Review articles. Marcin Ożarowski 1, 2, Przemysław łukasz Mikołajczak 1, 3, 1. Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich ul. Libelta Poznań

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Review articles. Marcin Ożarowski 1, 2, Przemysław łukasz Mikołajczak 1, 3, 1. Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich ul. Libelta 27 61-707 Poznań"

Transkrypt

1 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego Review articles 113 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego podłoże potencjalnych mechanizmów interakcji z lekami syntetycznymi. Część I Marcin Ożarowski 1, 2, Przemysław łukasz Mikołajczak 1, 3, radosław Kujawski 1, teresa Bobkiewicz-Kozłowska 3, Przemysław M. Mrozikiewicz 1 1 Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich ul. Libelta Poznań 2 Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Biotechnologii Roślin Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego ul. Św. Marii Magdaleny Poznań 3 Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego ul. Rokietnicka 5a Poznań *autor, do którego należy kierować korespondencję: S t r e s z c z e n i e Rozwój badań nad molekularnymi mechanizmami fitoterapii pozwala na coraz lepszą identyfikację mechanizmów neurochemicznych prowadzących do występowania interakcji pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi na poziomie receptorów ośrodkowego układu nerwowego (OUN). W naszej pracy podjęliśmy próbę podsumowania oraz krytycznej analizy doniesień o tego rodzaju interakcjach pomiędzy wybranymi roślinami leczniczymi: Ginkgo biloba (Ginkgo), Hypericum perforatum (St. John s Worth) (część I cyklu artykułów), Valeriana officinalis (Valerian) oraz Panax ginseng (Ginseng) (część II) a lekami syntetycznymi (np. benzodiazepiny i barbiturany, opioidy) na poziomie receptorów OUN (między innymi: receptorów GABA-ergicznych, glutaminianergicznych, dopaminergicznych, adenozynowych) zarówno wynikających z badań in vitro, jak i z in vivo. Analiza danych bibliograficznych wykazała, że ginkgolidy oraz bilobalid wiążą się z receptora- Vol. 54 No

2 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 114 mi GABA-ergicznymi (jako antagoniści niekompetycyjni), a także skracają czas snu indukowanego heksobarbitalem oraz uretanem. Inne badania pozwoliły na stwierdzenie, że hiperforyna, hiperycyna oraz amentoflawon wpływają na aktywność różnych receptorów ośrodkowego układu nerwowego (NMDA, DA, GABA, 5-HT). Kilka badań wykazało wiązanie kwasu walerenowego do receptorów GABA, co potwierdziło, że ekstrakty Valeriane radix mogą powodować interakcje z anestetykami, anksjolitykami oraz lekami uspokajającymi i nasennymi oraz mogą nasilać sedatywny efekt działania tych leków. Ponadto stwierdzono, że ginsenozydy mogą powodować interakcje z morfiną oraz apomorfiną na poziomie receptorów dopaminergicznych. Wydaje się, że w celu wyjaśnienia dokładnej natury receptorowych mechanizmów interakcji pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań neurochemicznych i farmakologicznych. Słowa kluczowe: receptor, ośrodkowy układ nerwowy, interakcja, lek roślinny, lek syntetyczny Zastosowanie leku roślinnego w chorobach ośrodkowego układu nerwowego. Klasyfikacja roślin leczniczych o aktywności zmieniającej czynność ośrodkowego układu nerwowego Długa historia tradycyjnego stosowania surowców roślinnych pokazuje, że wiele roślin leczniczych wywiera wpływ na ośrodkowy układ nerwowy (OUN) i ma zastosowanie w licznych chorobach tego układu zarówno w medycynie tradycyjnej, jak i współczesnej. Wraz z rozwojem nauk medycznych (psychiatria, neurologia, geriatria) i lepszym poznawaniem biologicznego podłoża chorób OUN konieczna staje się zmiana sposobu postrzegania możliwości terapeutycznych leków pochodzenia naturalnego w kontekście optymalizacji farmakoterapii, poszukiwań nowych strategii leczenia (prewencja pierwotna i wtórna) oraz wyjaśniania receptorowych mechanizmów interakcji leków roślinnych z lekami syntetycznymi. Coraz częściej w rozlicznych badaniach rozwojowych roślinnych produktów leczniczych zwraca się uwagę na biologiczną i farmakologiczną aktywność substancji roślinnych w modyfikowaniu procesów starzenia się OUN. Do współczesnych zadań fitoterapii chorób ośrodkowego układu nerwowego należą nerwice oraz zaburzenia nastroju (depresje), zaburzenia snu oraz zaburzenia pamięci. Podłożem tych stanów chorobowych są urazy psychiczne, lęki, frustracje i przede wszystkim stres, szczególnie przewlekły [1]. Nowe badania dostarczają coraz więcej dowodów na aktywność receptorową roślinnych związków biologicznie czynnych w OUN. Nie powinno więc dziwić, że wielu autorów podejmuje próby klasyfikowania i nazywania całej grupy surowców o takiej aktywności neuroaktywnymi lekami roślinnymi [2] lub psychoterapeutycznymi lekami roślinnymi [3]. Największą liczbę badań naukowych o charakterze przedklinicznm i klinicznym wykonano na czterech roślinach lecznicze o działaniu neuro- i psychoaktywnym: Ginkgo biloba, Hypericum perforatum, Valeriana officinalis oraz Panax ginseng.

3 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego Na podstawie systematycznego przeglądu bibliograficznego można przyjąć, że do grupy roślin stosowanych w nadpobudliwości, stanach niepokoju, lęku i trudności w zasypianiu należą kozłek lekarski (Valeriana officinalis L., surowiec: Valerianae radix), melisa lekarska (Melissa officinalis L., surowiec: Melissae folium), chmiel zwyczajny (Humulus lupulus L., surowiec: Lupuli strobilus), męczennica cielista (Passiflora incarnata L., surowiec: Passiflorae herba) oraz lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia Mill., surowiec: Lavandulae flos) [4]. Do grupy roślin leczniczych wykazujących działanie tonizujące zaliczane są żeń-szeń (Panax ginseng C. A. Mey., żeń-szeń właściwy, surowiec: Ginseng radix), eleuterokok kolczysty, nazywany żeń-szeniem syberyjskim (Eleutherococcus senticosus Maxim., surowiec: Eleutherococci radix), różeniec górski (Rhodiola rosea L., surowiec: Rhodiolae radix), maca (Lepidium peruvianym Chacon syn. Lepidium meyenii Walp., surowiec: radix) oraz śpioszyn lekarski (Withania somnifera L., surowiec: Withaniae radix). Grupę surowców roślinnych zawierających kofeinę stanowią: nasienie kakaowca (Cacao semen, Theobroma cacao L., kakaowiec właściwy), nasienie kawy (Coffea arabica L., kawa arabska), nasienie guarany (Paulinia cupana Kunth., cierniopląt guarana), nasienie kola (Colae semen; Cola sp.: C. nitida Schott et Endlih., C. acuminata Pal de B., C. vera K. Schum.), liść herbaty (Theae folium, Camellia sinensis syn. Thea sinensis L., herbata chińska), a także liść mate, nazywany również herbatą paragwajską (Mate folium, Ilex paraquariensis St. Hil., ostrokrzew paragwajski). W zaburzeniach krążenia mózgowego i upośledzonej koncentracji oraz obniżonej wydolności umysłowej, wyczerpaniu i przemęczeniu stosowany jest liść miłorzębu dwuklapowego (Ginkgo biloba L.), który również wspomaga działanie terapeutyczne w początkowych stadiach choroby Alzheimera [5-7]. W stanach lękowych i napięcia psychicznego oraz bezsenności na podłożu przewlekłego stresu do niedawna stosowany był pieprz metystynowy (Piper methysticum Forster, surowiec Methystyci rhizoma) znany pod nazwą kava-kava [8, 9]. Do tej grupy zaliczana jest także Passiflora incarnata L. [10, 11, 12], Magnolia spp. (głównie honokiol, magnolol) [13-16], a także Scutellaria baicalensis Georgi (głównie wogonina) [17-20]. Na szczególną uwagę farmakognostów i fitoterapeutów zasługuje dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L., surowiec: Hyperici herba), który jest rośliną leczniczą o potwierdzonej skuteczności w terapii zaburzeń psychowegetatywnych, lęków, niepokojów nerwowych oraz łagodnej i umiarkowanej depresji [21, 22]. Profil skuteczności i bezpieczeństwa tego surowca roślinnego został potwierdzony wieloma badaniami klinicznymi przeprowadzonymi w większości w Niemczech (metaanaliza 31 badań klinicznych zawarta jest w monografii European Scientific Cooperative on Phytotherapy [23]). Zgodnie z indeksem terapeutycznym zawartym w amerykańskiej monografii PDR for Herbal Medicines [24] do kategorii surowców o działaniu przeciwlękowym włączono 49, o działaniu uspokajającym i nasennym 37, przeciwmigrenowym 20, stymulującym ośrodkowy układ nerwowy 13 oraz o działaniu przeciwdepresyjnym 10 roślin leczniczych pochodzących z różnych regionów świata. Obecnie podejmuje się również próby dalszych klasyfikacji surowców roślinnych ze względu na uchwytne i potwierdzone farmakologiczne działania kierunkowe nowo poznanych roślin, które mogą mieć znaczenie w terapii chorób ośrodkowego układu nerwowego [25]. 115 Vol. 54 No

4 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 116 Działanie roślinnych związków biologicznie czynnych na receptory OUN Coraz więcej wiadomo na temat oddziaływania związków biologicznie czynnych pochodzenia roślinnego na receptory OUN. Nowe odkrycia pozwalają na podjęcie prób wyjaśniania mechanizmów odpowiedzialnych za aktywność farmakologiczną i skuteczność terapeutyczną preparatów ziołowych stosowanych w różnych schorzeniach OUN. Odkrycia te pozwalają również wyjaśniać lub przewidywać potencjalne interakcje pomiędzy lekiem roślinnym a lekiem syntetycznym w fazie farmakodynamicznej. Do tej pory jednak nie opublikowano prac, które by jasno wyjaśniały tego rodzaju interakcje nie tylko w warunkach in vitro, ale także w klinice. W tabeli 1 zaprezentowano wyniki badań in vitro potencjalnych oddziaływań związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych (Ginkgo biloba, Hypericum perforatum, Valeriana officinalis, Panax ginseng) na receptory OUN dające pogląd na możliwość zachodzenia interakcji na poziomie receptora z lekami syntetycznymi o takim samym lub podobnym farmakologicznym punkcie uchwytu działania w ośrodkowym układzie nerwowym. Ta b e l a 1. Próba usystematyzowania dostępnych informacji pochodzących z badań in vitro i in vivo dotyczących oddziaływania wybranych roślin leczniczych (związków czynnych lub ekstraktów surowców otrzymanych z roślin leczniczych Ginkgo biloba, Hypericum perforatum, Valeriana officinalis, Panax ginseng) na receptory ośrodkowego układu nerwowego rodzaj receptora receptory glutaminianergiczne (typu NMDA) receptory GABA-ergiczne receptory glicynowe Receptory BDZ, benzodiazepinowe receptory dopaminergiczne receptory adenozynowe (A 1 ) receptory serotoninowe rośliny lecznicze wchodzące w skład leków roślinnych działanie antagonistyczne: Panax ginseng (frakcja saponin -ginsenozydy Rb1, Rc, Rg1, Rg3) [26-29] Hypericum perforatum (ekstrakt LI160S, amentoflawon) [30, 31] Ginkgo biloba (bilobalid, kempferol, kwas kynureninowy, 6-hydroksykynureninowy) [32-35] działanie agonistyczne: Valeriana officinalis (kwas walerenowy) [36] działanie antagonistyczne: Ginkgo biloba [37-40] Hypericum perforatum (amentoflawon) [42] działanie antagonistyczne: Ginkgo biloba [35, 47-50] działanie agonistyczne: Valeriana officinalis (seskwiterpeny, monoterpeny) [36] działanie antagonistyczne: Hypericum perforatum [41] działanie modulujące: Panax ginseng (ekstrakt G115, PHL-00701) [52, 53] działanie agonistyczne: Valeriana officinalis (lignany, ekstrakty) (receptor A 1 częściowy agonizm) [54] działanie agonistyczne i modulujące: (5-HT 2 ) Hypericum perforatum (up-regulacja) [55, 56] Ginkgo biloba (frakcja flawonoidowa) (up-regulacja) [57] Valeriana officinalis (ekstrakt metanolowy, kwas walerenowy) (5-HT 2B, 5-HT 5A, częściowy agonizm) [58]

5 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego Mechanizmy receptorowe leżące u podłoża interakcji związków biologicznie czynnych liści Ginkgo biloba z lekami syntetycznymi Spośród kilkudziesięciu dostępnych badań opublikowanych w latach dotyczących interakcji związków czynnych lub/i ekstraktów roślinnych z receptorami komórkowymi wyselekcjonowano do analizy wyniki badań, które dotyczyły ośrodkowego układu nerwowego i receptorów: GABA-ergicznych, glutaminianergicznych, glicynowych, dopaminergicznych, cholinergicznych oraz serotoninowych, których funkcje oraz struktura zostały w znacznej mierze poznane. Zaburzenia w funkcjonowaniu tych receptorów (i odpowiednio neuronów) między innymi zaangażowane są w powstawanie zaburzeń funkcji poznawczych oraz depresji, której główny patomechanizm polega na osłabieniu neurotransmisji serotoninowej i/lub noradrenergicznej oraz procesów aktywacji w obszarach korowo-limbicznych z uwzględnieniem wpływu na kaskadę glikokortykoidową [59-63]. Dysfunkcje receptorowe biorą również udział w rozwoju otępienia, definiowanego według Światowej Organizacji Zdrowia (ICD-10) jako zespół objawów wywołany chorobą mózgu, zwykle przewlekłą lub o postępującym przebiegu, charakteryzujący się klinicznie licznymi zaburzeniami wyższych funkcji korowych, takich jak pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolność do uczenia się i posługiwania się językiem, którego podłożem jest głównie deficyt przekaźnictwa cholinergicznego z charakterystyczną sekwencją zdarzeń [64, 65]. Z kolei w rozwoju choroby Parkinsona dochodzi do uszkodzenia neuronów dopaminergicznych szlaku czarno-prążkowiowego, co prowadzi wtórnie do pobudzenia układu glutaminianergicznego oraz cholinergicznego [66, 67]. Wyżej wymienione układy neuroprzekaźnikowe i odpowiadające im receptory oraz adenozyna są zaangażowane również w przebieg faz snu i czuwania [68], a ich dysfunkcje mogą prowadzić do zaburzeń rytmów biologicznych. Interakcje bilobalidu Badania przeprowadzone przez Kleina i wsp. [34] nad aktywnością trilaktonu seskwiterpenowego bilobalidu in vitro z zastosowaniem mikroskopii fluorescencyjnej wykazały, że związek ten miał aktywność hamującą w stosunku do receptora N-metylo-D-asparaginowego (NMDA) poprzez oddziaływanie na miejsce glicynowe niezależne od strychniny. Ma to szczególne znaczenie w procesie powstawania niedotlenienia, które powoduje uszkodzenia fosfolipidów na drodze złożonych reakcji patologicznych (masywne uwalnianie glutaminianu, aktywacja receptora NMDA, napływ wapnia do komórki, ekscytotoksyczność). Inni badacze również wykazali aktywność bilobalidu w tym zakresie (zahamowanie aktywności receptora NMDA) [35]. Dalsze badania przeprowadzone przez Huang i wsp. [38] w modelu z ludzkim rekombinowanym receptorem α 1 β 2 γ 2L GABA A wykazały, że bilobalid wywierał aktywność jak niekompetycyjny antagonista receptora GABA A. Badanie wykazało, że aktywność bilobalidu była zależna od jego stężenia i zaobserwowano, że wraz ze wzrostem stężenia bilobalidu (3 µm, 10 µm, 30 µm) maksymalna odpowiedź 117 Vol. 54 No

6 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 118 GABA wobec receptora GABA A wyniosła odpowiednio 83,3%, 66,6% oraz 62,4%. Ponadto bilobalid w badanych stężeniach 3 µm, 10 µm i 30 µm zwiększył wartość EC 50 dla GABA o odpowiednio 1,5 raza, 1,8 raza i 2,7 raza. Stwierdzono również, że bilobalid (IC 50 = 4,6±0,5 µm) był prawie tak samo aktywny jak bikukulina (antagonista kompetycyjny) oraz pikrotoksyna (antagonista niekompetycyjny). Późniejsze badania [39] potwierdziły, że bilobalid wchodzi w interakcje z receptorem GABA A i że ma aktywność właściwą dla antagonistów tego receptora. Efekt ten wykazano po podaniu do kultury błon komórkowych neuronów korowych szczura bilobalidu (w stężeniach mikromolarnych) łącznie z [ 35 S] TBPS (t-butylobicyklofosforotionat), związkiem o wysokim powinowactwie do kompleksu receptora GABA A kanał chlorkowy (antagonista niekompetycyjny). Stwierdzono, że wraz ze zwiększaniem stężenia bilobalidu zmniejszało się wiązanie TBPS do receptora GABA A (IC 50 =3,7 µm). Zdolność bilobalidu do hamowania wiązania tego związku do receptora może wynikać ze strukturalnego podobieństwa bilobalidu do pikrotoksyny. Udowodniono, że podawanie bilobalidu w wysokich dawkach, w przeciwieństwie do pikrotoksyny (niekompetycyjny antagonista) oraz bikukuliny (kompetycyjny antagonista receptora GABA A ), nie powoduje drgawek. Według Jonesa [40] brak prodrgawkowego działania bilobalidu może wynikać z hamowania uwalniania glutaminianu. Kolejny eksperyment tych samych autorów [39] dotyczacy wpływu bilobalidu na przepływ [ 36 Cl] w synaptoneurosomach (preparat fragmentów dendrytów z kolcami dendrytycznymi) pozwolił na stwierdzenie, że podawanie bilobalidu hamuje funkcje receptora GABA A w 10-krotnie wyższych stężeniach (IC50>39 µm) w porównaniu ze stężeniem powodującym wiązanie bilobalidu do receptora GABA A. Oznacza to, że niskie stężenie bilobalidu potrzebne do związania tego związku z receptorem nie powoduje hamowania prądu Cl -. Badanie przeprowadzone przez Kondratską i wsp. [45] na modelu rekombinowanego receptora glicynowego (GlyRs), którego ekpresję wywołano w oocytach gatunku Xenopus, wykazało, że podanie bilobalidu blokowało podjednostkę β receptora, czego konsewencją było niekompetycyjne hamowanie napięcia indukowanego glicyną. Inne badanie, przeprowadzone przez Ivic i wsp. [46] dotyczące aktywności bilobalidu (BB, 10 µm) wyizolowanego z ekstraktu z liści Ginkgo biloba w stosunku do receptorów Gly oraz GABA A, wykazało, że związek ten antagonizował aktywację receptora GABA A, a także obniżał zwiększone stężenie wapnia wewnątrzkomórkowego indukowane glicyną, lecz w wyższym stężeniu niż ginkgolid B. Interakcje ginkgolidów A, B, C, M, J Chatterjee i wsp. [35] wykazali, że ginkgolidy A, B, C i J występujące w ekstrakcie EGb 761 (24% glikozydów flawonowych, 6% laktonów terpenowych, w tym 2,9% bilobalidu, 3,1% ginkgolidów A, B, C; DER 50:1; 60% acetonu; producent: Dr Willmar Schwabe Pharmaceuticals) mają aktywność selektywnych antagonistów receptora glicynowego (GlyR). Badania nad mechanizmem działania ginkgolidu B pozwoliły autorom na stwierdzenie, że związek ten można zaklasyfikować do grupy blokerów

7 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego otwartego kanału receptora glicynowego (ang. GlyR-open-channel blocker, GlyROB). Wykazano również, że efekt działania ginkgolidów jest zależny od napięcia i stężenia (stężenia tych związków rzędu µm oraz nm blokują otwarty kanał chlorkowy receptora glicynowego) oraz różni się od specyficznego działania strychniny. kolejne badanie przeprowadzone przez Heads i wsp. [47] miały na celu wykazanie aktywności ginkgolidów w zależności od ich struktury w stosunku do rekombinowanego receptora glicynowego (GlyR) zbudowanego z pięciu podjednostek α1 α4, β (różne izoformy). W eksperymencie uwzględniono również badanie wpływu konserwatywnej i niekonserwatywnej mutacji receptora Gly na jego wrażliwość po podaniu ginkgolidów a, B, c i j i na mechanizm wiązania tych związków do kanału receptora Gly (izoforma α1 GlyR). W pracy stwierdzono, że ginkgolidy wykazują podobieństwo strukturalne do siebie z uwzględnieniem obecności lub braku dwóch podstawników tlenowych w pozycji R1 i R2 (ryc. 1). Podczas badania elektrofizjologicznego stwierdzono, że ginkgolid j (Gj) hamował aktywność izoformy α1 receprora Gly (średnia wartość ic 50 = 5,3 ± 1,3 µm), a także izoformy α1β receptora Gly (średnia wartość ic 50 = 1,6 ± 0,5 µm, p<0,05). Wcześniejsze badania elektrofizjologiczne wykazały wartości ic 50 Gj na poziomie mikromolarnym w stosunku do receptora Gly [48, 35]. 119 a) R1 R2 ginkgolid a H H ginkgolid B OH H ginkgolid c OH OH ginkgolid j H OH b) bilobalid Rycina 1. struktura chemiczna ginkgolidów a (Ga), B (GB), c (Gc), j (Gj) z uwzględnieniem obecności lub braku podstawnika w pozycji R1 i R2 oraz struktura bilobalidu (BB) Vol. 54 No

8 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 120 Kolejny eksperyment wykazał, że GJ może zostać związany do kanału receptora Gly tylko wówczas, gdy receptor zwiazany jest z glicyną. Wykazano również, że mutacje w regionie 2-6 domeny M2 receptora glicynowego [69, 70], a szczególnie mutacja w pozycji 6 - T6 A (alanina), T6 V (walina), zupełnie eliminowały zdolność wszystkich ginkgolidów do blokowania kanału receptora (zmiana struktury kanału). Natomiast mutacja w pozycji T6 S (seryna) oraz T6 G (glicyna) receptora Gly w sposób statystycznie istotny hamowała tę aktywność ginkgolidów. Stwierdzono, że w zależności od stężenia GJ odgrywa rolę klasycznego niekompetytywnego antagonisty receptora Gly [47], podobnie jak GA, GB oraz GC [49, 50], natomiast dzięki mutacjom receptora w pozycji T6 odkryto miejsce i mechanizm wiązania ginkgolidów do kanału receptora Gly. Ponadto stwierdzono, że w wiązaniu do pozycji T6 biorą udział którakolwiek lub wszystkie 4 grupy hydroksylowe ginkgolidów (dwie niezmienne i dwie zmienne w pozycjach R1 i R2), a eliminacja hydrofobowego odcinka na receptorze prowadzi do redukcji aktywności wszystkich ginkgolidów. Ze względu na silne podobieństwo w położeniu grup funkcyjnych ginkglidu B (GB) i pikrotoksyny (PTX) [46] mechanizm wiązania tych związków do receptora Gly może być podobny: grupa hydroksylowa przy podstawniku R1 ginkgolidu B może ulec wiązaniu z resztą 6 natomiast grupa hydroksylowa przy podstawniku R2 z resztą 2 na receptorze [71]. Krystalograficzna analiza struktury ginkgolidów wykazała u wszystkich obecność w budowie sześciu pierścieni, natomiast GA różnił się od pozostałych związków brakiem dwóch grup hydroksylowych. Wykazano przy tym, że GA może ulegać wiązaniu w różnych położeniach do otwartego lub zamkniętego receptora Gly [47]. Inne badanie, przeprowadzone przez Ivic i wsp. [46], dotyczące aktywności związków czynnych wyizolowanych z ekstraktu liści Ginkgo biloba: GA, GB, GC oraz GJ i bilobalidu (BB) w stosunku do receptorów Gly oraz GABA A, wykazały, że podawanie glicyny (200 µm) powodowało zwiększenie stężenia wewnątrzkomórkowych jonów wapnia, które zostało zredukowane po podaniu GB (10 µm). Odpowiedź na podanie glicyny była zmniejszana do 67, 48 oraz 30% w miarę zwiększania liczby powtórzeń podawania glicyny łącznie z GB. Wykazano, że GC oraz GM po potrójnym podaniu (10 µm) również zmniejszały działanie glicyny do 30 40% (w porównaniu z kontrolą), podczas gdy GA oraz GJ wykazały słabsze działanie w tym zakresie (70 80% w porównaniu z kontrolą). Kolejne doświadczenie przeprowadzone przez tych samych autorów na wyizolowanej tkance nerwowej mózgu szczura wykazało, że podawanie GB (50 µm) lub BB (50 µm) łącznie z GABA (30 µm) powodowało zredukowanie odpowiedzi po podaniu GABA odpowiednio do 63 oraz 47% (IC 50 =73 µm dla GB, IC 50 =46 µm dla BB). Otrzymane wyniki potwierdziły, że GB wykazuje aktywność właściwą dla selektywnego niekompetytywnego antagonisty receptora Gly, przy czym GB, GC oraz GM mają większy potencjał w tym zakresie niż GA i GJ. Wynika z tego, że za większą aktywność GB, GC i GM może odpowiadać grupa hydroksylowa w pozycji R1 [46].

9 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego Inne badania, przeprowadzone przez Shyam Chatterjee i wsp. [35], również wykazały, że ginkgolidy (ginkgolidy A, B, C, J) są efektywnymi blokerami kanałów chlorkowych aktywowanych glicyną w neuronach hipokampu szczura. Wykazano, że wszystkie badane związki miały aktywność blokowania kanałów aktywowanych glicyną. Nasycenie blokowania dla ginkgolidu B zaobserwowano przy wartości IC 50 =0,273 µm, dla ginkgolidu C przy wartości IC 50 =0,267 µm, dla ginkgolidu A przy wartości IC 50 =1,97 µm, dla ginkgolidu J przy wartości IC 50 =2,0 µm. W badaniu tym wykazano także, że bilobalid jest słabym inhibitorem receptora NMDA. Z powyższego wynika, że związki czynne ekstraktu EGb 761 mają interesującą możliwość modulowania homeostazy anionowej w OUN poprzez odpowiednie receptory jonotropowe [36]. Interakcje kwasu kynureninowego i 6-hydroksykynureninowego Innymi związkami ekstraktu EGb 761 modulującymi aktywność układu glutaminianergicznego są kwas kynureninowy (KYNA) oraz 6-hydroksykynureninowy (6-HKA) [32]. KYNA oddziałuje głównie poprzez miejsce glicynowe B w receptorze NMDA oraz jest słabym antagonistą o niewielkim powinowactwie do metabotropowych receptorów glutaminianergicznych (mglur) [72, 73]. Badania przeprowadzone przez Webera i wsp. [74] miały na celu wykazanie interakcji KYNA oraz 6-HKA z receptorami glutaminianergicznymi (typu NMDA, AMPA), a tym samym zbadanie aktywności neuroprotekcyjnej badanych związków. Wcześniejsze badania wykazały bowiem, że KYNA jest niespecyficznym i niekompetycyjnym antagonistą miejsca glicynowego receptora NMDA [75]. Weber i wsp. [74] testowali wyizolowane KYNA oraz 6-HKA pod względem antagonizmu do receptorów glutaminianergicznych (GluR) w porównaniu z innymi związkami w kulturze komórek piramidowych rejonu CA1 hipokampu. Wykazano, że 6-HKA ma małe powinowactwo do receptora NMDA jako antagonista (IC 50 =136 µm) w porównaniu z KYNA (IC 50 =59 µm), ale wyższe do receptora AMPA (K B =22 µm vs 172 µm). Ponadto zaobserwowano, że dwa badane związki czynne kompetycyjnie hamowały odpowiedź aktywacji receptora AMPA. Otrzymane wyniki pozwoliły autorom na stwierdzenie, że hydroksylacja znacznie zmienia profil farmakologiczny KYNA, na co wskazuje większe powinowactwo 6-HKA do receptora typu AMPA. Pomimo stosunkowo małej lipofilności tych związków ich właściwości mogą mieć znaczenie kliniczne, pod warunkiem że będą przenikać barierę krew-mózg [74]. Przedstawione interakcje związków czynnych Ginkgo folium z receptorami OUN podsumowano w tabeli Vol. 54 No

10 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 122 Ta b e l a 2. Podsumowanie interakcji związków czynnych ekstraktu z liści Ginkgo biloba z receptorami OUN interakcje receptorowe dotyczące ośrodkowego układu nerwowego model in vitro receptor/kanał związek czynny/ekstrakt zbadany efekt interakcji piśmiennictwo NMDA kwas kynureninowy (KYNA) niespecyficzny i niekompetycyjny antagonista miejsca glicynowego receptora NMDA 32, 72, 73, 74 NMDA bilobalid zapobieganie uszkodzeniom fosfolipidów błony komórkowej spowodowanym 34 działaniem NMDA; antagonista AMPA kwas 6-hydroksykynureninowy antagonista 74 GABA A (receptor rekombinowany) glicynowe receptory serotoninowe, noradrenergiczne ginkgolid B (*), ginkgolidy A, C (**) bilobalid (**) ginkgolidy, bilobalid ekstrakt EGb 761 ginkgolidy antagoniści niekompetycyjni (efekt zależny od stężenia GABA) antagoniści (efekt zależny od stężenia glicyny i struktury badanych związków czynnych) wpływ modulujący na receptorowe układy w OUN 46 (*) 38, 39, 40 (**) 35, 46, 47, 48, 49, 50 57, 76 (*), (**), (***) oznaczenia zamieszczone przy numerach pozycji piśmiennictwa odnoszą się do wyników badań cytowanych w tabeli Interakcje receptorowe ekstraktów z Ginkgo biloba z lekami syntetycznymi zbadane w modelu zwierzęcym Niewiele jeszcze wiadomo na temat skutków klinicznych interakcji preparatów Ginkgo biloba z lekami syntetycznymi na poziomie receptorowym (in vitro), pomimo że istnieje już szeroka wiedza dotycząca oddziaływania związków biologicznie czynnych zawartych w Ginkgo folium na receptory OUN. Badania nad interakcją produktów otrzymywanych z liści Ginkgo biloba z lekami syntetycznymi w modelu zwierzęcym wskazują na możliwe efekty zachodzących interakcji lekowych wynikających z podobnego mechanizmu działania farmakologicznego. Badania przeprowadzone przez Wadę i wsp. [77] miały na celu wykazanie wpływu wodnego ekstraktu z liści Ginkgo biloba oraz wyizolowanych związków biologicznie czynnych (bilobalid, ginkgolidy) na czas snu indukowanego heksobarbitalem (90 mg/ kg, i.p.) u myszy. W pierwszym etapie badań wykazano, że podawanie zwierzętom diety zawierającej 5% liści Ginkgo biloba lub 5% ekstraktu z liści Ginkgo biloba skracało czas snu indukowanego heksobarbitalem. Współczynnik redukcji czasu snu dwóch grup wyniósł 35,7% w porównaniu z kontrolą. W drugim etapie badania wykazano, że największy współczynnik redukcji obecny był po podaniu bilobalidu (10 mg/kg m.c., współczynnik redukcji 54%), natomiast po podaniu ginkgolidu A oznaczono mniejszy współczynnik (44%). Najwyższą wartość współczynnika redukcji wyznaczono po podaniu bilobalidu (30 mg/kg/dzień przez 4 dni, p.o.) gdy sen indukowano uretanem (500 mg/kg i.p.). Otrzymane wyniki wskazują na to, że bilobalid oraz ginkgolid A bezpośrednio stymulują ośrodkowy układ nerwowy, odwrotnie niż

11 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego heksobarbital oraz uretan. Nie wykazano wpływu ekstraktu Ginkgo folium na enzymy mikrosomalne wątroby. Na podstawie tych obserwacji można przypuszczać, że doszło do interakcji antagonistycznej pomiędzy związkami czynnymi ekstraktu z liści miłorzębu japońskiego a anestetykami, co stanowi ona potwierdzenie obserwacji in vitro [46]. Wyniki badań [38] wykazały także, że ginkgolidy (A, B) skracały czas snu indukowanego barbituranami w modelu zwierzęcym. Badania Hugueta i wsp. [57] wykazały, że długotrwałe podawanie ekstraktu EGb 761 szczurom spowodowało istotne zwiększenie wiązania (o 33%) radioliganda ([3H]8-hydroksy-2(di-n-propyloamino)tetraliny) do receptorów 5-HT 1A na komórkach kory mózgowej w grupie starych szczurów, u których wcześniej stwierdzono istotną redukcję (o 22%) miejsc wiązania (B max ) radioliganda, co było związane ze zmniejszeniem gęstości receptorów. Huguet i wsp. [57] wykazali protekcyjne działanie związków czynnych ekstraktu na błony komórkowe neuronów prowadzące do zwiększenia liczby miejsc wiążących, czyli wzrostu gęstości receptorowej. Mechanizmy receptorowe leżące u podłoża interakcji preparatów Hypericum perforatum z lekami syntetycznymi Zarówno frakcja naftodiantronów, jak i flawonoidów w ekstraktach na bazie Hypericum perforatum ma w znacznym stopniu udokumentowaną badaniami in vitro aktywność biologiczną skierowaną na enzymy metabolizujące neurotransmitery (monoaminooksydazy typu A i B MAO A, MAO B, metylotransferaza katecholowa COMT) [44, 82, 84]. Wyniki nowych badań neurochemicznych coraz wyraźniej wskazują także na powinowactwo związków czynnych ekstraktów z ziela dziurawca do różnych receptorów OUN [41-43, 51, 83]. Aktywność ta nie tylko wyjaśnia skuteczność ekstraktów na bazie Hypericum perforatum ale również wskazuje punkty uchwytu dla potencjalnych interakcji farmakodynamicznych z lekami syntetycznymi o ośrodkowym punkcie uchwytu działania farmakologicznego. Systematyczny przegląd piśmiennictwa wykazał, że zarówno izolowane związki biologicznie czynne (hiperycyna, hiperforyna, amentoflawon), jak i zawarte w ekstraktach z ziela Hypericum perforatum (działające jako zespół związków czynnych), wpływały na wiązanie radioligandów do różnych receptorów OUN: benzodiazepinowych (BDZ), dopaminergicznych, GABA-ergicznych, glutaminergicznych (typ NMDA), opioidowych (µ, κ, δ), serotoninergicznych, receptorów dla CRF1 (czynnik uwalniający kortykotropinę, ang. corticotropin releasing factor), receptorów dla neuropeptydu Y (NPY), receptorów SIGMA oraz do transportera dopaminowego [44, 51, 78-86], które biorą udział w patogenezie zaburzeń depresyjnych i lękowych [85]. W licznych pracach badawczych in vitro wykazano również wpływ związków czynnych dziurawca zwyczajnego na gęstość receptorową i wychwyt neurotransmiterów oraz na aktywność enzymów metabolizujących neurotransmitery [31, 44, 78, 87-89]. 123 Vol. 54 No

12 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 124 Interakcje hiperycyny Badania neurochemiczne z zastosowaniem nowych technik badawczych pozwoliły na określenie hamującego wpływu hiperycyny na wiązanie ligandów ze znacznikiem radioaktywnym wyrażonego wartościami IC 50. Badania przeprowadzone przez Gobbiego i wsp. [43] wykazały, że hiperycyna w zależności od warunków badań (zaciemnienie lub jego brak) w sposób statystycznie istotny hamowała wiązanie radioligandów do receptorów dla neuropeptydu Y (receptory NPY-Y1 i NPY-Y2) oraz SIGMA. Badania in vitro nad interakcjami hiperycyny z innymi receptorami OUN nie wykazały statystycznie istotnych efektów. Z przeglądu badań przeprowadzonego przez Kubina i wsp. [44] wynika, że hiperycyna w stężeniach mikromolarnych hamowała wiązanie radioliganda do receptorów opioidowych typu µ, κ, δ, podczas gdy wiązanie do receptorów serotoninergicznych 5-HT było hamowane przez hiperycynę w przybliżeniu trzykrotnie słabiej. Stwierdzono, że hiperycyna wykazała najsilniejszą aktywność inhibicyjną wobec radioliganda ulegającego wiązaniu do receptora CRF (IC 50 =0,3 μmol/l). Stwierdzono również, że w ciemności hiperycyna wykazywała słabszą aktywność inhibicyjną w stosunku do radioligandów dla receptora NPY1 oraz NPY2 (w porównaniu z wynikami eksperymentu przeprowadzonego z oświetleniem). Podobny efekt zaobserwowano w badaniu wpływu hiperycyny na wiązanie radioliganda do receptora SIGMA. Ponadto stwierdzono, że hiperycyna w sposób statystycznie nieistotny (zahamowanie wiązanie radioliganda o <10%) wykazywała powinowactwo do receptorów: adenozynowych (A 1, A 2 ), adrenergicznych (α 1, α 2, β 1 ), angiotensynowych AT 1, benzodiazepinowych, dopaminergicznych D 1, GABA-ergicznych, opioidowych, glikokortykosteroidowych, receptorów dla bradykininy, dla tachykininy (NK 1 ), dla neuropeptydu Y (NPY) i dla wazopresyny (V 1 ). Wyniki badań przedstawione w pracy poglądowej przez Kubina i wsp. [44] podsumowano w tabeli 3. Ta b e l a 3. Działanie hiperycyny na różne receptory lub kompleksy receptorowe OUN hamowanie wiązania radioliganda (IC 50 ) [wg 44] receptor/kompleks receptora pochodzenie receptora /kompleksu receptora wartość IC 50 [µg/ml] radioligand (stężenie nm/l) piśmiennictwo glutaminergiczny NMDA np 1 np 31 opioidowy µ ludzki rekombinowany 1 [ 3 H] nalokson (3,6) 82 opioidowy κ ludzki rekombinowany 3 [ 3 H] nalokson (3,6) 82 opioidowy δ ludzki rekombinowany 4 [ 3 H] deltorfina (0,28) 82 serotoninergiczny 5-HT 6 ludzki rekombinowany 6 [ 3 H] LSD (1,2) 82 serotoninergiczny 5-HT 7 ludzki rekombinowany >10 [ 3 H] LSD (1,2) 82 serotoninergiczny 5-HT 6 szczurzy rekombinowany >>1 [ 3 H] 5-HT (10) + światło 43 serotoninergiczny 5-HT 6 szczurzy rekombinowany nd [ 3 H] 5-HT (10) + ciemność 43

13 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego 125 receptor/kompleks receptora pochodzenie receptora /kompleksu receptora wartość IC 50 [µg/ml] serotoninergiczny 5-HT 7 szczurzy rekombinowany >>1 serotoninergiczny 5-HT 7 szczurzy rekombinowany nd radioligand (stężenie nm/l) [ 3 H] 5-HT (10) + światło [ 3 H] 5-HT (10) + ciemność piśmiennictwo gabaergiczny GABA A szczurzy, izolowany z mózgu >>1 [ 3 H] muscimol (2) + światło 43 gabaergiczny GABA A szczurzy, izolowany z mózgu nd [ 3 H] muscimol (2) + światło 43 gabaergiczny GABA A /BDZ szczurzy, izolowany z mózgu > 1 [ 3 H] flumazenil (1) 42 benzodiazepinowy szczurzy, izolowany z mózgu >>1 [ BDZ H] flumazenil (1) + światło 43 benzodiazepinowy BDZ szczurzy, izolowany z mózgu >>1 [ 3 H] flumazenil (1) + ciemność 43 receptor dla CRF 1 (*) ludzki rekombinowany 0,3 [ 125 J] astressin (0,1) 82 receptor dla neuropeptydu szczurzy, izolowany z kory 2,1 [ Y NPY-Y1 mózgowej J] Pro 34 PYY (0,015) + światło 43 >>3 [ 125 J] Pro 34 PYY (0,015) ciemność 43 1,9 [ 125 J] PYY 3-36 (0,015) + światło 43 >>3 [ 125 J] PYY 3-36 (0,015) + ciemność 43 szczurzy, izolowany z kory SIGMA 1,4 [ mózgowej H] DTG (4) + światło 43 szczurzy, izolowany z kory SIGMA 3,7 [ mózgowej H] DTG (4) ciemność 43 transporter dopaminowy (DA) szczurzy, izolowany z prążkowia >>1 [ 3 H] WIN 35, 428 (2) + światło 43 transporter dopaminowy (DA) szczurzy, izolowany z prążkowia nd [ 3 H] WIN 35, 428 (2) + ciemność 43 receptor dla neuropeptydu receptor dla neuropeptydu receptor dla neuropeptydu szczurzy, izolowany z kory szczurzy, izolowany z kory szczurzy, izolowany z kory Y NPY-Y1 Y NPY-Y2 Y NPY-Y2 mózgowej mózgowej mózgowej * CRF czynnik uwalniający kortykotropinę, ang. Corticotropin releasing factor, nd nie oznaczono, np nie podano Kolejne badania dotyczące wpływu hiperycyny na wiązanie radioligandów do wybranych receptorów przeprowadzone przez Raffę i wsp. [85] wykazały, że hiperycyna (1 µm) wykazywała wiązanie do receptorów 5-HT 1A (zahamowanie wiązanie radioliganda o 30%). Stwierdzono również, że hiperycyna wykazywała silne powinowactwo (10 40% zahamowanie wiązania radioliganda) do receptorów NMDA, nikotynowych receptorów cholinergicznych (nach, OUN), dopaminergicznych D2, histaminowych H1 (OUN) oraz do receptorów dla endoteliny (ET A ) i CCK A. Największy efekt hamowania wiązania radioligandów po podaniu 1 µm hiperycyny (>40%) wykazano w modelu muskarynowych receptorów cholinergicznych (49%, bez pomiaru w podtypach receptorów mach) oraz w modelu receptorów opioidowych δ, w przypadku których takie samo stężenie hiprycyny hamowało wiązanie radioliganda średnio o 48%. Interakcje hiperforyny Badania neurochemiczne z zastosowaniem nowych technik badawczych pozwoliły na określenie hamującego wpływu hiperforyny wyrażonego wartościami IC 50 na wiązanie ligandów ze znacznikiem radioaktywnym do badanych receptorów OUN. Wyniki badań przedstawione w pracy poglądowej przez Kubina i wsp. podsumowano w tabeli Vol. 54 No

14 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 126 Podsumowanie wyników badań nad aktywnością receptorową hiperforyny in vitro [wg 44] Ta b e l a 4. receptor/kompleks receptora pochodzenie receptora wartość IC50 /kompleksu receptora (µg/ml) radioligand piśmiennictwo glutaminergiczny NMDA szczurzy, hipokampalny 3,2 np 86 glutaminergiczny AMPA szczurzy, hipokampalny 4,6 np 86 opioidowy ludzki rekombinowany 0,4 [ 3 H] nalokson 82 serotoninergiczny ludzki rekombinowany 3 [ 3 H] LSD 82 gabaergiczny GABA A szczurzy, izolowany z kory mózgowej >>1 [ 3 H] muscimol (2 nm) 43 benzodiazepinowy BDZ szczurzy, izolowany z kory mózgowej >>1 [ 3 H] flumazenil (1 nm) 43 receptor dla neuropeptydu Y NPY-Y1 szczurzy, izolowany z kory mózgowej >>1 [ 125 J] Pro 36 PYY (15 pm) 43 receptor dla neuropeptydu [ szczurzy, izolowany z kory mózgowej >>1 J] PYY 3-36 Y NPY-Y2 (15 pm) 43 SIGMA szczurzy, izolowany z kory mózgowej >>1 [ 3 H]DTG (4 nm) 43 serotoninergiczny 5-HT 6 szczurzy, rekombinowany >>1 [ 3 H] 5 HT (10 nm) 43 serotoninergiczny 5-HT 7 szczurzy, rekombinowany >>1 [ 3 H] 5 HT (10 nm) 43 transporter dopaminowy (DA) szczurzy, izolowany z prążkowia 2,6 [ 3 H] WIN 35, 428 (2 nm) 43 np nie podano W badaniach przeprowadzonych przez Kumara i wsp. [86] stwierdzono, że hiperforyna w mikromolarnym stężeniu wykazywała aktywność właściwą dla antagonistów receptorów NMDA i AMPA hipokampu mózgu szczura. Wartość IC 50 po podaniu hiperforyny in vitro wyniosła odpowiednio 3,2 µm (receptory NMDA) oraz 4,6 µm (receptory AMPA). Gobbi i wsp. [43] wykazali z kolei, że hierforyna hamowała wiązanie radioliganda do transportera dopaminowego zlokalizowanego w prążkowi mózgu szczura, a wartość IC 50 po podaniu hiperforyny in vitro wyniosła 5 µm. Wyniki badaczy wskazały, że do 50% hamowania wiązania radioliganda ([ 3 H] 5 HT) do receptorów serotoninergicznych typu 5-HT 6 i 5-HT 7 potrzebne były wysokie wartości stężeń hiperforyny, podobnie jak w przypadku badania receptorów dla neuropeptydu NPY-Y1 i NPY-Y2 oraz receptorów gabaergicznych GABA A i benzodiazepinowych BDZ. Inne badania neurochemiczne [82] pozwoliły na stwierdzenie, że hiperforyna hamowała wiązanie 3 H naloksonu do ludzkich rekombinowanych receptorów opioidowych (IC 50 = 0,4 µm) oraz 3 H LSD do ludzkich rekombinowanych receptorów serotoninergicznych (IC 50 = 3 µm). Interakcje amentoflawonu Wyniki badań z zastosowaniem metod neurochemicznych dotyczące interakcjami na poziomie receptorowym wskazują na to, że jeden ze związków czynnych ekstraktu dziurawca amentoflawon wykazał aktywność hamowania wiązania

15 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego [ 3 H]-flumazenilu do receptora GABA A. Flumazenil jest antagonistą benzodiazepinowym, tak więc zahamowanie jego wiązania świadczy o powinowactwie amentoflawonu do miejsca benzodiazepinowego na receptorze GABA A na drodze konkurencji. Zwraca to uwagę, że frakcja flawonoidowa w ekstraktach jest ważnym czynnikiem działającym zwłaszcza przeciwlękowo i że może wchodzić w interakcje z ligandami dla receptora GABA A. Hiperycyna i hiperforyna wykazały szersze spektrum aktywności na poziomie receptorowym. Badania Baureithela i wsp. [42] nad zawartością amentoflawonu w metanolowych ekstraktach z kwiatów różnych gatunków Hypericum wykazały, że największe stężenie tego związku oznaczono w ekstrakcie Hypericum olympicum (100 µg/100 mg ekstraktu) w porównaniu ze stężeniem amentofawonu w ekstrakcie Hypericum perforatum (78 µg/100 mg ekstraktu). Dalsze badania tych samych autorów wykazały, że w przeliczeniu na zawartość amentoflawanu w pięciu badanych ekstraktach Hypericum olympicum, Hypericum perforatum, Hypericum hirsutum oraz Hypericum patulum wartości IC 50 wobec [ 3 H]flumazenilu, ulegającego wiązaniu do miejsca benzodiazepinowego receptora GABA A, wyniosły odpowiednio 11,4; 9,9; 6,5 oraz 4,9 nm. Stwierdzono również, że wyizolowany amentoflawon hamował wiązanie flumazenilu z wartością IC50=14+/-1,9 nm, co wskazało na możliwość zachodzenia synergizmu pomiędzy związkami ekstraktu zwiększającego działanie amentoflawonu w badanym zakresie. Podsumowano, że amentoflawon, w przeciwieństwie do hiperycyny, może decydować o hamowaniu wiązania flumazenilu do kompleksu receptora GABA A /BDZ i dzięki temu może brać udział w mechanizmie działania przeciwdepresyjnego ekstraktów z dziurawca zawierających amentoflawon. Interakcje ekstraktów nadziemnych części Hypericum perforatum Udowodniony wpływ najbardziej popularnego ekstraktu z Hyperici herba LI160 i jego związków czynnych na aktywność receptorów OUN i enzymów metabolizujących neurotransmitery wskazuje na podłoże możliwych interakcji z lekami syntetycznymi stosowanymi w chorobach OUN. Liczne badania przeprowadzone w warunkach in vitro ukazały interakcje zachodzące pomiędzy związkami czynnymi ekstraktu z ziela dziurawca a lekami syntetycznymi zastosowanymi w badaniach ze znacznikiem radioaktywnym. Badania przeprowadzone przez Baureithela i wsp. [42] na homogenacie kory mózgowej szczura wykazały, że ekstrakty metanolowe otrzymane z kwiatów Hypericum perforatum, Hypericum hirsutum, Hypericum patulum i Hypericum olympicum (1 ml ekstraktu po 1h inkubacji) hamowały wiązanie [ 3 H]flumazenilu (1nM) do benzodiazepinowych miejsc wiązania na receptorze GABA A. Wartości IC 50 dla ekstraktów kolejno wymienionych gatunków wyniosły odpowiednio 6,83; 6,97; 13,2 oraz 6,14 µg/ml. Wykazano, że pojedyncze, wyizolowane związki czynne ekstraktów w stężeniu do 1 µm (hiperycyna, kwercetyna, rutyna, hiperozyd, kwercetryna, biflawon I3, II8-biapigeniny) nie hamowały wiązania antagonisty do receptora. 127 Vol. 54 No

16 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 128 W badaniu Simmena i wsp. [82] wykazano, że wodnoetanolowy ekstrakt z ziela dziurawca Hypericum perforatum (Ze117; 0,2% hiperycyn, mniej niż 1% hiperforyny) hamował wiązanie [ 3 H] muscimolu do receptora GABA A (IC 50 =3 µg/ml). Ponadto badany ekstrakt wodno etanolowy hamował wiązanie radioligandów do receptorów opioidowych µ (IC 50 = 40 µg/ml), typu κ (IC 50 = 200 µg/ml) oraz typu δ (IC 50 = 50 µg/ml). W badaniu tym wykazano również, że metanolowo-acetonowy ekstrakt z ziela Hypericum perforatum (0,2% hiperycyny, 5% hiperforyny), zawierający większe stężenie hiperforyny niż ekstrakt Ze117, hamował efektywniej wiązanie [ 3 H] muscimolu do receptora GABA A (IC 50 = 1 µg/ml). Stwierdzono także, że ekstrakt metanolowo-acetonowy efektywniej hamował wiązanie radioligandów do receptorów opioidowych µ (IC 50 =4 µg/ml), typu κ (IC 50 =3 µg/ml) oraz typu δ (IC 50 =5 µg/ml) w porównaniu z ekstraktem zawierającym mniejsze stężenie hiperforyny Ze117. W kolejnym etapie badań neurochemicznych wykazano, że biflawonoid I3,II8-biapigeniny hamował wiązanie [3H]-estradiolu do receptora estrogenowego (typ α), przy czym wartość IC 50 wyniosła 1 µm. Stwierdzono także, że wartość IC 50 dla wodnoetanolowego ekstraktu z ziela dziurawca Hypericum perforatum (Ze 117) wyniosła 200 µg/ml, a więc ekstrakt Ze117 był mniej efektywny niż wyizolowany biflawonoid [82]. Kolejne badania neurochemiczne przeprowadzone przez Gobbiego i wsp. [43] pozwoliły na stwierdzenie, że wodno-metanolowy ekstrakt z ziela Hypericum perforatum, w przeciwieństwie do lipofilnego ekstraktu uzyskanego metodą z zastosowaniem CO 2 w warunkach nadkrytycznych, wchodził w interakcję z receptorem GABA A (IC 50 =5,5 µg/ml). Wykazano również, że dwa badane ekstrakty: wodnometanolowy i lipofilny, tworzyły interakcję z transporterem dopaminowym, przy czym wartości IC 50 wyniosły odpowiednio 24,5 µg/ml oraz 12,9 µg/ml. W tabeli 5 podsumowano wyniki badań dotyczące wpływu różnych ekstraktów Hypericum perforatum i innych gatunków z rodzaju Hypericum na różne receptory lub kompleksy receptorowe OUN wyrażony wartością IC 50 (µg/ml). Ta b e l a 5. Wpływ różnych ekstraktów Hypericum perforatum (i innych gatunków z rodzaju Hypericum) na różne receptory lub kompleksy receptorowe OUN wyrażony wartością IC 50 (µg/ml) [42, 43, 82] badany ekstrakt metanolowy ekstrakt z kwiatów Hypericum perforatum metanolowy ekstrakt z kwiatów Hypericum hirsutum metanolowy ekstrakt z kwiatów Hypericum patulum metanolowy ekstrakt z kwiatów Hypericum olympicum receptor / kompleks receptora opioidowy µ opioidowy κ opioidowy δ gabaergiczny GABA A transporter dopaminowy GABA A /BDZ , , , ,14 piśmiennictwo 42

17 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego 129 Ze 117 ekstrakt wodonoetanolowy z ziela Hypericum perforatum (0,2% hiperycyny, mniej niż 1% hiperforyny) metanolowo-acetonowy ekstrakt z ziela Hypericum perforatum (0,2% hiperycyny, 5% hiperforyny) wodnometanolowy ekstrakt z ziela Hypericum perforatum lipofilny ekstrakt uzyskany metodą z zastosowaniem CO2 w warunkach nadkrytycznych ,5 24,5 5,5 (GABA A ) >>10 (BDZ) n. w. 12,9 >>10 oznaczenia w tabeli: nie badano, n. w. nie wykazano interakcji z receptorem Według przeglądu bibliograficznego dokonanego przez Greesona i wsp. [78] także inny ekstrakt z ziela Hypericum perforatum: LI 160, zawierający 0,3% hiperycyn, 3% hiperforyny (80% metanol; producent Lichtwer Pharma) w zależności od dawki (in vitro) modulował aktywność receptorów OUN. W tabeli 6 zaprezentowano przegląd wyników badań dotyczących powinowactwa ekstraktu i/lub związków biologicznie czynnych ekstraktu LI 160 do receptorów OUN oraz wpływu na ich gęstość. Ta b e l a 6. Farmakologiczna aktywność ekstraktu LI 160 na receptory OUN w porównaniu z konwencjonalnymi lekami antydepresyjnymi [31] klasa biochemiczna powinowactwo do receptora gęstość (D density) receptorowa ekstrakt Hypericum perforatum (LI 160) 5-HT1A (serotoninowy) [31, 79] 5-HT2 (up-regulacja) [55, 56, 87] GABA A, GABA B [31] BDZ (benzodiazepinowy) [31] AR (adenozynowy) [31] mach (cholinergiczny, muskarynowy) [79] D3 (dopaminowe) [51] obniżenie, zwiększenie β-adrenoreceptor (D; down-regulacja) [88] 5-HT1A (D; up-regulacja) [87] 5-HT2A (D; up-regulacja) [87, 88] NE (noradrenergiczne) [89] beta 1, beta 2 [31] Vol. 54 No

18 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz 130 Interakcje receptorowe ekstraktów Hypericum perforatum z lekami syntetycznymi zbadane w modelu in vitro i na zwierzętach Interakcje zbadane w modelu zwierzęcym Badania przeprowadzone przez Kumara i wsp. [41] miały na celu wykazanie aktywności (interakcji) antagonistycznej ekstraktu Hypericum perforatum (50% etanol) w stosunku do skopolaminy indukującej amnezję u szczurów. Zwierzętom podawano ekstrakt dziurawca w dwóch dawkach: 100 mg/kg oraz 200 mg/kg p.o. (1 x dziennie przez 3 dni). Inna grupa przyjmowała piracetam jako standardowy lek nootropowy (500 mg/kg, i.p.). Wyniki testów behawioralnych wykazały, że tylko wysoka dawka ekstraktu dziurawca (200 mg/kg) wyraźnie odwracała skutki podania skopolaminy, która wywoływała pogorszenie wykonywania zadań w teście biernego unikania. Ponadto wykazano, że ekstrakt z dziurawca w zależności od dawki poprawiał wyniki w teście aktywnego unikania, a tym samym zmniejszał skutki działania skopolaminy. Wyniki tego badania pozwoliły autorom na wyciągnięcie wniosków, że ekstrakt dziurawca wykazywał aktywność nootropową jakościowo porównywalną z aktywnością piracetamu. Ponadto wyniki badania pozwoliły na stwierdzenie, że ekstrakt dziurawca może wchodzi w interakcję farmakodynamiczną o charakterze antagonizmu ze skopolaminą [41]. Hussain [90] wykazał w badaniu na zwierzętach możliwość interakcji pomiędzy morfiną a ekstraktem dziurawca. Zwierzętom podawano ekstrakt dziurawca (nie podano składu ekstraktu) w dawce 171 mg/kg przez 7 dni, a następnie 7. dnia zaaplikowano morfinę (5 mg/kg, i.p.). Wyniki testów oceniających działanie przeciwbólowe wykazały, że podawanie ekstraktu o około 60% zwiększyło działanie analgetyczne morfiny w porównaniu z grupą otrzymującą placebo przez 7 dni. Podawanie samego ekstraktu dziurawca zwierzętom nie wywoływało efektu przeciwbólowego. Mechanizm tej interakcji nie jest do końca poznany. Dane o tego rodzaju oddziaływaniu pochodzą z doniesienia konferencyjnego tego autora (nie opublikowano wyników badań). Badanie w modelu zwierzęcym przeprowadzonym przez Jakovljevic i wsp. [91] wykazało zachodzenie interakcji na poziomie OUN pomiędzy fenobarbitalem a różnymi ekstraktami z ziela Hypericum perforatum (HP) (A ekstrakt etanolowy, B ekstrakt po zastosowaniu octanu etylu, C ekstrakt wodny) lub naparem (infusum: 50 g suchego materiału roślinnego ml gorącej wody, naparzanie przez 15 min.). Ekstrakt otrzymany przy zastosowaniu octanu etylu zawierała związki flawonoidowe oraz naftodiantronowe z wysoką zawartością hiperycyn (8,34 mg/g). Ekstrakt etanolowy zawierał te same związki czynne, ale z mniejszą zawartością hiperycyn (3,21 mg/g), natomiast ekstrakt wodny zawierał najmniejszą ilość hiperycyn (0,98 mg/g). Myszom podawano ekstrakty HP per os codziennie przez 12 dni (autorzy nie podali wielkości dawek), a 13. dnia ekstrakty HP podano śródotrzewnowo (1% i.p., 10 ml/kg m.c). Następnie po 30 min. od ostatniego podania HP zaaplikowano fenobarbital w dawce 40 mg/kg. Wyniki badań behawioralnych wykazały, że u myszy

19 Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego czas zasypiania został wydłużony z 13,5±6,5 min do więcej niż 25 min (ekstrakty A, B). Ekstrakt wodny (C) również powodował podobny efekt, lecz nie był on statystycznie istotny. Zaobserwowano także, że czas trwania snu został skrócony. Brak wpływu na czas snu indukowanego fenobarbitalem wykazywał napar, który zawierał 1,23 mg/g hiperycyn. Wykazano także, że podawanie myszom ekstraktów (A, B, C) oraz naparu łącznie z diazepamem wpływało na aktywność lokomotoryczną myszy w wybranych testach behawioralnych. Zwierzętom podawano diazepam (2 mg/kg m.c., i.p.) 13 min po uprzednim zaaplikowaniu ekstraktów A, B i C (1% i.p., 10 ml/kg m.c), naparu lub wody. Następnie badano zachowanie zwierząt przy użyciu testu mierzącego koordynację ruchową ( the rota rod, z obrotowym prętem). Wyniki wykazały, że ekstrakt A powodował znaczącą redukcję aktywności miorelaksacyjnej diazepamu mierzoną wydłużeniem czasu przebywania zwierząt w urządzeniu. Możliwym uzasadnieniem farmakodynamicznych efektów indukowania i czasu trwania snu oraz koordynacji ruchowej jest wpływ związków czynnych ekstraktu z ziela dziurawca (głównie hiperycyny) na aktywność izoenzymów cytochromu P450, które metabolizują większość leków. Należy jednak mieć na uwadze, że wyniki tylko niektórych badań w modelu zwierzęcym wskazują na indukowanie CYP450 przez ekstrakty i wyizolowane związki czynne ziela dziurawca [92]. Badanie przeprowadzone przez Foldera i Chatterie [92] na szczurach, którym przez 10 dni podawano 300 mg/kg ekstraktu ziela dziurawca, nie wykazało zmian w aktywności katalitycznej izoenzymów CYP450. Jednakże podawanie zwierzętom ekstraktu w dawce 1000 mg/kg dziennie przez 14 dni powodowało indukcję ekspresji wątrobowego CYP3A1/2 [93]. Efekt indukowania CYP450 uzależniony jest zatem od dawki i czasu podawania ekstraktów z ziela dziurawca [94]. Podsumowując, wydaje się, że w celu wyjaśnienia natury receptorowych mechanizmów interakcji pomiędzy lekami roślinnymi a syntetycznymi konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań neurochemicznych i farmakologicznych. 131 Podziękowanie Praca była finansowana z projektu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr N /1522. Piśmiennictwo 1. Ożarowski M. Interakcje pomiędzy lekami roślinnymi i składnikami diety zawierającymi surowce roślinne oraz lekami syntetycznymi dotyczące ośrodkowego układu nerwowego. Rozprawa doktorska. Uniwersytet Medyczna im. Karola Marcinkowskiego, Wydział Farmaceutyczny, Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich, Poznań Costa LG, Steardo L, Cuomo V. Structural effects and neurofunctional sequelae of developmental exposure to psychoterapeutic drugs: experimental and clinical aspects. Pharmacological Rev 2004; 56(1): Spinella M. The psychopharmacology of herbal medicine. Plant drugs that alter mind, brain, and behavior. The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London Vol. 54 No

20 M. Ożarowski, PŁ. Mikołajczak, R. Kujawski, T. Bobkiewicz-Kozłowska, PM. Mrozikiewicz Muszyński J. Surowce zawierające pochodne tropanu. W: Farmakognozja. Zarys nauki o surowcach leczniczych. PZWL, Warszawa 1957: Le Bars PL, Katz MM, Berman N, Itil TM, Freedman AM, Schatzberg AF. A placebo-controled, doubleblind, randomized trial of an extract of Ginkgo biloba for dementia. JAMA 1997; 278: Le Bars PL, Kieser M, Itil KZ. A 26-week analysis of a double-blind, placebo-controlled trial of the Ginkgo biloba extract EGb 761 in dementia. Dement Geriatr Cogn Disord 2000; 11: Oken BS, Storzbach DM, Kaye JA. The efficacy of Ginkgo biloba on cognitive function in Alzheimer s disease. Arch Neurol 1998; 55: Witte S, Loew D, Gaus W. Meta-analysis of the efficacy of the acetonic kava-kava extract WS1490 in patients with non-psychotic anxiety disorders. Phytother Res 2005; 19(3): Pittler MH, Ernst E. Efficacy of kava extract for treating anxiety: systematic review and meta-analysis. J Clin Psychopharmacol 2000; 20(1): Speroni E, Minghetti A. Neuropharmacological activity of extracts from Passiflora incarnata. Planta Med 1988; 54(6): Dhawan K, Kumar S, Sharma A. Anti-anxiety studies on extracts of Passiflora incarnata Linneaus. J Ethnopharmacol 2001; 78: Dhawan K, Kumar S, Sharma A. Anxiolytic activity of aerial and underground parts of Passiflora incarnata. Fitoterapia 2001; 72(8): Xu Q, Yi LT, Pan Y, Wang X, Li YC, Li JM, Wang CP, Kong LD. Antidepressant-like effects of the mixture of honokiol and magnolol from the barks of Magnolia officinalis in stressed rodents. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2008; 32(3): Patocka J, Jakl J, Strunecka A. Expectations of biologically active compounds of the genus Magnolia in biomedicine. J Appl Biomed 2006; 4: Johnston GAR, Hanrahan JR, Chebib M,. Duke RK, Mewett KN. Modulation of ionotropic GABA receptors by natural products of plant origin. Adv Pharmacol 2006; 54: Wang X, Wang Y, Geng Y, Li F, Zheng C. Isolation and purification of honokiol and magnolol from cortex Magnoliae officinalis by high-speed counter-current chromatography J Chromatography A 2004; 1036(2): Piao HZ, Jin SA, Chun HS, Lee JC, Kim WK. Neuroprotective effect of wogonin: potential roles of inflammatory cytokines. Arch Pharm Res 2004; 27(9): Cho J, Lee HK. Wogonin inhibits ischemic brain injury in a rat model of permanent middle cerebral artery occlusion. Biol Pharm Bull. 2004; 27(10): Wang H, Hui KM, Chen Y, Xu S, Wong JT, Xue H. Structure-activity relationships of flavonoids, isolated from Scutellaria baicalensis, binding to benzodiazepine site of GABA(A) receptor complex. Planta Med 2002; 68(12): Hui KM, Huen MS, Wang HY, Zheng H, Sigel E, Baur R, Ren H, Li ZW, Wong JT, Xue H. Anxiolytic effect of wogonin, a benzodiazepine receptor ligand isolated from Scutellaria baicalensis Georgi. Biochem Pharmacol 2002; 64(9): Kasper S, Gastpar M, Müller WE, Volz HP, Dienel A, Kieser M, Möller HJ. Efficacy of St. John s wort extract WS 5570 in acute treatment of mild depression: a reanalysis of data from controlled clinical trials. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2008; 258(1): Papakostas GI, Crawford CM, Scalia MJ, Fava M. Timing of clinical improvement and symptom resolution in the treatment of major depressive disorder. A replication of findings with the use of a double-blind, placebocontrolled trial of Hypericum perforatum versus fluoxetine. Neuropsychobioogy 2007; 56(2-3): ESCOP monographs. The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products. Hypericum perforatum (St. John s Worth). 2 nd ed. The European Scientific Cooperative on Phytotherapy, New York, Stuttgart 2003: Fleming T. (ed.). Therapeutic Category Index [In:] PDR (Physicians Desk Reference) for Herbal Medicines. 2 nd ed. Thomas Medical Economics at Montvale, New Jersey Wiart C. Ethnopharmacology of Medicinal Plants: Asia and the Pacific. Humana Press Kim HS, Jang CG, Oh KW, Oh S, Rheu HM, Rhee GS, Seong YH, Park WK. Effects of ginseng total saponin on morphine-induced hyperactivity and conditioned place preference in mice. J Ethnopharmacol 1998a; 60(1): Kim HC, Shin EJ, Jang CG, Lee MK, Eun JS, Hong JT, Oh KW. Pharmacological action of Panax ginseng on the behavioral toxicities induced by psychotropic agents. Arch Pharm Res 2005; 28(9):

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Lunapret 1

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Lunapret 1 CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO Lunapret 1 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Lunapret Valerianae radicis extractum siccum + Lupuli strobili extractum siccum tabletki powlekane, 250 mg + 60 mg 2. SKŁAD

Bardziej szczegółowo

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Cyclodynon 1

BIONORICA Polska Sp z o.o. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Cyclodynon 1 CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO Cyclodynon 1 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Cyclodynon 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 tabletka powlekana zawiera 40 mg suchego wyciągu etanolowego

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka Dariusz Mazurkiewicz Podejście biologiczne: Zachowanie człowieka jest zdeterminowane czynnikami natury biologicznej: neuroprzekaźniki

Bardziej szczegółowo

Ocena. wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. med. Małgorzaty Polz-Docewicz

Ocena. wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. med. Małgorzaty Polz-Docewicz UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU KATEDRA I ZAKŁAD MIKROBIOLOGII LEKARSKIEJ Kierownik: prof. dr hab. Andrzej Szkaradkiewicz ul. Wieniawskiego 3 tel. 61 8546 138 61-712 Poznań fax

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Odnowa biologiczna

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Odnowa biologiczna KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Odnowa biologiczna (nazwa specjalności) Nazwa Nazwa w j. ang. Farmakognozja Pharmacognosy Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr Agnieszka Greń Zespół dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA 1 WNIOSKI NAUKOWE OGÓLNE PODSUMOWANIE OCENY NAUKOWEJ PREPARATU THYMANAX Kwestie dotyczące jakości Jakość tego produktu została uznana

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Satała, Tomasz Lenda, Beata Duszyńska, Andrzej J. Bojarski. Instytut Farmakologii Polskiej Akademii Nauk, ul.

Grzegorz Satała, Tomasz Lenda, Beata Duszyńska, Andrzej J. Bojarski. Instytut Farmakologii Polskiej Akademii Nauk, ul. Grzegorz Satała, Tomasz Lenda, Beata Duszyńska, Andrzej J. Bojarski Instytut Farmakologii Polskiej Akademii Nauk, ul. Smętna 12, Kraków Plan prezentacji: Cel naukowy Podstawy teoretyczne Przyjęta metodyka

Bardziej szczegółowo

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Przyczyny niepowodzenia stosowania monoterapii LPP Niewłaściwe rozpoznanie padaczki (rodzaju

Bardziej szczegółowo

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków Komputerowe wspomaganie projektowanie leków wykład VI Prof. dr hab. Sławomir Filipek Grupa BIOmodelowania Uniwersytet Warszawski, Wydział Chemii oraz Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Cent-III www.biomodellab.eu

Bardziej szczegółowo

Farmakodynamika. Podstawowym zagadnieniem farmakodynamiki jest odpowiedź na pytanie w jaki sposób dany lek wywiera określony efekt farmakologiczny.

Farmakodynamika. Podstawowym zagadnieniem farmakodynamiki jest odpowiedź na pytanie w jaki sposób dany lek wywiera określony efekt farmakologiczny. Farmakodynamika Podstawowym zagadnieniem farmakodynamiki jest odpowiedź na pytanie w jaki sposób dany lek wywiera określony efekt farmakologiczny. Receptor: składnik systemu biologicznego, który ma zdolność

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) roślina lecznicza o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym

Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) roślina lecznicza o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym Borgis Katarzyna Jawna 1, Dagmara Mirowska-Guzel 1,2, *Ewa Widy-Tyszkiewicz 1 Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) roślina lecznicza o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym 1 Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

ANEKS I. Strona 1 z 5

ANEKS I. Strona 1 z 5 ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC WETERYNARYJNYCH PRODUKTÓW LECZNICZYCH, GATUNKI ZWIERZĄT, DROGA PODANIA, PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH

Bardziej szczegółowo

Ktoś pił z mojego kubeczka! O kofeinie słów kilka

Ktoś pił z mojego kubeczka! O kofeinie słów kilka Ktoś pił z mojego kubeczka! O kofeinie słów kilka Jacek Francikowski Kawa jest napojem znanym na całym świecie, a miliony ludzi piją ją codziennie. Jej głównym składnikiem działającym stymulująco na nasz

Bardziej szczegółowo

INHIBICJA KANAŁÓW JONOWYCH POSZUKIWANIE NOWYCH LEKÓW.

INHIBICJA KANAŁÓW JONOWYCH POSZUKIWANIE NOWYCH LEKÓW. INHIBICJA KANAŁÓW JONOWYCH POSZUKIWANIE NOWYCH LEKÓW. Dariusz Matosiuk Katedra i Zakład Syntezy i Technologii Chemicznej Środków Leczniczych, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII Interdyscyplinarne Spotkania Geriatryczne FARMAKOTERAPIA W GERIATRII mgr Teresa Niechwiadowicz-Czapka Instytut Pielęgniarstwa Zakład Podstaw Opieki Pielęgniarskiej Wchłanianie środków farmakologicznych

Bardziej szczegółowo

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: Zakład Farmakodynamiki 2. Kierownik Zakładu: Prof. dr hab. Włodzimierz Buczko 3. Osoba odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Prof. UM dr hab. Przemysław Mikołajczak Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. K.Marcinkowskiego w Poznaniu 1 Depresja Obniżony nastrój

Bardziej szczegółowo

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI Michał M. Dyzma PLAN REFERATU Historia badań nad wapniem Domeny białek wiążące wapń Homeostaza wapniowa w komórce Komórkowe rezerwuary wapnia Białka buforujące Pompy wapniowe

Bardziej szczegółowo

Abstract. Streszczenie

Abstract. Streszczenie Streszczenie Depresja jest jednym z najczęściej występujących schorzeń. Podstawowe znaczenie w leczeniu depresji mają syntetyczne leki przeciwdepresyjne, prowadzące do nasilenia przekaźnictwa serotoninergicznego

Bardziej szczegółowo

KOFEINA I AMFETAMINY ŁĄCZYĆ CZY NIE ŁĄCZYĆ? Anna Górska (Kraków)

KOFEINA I AMFETAMINY ŁĄCZYĆ CZY NIE ŁĄCZYĆ? Anna Górska (Kraków) Wszechświat, t. 113, nr 7 9/2012 ARTYKUŁY ARTYKUŁY INFORMACYJNE 193 KOFEINA I AMFETAMINY ŁĄCZYĆ CZY NIE ŁĄCZYĆ? Anna Górska (Kraków) Amfetaminy, czyli D-amfetamina, metamfetamina (MET) oraz 3,4-metylenodioksymetamfetamina

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r.. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Farmakologia Kod przedmiotu: 21 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Surowce roślinne o działaniu przeciwlękowym i antydepresyjnym

Surowce roślinne o działaniu przeciwlękowym i antydepresyjnym G. Nowak 84 REVIEW ARTICLES Surowce roślinne o działaniu przeciwlękowym i antydepresyjnym GERARD NWAK Katedra i Zakład Naturalnych Surowców Leczniczych i Kosmetycznych Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

PLANY BADAWCZE INSTYTUTU FARMAKOLOGII NA 2016 ROK W RAMACH DOTACJI NA UTRZYMANIE POTENCJAŁU BADAWCZEGO:

PLANY BADAWCZE INSTYTUTU FARMAKOLOGII NA 2016 ROK W RAMACH DOTACJI NA UTRZYMANIE POTENCJAŁU BADAWCZEGO: 1 PLANY BADAWCZE INSTYTUTU FARMAKOLOGII NA 2016 ROK W RAMACH DOTACJI NA UTRZYMANIE POTENCJAŁU BADAWCZEGO: ZAKŁAD BADAŃ NOWYCH LEKÓW- Prof. dr hab. Piotr Popik Skuteczność antagonistów receptora 5-HT5A

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia niestacjonarne

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia niestacjonarne S t r o n a 1 RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/ Toksykologia niestacjonarne semestr letni Wykłady (4 x 5 godziny) Piątek godzina 7.45 11.30, ul. Żołnierska 14C, sala Katedry Farmakologii Lp. data temat Liczba

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Neurophysiology

KARTA KURSU. Neurophysiology KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Anksjolityki i leki nasenne

Anksjolityki i leki nasenne Anksjolityki i leki nasenne Prof. UM dr hab. Przemysław Mikołajczak Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu 1 Lęk jest jednym ze stanów emocjonalnych człowieka,

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENT 2014. Polmatine preparat generyczny memantyny firmy Polpharma zamienny i biorównoważny z lekiem referencyjnym

SUPLEMENT 2014. Polmatine preparat generyczny memantyny firmy Polpharma zamienny i biorównoważny z lekiem referencyjnym SUPLEMENT 2014 Polmatine preparat generyczny memantyny firmy Polpharma zamienny i biorównoważny z lekiem referencyjnym Farmacja Praktyczna Redaktor merytoryczna: Barbara Misiewicz-Jagielak Redaguje zespół:

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI

LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI Krzysztof Kobylarz, Iwona Szlachta-Jezioro, Ma³gorzata Maciejowska-Sata³a 15 Ból jest sta³ym objawem choroby oparzeniowej. Leczenie go u dzieci jest zadaniem niezwykle

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA DEPRESJA CHARAKTERYSTYKA ZABURZENIA Epizod depresyjny rozpoznaje się gdy pacjent jest w stanie obniżonego nastroju, anhedonii

Bardziej szczegółowo

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTACI FARMACEUTYCZNYCH, MOCY PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DRÓG PODANIA, WNIOSKODAWCÓW, POSIADACZY POZWOLEŃ NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH Państwo członkowskie Podmiot

Bardziej szczegółowo

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH niektórych dopalaczy pobranych na terenie powiatu namysłowskiego Przygotowała : Urszula Modrak 1 Niezły wkręt JWH 081 Walina Fenyloalanina RCS 4 (substancja syntetyczna) (aminokwas)

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Annex I. Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia

Annex I. Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia Annex I Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia Podsumowanie naukowe Biorąc pod uwagę Raport oceniający komitetu PRAC dotyczący Okresowego Raportu o Bezpieczeństwie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY 1.Kryteria kwalifikacji 1.1 Leczenia interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Dorota Lewandowska dr n. med. Obecnie dostępne formy pomocy palącym Farmakologiczne NTZ guma plastry pastylki pastylki podjęzykowe Bupropion (Zyban) Wareniklina

Bardziej szczegółowo

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.) Na podstawie art. 37h ust. 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska

STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska W ostatnich latach na rynku krajowym pojawiło się wiele nowych odmian lawendy lekarskiej. Odmiany te mogą różnić się składem chemicznym,

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy klinicznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia..(poz. ) WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 1 Lp. Nazwa

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

Wnioskodawca Nazwa własna Moc Postać farmaceutyczna

Wnioskodawca Nazwa własna Moc Postać farmaceutyczna ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC PRODUKTU LECZNICZEGO, DROGA PODANIA, WNIOSKODAWCY/PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE POSIADAJĄCE POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH Państwo

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

Nowe terapie choroby Huntingtona. Grzegorz Witkowski Katowice 2014

Nowe terapie choroby Huntingtona. Grzegorz Witkowski Katowice 2014 Nowe terapie choroby Huntingtona Grzegorz Witkowski Katowice 2014 Terapie modyfikujące przebieg choroby Zahamowanie produkcji nieprawidłowej huntingtyny Leki oparte o palce cynkowe Małe interferujące RNA

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2)

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) Załącznik B.71. LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Kryteria kwalifikacji: 1) Do programu kwalifikowani są dorośli świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia

Bardziej szczegółowo

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób Dziennik Ustaw 22 Poz. 1386 Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki

Bardziej szczegółowo

Wanda Siemiątkowska - Stengert

Wanda Siemiątkowska - Stengert Wanda Siemiątkowska - Stengert Wpływ zabiegu odsysania z tchawicy na ciśnienie śródczaszkowe i układ krążenia noworodków wymagających wentylacji zastępczej, po zastosowaniu różnej premedykacji farmakologicznej.

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO Alzane 5 mg/ ml, roztwór do dla psów i kotów. (W Finlandii i Szwecji Alzane vet. 5mg/ml, solution for

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu FARMAKOLOGIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Opioidowe leki przeciwbólowe

Opioidowe leki przeciwbólowe Ból Opioidowe leki przeciwbólowe Nieprzyjemne czuciowe i emocjonalne doświadczenie, które pojawia się, jako ostrzeżenie o uszkodzeniu tkanek. Ból to odczucie subiektywne, nie zawsze związane z nocycepcją!

Bardziej szczegółowo

Q.Light - profesjonalna fototerapia

Q.Light - profesjonalna fototerapia Q.Light - profesjonalna fototerapia Urządzenie Q.Light 70 NT IR pozwala na prowadzenie skutecznej terapii w szerokim zakresie stosowania właściwemu dla światła spolaryzowanego. Q.Light 70 NT IR jest bardzo

Bardziej szczegółowo

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii 1 Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Dr hab. n. med. Jan Jaracz Klinika Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego, Poznaƒ Wst p Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Środki znieczulające. dożylne. Dominik Nguyen IV rok I WL

Środki znieczulające. dożylne. Dominik Nguyen IV rok I WL Środki znieczulające dożylne Dominik Nguyen IV rok I WL ZASTOSOWANIE Obecnie dożylne środki znieczulające stosowane są głównie na etapie indukcji znieczulenia. Rzadziej używa się ich do podtrzymania anestezji

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę.

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aneks III Poprawki do odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO SOLUVIT N, proszek do sporządzania roztworu do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH 1 fiolka zawiera: Substancje

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

Środki stosowane do znieczulenia ogólnego

Środki stosowane do znieczulenia ogólnego Środki stosowane do znieczulenia ogólnego Znieczulenie ogólne - elementy Anestezia głęboki sen (Hypnosis-sen) Analgesio-zniesienie bólu Areflexio-zniesienie odruchów Atonia - Relaxatio musculorumzwiotczenie

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Wnioski naukowe i podstawy cofnięcia lub zmiany warunków dopuszczenia do obrotu i szczegółowe objaśnienie różnic względem zaleceń PRAC

Aneks II. Wnioski naukowe i podstawy cofnięcia lub zmiany warunków dopuszczenia do obrotu i szczegółowe objaśnienie różnic względem zaleceń PRAC Aneks II Wnioski naukowe i podstawy cofnięcia lub zmiany warunków dopuszczenia do obrotu i szczegółowe objaśnienie różnic względem zaleceń PRAC 70 Wnioski naukowe CMDh rozpatrzył poniższe zalecenia PRAC

Bardziej szczegółowo

Komputerowo wspomagane projektowanie leków przykłady sukcesów i porażek. Marcin Najgebauer

Komputerowo wspomagane projektowanie leków przykłady sukcesów i porażek. Marcin Najgebauer Komputerowo wspomagane projektowanie leków przykłady sukcesów i porażek Marcin Najgebauer Historia Cóż jest trucizną? Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną. Tylko dawka czyni, że dana substancja

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

Aktualne kierunki poszukiwań nowych leków działających na OUN Prof. dr hab. Maciej Pawłowski

Aktualne kierunki poszukiwań nowych leków działających na OUN Prof. dr hab. Maciej Pawłowski Aktualne kierunki poszukiwań nowych leków działających na U Prof. dr hab. Maciej Pawłowski Uniwersytet Jagielloński Katedra Chemii Farmaceutycznej Zakład Chemii Leków Uniwersytet Jagielloński Collegium

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS w Cyklu Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Zakład Fizjoterapii Klinicznej i Praktyk Zawodowych Kierunek: Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie modelowania molekularnego oddziaływań ligandów z receptorem nikotynowym jako wstępny etap projektowania nowych leków

Wykorzystanie modelowania molekularnego oddziaływań ligandów z receptorem nikotynowym jako wstępny etap projektowania nowych leków Wykorzystanie modelowania molekularnego oddziaływań ligandów z receptorem nikotynowym jako wstępny etap projektowania nowych leków Katarzyna Targowska-Duda Samodzielna Pracownia Chemii i Neuroinżynierii

Bardziej szczegółowo