TECHNIKI ŁĄCZONE W ANALIZIE SPECJACYJNEJ PROBLEMY I WYZWANIA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "TECHNIKI ŁĄCZONE W ANALIZIE SPECJACYJNEJ PROBLEMY I WYZWANIA"

Transkrypt

1 TECHNIKI ŁĄCZONE W ANALIZIE SPECJACYJNEJ PROBLEMY I WYZWANIA R. MICHALSKI, M.JABŁOŃSKA-CZAPLA, S. SZOPA, A. ŁYKO, Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska PAN, ul. M. Skłodowskiej-Curie 34, Zabrze Abstrakt Analiza specjacyjna rozumiana jako badania różnych form pierwiastków znajduje coraz większe zastosowania m. in. w ochronie środowiska, biochemii, geologii, medycynie, farmacji czy kontroli jakości produktów żywnościowych. Związane jest to z tym, że często nie całkowita zawartość danego pierwiastka lub związku, lecz obecność różnych jego form decyduje o ich właściwościach toksykologicznych. Badania niskich stężeń analitów, szczególnie w próbkach o obciążonej matrycy wymaga stosowania coraz bardziej złożonych i wyrafinowanych metod i technik analitycznych. Najnowsze trendy w tym zakresie dotyczą tzw. technik łączonych, w których metody separacyjne łączone są z różnymi metodami detekcji. W pracy opisano rolę i znaczenie technik łączonych w analizie specjacyjnej wybranych pierwiastków. Specjacja i analiza specjacyjna Określenie specjacja zostało zapożyczone z nauk biologicznych z łacińskiego słowa species oznaczającego gatunek, ewolucja gatunku [1]. Z kolei termin analiza specjacyjna pojawił się w literaturze w 1993 roku i był początkowo określany jako przemieszczanie i przekształcanie się form pierwiastka w środowisku [2]. Wyniki badań toksykologicznych świadczą o tym, że w wielu wypadkach nie całkowita zwartość danego pierwiastka, lecz udział jego poszczególnych form ma decydujący wpływ na organizmy żywe. Dlatego ważniejsza niż informacja na temat całkowitej zawartości pierwiastka w danej próbce jest wiedza na temat występowania różnych jego form. Specjacja fizyczna uwzględnia występowanie wolnego analitu oraz analit w postaci związanej. Przykładowo podczas analizy wód powierzchniowych frakcję związaną z zawiesiną oddziela się od frakcji rozpuszczonej po przesączeniu przez sączek o wymiarach porów 0,45 µm. W ten sposób można wykazać, że na zawiesinie sorbuje się około 80% oznaczanego analitu, a tylko 20% rozpuszcza się i przechodzi do wody jako do naturalnego rozpuszczalnika, względem którego można określić wymywanie zanieczyszczeń z próbek. Otrzymany przesącz i nierozpuszczalna zawiesina stanowią materiał do analizy specjacyjnej (przesącz) i frakcjonowania (zawiesina). Pojęcie frakcjonowania zostało wyodrębnione z analizy specjacyjnej i dotyczy przede wszystkim próbek stałych. Przykładowo zawiesiny, pył, osady ściekowe, osady komunalne, osady denne, próbki kompostowe i przemysłowe można szczegółowo rozfrakcjonować najpierw granulometrycznie, a następnie chemicznie. Frakcjonowanie w tym przypadku to proces klasyfikacji analitu lub grupy analitów z danej próbki według właściwości fizycznych np.: ze względu na różny rozmiar cząstek czy różną rozpuszczalność, lub właściwości chemicznych np.: reaktywność. Frakcjonowanie to metoda rozróżniania form występowania metali, a procedura sekwencyjnej ekstrakcji chemicznej pozwala rozdzielić metale śladowe na formy chemiczne, które mogą być uwalniane do roztworu w różnych warunkach środowiskowych. Zazwyczaj przyjmuje się schemat frakcjonowania metali z osadów dennych według Tessiera [3] z podziałem na pięć podstawowych frakcji. Frakcja I związana jest z metalami wymienialnymi. Frakcja ta związana jest z procesem adsorpcji metali na powierzchni ciał stałych. Jest to frakcja najłatwiej dostępna, a przejście metalu z fazy stałej do wody może nastąpić np. przy zmianie składu jonowego wody, w wyniku przesunięcia równowagi w układzie sorpcja-desorpcja. Frakcja II to metale związane z węglanami. Metale te mogą być uwalniane w wyniku obniżenia ph. Frakcja III, czyli metale związane z uwodnionymi tlenkami żelaza i manganu jest wrażliwa na zmiany potencjału oksydacyjno-redukujacego. Jest ona termodynamicznie nietrwała w warunkach beztlenowych. Frakcja IV to metale związane z materią organiczną. Metale z tej frakcji są chwilowo niedostępne, jednak z czasem zachodzące procesy rozkładu tlenowego bądź beztlenowego organicznej matrycy spowodują przejście ich do toni wodnej, bądź do jednej z pozostałych frakcji. Natomiast frakcja V, czyli metale związane z frakcją pozostałą zawiera głównie minerały pierwotne i wtórne, z wbudowanymi w swojej sieci krystalicznej atomami metali. W warunkach naturalnych metale te praktycznie nie są dostępne dla organizmów żywych i uważać je można za trwale unieruchomione. Zgodnie z definicją zaproponowaną przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC, International Union of Pure and Applied Chemistry). Specjacja to występowanie pierwiastka w postaci różnych chemicznych indywiduów określonych składem izotopowym, strukturą elektronową lub stopniem utlenienia, strukturą kompleksową lub cząsteczkową [4]. Specjacja pojedynczego pierwiastka odnosi się do jego występowania lub rozpowszechnienia w różnych formach. Analiza specjacyjna jest zatem postępowaniem analitycznym prowadzącym do identyfikacji i oznaczenia ilości jednej lub większej liczby form chemicznych pierwiastka obecnych w próbce. 1

2 W specjacji chemicznej wyróżnia się cztery jej zasadnicze rodzaje [5]: specjację przesiewową, specjację grupową, specjację dystrybucyjną i specjację indywidualną. Typ specjacji przesiewowej określa tylko jeden analit najbardziej niebezpieczny w badanej matrycy. Takim przykładem jest oznaczanie tributylocyny w wodzie morskiej lub oznaczanie metylortęci w tkankach. W specjacji grupowej dąży się do określenia poziomu stężenia danej grupy związków lub badanego pierwiastka na różnych stopniach utlenienia. Przykładowo: jednoczesne oznaczanie Cr(III) i Cr(VI); Fe(II) i Fe(III); Mn(II), Mn(IV) i Mn(VII) lub biochemiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT) obok chemicznego zapotrzebowania tlenu (ChZT), czy rtęci elementarnej oraz nieorganicznej i organicznej. Z kolei specjacja dystrybucyjna wiąże się z próbkami biologicznymi, np. w płynach fizjologicznych i surowicy surowicy krwi. Ostatni typ specjacji to specjacja indywidualna, która polega na identyfikacji i oznaczeniu w próbce wszystkich indywiduów chemicznych, które zawierają w swoim składzie dany pierwiastek. W pierwotnym ujęciu przedmiotem analizy specjacyjnej były dokładnie określone anality, zazwyczaj związki metaloorganiczne pochodzenia antropogenicznego, takie jak np. alkiloołów, związki butylo- i fenylocyny, oraz proste formy arsenoorganiczne i selenoorganiczne, jak również produkty ich rozkładu. Obecnie zakres ten został istotnie poszerzony o nowe formy nieorganiczne i organiczne wielu pierwiastków. Substancje badane w ramach analizy specjacyjnej można podzielić na te, które są wytwarzane przez ludzi i przez nich wprowadzane do środowiska, oraz naturalne związki chemiczne, które powstają w wyniku przemian biochemicznych w organizmach żywych lub w środowisku. Pierwsza grupa znajduje się przede wszystkim w obszarze zainteresowań analizy środowiskowej, a druga jest obiektem badań biochemików i ekotoksykologów. Analiza specjacyjna pomimo znacznych kosztów odgrywa coraz większe znaczenie w rozwiązywaniu zagadnień wymagających nie tylko oznaczenia całkowitej zawartości pierwiastków, lecz również uwzględnienia roli poszczególnych form, w których one występują [6]. Analiza specjacyjna jest wykorzystywana między innymi w: badaniach cyklów biochemicznych wybranych związków chemicznych [7], oznaczaniu toksyczności i ekotoksyczności pierwiastków, kontroli jakości produktów żywnościowych [8], oraz farmaceutyków [9], kontroli procesów technologicznych oraz w analityce klinicznej [10]. Pobieranie i przygotowanie próbek do analizy specjacyjnej Oznaczanie analitu kończy procedurę analityczną, w skład której wchodzi m. in. pobieranie próbki, jej utrwalanie, transport, przechowywanie, przygotowanie do analizy, oznaczanie i obróbka wyników. Nawet najbardziej wyrafinowana technika czy metoda analityczna oraz najbardziej doświadczony i rzetelny analityk nie jest w stanie uzyskać wiarygodnych wyników analizy, jeżeli próbka zostanie źle pobrana, przechowywana lub przygotowana do analizy. Przygotowanie próbki stanowi zazwyczaj najbardziej żmudny etap analizy i jest najpoważniejszym źródłem błędów [11]. Najczęstsze powody, dla których należy próbkę poddać procesowi wstępnej obróbki są następujące: Izolacja i wstępne zatężanie analitów. Usuwanie czynników przeszkadzających. Konwersja analitów w formy możliwe do wykrycia za pomocą odpowiedniego detektora. Stężenie analitu jest zbyt niskie w stosunku do granic wykrywalności i oznaczalności metody, lub stężenie to jest zbyt wysokie (konieczne jest odpowiednio wzbogacanie lub rozcieńczanie próbki). Badania dotyczą próbek stałych lub gazowych metodami, w których konieczne jest ich przeprowadzenie do fazy ciekłej [12]. Poza klasycznymi metodami przygotowania próbek takimi jak: roztwarzanie, ekstrakcja [13], oczyszczanie czy wzbogacanie analitów - w analizie specjacyjnej stosowane są także techniki derywatyzacji analitów [14], techniki kriowychwytywania kapilarnego i wstępnego wzbogacenia analitów, czy mikroekstrakcja do fazy stacjonarnej [15]. W analizie specjacyjnej nawet procesy rutynowo stosowane takie, jak: rozcieńczanie, zmiany ph poprzez utrwalanie próbki, zmiany ciśnienia i temperatury mogą powodować nieodwracalne zmiany w pierwotnej formie analitu. Szczególne trudności pojawiają się, gdy próbka jest pobierana w warunkach znacznie odbiegających od warunków, w których jest następnie analizowana. Ma to miejsce np. w przypadku pobierania próbek z głębokich warstw zbiorników wodnych, gdzie spadek ciśnienia powoduje wydzielanie się składników gazowych. Przykładowo, jeśli jest to CO 2, następuje wzrost ph próbki, przesunięcie równowag kwasowych, zwiększenie trwałości kompleksów oraz wytracanie się trudno rozpuszczalnych osadów. Nietrwałość próbki i jej zmienność jest szczególnie istotna, w przypadku analizy materiału biologicznego. W tego rodzaju próbkach po ich pobraniu wciąż mogą zachodzić procesy mikrobiologiczne, enzymatyczne, fotochemiczne i inne, których natura jest często niejasna i nieoczekiwana [16]. W analizie specjacyjnej dla różnych rodzajów analitów i matryc próbek stosowane są odpowiednie metody pobierania, utrwalania i przygotowania próbek. Nieprzestrzeganie tych zaleceń może spowodować ich wtórne zanieczyszczenie. Przykładowo rtęć ma właściwości przenikania przez pojemniki wykonane z tworzyw plastycznych o niskiej gęstości, nie powinno się ich więc stosować do takich celów. Z kolei niektóre organiczne związki cyny stosowane są jako plastyfikatory, więc nie powinny być one pobierane do pojemników plastikowych. Najlepszym rozwiązaniem wydają się być naczynia szklane [17]. Podobne wymagania dotyczą pobierania próbek gazowych i stałych. W przypadku próbek gazowych rozróżnia się z jednej strony materię zawieszoną (pyły, aerolozole), a z drugiej fazę gazową. Podczas pobierania próbek pyły i aerozole zostają 2

3 oddzielone od fazy gazowej na odpowiednich filtrach i w tej postaci są przechowywane. Próbki stałe zaleca się przechowywać w pojemnikach z polietylenu lub teflonu, w obniżonej temperaturze, bez dostępu światła. Techniki łączone w analizie specjacyjnej Informacje wynikające z danych toksykologicznych wymagają ciągłego obniżania granic wykrywalności analitów do ekstremalnie niskich poziomów stężeń, co spowodowało, że dotychczas stosowane metody analityczne nie zawsze spełniały te wymagania. W związku z tym łączy się różne metody separacyjne i metody detekcji, co określane jest ogólną nazwą metody łączone. Odpowiednia metoda łączona powinna być selektywna wobec oznaczanych analitów, czuła w szerokim zakresie stężeń i powinna umożliwiać możliwie jak najlepszą identyfikację oznaczanych substancji. Wybór odpowiedniej metody łączonej powinien być uwarunkowany naturą analitu, łatwością połączenia różnych metod, wymaganą czułością oznaczeń oraz dostępnością urządzeń. Jako metody separacyjne wykorzystuje się przede wszystkim metody chromatograficzne [18], a jako metody detekcji metody spektroskopowe [19]. Do metod łączonych należy zaliczyć także połączenia kliku metod chromatograficznych [20]. W analizie specjacyjnej dominują metody chromatograficzne, aczkolwiek zastosowania innych metod jest również praktykowane [21]. Chromatografia, jako metoda rozdzielania znana jest od początku XX wieku [22], jednakże jej szybki rozwój nastąpił około 50 lat później. W szczególności rozwinęły się chromatografia gazowa, chromatografia cienkowarstwowa oraz chromatografia cieczowa w różnych odmianach. Obecnie metody chromatograficzne ze względu na możliwość szybkiego rozdzielania i oznaczania substancji w próbkach o złożonych matrycach, należą do najbardziej rozpowszechnionych metod instrumentalnych w chemii analitycznej. Poza metodami chromatograficznymi ważną grupą metod separacyjnych są metody oparte na zjawisku elektroforezy. Obecnie terminem elektroforeza kapilarna (ang. Capillary Electrphoresis, CE), określa się techniki elektromigracyjne, takie jak: kapilarna elektroforeza strefowa (ang. Capillary Zone Electrophoresis, CZE), kapilarne ogniskowanie izoelektryczne (ang. Capillary Isoelectric Focusing, CIEF), żelowa elektroforeza kapilarna (ang. Capillary Gel Electrophoresis, CGE) oraz izotachoforeza kapilarna (ang. Capillary Isotachophoresis, CITP). Czasami dodaje się do tego również micelarną elektrokinetyczną chromatografię kapilarną (ang. Micellar Electrokinetic Capillary Chromatography, MECC). Najbardziej rozpowszechnioną spośród metod elektroforezy kapilarnej jest strefowa elektroforeza kapilarna, w związku z czym w literaturze ogólną nazwą elektroforeza kapilarna określa się często wszystkie techniki elektromigracyjne. W kapilarnym ogniskowaniu izoelektrycznym składniki mieszanin są rozdzielane w wyniku różnych wartości ich punktów izoelektrycznych. Kapilarna elektroforeza żelowa jest techniką rozdzielania, w której rozdzielanie wielkocząsteczkowych substancji odbywa się na podstawie różnic ich wielkości. Micelarna chromatografia elektrokinetyczna jest stosowana głównie do rozdzielania mieszanin, których cząsteczki nie mają ładunków elektrycznych. W izotachoforezie kapilarnej próbka jest umieszczona pomiędzy dwoma buforami wiodącym i końcowym. Po przyłożeniu stałoprądowego pola jony obecne w próbce poruszają się pomiędzy buforami, ulegając rozdzielaniu z powodu różnej ruchliwości. Szybko rozwija się także metoda elektrochromatografii kapilarnej (ang. Capillary Electro Chromatography, CEC), łącząca w sobie sprawność elektroforezy kapilarnej z wysoką selektywnością typowych wypełnień kolumn do chromatografii cieczowej. W badaniach analitów w formie gazowej dominuje chromatografia gazowa, ze względu na wysoką sprawność rozdzielania i możliwość osiągnięcia bardzo niskich granic wykrywalności. Jednakże wiele interesujących z punktu widzenia analizy specjacyjnej form pierwiastków nie występuje w stanie lotnym i nie da się ich przekształcić do tej postaci np. poprzez reakcje derywatyzacji. Są to praktycznie wszystkie kompleksy koordynacyjne metali śladowych, ale także liczne związki metaloorganiczne (zawierające kowalencyjnie związany metal lub metaloid). Dla wszystkich tych form, najczęstszym wyborem są kolumnowe techniki rozdzielania w fazie ciekłej, takie jak wysokosprawna chromatografia cieczowa w różnych odmianach czy elektroforeza kapilarna. Wynika to z łatwości ich połączenia w układzie on-line oraz różnorodności mechanizmów rozdzielania i dostępności faz ruchomych, co pozwala na zachowanie oznaczonej formy w stanie niezmienionym. Do najczęściej stosowanych metod detekcji w analizie specjacyjnej należą: spektrometria mas (MS, Mass Spectroscopy), spektrometria mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną (ICP-MS, Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry), płomieniowa atomowa spektrometria absorpcyjna (FAAS, Flame Atomic Absorption Spectrometry), elektrotermiczna atomowa spektrometria absorpcyjna (ET AAS, Electrothermal Atomic Absorption Spectrometry), atomowa spektrometria fluorescencyjna (AFS, Atomic Fluorescence Spectrometry), spektrometria emisji optycznej ze wzbudzeniem w plazmie indukcyjnie sprzężonej (ICP-AES, Inductively Coupled Plasma Atomic Emission Spectroscopy), mikrofalowo indukowana plazma z atomową spektrometrią absorpcyjną (MIP AES, Microvawe Inducted Plasma Atomic Emission Spektrometry), spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera (FTIR Fourier Transform Infrared Spectroscopy) oraz spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR, Nuclear Magnetic Resonance). Najszybciej techniki łączone wprowadzono poprzez połączenie chromatografii gazowej z różnymi detektorami, tworząc takie układy jak: GC-AAS (ang. Gas Chromatography Atomic Absorption Spectrometry), GC-AES (ang. Gas Chromatography - Emission Atomic Spectrometry), GC-MS (ang. Gas Chromatography - 3

4 Mass Spectrometry), czy GC-ICP-MS-TOF, (ang. Gas Chromatography Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Time of Flight Mass Spectrometry). Ze względów technicznych nieco później na rynku pojawiły się układy wykorzystujące do rozdzielania analizowanych substancji metody chromatografii cieczowej, takie jak przede wszystkim: HPLC-ICP-MS (ang. High Performance Liquid Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry) HPLC-MS (ang. High Performance Liquid Chromatography - Mass Spectrometry) [23]. Najpopularniejszą metodą detekcji stosowaną w analizie specjacyjnej jest spektrometria mas, dzięki której można uzyskiwać informacje nie tylko o składzie jakościowym i ilościowym próbki, ale także określać strukturę analitów i ich masy molowe. Wyzwaniem dla analizy specjacyjnej jest dostęp do danych strukturalnych, niezbędnych do identyfikacji znanych bądź też nowoodkrytych związków, tym bardziej, że coraz wyższa czułość stosowanych metod detekcji przyczynia się do zwiększenia liczby wykrytych form pierwiastków. Zasadnicze trudności w zastosowaniu detektora spektrometrii mas w połączeniu z metodami chromatograficznymi wynikają z konieczności utrzymywania bardzo niskiego ciśnienia w spektrometrze, podczas gdy rozdzielone jony analitu opuszczają kolumnę chromatograficzną pod stosunkowo wysokim ciśnieniem. Jony analitu są rozdzielane w spektrometrze na podstawie stosunku masy do ładunku, a zebrane dane uzyskuje się w postaci widm. Zasadniczym elementem spektrometru jest komora jonizacyjna, która może być łączona z każdym dostępnym analizatorem mas: kwadrupolowym (Q), pułapką jonową (Ion Trap), czasu przelotu (TOF), sektorowym (SF) i cyklotronowym z transformacją Fouriera (FT-ICR). Stosowane są także połączenia dwóch kwadrupoli (Q-Q) lub hybrydowe np.: kwadrupolu połączonego z analizatorem czasu przelotu (Q-TOF). W spektrometrach mas można stosować różne źródła jonizacji, takie jak: jonizację poprzez elektrorozpraszanie (ang. Electrospray Ionization, ESI), jonizację chemiczną pod ciśnieniem atmosferycznym (ang. Atmospheric Pressure Chemical Ionization, APCI) czy jonizację fotochemiczną pod ciśnieniem atmosferycznym (ang. Atmospheric Pressure Photochemical Ionization, APPI). Najpopularniejsze z nich to jonizacja poprzez elektrorozpraszanie [24] i jonizacja chemiczna pod ciśnieniem atmosferycznym, które pozwalają rozwiązać większość problemów analitycznych związanych zarówno z małymi, jak i dużymi cząsteczkami. Spektrometria mas z jonizacją poprzez elektrorozpraszanie jest stosowana m. in. do oznaczania związków również w materiałach pochodzenia biologicznego: kwasów nukleinowych, aminokwasów, peptydów, białek i ich kompleksów z metalami i metaloidami [25]. Innym rozwiązaniem jest jonizacja fotochemiczna pod ciśnieniem atmosferycznym, która stosowana głównie do analizy małych cząstek, w tym niepolarnych. Wszystkie te metody należą do tzw. miękkich metod jonizacji. Detekcja w postaci spektrometrii mas może być prowadzona w trybach monitorowania wybranego jonu (ang. Selected Ion Monitoring, SIM) lub skanowania (ang. Scan Mode, SM). W pierwszym przypadku otrzymuje się informacje o masie analitu, a w trybie drugim - o widmach masowych oraz rozkładzie mas. Dla dużych cząsteczek trudności z identyfikacją związane są przede wszystkim z możliwością uzyskania większej ilości widm o tych samych stosunkach masy do ładunku. Połączenie chromatografu z detektorem ICP-MS realizowane jest bezpośrednio, poprzez rozpylacz (dla kolumnowych technik rozdzielania) lub poprzez ablację laserową (ang. Laser Ablation, LA) dla technik planarnych. Wprowadzenie przyrządu ICP TOF-MS (Plazma sprzężona indukcyjnie i analizatorem czasu przelotu sprzężonym z spektrometrem mas, Inductively Coupled Plasma Time of Flight - Mass Spektrometry) zwiększyło szybkość uzyskiwania danych, co pozwoliło na wieloizotopowy pomiar pików chromatograficznych o szerokości mierzonej w milisekundach oraz poprawę precyzji określania stosunków izotopów. Układ TOF-MS jest bardziej czuły niż kwadrupolowy spektrometr mas, a w połączeniu z MALDI (Jonizacja laserem wspomagana matrycą, ang. Matrix Assisted Laser Desorption/Ionization) jest szczególnie użyteczny w badaniach biochemicznych, w których analizuje się cząsteczki o wysokich masach. Po raz pierwszy technikę łączoną HPLC-ICP-TOF-MS w badaniach biomarkerów środowiskowych zastosowano w roku 2006 [26]. Pomimo, żę detektor ICP-MS nie daje informacji na temat chemicznych czy strukturalnych form analitów jest on znakomitym analizatorem elementarnym szczególne w połączeniu z chromatografem gazowym lub cieczowym [27]. Główne zalety tego detektora to szeroki zakres stężeń oraz wysoka czułość oznaczeń, wysoka selektywność, szybka analiza wielopierwiastkowa oraz możliwość pomiarów izotopów. Technika ta ma także swoje ograniczenia, takie jak: interferencje spektralne i matrycowe, gorsza precyzja niż w metodzie ICP- AES, całkowita zawartość rozpuszczalnych soli powinna być < 1000 mg/l, a także relatywnie wysoki koszt przyrządów. Ze względu na dużą zdolność rozdzielczą chromatografii gazowej, jak również dobrą czułość i specyficzność techniki ICP-MS, technika łączona GC-ICP-MS jest stosowana w analizie specjacyjnej związków metaloorganicznych już od kilkudziesięciu lat. Kolumnowa chromatografia gazowa z kolumnami pakowanymi stosowana początkowo, ustąpiła obecnie miejsca kapilarnej chromatografii gazowej [28]. Wynika to z faktu, że kolumny pakowane są przystosowane do pracy przy wysokim natężeniu przepływu strumienia gazu nośnego i dużych objętościach próbek, a ich sprawności oraz rozdzielczości są niskie z powodu dużej dyspersji analitów za kolumną. Ponadto duża pojemność kolumn wpływa negatywnie na czułość i granice wykrywalności, a samo wypełnienie może być aktywne chemicznie w stosunku do wielu form metaloorganicznych. Technika łączona GC-ICP-MS z zastosowaniem kolumn kapilarnych oferuje bardzo dobrą rozdzielczość, co jest szczególnie ważne przy rozdzielaniu złożonych mieszanin związków metaloorganicznych obecnych w próbkach o złożonej matrycy. Podstawowym wymogiem dla łącznika (tj. interfejsu) jest możliwość utrzymania gazowej postaci analitów podczas transportu z kolumny chromatograficznej do detektora, tak, aby zapobiec ich kondensacji. 4

5 Można to osiągnąć albo poprzez ogrzewanie linii przesyłowej w celu uniknięcia zimnych miejsc, albo przy użyciu nośnika w postaci aerozolu. W praktyce, analiza specjacyjna lotnych form metaloorganicznych, zdominowana jest przez trzy metody: chromatografię gazową z mikrofalowym plazmowym detektorem emisyjnym (ang. GC Microwave Induced Plasma Atomic Emission Detector, GC-MIP-AED), chromatografię gazową z plazmą wzbudzona indukcyjnie i spektometrią mas (GC-ICP-MS) i chromatografię gazową ze spektrometrią mas z jonizacją poprzez elektrorozpraszanie (GC-EI-MS). Wyjątek stanowi oznaczanie metylortęci w próbkach środowiskowych, w którym to przypadku układy GC-AAS i GC-AFS jest wciąż popularne. Technika łączona GC-MIP-AED cieszy się szczególną popularnością w analizie specjacyjnej antropogenicznych zanieczyszczeń środowiskowych i produktów ich degradacji, co wynika z jej uniwersalności oraz ekstremalnie niskich granic wykrywalności [29]. Pod koniec lat 90-tych XX wieku pojawiło się wiele prac na temat szybkiej chromatografii gazowej (ang. Flash GC), w której stosuje się kolumny składające się ze zbioru kilku tysięcy kapilar o małej (20-40 µm) średnicy wewnętrznej. Kolumny takie określa się mianem kolumn wielokapilarnych [30]. Taka wiązka kapilar pozwala wyeliminować wady związane zarówno z zastosowaniem kolumn kapilarnych, jak i kolumn z wypełnieniem, a jednocześnie zachować zalety obu typów kolumn. Wielokapilarna chromatografia gazowa wyróżnia się dużymi natężeniami przepływu strumienia gazu nośnego, co wpływa na zmniejszenie współczynnika rozcieńczenia i ułatwia transport analitów do plazmy. W przypadku połączenia chromatografu cieczowego z ICP-MS istotny jest odpowiedni łącznik, pomiedzy chromatografem a detektorem. W najprostszym wypadku wyjście z kolumny chromatograficznej połączone jest z konwencjonalnym rozpylaczem (nebulizerem). Głównym wymogiem jest jego kompatybilność z stosowanymi natężeniami przepływu oraz z składem eluentów. Eluenty bazujące na wodzie mogą być szkodliwe dla elementów nebulizera z powodu dużych zawartości soli, natomiast eluenty zawierające składniki organiczne lub będące cieczami organicznymi mogą powodować niestabilność plazmy za względu na dużą rozszerzalność cieplną ich par. Wśród wielu rozwiązań wprowadzania próbek przez nebulizację najbardziej popularnym jest system pneumatyczny. Istnieje pewna grupa analitów, których oznaczanie szczególnie na niskich poziomach stężeń jest utrudnione podczas używania konwencjonalnych nebulizatorów. Takimi przykładami są niektóre związki rtęci, jodu, talu i srebra, których wzajemne oddziaływanie z polimerowymi elementami nebulizera jest nieprzewidywalne. Innym przykładem może być bor, który silnie oddziaływuje ze szklanymi powierzchniami komory nebulizera. Dzięki relatywnie niskim kosztom produkcji, prostemu działaniu oraz szybkiemu rozdziałowi jonów ze względu na ich stosunek masy do sygnału analizatory kwadrupolowe są najczęściej stosowanym analizatorami w ICP-MS. Ich popularność wynika min. z relatywnie niskiego kosztu, łatwością obsługi i szybkiego przesyłania danych. Nowsza generacja tych urządzeń oferują w przypadku wielu pierwiastków niskie poziomy detekcji na poziomie µg/l lub ng/l. Aby osiągnąć lepszą rozdzielczość i przez to zredukować powstające interferencje izobaryczne można zastosować analizator masowy z podwójnym ogniskowaniem lub dynamiczną komorę reakcyjną (ang. DRC - Dynamic Reaction Cell) [31]. Wzrost rozdzielczości nieuchronnie prowadzi jednak do spadku czułości metody. Obecnie stosowane spektrometry kwadrupolowe pozwalają na osiągnięcie jedynie 2-3 razy gorszej rozdzielności od spektrometrów wysokiej rozdzielczości. Zastosowanie wzbogaconych izotopów w przypadku detektorów ICP-MS przyniosło niebagatelne korzyści dla rozwoju analizy specjacyjnej. Specyficzność izotopowa techniki ICP-MS otwiera drogę dla stosowania stabilnych izotopów lub form wzbogaconych w stabilne izotopy do badań nad transformacjami i tworzeniem się artefaktów podczas procesów ekstrakcji i derywatyzacji, a także dla wdrażania na szerszą skalę oznaczania ilościowego z wykorzystaniem techniki rozcieńczenia izotopowego. Źródła błędów systematycznych w tej technice są dobrze poznane i mogą być eliminowane, co sprawia że technikę ID-MS uznaje się jako definitywną technikę analizy [32]. Postępy i stan wiedzy w tej technice zostały podsumowane w pracach Prorocka i Pranga [33]. Połączenie różnych odmian chromatografii cieczowej takich jak: wysokosprawna chromatografia cieczowa (HPLC), chromatografia jonowa (IC), chromatografia wykluczania jonowego (I-EC), czy chromatografia żelowa (GPC) z detektorami ICP-MS lub ESI-MS należy do najbardziej popularnych technik łączonych wykorzystywanych do oznaczania różnych jonowych form metali i metaloidów [34]. Najpopularniejszą metodą rozdzielania i oznaczania jonowych substancji nieorganicznych i organicznych jest chromatografia jonowa [35]. Znalazła ona zastosowanie w technik łączonych i analizie specjacyjnej przede wszystkim w zakresie oznaczania wybranych ubocznych produktów dezynfekcji wód [36] oraz jonów metali i metaloidów [37]. Z kolei najpopularniejsze techniki łączone wykorzystujące chromatografię jonową to: IC-ICP- MS (ang. Ion Chromatography - Inductively Coupled Plasma - Mass Spectrometry), IC-ICP-OES (ang. Ion Chromatography - Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry), oraz IC-MS (ang. Ion Chromatography - Mass Spectrometry). Metody elektroforezy kapilarnej w połączeniu z różnymi detektorami z powodzeniem stosuje się w analizie specjacyjnej próbek środowiskowych [38], jak i biochemicznych [39]. Niestety elektroforeza kapilarna w przeciwieństwie do metod chromatograficznych ze względu na gorszą powtarzalność nie doczekała się dotychczas żadnych norm międzynarodowych. Na początku XXI wieku ukazały się dwie ważne pozycje książkowe z zakresu zastosowania technik łączonych w analizie specjacyjnej [40, 41]. Opisano w nich szczegółowo m. in. Takie zagadnienia jak: metody chromatografii gazowej i cieczowej z detektorami ICP-MS i ESI-MS, kontrolę jakości w analizie specjacyjnej, a 5

6 także liczne przykłady zastosowań tych metod w analityce związków organicznych cyny, ołowiu i rtęci, specjację metali w próbkach petrochemicznych, badani związków arsenu i selenu w próbkach biologicznych, a także kompleksów metali w tkankach ludzkich i w płynach ustrojowych. Pojęcie analizy specjacyjnej i technik łączonych jest bardzo szerokie. Na rysunku 1 przestawiono schematycznie najpopularniejsze metody separacyjne oraz metody detekcji wykorzystywane w technikach łączonych wraz z rodzajem oznaczanych analitów. W latach 80-tch i 90- tych XX wieku, czyli w okresie początkowego rozwoju analizy specjacyjnej najczęściej oznaczanymi formami specjacyjnymi w wodach były formy specjacyjne arsenu, selenu, chromu, ołowiu, rtęci i żelaza [42]. Obecnie do tej grupy zaliczyć należy także różne formy cyny, glinu, antymonu i halogenków. Przykładowe formy wybranych pierwiastków oznaczane technikami łączonymi zestawiono w Tabeli 1. Przykłady zastosowań technik łączonych w analizie specjacyjnej Liczba połączeń nieorganicznych i organicznych metali i metaloidów jest ogromna, a do ich identyfikacji i analizy ilościowej stosowane muszą być odpowiednio czułe i dokładne metody analityczne, takie jak techniki łączone. W środowisku występuje wiele związków organometalicznych, spośród których niektóre są nietoksyczne (np. organiczne związki arsenu takie jak arsenobetaina), a inne wyjątkowo toksyczne, np. metylortęć. Ogólnie w odniesieniu do niektórych pierwiastków (np. ołowiu czy rtęci) można powiedzieć, że ich formy organiczne są bardziej toksyczne niż nieorganiczne. Odwrotna sytuacja ma miejsce w przypadku form specjacyjnych arsenu czy selenu. Arsen nieorganiczny jest dobrze znaną trucizną, a formy organiczne takie jak arsenobetaina czy arsenocholina są generalnie nietoksyczne. Wynika to z faktu, że cząsteczki te są bardzo stabilne i odporne na działania enzymów oraz utleniaczy. Kolejnym powodem wyższej toksyczności niektórych form metaloorganicznych jest to, że są one łatwiej absorbowane przez tkanki wewnętrzne i łatwo przenikają do krwi, poprzez którą przenoszone są w całym organizmie [43]. Niektóre rośliny rozwinęły szczególnie skuteczne mechanizmy utrzymywania homeostazy metali (metaloidów), które pozwalają im żyć i rozmnażać się w środowisku silnie zanieczyszczonym tymi pierwiastkami. Dobrze znanym mechanizmem usprawniającym akumulację i tolerancję metali ciężkich w roślinach jest wydzielanie przez nie protein i peptydów wiążących metale. W wyniku kompleksowania metali powstaje wiele względnie słabo scharakteryzowanych kompleksów metalicznych. Powstające związki trudno jest przekształcić do postaci lotnej, co nie pozwala na użycie chromatografii gazowej do ich rozdzielania. Dla większości z tych form brak jest odpowiednich, wzorców i materiałów odniesienia, ponieważ wiele naturalnie zsyntezowanych związków nie zostało jeszcze zidentyfikowanych i scharakteryzowanych. W procesie kontroli jakości podczas ilościowych analiz form specjacyjnych stosowane są metody odzysku wzorca, dodatku standardu wewnętrznego, porównań wyników uzyskanych innymi metodami oraz porównań międzylaboratoryjnych [44]. Wprawdzie na rynku dostępnych jest coraz więcej certyfikowanych materiałów odniesienia zawierających określone formy specjacyjne analitów jak np. wzorzec tributylocyny czy metylortęci, jednakże nadal istnieje duże zapotrzebowanie na kolejne materiały. Pierwiastki, które ze względu na swoje właściwości toksykologiczne oraz rodzaje form organicznych i nieorganicznych są najczęściej przedmiotem badań w analizie specjacyjnej z wykorzystaniem technik łączonych to: arsen, selen, chrom, cyna, rtęć, antymon, aluminium, tal, ołów, halogenki, platynowce, metale ziem rzadkich i radionuklidy. Arsen jest pierwiastkiem łatwo mobilnym w związku z czym występuje we wszystkich elementach środowiska. Łatwo przechodzi z litosfery do hydrosfery, a jego zawartość w wodach naturalnych jest silnie zróżnicowana i determinowana przez rodzaj podłoża i zanieczyszczenia wód. Specjacja arsenu technikami łączonymi dotyczy najczęściej techniki łączonej HPLC-ICP-MS [45]. Przedmiotem analiz są różne matryce, ale dominują oznaczenia specjacyjnych form arsenu w różnych rodzajach wód [46], w tym w wodach do spożycia [47] oraz wodach morskich [48]. Spośród obszernych danych literaturowych związanych z analizą specjacyjną arsenu i jego związków warto wymienić badania gleby [49] i wyciągów glebowych [50]; osadów dennych [51], w tym pochodzących z naturalnych katastrof [52]; a także badania ścieków przemysłowych [53]; próbek roślin [54], w tym liści tytoniu [55]; próbek klinicznych, w tym próbek moczu [56], krwi [57]; płynach żołądkowych [58]; oraz we włosach [59] i paznokciach [60]. Połączenie elektroforezy kapilarnej z detektorem TOF-MS wykorzystane może być do oznaczania związków arsenu w próbkach środowiskowych [61] oraz w rybach [62]. Ponadto techniki łączone są stosowane w analizie specjacyjnej arsenu w próbkach żywnościowych, takich jak owocach morza [63], oleju rybim [64] czy w maśle orzechowym [65]. W wielu przypadkach badania dotyczą jednoczesnego oznaczania form specjacyjnych arsenu i innych pierwiastków, takich jak selen [66] czy chrom [67]. Selen jest jednym z lepiej rozpoznanych pierwiastków ramach analizy specjacyjnej, specjacyjnej literatura na ten temat jest bardzo obszerna [68]. Dotyczy ona zarówno licznych form organicznych, jak i nieorganicznych. W analizie specjacyjnej selenu najczęściej stosuje się techniki łączone takie jak HPLC-ICP- MS, która jest wykorzystana do jednoczesnego rozdzielania i oznaczania form specjacyjnych selenu min. w próbkach żywności [69], w tym ryżu [70]; a także w glebach [71]; czy krwi [72]. Kolejnym przykładem jest chrom, w którego przypadku dominują formy nieorganiczne. Właściwości fizykochemiczne chromu i jego związków oraz występowanie w środowisku ich zróżnicowany wpływ na środowisko zostały szczegółowo opisane w literaturze [73]. Związki Cr(III) mają pozytywny wpływ na funkcjonowanie organizmów żywych, są odpowiedzialne za prawidłowy metabolizm glukozy u ssaków i łatwo 6

7 ulegają kompleksowaniu z różnymi substancjami. Z kolei związki chromu(vi) są silnie toksyczne, a Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła je do grupy B-2, czyli do grupy substancji kancerogennych i mutagennych dla ludzi. Niestety pomimo szybkiego rozwoju nowoczesnych metod analizy specjacyjnej w normatywach higienicznych i przepisach prawnych większości krajów regulacje wciąż dotyczą chromu całkowitego, a nie jego poszczególnych form. Przykłady literaturowe analizy specjacyjnej chromu dotyczą min. badań wód [74] w tym wód morskich [75]; ścieków [76]; osadów dennych [77]; gleb [78]; pyłów atmosferycznych [79], czy produktów spożywczych [80]. Do najczęściej oznaczanych form specjacyjnych cyny należą jej związki organiczne [81]. Do ich oznaczania stosuje się zazwyczaj techniki łączone oparte na chromatografii gazowej lub cieczowej, takie jak: GC-MIP-AED [82], GC-AFS [83], GC-MIP-AES [84], HPLC-ETAAS [85], HPLC-MS [86]. Przedmiotem badań są m. in. Małże [87]; wody do spożycia [88] i wody morskie [89] oraz próbki żywności [90]. Porównanie zalet i ograniczeń technik łączonych GC-ICP-MS i HPLC-ICP-MS stosowanych w analizie specjacyjnej cyny opisano w pracy [91]. Kolejnym ważnym pierwiastkiem, którego różne formy są oznaczane w ramach analizy specjacyjnej jest rtęć. W analizie specjacyjnej rtęci stosuje się techniki łączone, takie jak: IC-ICP-MS [92], SEC-ICP-MS [93], elektroforeza kapilarna [94], FIA-CE-ASF [95], HPLC-AFS [96], SPE-GC-ICP-TOF-MS [97] czy GC- ICP-TOF-MS [98]. Porównanie trzech technik łączonych opartych na chromatografii gazowej z różnymi metodami detekcji (MS, ICP-MS oraz AFS) opisano w pracy [99]. Przykłady literaturowe dotyczą m. in. oznaczeń specjacyjnych form rtęci w wodach [100], w tym w wodzie morskiej [101]; osadach rzecznych [102]; a także tkankach zwierzęcych [103] oraz w materiałach referencyjnych [104]. Szybką metodę oznaczania rtęci w wodzie morskiej z wykorzystaniem techniki łączonej HPLC-ICP-MS opisano w pracy [105], a badania form nieorganicznych i organicznych rtęci z wykorzystaniem techniki łączonej HPLC-UV-CV-AFS opisano w pracy [106]. Inny przykład to zastosowanie wielokapilarnej chromatografii w połączeniu z detekcją atomowej spektrometrii fluorescencyjnej i techniki zimnych par do oznaczania organicznych i nieorganicznych form rtęci w próbkach środowiskowych i biologicznych [107]. Monometylortęć i etylortęć może być oznaczana z wykorzystaniem wstrzykowej analizy przepływowej połączonej z detekcją AFS [108]. Antymon i jego związki są najczęściej oznaczane w różnego rodzaju wodach, w tym wodzie do spożycia [109], wodach powierzchniowych [110] i wodach morskich [111]. W literaturze opisano wiele przykładów zastosowań technik łączonych w analizie specjacyjnej antymonu m. in. w próbkach: środowiskowych [112], w tym w glebach [113], roślinach [114], faunie i florze morskiej [115], a także w popiołach [116], pyle zawieszonym [117], pyle wulkanicznym [118] oraz w próbkach żywności [119] i materiałach referencyjnych w postaci osadów dennych [120]. Antymon często jest oznaczany jednocześnie z innymi pierwiastkami, takimi jak arsen [121] oraz selen i tellur [122]. Wiele prac dotyczy analiz zawartości antymonu i jego związków w próbkach biomedycznych [123]. Próbki takie zawierają dużo białek, substancji wielkocząsteczkowych, enzymów, które mogą łączyć się z związkami antymonu i powodować zmiany w jego formach występowania. Analityka glinu jest zagadnieniem niezmiernie ważnym, a jednocześnie trudnym ze względu na specyfikę tego pierwiastka. Najbardziej toksyczne formy glinu: jon Al 3+ i hydroksy formy Al(OH) 2+, Al(OH) + 2, - Al(OH) 4 oraz połączenia glinu w formie labilnych nieorganicznych kompleksów z fluorkami [124] i siarczanami [125]. Specjacja glinu dotyczy zazwyczaj próbek gleb i osadów dennych [126] oraz próbek klinicznych [127]. Narzędziem wspomagającym analizę specjacyjną m. in. glinu są programy komputerowe, takie jak np. Mineql oraz Geochem i Solichem. Nie gwarantują one pełnego powodzenia w analizie specjacyjnej, ale mogą być pomocne w identyfikacji, oznaczaniu, interpretacji oraz modelowaniu min. form glinu występujących w środowisku [128]. W przeciwieństwie do dość dobrze rozpoznanych metod analizy m. in. chromu, selenu, antymonu i arsenu, istnieje duża presja ze strony zarówno toksykologów, jak i chemików analityków na opracowanie wiarygodnych metodyk oznaczania talu, szczególnie w próbkach o złożonej matrycy. Związki talu są silnie toksyczne, łatwo absorbują się przez skórę i zazwyczaj w ten sposób przedostają się do organizmów żywych. W literaturze opisano przykłady oznaczania talu i jego związków w próbkach roślin [129], wód powierzchniowych [130], wód do spożycia [131], wód rzecznych [132] oraz jeziornych [134]. Pierwiastkiem, który od wieków budził zainteresowanie nie tylko chemików jest ołów. W literaturze opisano przykłady zastosowań technik łączonych w analizie specjacyjnej ołowiu w próbkach pyłów i gleb [134], płynach ustrojowych [135], wodach rzecznych [136], roślinach [137], oraz w lekach otrzymywanych z roślin [138]. Spośród wielu innych pierwiastków będących przedmiotem analiz specjacyjnych z wykorzystaniem technik łączonych warto wymienić żelazo, magnez i mangan. Specjacja żelaza dotyczy przede wszystkim wód [139] oraz próbek krwi [140]. Z kolei do specjacji związków magnezu [141] oraz manganu [142] można stosować technikę łączoną CE-ICP-MS. Związki platyny, rutenu oraz złota są stosowane jako leki przeciwnowotworowe. Analiza specjacyjna pomaga w doborze odpowiednich form leków i są narzędziem poznania procesów zachodzących w organizmach [143]. Zagadnienia specjacji radionuklidów są istotne z punktu widzenia ich zachowania się w środowisku, mobilności i rozpuszczalności. Mogą one być obecne w środowisku w różnych formach fizykochemicznych, w tym na różnych stopniach utlenienia. Przegląd literaturowy w zakresie wykorzystania technik łączonych w analizie specjacyjnej radionuklidów opisali May i wsp. [144]. 7

8 Powszechnie uważa się, że aktywność biologiczną, jak i toksyczność w stosunku do organizmów żywych wykazują głównie pierwiastki występujące w postaci jonowej. Jony danego pierwiastka obecne w środowisku mogą występować w postaci wolnych anionów lub kationów, lub jonów związanych z ligandami organicznymi lub nieorganicznymi. Analiza specjacyjna w tym zakresie dotyczy pierwiastków, które mogą występować na różnych stopniach utlenienia i polega na identyfikacji i określeniu stężeń każdego z nich. Jest ona szczególnie istotna w przypadku pierwiastków, które w zależności od stopnia utleniania wykazują silnie zróżnicowane właściwości toksykologiczne wobec organizmów żywych (np. Cr(III)/Cr(VI), As(III)/As(V), Sb(III)/Sb(V)). Aniony i kationy organiczne oraz nieorganiczne są zazwyczaj oznaczane metodą chromatografii jonowej. Początkowo zastosowania chromatografii jonowej w analizie specjacyjnej dotyczyły przede wszystkim oznaczania jonów azotu, fosforu oraz siarki. Obecnie zastosowania te dotyczą przede wszystkim oznaczania jonów metali i metaloidów [145] oraz jonów chloru, bromu i jodu. Za jedno z ważniejszych osiągnięć ludzkości w XIX wieku uważa się opracowanie metod dezynfekcji wody do spożycia. Nowe technologie dezynfekcji wód takie jak ozonowanie pomimo niezaprzeczalnych zalet posiadają również określone wady i ograniczenia. Dotyczą one głównie tworzenia się utlenionych nieorganicznych halogenopochodnych takich jak: bromiany(v), chlorany(iii) i chlorany(v). Najważniejsze z nich to bromiany(v), które mogą powstawać w wodach surowych zawierających bromki, które są poddawane procesom ozonowania. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem IARC zakwalifikowała je do potencjalnych kancerogenów (grupa B2). Metody oznaczania bromianów(v) techniką chromatografii jonowej w wodach w zależności od rodzaju detekcji można podzielić na trzy grupy [146]: metody bezpośrednie (detekcja konduktometryczna), metody pośrednie (detekcja UV/Vis) [147, 148] oraz techniki łączone (spektrometria mas) [149]. Nowym niedocenionym zagrożeniem są chlorany(vii) obecne w różnych elementach środowiska, co związane jest z ich stosowaniem m. in. jako dodatki do paliw lotniczych oraz w materiałach wybuchowych i pirotechnicznych. Najczęściej są one oznaczane technikami łączonymi w wodach do spożycia [150] oraz w roślinach [151]. Podsumowanie Analiza specjacyjna z wykorzystaniem technik łączonych pomimo ogromnych postępów poczynionych w minionych 30 latach wciąż jest młodą dziedziną chemii analitycznej. Perspektywy jej dalszego rozwoju uzależnione są od wielu czynników, takich jak: rozwój nowych metod przygotowania próbek, metod separacyjnych i metod detekcji, oraz dostępności nowych certyfikowanych materiałów referencyjnych. Techniki łączone stwarzają ogromne, nieznane dotychczas możliwości, a ich główne zalety to: ekstremalnie niskie granice wykrywalności i granice oznaczalności oraz bardzo dobra dokładność i powtarzalność oznaczeń. Tak jak wszystkie inne techniki łączone mają swoje ograniczenia. Należą do nich: wysoka cena przyrządów oraz ich złożoność, co powoduje, że nie są one powszechnie dostępne i stosowane w laboratoriach. Stosowanie technik łączonych wymaga doskonałego opanowania metodyk analitycznych i szczegółowej znajomości przyrządów. Są to systemy drogie, stosowane raczej do prac naukowych niż do analiz rutynowych. Tym niemniej rozwój tych technik przybiera na znaczeniu, o czym świadczyć może rosnący zakres zastosowań i liczba prac na ten temat [152, 153]. Wykaz stosowanych skrótów AAS AED AES AFS APCI APPI BZT CE CEC CGE Atomowa spektrometria absorpcyjna Atomic Absorption Spectrometry Detektor emisji atomowej Atomic Emission Detector Spektrometria emisji atomowej Atomic Emission Spectrometry Spektrometria fluorescencji atomowej Atomic Fluorescence Spectrometry Jonizacja chemiczna pod ciśnieniem atmosferycznym Atmospheric Pressure Chemical Ionization Jonizacja fotochemiczna pod ciśnieniem atmosferycznym. Atmospheric Pressure Photochemical Ionization Biochemiczne zapotrzebowanie tlenu Chemical Oxygen Demand Elektroforeza kapilarna Capillary Elecrophoresis Micelarna elektrokinetyczna chromatografia kapilarna Micellar Electrokinetic Capillary Chromatography Żelowa elektroforeza kapilarna Capillary Gel Electrophoresis 8

9 ChZT CIEF CITP CV AAS CZE DRC EI EI-MS ESI ET AAS F AAS FIA-CE-ASF FTICR FTIR GC GC-AAS GC-AES GC-AFS GC-ICP-MS GC-MS GC-ICP-MS-TOF GC-ICP-MS GC-ICP-MS-TOF HPLC-ICP-MS HPLC-ICP-TOF-MS HPLC-UV-CV-AFS Chemiczne zapotrzebowanie tlenu Chemical Oxygen Demand Kapilarne ogniskowanie izoelektryczne Capillary Isoelectric Focusing Izotachoforeza kapilarna Capillary Isotachophoresis Spektrometria absorpcji atomowej z generowaniem zimnych par Cold Vapour generation Atomic Absorption Spectrometry Kapilarna elektroforeza strefowa Capillary Zone Electrophoresis Dynamiczna komora reakcyjna Dynamic Reaction Cell Jonizacja elektronami Elektron Impact Spektrometria masowa zderzenia elektronów Electron Impact Mass Spectrometry Jonizacja poprzez elektrorozpraszanie Electrospray Ionization Spektrometria atomowej absorpcji z atomizacją elektrotermiczną Electrothermal Atomic Absorption Spectrometry Płomieniowa spektrometria absorpcji atomowej Flame Atomic Absorption Spectrometry Przepływowa analiza wstryzkowa elektroforeza kapilarna - atomowa spektrometria fluoroscencyjna Flow Injection Analysis Capillary Electrophoresis - Atomic Fluorescence Spectroscopy Cyklotronowy rezonans jonowy z transformacją Fouriera Fourier Transform Ion Cyclotron Resonance Spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera Fourier Transformation Infrared Spectroscopy Chromatografia gazowa Gas Chromatography Chromatografia gazowa z atomową spektrometrią absorpcyjną Gas Chromatography Atomic Absorption Spectrometry Chromatografia gazowa z atomową spektrometrią emisyjną Gas Chromatography - Emission Atomic Spectrometry Chromatografia gazowa atomowa spektrometria fluoroscencyjna Gas Chromatography Atomic Fluorescence Spectroscopy Chromatografia gazowa z plazmą wzbudzona indukcyjnie i spektometrią mas Gas Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Chromatografia gazowa z spektrometrią mas Gas Chromatography Mass Spectrometry Chromatografia gazowa z spektrometrią mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną i analizatorem czasu przelotu Gas Chromatography Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Time of Flight Chromatografia gazowa z spektrometrią mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną Gas Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Chromatografia gazowa z spektrometrią mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną i spektrometrią mas czasu przelotu Gas Chromatography Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Time of Flight Mass Specrometry Wysokosprawna chromatografia cieczowa z spektrometrią mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie High Performance Liquid Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Wysokosprawna chromatografia cieczowa z plazmą sprzężoną indukcyjnie i analizatorem czasu przelotu sprzężonym z spektrometrią mas High Performance Liquid Chromatography - Inductively Coupled Plasma Time of Flight - Mass Spectrometry Wysokosprawna chromatografia cieczowa z detekcją UV połączoną z atomową spektrometria fluoroscencyjną zimnych par 9

10 HPLC HG AAS HR-ICP-MS HPLC-MS HPLC-ICP-MS ICP-AES IARC ISO ID-MS IC IS ICP-TOF-MS IE-C ICP-MS ICP-OES IC-ICP-MS IC-ICP-OES IC-MS IUPAC ICP-MS-TOF LA LC-MS MECC MALDI MS MS-MS - MIP AES NMR High Performance Liquid Chromatography with UV Detector Coupled to Cold Vapour Atomic Fluorescence Spectroscopy Wysokosprawna chromatografia cieczowa High Performance Liquid Chromatography Spektroskopia atomowej absorpcji z generowaniem wodorków Hydride Generation Atomic Absorption Spetrometry Wysokorozdzielcza spektrometria mas z indukcyjnie wzbudzoną plazmą High Resolution Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Wysokosprawna chromatografia cieczowa z spektrometrią mas High Performance Liquid Chromatography - Mass Spectrometry Wysokosprawna chromatografia cieczowa z spektrometrią mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie High Performance Liquid Chgromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Spektrometria absorpcji emisyjnej z plazmą indukcyjnie wzbudzoną Inductively Coupled Plasma Atomic Emission Spectrometry Międzynarodowa Agencja Badań nad rakiem The International Agency for Research on Cancer Międzynarodowa Organzacja Normalizacyjna Internaional Standard Organisation Metoda rozcieńczeń izotopowych z spektrometrią mas Isotope Dilution Mass Spektrometry Chromatografia jonowa Ion Chromatography Elektrorozpraszanie Ionspray Plazma sprzężona indukcyjnie i analizatorem czasu przelotu sprzężonym z spektrometrem mas Inductively Coupled Plasma Time of Flight - Mass Spectrometry Chromatografia wykluczania jonowego Ion Exclusion Chromatography Spektrometria mas z plazmą indukcyjnie wzbudzoną Inductively Coupled Plasma Mass Spektrometry Spektrometria emisji optycznej ze wzbudzeniem w plazmie indukcyjnie sprzężonej Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry Chromatografia jonowa z spektrometrią mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną Ion Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Chromatografia jonowa z spektrometrią emisji optycznej ze wzbudzeniem w plazmie indukcyjnie sprzężonej Ion Chromatography - Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry Chromatograf jonowy z spektrometrem mas Ion Chromatograph - Mass Spectrometry Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej International Union of Pure and Applied Chemistry Spektrometria mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną i analizatorem czasu przelotu Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Time of Flight Ablacja laserowa Laser Ablation Chromatografia cieczowa z spektrometria mas Liquid Chromatography Mass Spectrometry Micelarna elektrokinetyczna chromatografia kapilarna Micellar Electrokinetic Capillary Chromatography Jonizacja laserem wspomagana matrycą Matrix Assisted Laser Desorption/Ionization Spektrometr mas Mass Spectrometer Tandemowa spektrometria masowa Tandem Mass Spectrometry Mikrofalowo indukowana plazma z atomową spektrometrią absorbcyjną Microwave-Induced Plasma-Atomic Emission Spectroscopy Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Nuclear Magnetic Resonance 10

11 RP-HPLC Q-TOF US EPA SPME SPE SBSE SIM SIM SM SEC-ICP-IDMS TOF-MS Wysokosprawna chromatografia cieczowa w odwróconym układzie faz Reversed Phase High Performance Liquid Chromatography Kwadrupol czasu przelotu Quadrupol - Time of Flight Agencja Ochrony Środowiska Stanów Zjednoczonych United States Environmental Protection Agency Mikroekstrakcja do fazy stacjonarnej Solid Phase MicroExtraction Ekstrakcja do fazy stałej Solid Phase Extraction Próbniki sorpcyjne na bazie mieszadełka magnetycznego Stir Bar Sorptive Extraction Monitorowanie wybranego jonu Selected Ion Monitoring Monitorowanie wybranego jonu Selected Ion Monitoring Tryb skanowania Scan Mode Chromatografia Wykluczania Jonowego - spektrometria mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie Size Exclusion Chromatography - Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry Spektrometria mas czasu przelotu Time of Flight Mass Spectrometry Literatura [1] T.M. Florence, G.E. Batley, P. Benes, Chemical Speciation in Natural Waters, Crit. Rev. Anal. Chem., 9, 219 (1980). [2] U. Forstner, Trace Elements and Their Compounds in Environment. Intern. J. Environ. Anal. Chem., 51, 2 (1993). [3] A. Tessiere, P.G. Campbell, M. Kisson, Sequential Extraction Procedure for the Speciation of Particulate Trace Metals, Anal. Chem., 51, 844 (1979). [4] D.M. Templeton, F. Ariese, R. Cornelis, L.G. Danielsson, H. Muntau, H. Leeuwen, R. Łobiński, Guidelines for Terms Related to Chemical Speciation and Fractionation of Elements. Definitions, Structural Aspects, and Methodological Approaches. (IUPAC Recommendations 2000), Pure Appl. Chem., 72, 1453 (2000). [5] S. Caroli, Element Speciation: Challenges and Prospects, Microchem J., 51, 64 (1995). [6] A. Kot, J. Namieśnik, The Role of Speciation in Analytical Chemistry, Trends Anal. Chem., 19, 69 (2000). [7] R. Łobiński, J. Szpunar, Biochemical Speciation Analysis by Hyphenated Techniques, Anal. Chim. Acta, 400, 231, (1999). [8] F. Cubadda, Inductively Coupled Plasma-Mass Spectrometry for the Determination of Elements and Elemental Species in Food: A Review, J. AOAC Int., 87, 173 (2004). [9] B., Meermann, M. Sperling, Hyphenated Techniques as Tools for Speciation Analysis of Metal-based Pharmaceuticals: Developments and Applications, Anal. Bioanal. Chem., 403, 1501 (2012). [10] B. Michalke, V. Nischwitz, Review on Metal Speciation Analysis in Cerebrospinal Fluid-current Methods and Results. A Review. Anal. Chim. Acta, 682, 23 (2010). [11] R. Smith, Before the Injection - Modern Methods of Sample Preparation for Separation Techniques, J. Chromatogr. A, 1000, 3, (2003). [12] D. Amouroux, E. Tessier, C. Pécheyran, O.F.X. Donard, Sampling and Probing Volatile Metal(loid) Species in Natural Waters by In-situ Purge and Cryogenic Trapping Followed by Gas Chromatography and Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry (P-CT-GC-ICP/MS), Anal. Chim. Acta, 377, 241 (1998). [13] R. Morabito, Extraction Techniques in Speciation Analysis of Environmental Samples, Fresenius J. Anal. Chem., 351, 378 (1995). [14] W. Liu, H.K. Lee, Chemical Modification of Analytes in Speciation Analysis by Capillary Electrophoresis, Liquid Chromatography and Gas Chromatography. J. Chromatogr. A, 834, 45 (1999). [15] Z. Mester, R. Sturgeon, J. Pawliszyn, Solid Phase Microextraction as a Tool for Trace Element Speciation., Spectrochim. Acta, Part B, 56, 233 (2001). [16] J. Namieśnik, Trace Analysis - Challenges and Problems, Crit. Rev. Anal. Chem., 32, 271 (2002). 11

12 [17] R. Rubio, A. Ure, Approaches to Sampling and Sample Pretreatment for Metal Speciation in Soils and Sediments, Int. J. Environ. Anal. Chem., 51, 205 (1993). [18] L.A. Ellis, D.J. Roberts, D.J. Chromatographic and Hyphenated Methods for Elemental Speciation Analysis in Environmental Media, J. Chromatogr. A, 774, 3 (1997). [19] Hyphenated and Alternative Methods of Detection in Chromatography, Chromatographic Science Series, eds. R.A. Shalliker,. Vol.104, CRC Press, New York, 2011 [20] G. Purcaro., S. Moret, L. Conte, Hyphenated Liquid Chromatography Gas Chromatography Technique: Recent Evolution and Applications, J. Chromatogr. A, 1255, 100 (2012). [21] A. Gonzalvez, M.L. Cervera, S. Armenta, M. de la Guardia, A Review of Non- chromatographic Methods for Speciation Analysis, Anal. Chim. Acta, 636, 129 (2009). [22] M.S. Tswett, Physikalisch-Chemische Studien Uber das Chlorophyll. Die Adsorptionen, Ber. Bot. Ges., 24, 316 (1906). [23] B. Michalke, The Coupling of LC to ICP-MS in Element Speciation: I. General Aspects, Trends Anal. Chem., 21, 2 (2002). [24] D. Schaumloffel, A. Tholey, Recent Directions of Electrospray Mass Spectrometry for Elemental Speciation Analysis, Anal. Bioanal. Chem., 400, 1645 (2011). [25] M.J. Keith-Roach, A Review of Recent Trends in Electrospray Ionisation-Mass Spectrometry for the Analysis of Metal-Organic Ligand Complexes, Anal. Chim. Acta, 678, 140 (2010). [26] H.G. Infante, K. Van Campenhout, R. Blust, F.C. Adams, Anion-Exchange High Performance Liquid Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma- Isotope Dilution-Time-of-Flight Mass Spectrometry for Speciation Analysis of Metal Complexes with Metallothionein Isoforms in Gibel Carp (Carassius Auratus Gibelio) Exposed to Environmental Metal Pollution, J. Chromatogr. A, 1121, 184 (2006). [27] M. Popp, S. Hann, G. Koellensperger, Environmental Application of Elemental Speciation Analysis Based on Liquid or Gas Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry - A Review, Anal. Chim. Acta, 668, 114 (2010). [28] J.C.A. Wuilloud, R.G. Wuilloud, A.P. Vonderheide, J.A. Caruso, Gas Chromatography/Plasma Spectrometry - An Important Analytical Tool for Elemental Speciation Studies, Spectr. Acta Part B, 59, 755 (2004). [29] B. Rosenkranz, J. Bettmer, Microwave-Induced Plasma-Optical Emission Spectrometry - Fundamental Aspects and Applications in Metal Speciation Analysis, Trends Anal. Chem., 19, 138 (2000). [30] R. Łobinski, V. Sidelnikov, Y. Patrushev, I. Rodriguez, A.Wasik, Multicapillary Column Gas Chromatography with Element-Selective Detection, Trends Anal. Chem., 18, 449 (1999). [31] S. D Ilio, N. Violante, C. Majorani, F. Petrucci, Dynamic Reaction Cell ICP-MS for Determination of Total As, Cr, Se and V in Complex Matrices: Still a Challenge? A Review, Anal. Chim. Acta, 698, 6, (2011). [32] S.M. Gallus, K.G. Heumann, Development of a Gas Chromatography Inductively Coupled Plasma Isotope Dilution Mass Spectrometry System for Accurate Determination of Volatile Element Species. Selenium speciation, J. Anal. Atom. Spectr., 11, 887 (19996). [33] D. Profrock, A. Prange, Inductively Coupled Plasma-Mass Spectrometry (ICP-MS) for Quantitative Analysis in Environmental and Life Sciences: A Review of Challenges, Solutions, and Trends, App. Spectr., 66, 843 (2012). [34] R. Michalski, M. Jablonska, S. Szopa, A. Łyko, Application of Ion Chromatography with ICP- MS or MS Detection to the Determination of Selected Halides and Metal/Metalloids Species, Crit. Rev. Anal. Chem., 41, 133 (2011). [35] Michalski R., Chromatografia jonowa. Podstawy i zastosowania. SWSZ Katowice, [36] R. Michalski, Inorganic Oxyhalide By-Products in Drinking Water: Ion Chromatographic Methods, in Encyclopedia of Chromatography, eds J. Cazes, Taylor & Francis Group, Boca Raton, FL, 2010, pp [37] C. Sarzanini, Liquid Chromatography: a Tool for the Analysis of Metal Species, J. Chromatogr. A, 850, 213 (1999). [38] E. Dabek-Zlotorzynska, E.P.C. Lai, A.R. Timerbaev, Capillary Electrophoresis: the State-of-the Art in Metal Speciation Studies, Anal. Chim. Acta, 356, 1, (1998). [39] A.R. Timerbaev, Capillary Electrophoresis Coupled to Mass Spectrometry for Biospeciation Analysis: Critical Evaluation, Trends Anal. Chem., 28, 416 (2009). [40] J. Szpunar, R. Łobiński, Hyphenated techniques in speciation analysis, in RSC Chromatography Monographs, eds R.M. Smith, Royal Society of Chemistry, Cambridge, MA, [41] Handbook of Elemental Speciation II: Species in the Environment, Food, Medicine & Occupational Health, eds R. Cornelis, H. Crews, J. Caruso, K. G. Heumann, J. Wiley & Sons, Ltd., [42] A.K. Das, M. Guardia, M.L. Cervera, Literature Survey of on-line Elemental Speciation in Aqueous Solutions (Review), Talanta, 55, 1 (2001). 12

13 [43] V.L. Dressler, F.G. Antes, C.M., C.M. Moreira, D. Pozebon, F.A. Duarte, As, Hg, I, Sb, Se and Sn Speciation in Body Fluids and Biological Tissues Using Hyphenated-ICP-MS Techniques: A Review, Int. J. Mass Spectr., 307, 149 (2011). [44] P. Quevauviller, Method Performance Studies for Speciation Analysis, Royal Society of Chemistry, Cambridge, [45] B. Radke, L. Jewell, J. Namieśnik, Analysis of Arsenic Species in Environmental Samples, Crit. Rev. Anal. Chem., 42, 162 (2012). [46] E. Terlecka, Arsenic Speciation Analysis in Water Samples: A Review of the Hyphenated Techniques, Environ. Monit. Assess., 107 (1-3), 259, (2005). [47] P. A. Creed, C. A. Schwegel, J. T. Creed, Investigation of Arsenic Speciation on Drinking Water Treatment Media Utilizing Automated Sequential Continous Flow Extraction with IC-ICP-MS Detection, J. Environ. Monit., 7, 1079, (2005) [48] J. Y. Cabon, N. Cabon, Speciation of Major Arsenic Species in Seawater by Flow Injection Generation Atomic Absorption Spectrometry, Fresenius J. Anal. Chem., 368, 484, (2000). [49] M.M. Rahman, Z. Chen, R. Naidu, Extraction of Arsenic Species in Soils Using Mmicrowave-Assisted Extraction Detected by Ion Chromatography Coupled to Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, Environ. Geochem. Health, 31, 93, (2009). [50] G. Koellensprenger, J. Nurmi, S. Hann, G. Stingeder, W.J. Fritz, W.W. Wenzel, CE-ICP-SFMS and HPIC-ICP-SFMS for Arsenic Speciation in Soil Solution and Soil Water Extracts, J. Anal. Atom. Spectr., 17, 1042, ( 2002). [51] J. Zheng, H. Hintelmann, B. Dimock, M. S. Dzurko, Speciation of Arsenic in Water, Sediments, and Plants of the Moira Watershed, Canada, Using HPLC Coupled to High Resolution ICP-MS, Anal. Bioanal. Chem., 377, 14, (2003). [52] L. Kozak, P. Niedzielski, W. Szczucinski, The Methodology and Results of Determination of Inorganic Arsenic Species in Mobile Fractions of Tsunami Deposits by a Hyphenated Technique of HPLC-HG-AAS, Inter. J. Environ. Anal. Chem., 88, 989 (2008). [53] M. J. Kim, K. H. Ahn, Y.Jung, Distribution of Arsenic Species in Mine Tailings of Abandoned Mines from Korea, Chemosphere, 49, 307, (2002). [54] I. Pizarro, M. Gomez, C. Camara, M.A. Palacios, Arsenic Speciation in Environmental and Biological Samples. Extraction and Stability Studies, Anal. Chim. Acta, 495, 85. (2003). [55] S. Taebunpakul, Ch. Liu, Ch. Wright, Determination of Total Arsenic and Arsenic Speciation in Tobacco Products: From Tobacco Leaf and Cigarette Smoke, J. Anal. Atom. Spectro., 26/8, 1633, (2011). [56] J. Morton,E. Leese, Arsenic Speciation in Clinical Samples: Urine Analysis Using Fast Micro- Liquid Chromatography ICP-MS, Anal. Bioanal. Chem, 5, 1781, (2011). [57] Todorov T. I., Ejnik J. W., Mullick F. G., Centeno J. A., Arsenic Speciation in Urine and Blood Reference Materials, Microchim. Acta, 151, 263 (2005). [58] P. Alava, F. Tack,G. Du Laing, HPLC-ICP-MS Method Development to Monitor Arsenic Speciation Changes by Human Gut Microbiota, Biomed. Chromatogr., 26, 524 (2012). [59] A. Raab, J. Feldman, Arsenic Speciation in Hair Extracts, Anal. Bioanal. Chem., 381, 332 (2005). [60] E. Sanz, R. Munos-Olivas, C. Camara, M. K. Sengupta, S. Ahamed, Arsenic Speciation in Rice, Straw, Soil, Hair and Nails Samples From the Arsenic-Affected Areas of Middle and Lower Ganga Plain, J. Environ. Sci. Health A, 42, 1695 (2007). [61] C. Niegel, S. Pfeiffer, M. Grundmann, Fast Separations by Capillary Electrophoresis Hyphenated to Electrospray Ionization Time-of-Flight Mass Spectrometry as a Tool for Arsenic Speciation Analysis, Analyst, 137, 1956 (2012). [62] B. Meermann, M. Bartel, A. Scheffer, Capillary Electrophoresis with Inductively Coupled Plasma-Mass Spectrometric and Electrospray Time of Flight Mass Spectrometric Detection for the Determination of Arsenic Species in Fish Samples, Electrophoresis, 29, 2731 (2008). [63] S. H. Nam, H. J. Oh, H. S. Min, J. H. Lee, A Study on the Extraction and Quantitation of Total Arsenic and Arsenic Species in Seafood by HPLC-ICP-MS, Microchem. J., 95, 20 (2010). [64] I.B. Rodriguez, G. Raber, W. Goessler, Arsenic Speciation in Fish Sauce Samples Determined by HPLC Coupled to Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, Food Chem., 112, 1084 (2009). [65] B. M. Hovanec, Arsenic Speciation in Commercially Available Peanut Butter Spread by IC-ICP-MS, J. Anal. At. Spectro., 19, 1141 (2004). [66] Iserte L.O., Roig-Navarro A.F., Hernandez F., Simultaneous Determination of Arsenic and Selenium Species in Phosphoric Acid Extracts of Sediment Samples by HPLC-ICP-MS, Anal. Chim. Acta, 527, 97 (2004). [67] Y. Martinez-Bravo, A. F. Roig-Navarro, F. J. Lopez, F. Hernandez, Multielemental Determination of Arsenic, Selenium and Chromium (VI) Species in Water by High-Performance Liquid Chromatography Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 926, 265 (2001). [68] P.C. Uden, H.T. Boakye, C. Kahakachchi, C; J.F. Tyson, Selective Detection and Identification of Se Containing Compounds - Review and Recent Developments, J. Chromatogr. A, 1050, 85 (2004). 13

14 [69] C. Thiry, A. Ruttens, L. De Temmerman, Current Knowledge in Species-Related Bioavailability of Selenium in Food, Food Chemistry, 130, 767 (2012). [70] A.-M. Carey, E. Lombi, E. Donner, A Review of Recent Developments in the Speciation and Location of Arsenic and Selenium in Rice Grain, Anal. Bioanal. Chem., 402, 3275 (2012). [71] J. Tolu, H. I. Le Hecho, et., Selenium Speciation Analysis at Trace Level in Soils, Anal. Chim. Acta, 684, 126 (2011). [72] P. Jitaru, H. Goenaga-Infante, S. Vaslin-Reimann, A Systematic Approach to the Accurate Quantification of Selenium in Serum Selenoalbumin by HPLC-ICP-MS, Anal. Chim. Acta, 657, 100 (2010). [73] J. Kota, Z. Stasicka, Chromium Occurrence in the Environment and Methods of its Speciation, Environ. Poll., 107, 263 (2000). [74] Michalski R., Trace Level Determination of Cr(III)/Cr(VI) in Water Samples Using Ion Chromatography with UV Detection, Journal of Liquid Chromatography and Related Technologies, 28, 2849 (2005). [75] S. Hirata, K. Honda, O. Shikino, N. Maekawa, M. Aihara, Determination of Chromium (III) and Total Chromium in Seawter by On-line Column Preconcentration Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, Spectrochim. Acta B, 55, 1089 (2000). [76] M. Pantsar-Kallio, P. K. G. Manninen, Speciation of Chromium in Waste Waters by Coupled Column Ion Chromatography-Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 750, 89 (1996). [77] J. Prokisch, S. A. Katz, B. Kovacs, Speciation of Chromium From Industrial Wastes and Incinerated Sludges, J. Chromatogr. A, 774, 363 (1997). [78] N. Unceta, F. Séby, J. Malherbe, O. F. X. Donard, Chromium Speciation in Solid Matrices and Regulation: A Review, Anal. Bioanal. Chem., 397, 1097 (2010). [79] E.H. Boari, E.A. El-Sofany, A.S. Abdel-Halim, Speciation of Hexavalent Chromium in Atmospheric Particulate Samples by Selective Extraction and Ion Chromatography Determination, Trends Anal. Chem., 21, 741 (2002). [80] H. Ding, L.K. Olson, J.A. Caruso, Elemental Speciation of Chromium in Chromium in Picolinate Products, Spectrochim.Acta B, 51, 1801 (1996). [81] R.D. Oliveira, R.E. Santelli, Occurrence and Chemical Speciation Analysis of Organotin Compounds in the Environment: A Review, Talanta, 82, 9 (2010). [82] I.R. Pereiro, A.C. Diaz, Speciation of Mercury, Tin, and Lead Compounds by Gas Chromatography with Microwave-Induced Plasma and Atomic-Emission Detection (GC-MIP-AED), Anal. Bioanal. Chem., 372, 74 (2002). [83] J. Shi, G. Jiang, Application of Gas Chromatography-Atomic Fluorescence Spectrometry Hyphenated System for Speciation of Butyltin Compounds in Water Samples, Spectr. Lett., 44, 393 (2011). [84] S. Tutschku, S. Mothes, K. Dittrich, Determination and Speciation of Organotin Compounds by Gas- Chromatography Microwave-Induced Plasma-Atomic Emission-Spectrometry, J. Chromatogr. A, 683, 269 (1994). [85] A. Astruc, X. Dauchy; F. Pannier, Determination of Butylin Compounds in the Environment by HPLC Coupled To ETAAS, Analysis, 22, 257 (1994). [86] T. L. Jones-Lepp, G.M. Momplaisir, New Applications of LC-MS and LC-MS2 Toward Understanding the Environmental Fate of Organometallics, Trends Anal. Chem., 24, 590 (2005). [87] Z. Yu, J. Sun, J. Jun-qing, M. Jing, Determination of Total Tin and Organotin Compounds in Shellfish by ICP-MS, Food Chem., 119, 364 (2010). [88] M. Ceulemans, F. C. Adams, Evaluation of Sample Preparation Methods for Organotin Speciation Analysis in Sediments - Focus on Monobutyltin Extraction, Anal. Chim. Acta, 317, 161 (1995). [89] Z. Yu, M. Jing, X. Wang Xiao-ru; et al. Simultaneous Determination of Multi-Organotin Compounds in Seawater by Liquid-Liquid Extraction-High Performance Liquid Chromatography-Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, Spectr. Spectral Anal., 29, 2855 (2009). [90] Z. Qunfang, J. Guibin, L. Zhongyang, et al., Survey of Butyltin Compounds in 12 Types of Foods Collected in China, Food Add. Contamin., 21, 1162 (2004) [91] R. Wahlen, C. Wolff-Briche, Comparison of GC-ICP-MS and HPLC-ICP-MS for Species-Specific Isotope Dilution Analysis of Tributyltin in Sediment After Accelerated Solvent Extraction, Anal. Bioanal. Chem., 377, 140 (2003). [92] K. Chen, I. Hsu, Y. Sun, Determination of Methylmercury and Inorganic Mercury by Coupling Short- Column Ion Chromatographic Separation, On-line Photocatalyst-Assisted Vapor Generation, and Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 1216, 8933 (2009). [93] J. Shi, W. Feng, M. Wang, Investigation of Mercury-Containing Proteins by Enriched Stable Isotopic Tracer and Size-Exclusion Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma-Isotope Dilution Mass Spectrometry, Anal. Chim. Acta, 583, 84 (2007). [94] P. Kuban, H. Petr; P. Houserova, P. Kuban, Mercury Speciation by CE: A Review, Electrophoresis, 28, 58 (2007) 14

15 [95] D. D. Wang, F. Li, X. P. Yan, On-line Hphenation of Fow Ijection, Mniaturized Cpillary Eectrophoresis and Aomic Fuorescence Sectrometry for Hgh-Troughput Seciation Aalysis, J. Chromatogr. A, 1117, 246 (2006). [96] Q. He, Z. Zhu, S. Hu, et al. Solution Cathode Grow Discharge Induced Vapor Generation of Mercury and Its Application to Mercury Speciation by High Performance Liquid Chromatography - Atomic Fluorescence Spectrometry, J. Chromatogr. A, 1218, 4462 (2011). [97] P. Jitaru, H. G. Infante, F. C. Adams, Simultaneous Multi-Elemental Speciation Analysis of Organometallic Compounds by Solid-phase Microextraction and Multicapillary Gas Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma-Time-of-Flight-Mass Spectrometry, J. Anal. Atom. Spectr., 19, 867 (2004). [98] P. Jitaru, C. Adams, Speciation Analysis of Mercury by Solid-Phase Microextraction and Multicapillary Gas Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma-Time-of-Flight-Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 1055, 197 (2004). [99] Y. Cai; S. Monsalud, R. Jaffe, et al, Gas Chromatographic Determination of Organomercury Following Aqueous Derivatization with Sodium Tetraethylborate and Sodium Tetraphenylborate - Comparative Study of Gas Chromatography Coupled with Atomic Fluorescence Spectrometry, Atomic Emission Spectrometry and Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 876, 147 (2000). [100] T. Stoichev, D. Amouroux, R Martin-Doimeadios, R. C. Rodriguez; et al., Speciation Analysis of Mercury in Aquatic Environment, Appl. Spectr. Rev., 41, 591 (2006). [101] X. Jia, D. Gong, Y. Han, Yi; et al., Fast Speciation of Mercury in Seawater by Short-Column High- Performance Liquid Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma Spectrometry After On-line Cation Exchange Column Preconcentration, Talanta, 88, 724 (2012). [102] J. Margetinova, P. Houserova-Pelcova, V. Kuban, Speciation Analysis of Mercury in Sediments, Zoobenthos and River Water Samples by High-Performance Liquid Chromatography Hyphenated to Atomic Fluorescence Spectrometry Following Preconcentration by Solid Phase Extraction, Anal. Chim. Acta, 615, 115, (2008). [103] J. J. Berzas Nevado, R. C. Rodriguez Martin-Doimeadios,F.J. Guzman Bernardo, F. J.; et al., Mercury Speciation Analysis in Terrestrial Animal Tissues, Talanta, 99, 859 (2012). [104] C. M. Tseng, A. DeDiego, F. M. Martin, et al. Rapid Determination of Inorganic Mercury and Methylmercury in Biological Reference Materials by Hydride Generation, Cryofocusing, Atomic Absorption Spectrometry After Open Focused Microwave-Assisted Alkaline Digestion, J. Anal. Atom. Spectr., 12, 743 (1997). [105] X. Jia, D. Gong, Y. Han, Yi; et al. Fast Speciation of Mercury in Eeawater by Short-Column High Performance Liquid Chromatography Hyphenated to Inductively Coupled Plasma Spectrometry After On-line Cation Exchange Column Preconcentration, Talanta, 88, 724 (2012). [106] C. Ibanez-Palomino, J. Fermin Lopez-Sanchez, A. Sahuquillo, Inorganic Mercury and Methylmercury Determination in Polluted Waters by HPLC Coupled to Cold Vapour Atomic Fluorescence Spectroscopy, Inter. J. Environ. Anal. Chem., 92, 909 (2012). [107] J. L. Guzman-Mar, L. Hinojosa-Reyes, A. M. Serra, Applicability of Multisyringe Chromatography Coupled to Cold-Vapor Atomic Fluorescence Spectrometry for Mercury Speciation Analysis, Anal. Chim. Acta, 708, 11 (2011). [108] V. Angeli, S. Biagi, S. Ghimenti, et al., Flow Injection-Chemical Vapor Generation Atomic Fluorescence Spectrometry Hyphenated System for Organic Mercury Determination: A Step Forward, Spectr. Acta Part B, 66, 799 (2011). [109] N. Urlich, Speciation of Antimony(III), Antimony(V) and Trimethylstiboxide by Ion Chromatography with Inductively Coupled Plasma Atomic Emission Spectrometry and Mass Spectrometric Detection, Anal. Chim. Acta, 359, 245 (1998). [110] J. Zheng, M. Ohata, N. Furuta, Antimony Speciation in Environmental Samples by Using High Performance Liquid Chromatography Coupled to Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry, Anal. Sci., 16, 75 (2000). [111] I. De Gregori, W. Quiroz, H. Pinochet, F. Pannier, M. Potin-Gautier, Simultaneous Speciation Analysis of Sb(III), Sb(V) and (CH 3 ) 3 SbCl 2 by High Performance Liquid Chromatography Hydride Generation Atomic Fuorescence Spectrometry Detection (HPLC-HG-AFS): Application to Antimony Speciation in Seawater, J. Chromatogr. A, 1091, 94 (2005). [112] P. Vinas, I. Lopez-Garcıa, B. Merino-Merono, M. Hernandez-Cordoba, Liquid Chromatography Hydride Generation Atomic Fuorescence Spectrometry Hybridation for Antimony Speciation in Environmental Samples, Talanta, 68, 1401 (2006). [113] S. Amereih, T. Meisel, E. Kahr, W. Wegscheider, Speciation Analysis of Inorganic Antimony in Soil Using HPLC-ID-ICP-MS, Anal. Bioanal. Chem., 383, 1052 (2005). [114] R. Miravet, E. Bonilla, J. F. Lopez-Sanchez, R. Rubio, Antimony Speciation in Terrestrial Plants. Comparative Studies on Extraction Methods, J. Environ. Mon. 7, 1207 (2005). 15

16 [115] I. De Gregori, W. Quiroz, H. Pinochet, F. Pannier, M. Potin-Gautier, Speciation Analysis of Antimony in Marine Biota by HPLC-(UV)-HG-AFS: Extraction Procedures and Stability of Antimony Species, Talanta, 73, 458 (2007). [116] R. Miravet, J. F. Lopez-Sanchez, R. Rubio, Leachability and Analytical Speciation of Antimony in Coal Fy Ash, Anal. Chim. Acta, 576, 200 (2006). [117] A. Iijima, K. Sato, T. Ikeda, H. Sato, K. Kozawaa, N. Furuta, Concentration Distributions of Dissolved Sb(III) and Sb(V) Species in Size-Classified Inhalable Airborne Particulate Matter, J. Anal. Atom. Spectr., 25, 356 (2010). [118] R. Miravet, J. F. López-Sánchez, R. Rubio, P. Smichowski, G. Polla, Speciation Analysis of Antimony in Extracts of Size-Classified Volcanic Ash by HPLC ICP-MS, Anal. Bioanal. Chem., 387, 1949 (2007). [119] H. R. Hansen, S. A. Pergantis, Identification of Sb(V)-Complexes in Biological and Food Matrices and Their Stibine Formation Efficiency During Hydride Generation with ICP-MS Detection, Anal. Chem., 79, 5304 (2007). [120] M. Potin-Gautier, F. Pannier, W. Quiroz, H. Pinochet, I. de Gregori, Antimony Speciation Analysis in Sediment Reference Materials Using High Performance Liquid Chromatography Coupled to Hydride Generation Atomic Fuorescence Spectrometry, Anal. Chim. Acta, 553, 214 (2005). [121] Michalski R., Szopa S., Jabłońska M., Łyko A., Application of Hyphenated Techniques in Speciation Analysis of Arsenic, Antimony, and Thallium, The ScientificWorld Journal, Volume 2012, Article ID , 17 pages, doi: /2012/ [122] T. Guerin, Astruc M., Batel A., Borsier M., Multielemental Speciation of As, Se, Sb, and Te by HPLC- ICP-MS, Talanta, 44, 2201 (1997). [123] Y. Petit de Pen, O. Vielma, J. L. Burguera, M. Burguera, C. Rondo, P. Carrero, Online Determination of Antimony(III) and Antimony(V) in Liver Tissue and Whole Blood by Fow Injection Hydride Generation Atomic Absorption Spectrometry, Talanta, 55, 743 (2001). [124] M. Frankowski, A. Ziola-Frankowska, J. Siepak, New Method for Speciation Analysis of Aluminium Fluoride Complexes by HPLC-FAAS Hyphenated Technique, Talanta, 80, 2120 (2010). [125] A. Ziola-Frankowska, M. Frankowski, J. Siepak, Development of a New Analytical Method for Online Simultaneous Qualitative Determination of Aluminium (Free Aluminium Ion, Aluminium-Fluoride Complexes) by HPLC-FAAS, Talanta, 78, 623 (2009). [126] P. S. Fedotov, E. Y. Savonina, R. Wennrich, et al. A Hyphenated Flow-Through Analytical System for the Study of the Mobility and Fractionation of Trace and Major Elements in Environmental Solid Samples, Analyst, 131, 509 (2006). [127] L. L. Sombra, M. O. Luconi, L. P. Fernandez, et al., Assessment of Trace Aluminium Content in Parenteral Solutions by Combined Cloud Point Preconcentration - Flow Injection Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry, J. Pharm. Biomed. Anal., 30, 1451 (2003). [128] M. Frankowski, A. Zioła-Frankowska, J. Siepak, New Method for Speciation Analysis of Aluminium Fluoride Complexes by HPLC FAAS Hyphenated Technique, Talanta, 80, 2120 (2010). [129] B. Krasnodebska-Ostrega, M. Sadowska, S. Ostrowska, Thallium Speciation in Plant Tissues-Tl(III) Found in Sinapis Alba L. Grown in Soil Polluted with Tailing Sediment Containing Thallium Minerals, Talanta, 93, 326 (2012). [130] S. Arpadjan, P. Petrova, J. Knutsson, Speciation Analysis of Thallium in Water Samples After Separation/Preconcentration with the Empore (TM) Chelating Disk, Inter. J. Environ. Anal. Chem., 91, 1088 (2011). [131] R. A. Gil, P. H. Pacheco, P. Smichowski, R. A. Olsina, L. D. Martinez, Speciation Analysis of Thallium Using Electrothermal AAS Following On-line Preconcentration in a Microcolumn Filled with Multiwalled Carbon Nanotubes, Microchim. Acta, 167, 187 (2009). [132] C. Casiot, M. Egal, O. Bruneel, Predominance of Aqueous Tl(I) Species in the River System Downstream from the Abandoned Carnoules Mine (Southern France), Environ. Sci. Technol., 45, 2056 (2011). [133] T. Lin, J. Nriagu, Thallium Speciation in the Great Lakes, Environ. Sci. Technol., 33, 3394 (1999). [134] I. R. Pereiro, A. C. Diaz, Speciation of Mercury, Tin, and Lead Compounds by Gas Chromatography with Microwave-Induced Plasma and Atomic-Emission Detection (GC-MIP-AED), Anal. Bioanal. Chem., 372, 74 (2002). [135] L. Dunemann, H. Hajimiragha, J. Begerow, Simultaneous Determination of Hg(II) and Alkylated Hg, Pb, and Sn Species in Human Body Fluids Using SPME-GC/MS-MS, Fresenius J. Anal. Chem., 363, 466 (1998). [136] A.Alemasova, E. A. Belova, The Use of Ultrasonic Treatment for Improvement of Metrological Performance of Sorption Atomic Absorption Determination of Lead(II) and Cadmium(II) Traces, Centr. Europ. J. Chem., 8, 58 (2010). [137] D. Baralkiewicz, M. Kozka, A. Piechalak, Aneta; et al., Determination of Cadmium and Lead Species and Phytochelatins in Pea (Pisum sativum) by HPLC-ICP-MS and HPLC-ESI-MSn, Talanta, 79, 493 (2009). [138] J. L. Wolfender, C. Terreaux, K. Hostettmann, The Importance of LC-MS and LC-NMR in the Discovery of New Lead Compounds From Plants, Pharm. Biol., 38, 41 (2000). 16

17 [139] B. Li, X. Yan, Rapid Speciation of Iron by On-line Coupling of Short Column Capillary Electrophoresis and Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry with the Collision Cell Technique, J. Sep. Sci., 30, 916 (2007). [140] Y. B. Liu, Y.X. Gao, C.Y. Chen, et al., Quantitative Analysis of Iron in Protein Bands Existing in Polyacrylamide Gel Matrix with Synchrotron Radiation X-Ray Fluorescence, High Ener. Phys. Nucl. Phys. Chin., 29, 61 (2005). [141] B. Deng, X. Li, P. Zhu, Pingchuan, et al., Speciation of Magnesium in Rat Plasma Using Capillary Electrophoresis-Inductively Coupled Plasma-Atomic Emission Spectrometry, Electrophoresis, 29, 1534 (2008). [142] B. Michalke, Manganese Speciation Using Capillary Electrophoresis-ICP-Mass Spectrometry, J. Chromatogr. A, 1050, 69 (2004). [143] M. Balcerzak, Methods for the Determination of Platinum Group Elements in Environmental and Biological Materials: A Review. Crit. Rev. Anal. Chem., 41, 214 (2011). [144] C. C. May, P. J. Worsfold, M. J. Keith-Roach, Analytical Techniques for Speciation Analysis of Aqueous Long-Lived Radionuclides in Environmental Matrices, Trends Anal. Chem., 27, 160 (2008). [145] R. Michalski, Application of Ion Chromatography for the Determination of Inorganic Cations, Crit. Rev. Anal. Chem., 39, 230 (2009). [146] R. Michalski, Ion Chromatography Determination of Bromate - State of the Art. Trends Chromatogr., 5, 27 (2009). [147] Michalski R., Łyko A., Determination of Bromate in Water Samples Using Post Column Derivatization Method with Triiodide, Journal of Environmental Science and Health, Part A, 45, (2010), [148] Michalski R., Łyko A., Bromate Determination. State of The Art, Critical Reviews in Analytical Chemistry, 43/2, (2013), [149] L. Charles, D. Pepin, B. Casetta, Electrospray Ion Chromatography - Tandem mass Spectrosmetry of Bromate at Sub-ppb Levels in Water, Anal. Chem. 68, 2554 (1996). [150] M. W. Tikkanen, Development of a Drinking Water Regulation for Perchlorate in California, Anal. Chim. Acta, 567, 20 (2006). [151] J. E. Jackson, J. J. Evans, Determination of Perchlorate at Parts-per-billion Levels in Plants by Ion Chromatography, J. Chromatogr. A, 898, 193 (2000). [152] Michalski R., Jablonska, M., Szopa S., Lyko A., Hyphenated methods for speciation analysis, [w] Encyclopedia of Analytical Chemistry, John Wiley & Sons, Ltd., New York, 2013 (w druku). [153] J. Feldmann, P. Salaun, E. Lombi, Critical Review Perspective: Elemental Speciation Analysis Methods in Environmental Chemistry - Moving Towards Methodological Integration, Environ. Chem., 6, 275, (

18 Forma specjacyjna Próbki gazowe Próbki ciekłe Substancje lotne Substancje niepolarne i polarne Metoda seperacyjna Chromatografia gazowa Chromatografia cieczowa: Chromatografia w odwróconym układzie faz Chromatografia oddziaływania hydrofilowego Chromatografia jonowa Chromatografia wykluczania jonowego Chromatografia par jonowych Elektroforeza kapilarna kapilarna elektroforeza strefowa, kapilarne ogniskowanie izoelektryczne, żelowa elektroforeza kapilarna, izotachoforeza kapilarna, micelarna elektrokinetyczna chromatografię kapilarną Metoda detekcji EI-MS FTIR AFS ESI-MS ICP-MS FAAS ETAAS ICP-OES MIP-AES Rys.1 Przykładowe techniki łączone stosowane w analizie specjacyjnej 18

19 Tabela 1 Przykłady metali i metaloidów oraz ich form specjacyjnych, które są oznaczane technikami łączonymi Pierwiastek Formy nieorganiczne Formy organiczne Arsen As(III), As(V) arsenobetaina, kwas monometyloarsenowy(iii), kwas monometyloarsenowy(v), kwas dimetyloarsenowy(iii), kwas dimetyloarsenowy(v), arsenocukry, arsenocholina, arsenolipidy Selen Se(IV), Se(VI) selenocystenia, selenometionina, selenocystyna, metyloselenocysteina, difenyloselen Chrom Cr(III), Cr(VI), hydroksykompleksy - Cyna Sn(II), Sn(IV) mono-, di- i tributylocyna, mono-, di- i trifenylocyna, metylocyna, tetrafenylocyna, tetracykloheksacyna, tripropylocyna, trimetylofenylocyna, monofenylocyna, monooctylocyna, monoetylocyna, metylobutylocyna Rtęć Hg(I), Hg(II) metylo- i dimetylortęć, etylo- i dietylortęć, wyższe alkilowe pochodne rtęci, mieszane alkilowe pochodne rtęci, fenylortęć, heptylortęć Antymon Sb(III), Sb(V), kompleksy nieorganiczne trimetylochlorek antymonu, trimetylodihydroksy antymon Aluminium Al(III), kompleksy fluorkowe i siarczanowe humusowe i fulwowe kompleksy glinu Tal Tl(I), Tl(III) - Ołów Pb(II), Pb(IV) Tetraetyloołów, tetrametyloołów, tripropyloołów, trifenyloołów Inne Fe(II), Fe(III); Mn(II), Mn(III), Mn(V), Mn(VII); V(IV), V(V); Mo(V), Mo(VI); Au(I), Au(III); Pt(II), Pt(IV); Sc(I), Sc(II), Sc(III), Sc(IV), Sc(V); Ga(III), Ga(IV), Ga(V); Np(IV), Np(V), Np(VI) - Halogenki ClO 2 -, ClO 3 -, ClO 4 -, Br -, BrO 3 -, I -, IO 3 -, IO 4 - Kwasy halogenooctowe, bromowane i jodowane pochodne organiczne 19

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

Nowoczesne metody analizy pierwiastków Nowoczesne metody analizy pierwiastków Techniki analityczne Chromatograficzne Spektroskopowe Chromatografia jonowa Emisyjne Absorpcyjne Fluoroscencyjne Spektroskopia mas FAES ICP-AES AAS EDAX ICP-MS Prezentowane

Bardziej szczegółowo

Podstawy chromatografii i technik elektromigracyjnych / Zygfryd Witkiewicz, Joanna Kałużna-Czaplińska. wyd. 5, 4 dodr. Warszawa, 2015.

Podstawy chromatografii i technik elektromigracyjnych / Zygfryd Witkiewicz, Joanna Kałużna-Czaplińska. wyd. 5, 4 dodr. Warszawa, 2015. Podstawy chromatografii i technik elektromigracyjnych / Zygfryd Witkiewicz, Joanna Kałużna-Czaplińska. wyd. 5, 4 dodr. Warszawa, 2015 Spis treści Przedmowa 11 1. Wprowadzenie 13 1.1. Krótka historia chromatografii

Bardziej szczegółowo

Problemy i wyzwania w analityce specjacyjnej z wykorzystaniem technik łączonych. Magdalena Jabłońska-Czapla

Problemy i wyzwania w analityce specjacyjnej z wykorzystaniem technik łączonych. Magdalena Jabłońska-Czapla Problemy i wyzwania w analityce specjacyjnej z wykorzystaniem technik łączonych Magdalena Jabłońska-Czapla Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska PAN ul. M.Skłodowskiej-Curie 34 Zabrze Mobility of arsenic

Bardziej szczegółowo

Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP)

Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP) Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP) Inductively Coupled Plasma Ionization Opracowane z wykorzystaniem materiałów dr Katarzyny Pawlak z Wydziału Chemicznego PW Schemat spektrometru ICP MS Rozpylacz

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Błąd gruby, systematyczny, przypadkowy, dokładność, precyzja, przedział

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14, Data wydania: 24 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres: AB 325

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU W PLANOWANIU I REALIZACJI ANALIZ CHEMICZNYCH

KRYTERIA WYBORU W PLANOWANIU I REALIZACJI ANALIZ CHEMICZNYCH KRYTERIA WYBORU W PLANOWANIU I REALIZACJI ANALIZ CHEMICZNYCH ANALTYKA OBEJMUJE WIELE ASPEKTÓW BADANIA MATERII. PRAWIDŁOWO POSTAWIONE ZADANIE ANALITYCZNE WSKAZUJE ZAKRES POŻĄDANEJ INFORMACJI, KTÓREJ SŁUŻY

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

Metody chromatograficzne w chemii i biotechnologii, wykład 6. Łukasz Berlicki

Metody chromatograficzne w chemii i biotechnologii, wykład 6. Łukasz Berlicki Metody chromatograficzne w chemii i biotechnologii, wykład 6 Łukasz Berlicki Techniki elektromigracyjne Elektroforeza technika analityczna polegająca na rozdzielaniu mieszanin związków przez wymuszenie

Bardziej szczegółowo

Proteomika. Spektrometria mas. i jej zastosowanie do badań białek

Proteomika. Spektrometria mas. i jej zastosowanie do badań białek Proteomika Spektrometria mas i jej zastosowanie do badań białek Spektrometria mas (MS) Metoda pozwalająca na pomiar stosunku masy do ładunku jonów (m/z) m/z można przeliczyć na masę jednostką m/z jest

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r ROZPOCZĘCIE WYKŁAD. inż. Janusz Kurleto

PROGRAM. PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r ROZPOCZĘCIE WYKŁAD. inż. Janusz Kurleto PROGRAM PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r. 11.00 11.15 ROZPOCZĘCIE 11.15 12.00 WYKŁAD Instruktaż ogólny z zakresu BHP dla osób uczestniczących w szkoleniach prowadzonych przez IES inż. Janusz Kurleto 12.00

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE. Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji)

TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE. Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji) TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji) Prowadzący: mgr inż. Anna Banel 1 1. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS ZAKRESY PROMIENIOWANIA ELEKTROMAGNETYCZNEGO, WYKORZYSTYWANEGO WNAJWAŻNIEJSZYCH METODACH SPEKTRALNYCH

Bardziej szczegółowo

Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna

Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna Nowoczesne techniki analityczne w analizie żywności Zajęcia laboratoryjne Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest oznaczenie zawartości sodu, potasu i magnezu w

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne)

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) mgr inż. Maria Sadowska mgr Katarzyna Furmanek mgr inż. Marcin Młodawski Laboratorium prowadzi prace badawcze w zakresie: Utylizacji

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH - CHROMATOGRAFIA JONOWA

MATERIAŁY DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH - CHROMATOGRAFIA JONOWA MATERIAŁY DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH - CHROMATOGRAFIA JONOWA mgr inż. Malwina Diduch mgr inż. Ewa Olkowska 1. WPROWADZENIE Termin chromatografia obejmuje wiele technik fizykochemicznych ogólnie zdefiniowanych

Bardziej szczegółowo

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie -

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie - Chromatografia cieczowa jako technika analityki, przygotowania próbek, wsadów do rozdzielania, technika otrzymywania grup i czystych substancji Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii aparatura

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 5 maja 2011 r. Nazwa i adres INSTYTUT PODSTAW

Bardziej szczegółowo

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Instrukcja do ćwiczeń opracowana w Katedrze Chemii Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego. 1. Wstęp teoretyczny Zagadnienie rozdzielania

Bardziej szczegółowo

Analityka przemysłowa i środowiskowa. Nowoczesne techniki analityczne. Analityka środowiskowa. Analityka radiochemiczna

Analityka przemysłowa i środowiskowa. Nowoczesne techniki analityczne. Analityka środowiskowa. Analityka radiochemiczna Analityka przemysłowa i środowiskowa Nowoczesne techniki analityczne 1. Wyjaśnić ideę pomiarów amperometrycznych. 2. Funkcje elektrolitu podstawowego i elektrody odniesienia w woltamperometrii. 3. Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Selen, Se ŚLESIN. Toksyczność. Se 78.96. Konieczność. Niedobór

Selen, Se ŚLESIN. Toksyczność. Se 78.96. Konieczność. Niedobór Opracowanie metod analitycznych przeznaczonych do charakterystyki dodatków żywnościowych i pasz przygotowanych na bazie drożdży wzbogaconych w selen 2006 dr inż. Aleksandra Polatajko 1 15.05.06 Selen,

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu zamówienia

Opis przedmiotu zamówienia 1 Załącznik nr 1 do Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia Opis przedmiotu zamówienia Przedstawione niżej szczegółowe parametry zamawianej aparatury są parametrami minimalnymi. Wykonawca może zaproponować

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 883

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 883 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 883 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 13 stycznia 2016 r. Nazwa i adres AB 883 ENEA

Bardziej szczegółowo

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek Tabela 1. Zalecane metody analiz chemicznych wody parametr metoda podstawowa metoda alternatywna ph metoda

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA SPEKTROMETRII MAS ROZCIEŃCZENIA IZOTOPOWEGO (IDMS)-

TECHNIKA SPEKTROMETRII MAS ROZCIEŃCZENIA IZOTOPOWEGO (IDMS)- TECHNIKA SPEKTROMETRII MAS ROZCIEŃCZENIA IZOTOPOWEGO (IDMS)- - narzędzie dla poprawy jakości wyników analitycznych Jacek NAMIEŚNIK i Piotr KONIECZKA 1 Wprowadzenie Wyniki analityczne uzyskane w trakcie

Bardziej szczegółowo

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia podstawa metod analizy laboratoryjnej GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia gr. chromatos = barwa grapho = pisze Michaił Siemionowicz Cwiet 2 Chromatografia jest metodą

Bardziej szczegółowo

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012 SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH

POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH WSTĘP Spełnianie wymagań jakościowych stawianych przed producentami leków jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 5 Data wydania: 9 kwietnia 2013 r. Nazwa i adres GÓRNOŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ.

METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ. Załącznik nr 3 Lp. Wskaźniki jakości wody Jednostki miary METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ. Granica wykrywalności Precyzja Dokładność Referencyjne metody pomiaru % wartości wskaźników 1 2 3 4 5 6 7 1 ph -

Bardziej szczegółowo

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Techniki atomowej spektroskopii absorpcyjnej (AAS) i możliwości ich zastosowania do analizy próbek środowiskowych i geologicznych

Techniki atomowej spektroskopii absorpcyjnej (AAS) i możliwości ich zastosowania do analizy próbek środowiskowych i geologicznych Zn Fe Cu Techniki atomowej spektroskopii absorpcyjnej (AAS) i możliwości ich zastosowania do analizy próbek środowiskowych i geologicznych Dr Artur Michalik Artur.Michalik@ujk.edu.pl Podstawy teoretyczne,

Bardziej szczegółowo

OKREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYCH TOKSYN PRZY ZASTOSOWANIU TECHNIKI CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ SPRZĘŻONEJ ZE SPEKTROMETREM MASOWYM (HPLC-MS)

OKREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYCH TOKSYN PRZY ZASTOSOWANIU TECHNIKI CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ SPRZĘŻONEJ ZE SPEKTROMETREM MASOWYM (HPLC-MS) KREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYC TKSYN PRZY ZASTSWANIU TECNIKI CRMATGRAFII CIECZWEJ SPRZĘŻNEJ ZE SPEKTRMETREM MASWYM (PLC-MS) Dr inż.agata Kot-Wasik Dr anna Mazur-Marzec Katedra Chemii Analitycznej, Wydział

Bardziej szczegółowo

Chemiczne metody analizy ilościowej / Andrzej Cygański. - wyd. 7. Warszawa, Spis treści. Przedmowa do siódmego wydania 13

Chemiczne metody analizy ilościowej / Andrzej Cygański. - wyd. 7. Warszawa, Spis treści. Przedmowa do siódmego wydania 13 Chemiczne metody analizy ilościowej / Andrzej Cygański. - wyd. 7. Warszawa, 2011 Spis treści Przedmowa do siódmego wydania 13 1. Zagadnienia ogólnoanalityczne 15 1.1. Zadania i rola chemii analitycznej

Bardziej szczegółowo

Spektrometria mas (1)

Spektrometria mas (1) pracował: Wojciech Augustyniak Spektrometria mas (1) Spektrometr masowy ma źródło jonów, które jonizuje próbkę Jony wędrują w polu elektromagnetycznym do detektora Metody jonizacji: - elektronowa (EI)

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE GIMNAZJUM NR 2 W RYCZOWIE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z CHEMII w klasie II gimnazjum str. 1 Wymagania edukacyjne niezbędne do

Bardziej szczegółowo

Spektrometr ICP-AES 2000

Spektrometr ICP-AES 2000 Spektrometr ICP-AES 2000 ICP-2000 to spektrometr optyczny (ICP-OES) ze wzbudzeniem w indukcyjnie sprzężonej plazmie (ICP). Wykorztystuje zjawisko emisji atomowej (ICP-AES). Umożliwia wykrywanie ok. 70

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 15 marca 2016 r. AB 1158 Nazwa i adres GÓRNOŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Metody chromatograficzne (rozdzielcze) w analizie materiału biologicznego (GC, HPLC)

Metody chromatograficzne (rozdzielcze) w analizie materiału biologicznego (GC, HPLC) Metody chromatograficzne (rozdzielcze) w analizie materiału biologicznego (GC, HPLC) Chromatografia jest fizykochemiczną metodą rozdzielania składników jednorodnych mieszanin w wyniku ich różnego podziału

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPŁYWOWE METODY OZNACZANIA PLATYNOWCÓW WYKORZYSTUJĄCE BIOSORPCJĘ I ZJAWISKO CHEMILUMINESCENCJI (streszczenie)

NOWE PRZEPŁYWOWE METODY OZNACZANIA PLATYNOWCÓW WYKORZYSTUJĄCE BIOSORPCJĘ I ZJAWISKO CHEMILUMINESCENCJI (streszczenie) UNIWERSYTET W BIAŁYMSTOKU WYDZIAŁ BIOLOGICZNO-CHEMICZNY NOWE PRZEPŁYWOWE METODY OZNACZANIA PLATYNOWCÓW WYKORZYSTUJĄCE BIOSORPCJĘ I ZJAWISKO CHEMILUMINESCENCJI (streszczenie) Julita Malejko Praca doktorska

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 27 maja 2015 r. Nazwa i adres: AB 646 Kod identyfikacji

Bardziej szczegółowo

Źródła błędów i ich eliminacja w technice ICP.

Źródła błędów i ich eliminacja w technice ICP. Źródła błędów i ich eliminacja w technice ICP. Irena Jaroń Centralne Laboratorium Chemiczne Państwowy Instytut Geologiczny, Rakowiecka 4, 05-975 Warszawa Atomowa spektrometria emisyjna ze wzbudzeniem w

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 27 marca 2017 r. AB 1158 Nazwa i adres GÓRNOŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8, Data wydania: 30 lipca 2014 r. Nazwa i adres: GRUPOWA OCZYSZCZALNIA

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 118

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 118 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 118 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13, Data wydania: 29 lipca 2015 r. AB 118 Nazwa i adres WOJEWÓDZKI

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS Prof. dr hab. Witold Danikiewicz Instytut Chemii Organicznej PAN Warszawa ZAKRESY PROMIENIOWANIA ELEKTROMAGNETYCZNEGO,

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. 2. 3. 4. 5. Ogólne podstawy biologicznych metod oczyszczania ścieków. Ścieki i ich rodzaje. Stosowane metody analityczne. Substancje biogenne w ściekach. Tlenowe procesy przemiany

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego O O

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego O O Zastosowanie spektrometrii mas do określania struktury związków organicznych (opracowała Anna Kolasa) Uwaga: Informacje na temat nowych technik jonizacji, budowy analizatorów, nowych metod detekcji jonów

Bardziej szczegółowo

Moduł: Chemia. Fundamenty. Liczba godzin. Nr rozdziału Tytuł. Temat lekcji. Rozdział 1. Przewodnik po chemii (12 godzin)

Moduł: Chemia. Fundamenty. Liczba godzin. Nr rozdziału Tytuł. Temat lekcji. Rozdział 1. Przewodnik po chemii (12 godzin) Rozkład materiału z chemii w klasie II LO zakres rozszerzony Chemia. Fundamenty. Krzysztof Pazdro, wyd. Oficyna Edukacyjna Krzysztof Pazdro Sp. z o.o.. nr dopuszczenia 565//0 Chemia. i związki nieorganiczne.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 396

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 396 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 396 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14 Data wydania: 17 sierpnia 2016 r. Nazwa i adres MIEJSKIE

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1448

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1448 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1448 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 2 Data wydania: 8 lipca 2014 r. Nazwa i adres: ZAKŁAD WODOCIĄGÓW

Bardziej szczegółowo

(studia II stopnia) Monitoring i analityka zanieczyszczeń środowiska Temat pracy

(studia II stopnia) Monitoring i analityka zanieczyszczeń środowiska Temat pracy Porównanie modeli matematycznych transportu zanieczyszczeń rozpuszczonych w rzekach. (temat może być realizowany przez 2 osoby) Praca obejmuje implementację i porównanie modeli matematycznych służących

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 700

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 700 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 700 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7, Data wydania: 1 sierpnia 2011 r. Nazwa i adres : AB xxx

Bardziej szczegółowo

BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY).

BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY). BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY). Wprowadzenie: Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) to grupa związków zawierających

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 25 sierpnia 2016 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Co to jest spektrometria mas?

Co to jest spektrometria mas? Co to jest spektrometria mas? Jest to nowoczesna technika analityczna pozwalająca na dokładne wyznaczenie masy analizowanej substancji Dokładność pomiaru może się wahać od jednego miejsca dziesiętnego

Bardziej szczegółowo

Uwagi wstępne. Prof. dr hab. Ryszard Dobrowolski Zakład Chemii Analitycznej i Analizy Instrumentalnej

Uwagi wstępne. Prof. dr hab. Ryszard Dobrowolski Zakład Chemii Analitycznej i Analizy Instrumentalnej Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Wydział Chemii, Plac Marii Curie-Skłodowskiej 3 20-031 Lublin Tel. +48 81 537 5704 Fax: +48 81 533-33-48 e-mail: rdobrow@poczta.umcs.lublin.pl Prof. dr hab. Ryszard

Bardziej szczegółowo

Jakość wyników specjacyjnego oznaczania pierwiastków techniką HPLC-ICP-MS

Jakość wyników specjacyjnego oznaczania pierwiastków techniką HPLC-ICP-MS Jakość wyników specjacyjnego oznaczania pierwiastków techniką HPLC-ICP-MS Danuta Barałkiewicz, Izabela Komorowicz, Barbara Pikosz, Magdalena Belter Pracownia Analizy Spektroskopowej Pierwiastków Wydział

Bardziej szczegółowo

Techniki łączone w analityce chemicznej

Techniki łączone w analityce chemicznej Techniki łączone w analityce chemicznej dr inż. Andrzej Wasik Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej Gdańsk, 2004 Program Ograniczenia klasycznej analizy dwuwymiarowej i sposoby

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 15 Data wydania: 25 lutego 2016 r. Nazwa i adres AB 336 Kod

Bardziej szczegółowo

Ana n l a i l za z a i ns n tru r men e t n al a n l a

Ana n l a i l za z a i ns n tru r men e t n al a n l a Analiza instrumentalna rok akademicki 2014/2015 wykład: prof. dr hab. Ewa Bulska prof. dr hab. Agata Michalska Maksymiuk pracownia: dr Marcin Wojciechowski Slide 1 Analiza_Instrumentalna: 2014/2015 Analiza

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ŚLADOWYCH ZANIECZYSZCZEŃ ŚRODOWISKA I ROK OŚ II

ANALIZA ŚLADOWYCH ZANIECZYSZCZEŃ ŚRODOWISKA I ROK OŚ II ANALIZA ŚLADOWYCH ZANIECZYSZCZEŃ ŚRODOWISKA I ROK OŚ II Ćwiczenie 1 Przygotowanie próbek do oznaczania ilościowego analitów metodami wzorca wewnętrznego, dodatku wzorca i krzywej kalibracyjnej 1. Wykonanie

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY DOPUSZCZAJĄCĄ DZIAŁ SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY -zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej -nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne używane w pracowni chemicznej -wie, że substancje charakteryzują

Bardziej szczegółowo

PP7: Wymiana jonowa i chromatografia jonowymienna oznaczanie kationów i anionów

PP7: Wymiana jonowa i chromatografia jonowymienna oznaczanie kationów i anionów PP7: Wymiana jonowa i chromatografia jonowymienna oznaczanie kationów i anionów Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych - ćwiczenie nr 7 przedmiot: Metody Analizy Technicznej kierunek studiów: Technologia

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

Bezinwazyjne badania specjacji

Bezinwazyjne badania specjacji Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Bezinwazyjne badania specjacji prof. dr hab. Ewa Bulska rok akademicki 214 / 215 Przykład I Korozja atramentowa atramenty żelazowo-galusowe w zabytkach rękopiśmiennych

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie materiałów odniesienia

Zastosowanie materiałów odniesienia STOSOWANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ 1 Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK e-mail:piotr.konieczka@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA ABSORPCYJNA ATOMOWA SPEKTROMETRIA EMISYJNA FLUORESCENCJA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA MAS

SPEKTROSKOPIA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA ABSORPCYJNA ATOMOWA SPEKTROMETRIA EMISYJNA FLUORESCENCJA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA MAS SPEKTROSKOPIA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA ABSORPCYJNA ATOMOWA SPEKTROMETRIA EMISYJNA FLUORESCENCJA ATOMOWA ATOMOWA SPEKTROMETRIA MAS PROMIENIOWANIE ELEKTROMAGNETYCZNE Promieniowanie X Ultrafiolet Ultrafiolet

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1010

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1010 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1010 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 27 stycznia 2017 r. Nazwa i adres PRZEDSIĘBIORSTWO

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3 Data wydania: 21 lipca 2009 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 3 lutego 2015 r. Nazwa i adres GÓRNOŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne techniki analityczne w analizie specjacyjnej arsenu i chromu w próbkach środowiskowych Danuta Barałkiewicz Izabela Komorowicz, Karol Sęk

Nowoczesne techniki analityczne w analizie specjacyjnej arsenu i chromu w próbkach środowiskowych Danuta Barałkiewicz Izabela Komorowicz, Karol Sęk Nowoczesne techniki analityczne w analizie specjacyjnej arsenu i chromu w próbkach środowiskowych Danuta Barałkiewicz Izabela Komorowicz, Karol Sęk Pracownia Analizy Spektroskopowej Pierwiastków Wydział

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja substancji pochodzenia roślinnego z użyciem detektora CORONA CAD

Identyfikacja substancji pochodzenia roślinnego z użyciem detektora CORONA CAD Identyfikacja substancji pochodzenia roślinnego z użyciem detektora CORONA CAD Przemysław Malec Department of Plant Physiology and Biochemistry, Faculty of Biochemistry, Biophysics and Biotechnology, Jagiellonian

Bardziej szczegółowo

JAK WYZNACZYĆ PARAMETRY WALIDACYJNE W METODACH INSTRUMENTALNYCH

JAK WYZNACZYĆ PARAMETRY WALIDACYJNE W METODACH INSTRUMENTALNYCH JAK WYZNACZYĆ PARAMETRY WALIDACYJNE W METODACH INSTRUMENTALNYCH dr inż. Agnieszka Wiśniewska EKOLAB Sp. z o.o. agnieszka.wisniewska@ekolab.pl DZIAŁALNOŚĆ EKOLAB SP. Z O.O. Akredytowane laboratorium badawcze

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

Detekcja spektrometrii mas

Detekcja spektrometrii mas Detekcja spektrometrii mas Schemat chromatografu gazowego MS Dozownik Detektor Kolumna kapilarna w metodach chromatografii System przetwarzania danych Butla z gazem nośnym Spektrometr mas Wlot próbki do

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPECJACYJNA WYKŁAD 7 ANALIZA SPECJACYJNA

ANALIZA SPECJACYJNA WYKŁAD 7 ANALIZA SPECJACYJNA WYKŁAD 7 ANALIZA SPECJACYJNA ANALIZA SPECJACYJNA Specjacja - występowanie różnych fizycznych i chemicznych form danego pierwiastka w badanym materiale. Analiza specjacyjna - identyfikacja i ilościowe oznaczenie

Bardziej szczegółowo

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1:

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1: Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1: Metody izolowania analitu z matrycy i oznaczania substancji toksycznych oraz ich metabolitów z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH. Piotr KONIECZKA

NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH. Piotr KONIECZKA 1 NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/12 80-952 GDAŃSK e-mail: kaczor@chem.pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY

WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY Instrukcja przygotowana w Pracowni Dydaktyki Chemii Zakładu Fizykochemii Roztworów. 1. Zanieczyszczenie wody. Polska nie należy do krajów posiadających znaczne

Bardziej szczegółowo

ROZDZIELENIE OD PODSTAW czyli wszystko (?) O KOLUMNIE CHROMATOGRAFICZNEJ

ROZDZIELENIE OD PODSTAW czyli wszystko (?) O KOLUMNIE CHROMATOGRAFICZNEJ ROZDZIELENIE OD PODSTAW czyli wszystko (?) O KOLUMNIE CHROMATOGRAFICZNEJ Prof. dr hab. inż. Agata Kot-Wasik Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny, Politechnika Gdańska agawasik@pg.gda.pl ROZDZIELENIE

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 439

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 439 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 439 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 16 Data wydania: 20 lipca 2016 r. Nazwa i adres AB 439 Kod identyfikacji

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 8 TECHNIKI ŁĄCZONE W ŚRODOWISKOWEJ ANALIZIE SPECJACYJNEJ

ROZDZIAŁ 8 TECHNIKI ŁĄCZONE W ŚRODOWISKOWEJ ANALIZIE SPECJACYJNEJ ROZDZIAŁ 8 TECHNIKI ŁĄCZONE W ŚRODOWISKOWEJ ANALIZIE SPECJACYJNEJ Brice Bouyssiere, a Ryszard Łobiński a,b i Joanna Szpunar a a UMR 5034 CNRS, Hélioparc, 2, av. Pr. Angot, 64 000 Pau, Francja b Katedra

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1267

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1267 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1267 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 19 czerwca 2013 r. Nazwa i adres AB 1267 MO-BRUK

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 336 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 16 Data wydania: 4 sierpnia 2016 r. Nazwa i adres AB 336 INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA SPEKTROMETRIA

SPEKTROSKOPIA SPEKTROMETRIA SPEKTROSKOPIA Spektroskopia to dziedzina nauki, która obejmuje metody badania materii przy użyciu promieniowania elektromagnetycznego, które może być w danym układzie wytworzone (emisja) lub może z tym

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs Metody izolowania analitu z matrycy i oznaczenia substancji toksycznych oraz ich metabolitów z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Strona 1 z 37 Sposoby rozbijania emulsji Oczyszczanie ścieków jest istotnym elementem

Bardziej szczegółowo