: (22) 398 48 04 www.rodziceszkole.edu.pl kontakt@rodziceszkole.edu.pl Nr KRS: 0000268115, REGON: 140781919, NIP:

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ Załącznik do Uchwały Nr XXV/149/2008 Rady Powiatu Średzkiego z dnia 30 grudnia 2008 roku POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA

Bardziej szczegółowo

Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych

Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych Model administracji publicznej i organizacji Czym jest Model? Systemowe podejście do z organizacjami pozarządowymi 1 Kto jest odbiorcą Modelu? Poziom krajowy: organy administracji państwowej Poziom regionalny:

Bardziej szczegółowo

P R O J E K T. pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu Głogowskiego. okres realizacji 01.08.2013r 31.07.

P R O J E K T. pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu Głogowskiego. okres realizacji 01.08.2013r 31.07. P R O J E K T pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu Głogowskiego okres realizacji 01.08.2013r 31.07.2015r nr WND POKL.03.05.00-00-181/12 współfinansowany ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00

Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00 Załącznik nr 6 do procedur zarządzania projektem ZASADY INFORMACJI I PROMOCJI W PROJEKCIE Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00 PRIORYTET IX DZIAŁANIE

Bardziej szczegółowo

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna Możliwości wsparcia wolontariatu w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet VI i VII PO KL Struktura PO KL Priorytety centralne I Zatrudnienie i integracja społeczna II Rozwój zasobów ludzkich

Bardziej szczegółowo

Edukacja Dialog - Partycypacja

Edukacja Dialog - Partycypacja Mamy zaszczyt zaprosić na konferencję Edukacja Dialog Partycypacja. Wyzwania i szanse Dolnego Śląska w zakresie polityki młodzieżowej i aktywizacji obywatelskiej młodzieży, będącej elementem projektu Gmina

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

V LUBUSKI KONGRES KOBIET

V LUBUSKI KONGRES KOBIET V LUBUSKI KONGRES KOBIET Zielona Góra, 12 października 2013r. POLITYKA PRORODZINNA Pierwsze mieszkanie Ciąża Narodziny dziecka Opieka nad dzieckiem Pierwsze kroki w edukacji Wyzwania demograficzne Do 2030r.

Bardziej szczegółowo

.1 Przyjmuje się Miejski Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2009-2010, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały.

.1 Przyjmuje się Miejski Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2009-2010, stanowiący załącznik do niniejszej uchwały. UCHWAŁA NR XXXVII/457/09 RADY MIEJSKIEJ BIAŁEGOSTOKU z dnia 20 stycznia 2009 r. w sprawie przyjęcia Miejskiego Programu Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2009-2010. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Zespół ewaluacyjny w składzie: A. Czajkowski, D. Stokłosa, K. Zawarska przygotował i przeprowadził ewaluację dotyczącą współpracy

Bardziej szczegółowo

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego CELE Rozwój oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań i praktyk w obszarze edukacji pozaformalnej młodzieży i osób pracujących

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09 Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku w sprawie uchwalenia Gminnego Systemu Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną Na podstawie art.18 ust.1 pkt 15

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2010-2013 I. Wstęp II. Założenia ogólne III.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 PROJEKT UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 Na podstawie art. 176 pkt 1, 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z prac grupy B

Sprawozdanie z prac grupy B B/1 Sprawozdanie z prac grupy B W dniu 11 lipca 2015 roku w godzinach 10:00 14:00 obyło się pierwsze spotkanie grupy roboczej B w ramach projektu Nowy Wymiar Konsultacji. Projekt został dofinansowany ze

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie mechanizmów współpracy finansowej administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi jako realizatorami zadań publicznych

Wzmocnienie mechanizmów współpracy finansowej administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi jako realizatorami zadań publicznych Wzmocnienie mechanizmów współpracy finansowej administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi jako realizatorami zadań publicznych Raport z wdrożenia (skrót) URZĄD NAZWA WDROŻONYCH INSTRUMENTÓW

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Poradni Psychologiczno Pedagogicznej nr 13. Koncepcja pracy poradni skoncentrowana jest na pacjencie oraz pracowniku.

Koncepcja pracy Poradni Psychologiczno Pedagogicznej nr 13. Koncepcja pracy poradni skoncentrowana jest na pacjencie oraz pracowniku. Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Pedagogicznej z dnia 1 marca 2011 r. Koncepcja pracy Poradni Psychologiczno Pedagogicznej nr 13 Koncepcja pracy poradni skoncentrowana jest na pacjencie oraz pracowniku.

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA (aktualizacja)

PLAN DZIAŁANIA (aktualizacja) 1. Adres gminy Gmina Osieczna ul. Plac 1000-lecia 1 83-242 Osieczna powiat: starogardzki województwo: pomorskie PLAN DZIAŁANIA (aktualizacja) 2. Osoba do kontaktów roboczych z Regionalnym Ośrodkiem Polityki

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt z dnia 11 czerwca 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Załącznik nr 1 Psychicznego na. Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. Cel szczegółowy 1.1: upowszechnienie wiedzy na

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA PODEJMOWANE NA RZECZ OCHRONY DZIECI PRZED KRZYWDZENIEM NA TERENIE M.ST. WARSZAWY. Warszawa, październik 2015 r.

DZIAŁANIA PODEJMOWANE NA RZECZ OCHRONY DZIECI PRZED KRZYWDZENIEM NA TERENIE M.ST. WARSZAWY. Warszawa, październik 2015 r. DZIAŁANIA PODEJMOWANE NA RZECZ OCHRONY DZIECI PRZED KRZYWDZENIEM NA TERENIE M.ST. WARSZAWY Warszawa, październik 2015 r. Specyfika sytuacji rodziny z małym dzieckiem Specyfika sytuacji rodziny z małym

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zadawane pytania

Najczęściej zadawane pytania Najczęściej zadawane pytania dotyczące konkursu nr POWR.02.19.00-IZ.00-00-004/15 Wzmocnienie procesu konsultacji społecznych i monitoringu społecznego w zakresie działań prowadzonych przez jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Harmonogram realizacji zadań programu do celu operacyjnego I: PROFILAKTYKA I OŚWIATA ZDROWOTNA

Harmonogram realizacji zadań programu do celu operacyjnego I: PROFILAKTYKA I OŚWIATA ZDROWOTNA Harmonogram realizacji zadań programu do celu operacyjnego I: PROFILAKTYKA I OŚWIATA ZDROWOTNA ZADANIA SPOSÓB REALIZACJI ZADAŃ WYKONAWCY 1. Inicjowanie działań w zakresie promowania zdrowego stylu życia.

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Przedsiębiorczości Dzierżoniowa na lata 2012-2014. Urząd Miasta w Dzierżoniowie

Program Rozwoju Przedsiębiorczości Dzierżoniowa na lata 2012-2014. Urząd Miasta w Dzierżoniowie Program Rozwoju Przedsiębiorczości Dzierżoniowa na lata 2012-2014 Urząd Miasta w Dzierżoniowie Plan Spotkania I. Sprawy organizacyjne i informacyjne (14:00 14:30) 1. Przekazanie informacji z Konferencji

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA SZKOŁY. Gimnazjum nr 2 im. Roberta Schumana w Wałczu. W OBSZARZE EFEKTY Uczeń aktywny uczestnik uczenia się

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA SZKOŁY. Gimnazjum nr 2 im. Roberta Schumana w Wałczu. W OBSZARZE EFEKTY Uczeń aktywny uczestnik uczenia się ZAŁĄCZNIK NR 25 Projekt pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez wdrożenie zmodernizowanego systemu doskonalenia nauczycieli w powiecie wałeckim Priorytet III Działanie 3.5 Program Operacyjny Kapitał

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA 1. Adres gminy Województwo MAZOWIECKIE Miejscowość TROSZYN

PLAN DZIAŁANIA 1. Adres gminy Województwo MAZOWIECKIE Miejscowość TROSZYN Gmina Troszyn udostępnia do ogólnej konsultacji Plan Działania w ramach PPWOW. Uwagi proszę kierować do Edyty Ginalskiej Pokój nr 6, tel. 7671003, email. edytaginalska@onet.eu PLAN DZIAŁANIA 1. Adres gminy

Bardziej szczegółowo

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Projekt z dnia 11 sierpnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Na podstawie art. 52 ustawy

Bardziej szczegółowo