Habitat StartUp KIT SPONSORZY DARCZYŃCY PATRONI MEDIALNI WSPÓŁPRACA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Habitat StartUp KIT SPONSORZY DARCZYŃCY PATRONI MEDIALNI WSPÓŁPRACA"

Transkrypt

1 Habitat StartUp KIT

2 ORGANIZATORZY PARTNERZY lat SPONSORZY RFG REGIONALNY FUNDUSZ GOSPODARCZY DARCZYŃCY Habitat StartUp KIT WSPÓŁPRACA PATRONI MEDIALNI Publikacja wydana w związku z XXXIX Sympozjum naukowym z cyklu Współczesna Gospodarka i Administracja Publiczna w Krynicy-Zdroju, maja 2014 r. Program kulturalny XXXIX Sympozjum Współczesna Gospodarka i Administracja Publiczna zapewnia:

3 SPIS AUTORÓW Publikacja powstała w oparciu o zjawisko smart crowd w trakcie dwóch miesięcy działań. Eksperyment polegał na ukierunkowaniu uwagi grupy osób, które kolektywnie posiadają bardzo rozległą wiedzę i doświadczenia, na cel zbudowania tego opracowania. Kuratorzy: Bartek Orlicki, Paweł Sroczyński Współżycie: Dawid Cieślik, Anna Wolska Budowanie naturalne: redakcja Maciej Jagielak; autorzy tekstów Maciej Jagielak, Grażyna Schneider-Skalska, Radosław Barek, Marcin Mateusz Kołakowski, Barbara Wojtkowska-Guicherit, Katarzyna Stachowiak, Piotr Maćkiewicz, Anna Rakoczy, Mariusz Swat, Cezary Czemplik, Magda Górska, Mariusz Zatylny, Mateusz Szwagierczak, Wojciech Owczarzak, Ryszard Biliński, Marta Rybczyńska, Przemek Raj, Renata Karolewska; korekta Katarzyna Rączka Energia i materia: Jan Sacha Opracowania projektowe: Kasper Knebloch, Bartosz Stefaniak, Mariusz Damian Nowak, Maciej Reimann, Adam Adamiec, Katarzyna Rączka, Paweł Sroczyński WYDAWCA Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej ul. Rakowicka 10b/ Kraków Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2014 ISBN: Opracowanie powstało dzięki ścisłej współpracy z partnerami: Ogólnopolskim Stowarzyszeniem Budownictwa Naturalnego OSBN Fundacją Cohabitat Habitat StartUp KIT ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Straw Works, UK (Creative Commons BY NC ) def. Habitat (łac. habitat mieszka) w wąskim znaczeniu warunki lub miejsca, część biotopu, w której osobniki danego gatunku znajdują najdogodniejsze warunki życia. (Wikipedia) DRUK Intromax Drukarnia Offsetowa ul. Biskupińska Kraków Jeżeli nie jest wskazane inaczej to wszystkie opracowania opublikowane zostały na licencji Creative Commons 3.0 Uznanie Autorstwa i są dziełami tzw. Wolnej Kultury Kraków 2014

4 SPIS TREŚCI Wstęp Bartek Bart Orlicki 6 01 WSPÓŁŻYCIE cohousing współczesny sposób na budowanie i mieszkanie w grupie Anna Wolska, Dawid Cieślik 9 Wstęp 10 Co cohousing ma wspólnego z budowaniem habitatu? 10 Na czym polega cohousing i czym różni się od tradycyjnych form zamieszkiwania? 11 Wyzwania i zalety mieszkania w grupie 21 Historia cohousingu 23 Wspólnota międzypokoleniowa a cohousing senioralny (senior cohousing) 26 Warunki legislacyjne i sposoby finansowania projektów w polsce 27 Proces tworzenia grupy typu cohousing krok po kroku BUDOWANIE NATURALNE 33 Wstęp 34 Wstęp od redakcji Maciej Jagielak 34 Demokratyzacja techniki dr Marcin Mateusz Kołakowski 35 O tożsamości, tradycji i potrzebie edukacji o architekturze naturalnej dr hab. Radosław Barek 36 Historia, możliwości, inspiracje 37 Naturalne materiały w budownictwie Katarzyna Stachowiak i Piotr Maćkiewicz 37 Straw bale podbija świat Maciej Jagielak 40 Przygotowanie, planowanie, projektowanie 42 Poradnik inwestora od idei do zamieszkania Mariusz Swat 42 Uwarunkowania formalno-prawne Cezary Czemplik 48 Straw bale a budownictwo energooszczędne Mariusz Zatylny 50 Budowa. Rozwiązania techniczne, proces koszty 53 Sposoby budowania z kostek słomy Maciej Jagielak 53 Konstrukcja drewniana dla budynków straw bale Mateusz Szwagierczak 56 Tynki naturalne Wojtek Owczarzak 59 Budowa własnymi rękami, profesjonalne wykonawstwo, czy Ryszard Biliński 62 Budowa i zamieszkanie okiem inwestora 64 Osada Słomiany Zapał Marta Rybczyńska 64 Dom w Sokolnikach k/łodzi Renata Karolewska ENERGIA I MATERIA Jan Sacha 67 Mikro biogazownia 68 Pryzma kompostowa 76 Generator gazu syntetycznego 82 Chłodzenie i pozyskiwanie wody zeolit PROJEKTY 92

5 9 WSTĘP Habitat Start Up Kit jest pozycją wyjątkową. To pionierskie, nie tylko w skali Polski, kompleksowe opracowanie tematyki samodzielnej budowy siedlisk o wysokim stopniu autonomii. Wiele poruszonych tu tematów do tej pory nie pojawiało się w fachowej literaturze w naszym kraju. Wyjątkowe jest również to, że wszystkie projekty publikowane są na otwartej licencji bez ograniczeń można z nich korzystać i modyfikować zgodnie z własnymi potrzebami. Znajdują się tu rozdziały poświęcone kwestiom technicznym takim jak budowa energooszczędnych domów z surowców naturalnych, projekty instalacji do produkcji energii ze źródeł odnawialnych oraz schematy i opisy rozmaitych urządzeń mających poprawić efektywność wykorzystania dostępnych zasobów. Odrębnym zagadnieniem jest organizacja wspólnot wokół tego typu inicjatyw omówione zostały aspekty prawne, ekonomiczne i społeczne. Publikacja zbiera w jeden spójny dokument wszystkie te kwestie, łączy pomysły i doświadczenia z różnych branż, wypracowywane przez różnorodne środowiska z całego świata i przedstawia jako swoisty gotowy przepis do realizacji. Wyjątkowa jest nie tylko sama książka ale również metoda jej tworzenia. Wokół niniejszej publikacji zawiązał się zespół złożony z profesjonalistów, pasjonatów, teoretyków i praktyków którzy pracowali nad nią w sposób charakterystyczny dla ruchów open source jako smart crowd. Bez hierarchii, bez sztywnych ram formalnych. Rozproszone zespoły bezinteresownie dzieliły się wiedzą i doświadczeniami. Wszystko za pośrednictwem internetu w zasadzie bez kontaktu fizycznego. Dzięki temu możliwe było stworzenie tak skomplikowanej publikacji w niezwykle krótkim czasie i przy minimalnym budżecie. Książka oczywiście nie powstała w próżni. Jest owocem przybierającego od pewnego czasu na sile fenomenu społecznego zwanego ruchem makersów (z ang. maker movement), czy szerzej kulturą DIY (ang. Do It Yourself Zrób To Sam). Jesteśmy świadkami licznie powstających fab-lab'ów i hackerspace'ów oraz dynamicznie rosnących społeczności wytwórców. Impuls temu zjawisku dały nowe technologie takie jak druk 3D i system Arduino. Szybkie prototypowanie, produkcja narzędzi, łatwiejszy dostęp do części oraz łatwość dystrybucji produktów otworzyły nowe możliwości. Czynnikiem katalizującym jest oczywiście internet, który umożliwił dzielenie się wiedzą na niespotykaną skalę. Ważniejsze jednak, że dzięki niemu możliwe stało się budowanie szerokich zespołów zorientowanych wokół określonych wartości i nastawionych na realizację wspólnych celów. Aspekt społeczny tego zjawiska jest nie do przecenienia ludzie chcą być razem, chcą wspólnie tworzyć, chcą realizować swoje marzenia. Włączanie się kolejnych osób wnoszących nowe kompetencje to dodatkowa siła napędowa. Wszystko to sprawia, że amatorzy i pasjonaci są obecnie w stanie tworzyć zaawansowane technologicznie obiekty takie jak instalacje do produkcji energii ze źródeł odnawialnych, drony, a podobno już nawet satelity. Wkroczyli na pola zastrzeżone wyłącznie dla profesjonalnych instytucji dysponujących ogromnym zapleczem finansowym, intelektualnym i kosztowną infrastrukturą. I konkurują z nimi coraz skuteczniej. Technologia była iskrą która zainicjowała zjawisko. Ale zatacza ono coraz szersze kręgi i obejmuje w zasadzie już wszystkie rodzaje wytwórstwa i wytwórców. Warto podkreślić, że makersi równie chętnie korzystają z najnowszych zdobyczy technologicznych, jak i sięgają w przeszłość do tradycyjnych, low-tech'owych rozwiązań, stając się łącznikiem między nimi. Środowisko nie jest jednorodne. Przyłączają się do niego profesjonaliści i amatorzy, pasjonaci-eksperymentatorzy ale i zwykli ludzie, którzy chcą własnoręcznie wykonać jakiś przedmiot czy po prostu rozerwać się majsterkując. To ruch oddolny i niezależny, bez narzuconej ideologii. Dostrzec można jednak pewne szczególnie istotne wartości, które łączą osoby z tego kręgu. Są to przede wszystkim kwestie ekologiczne i społeczne. Dużą wagę przywiązuje się do efektywnego wykorzystywania zasobów. Wiele uwagi poświęca źródłom czystej energii i zdrowej żywności. Jeśli kiedyś będzie można określić to środowisko hasłami przewodnimi, prawdopodobnie będą one związane z dzieleniem się, współpracą, zdrowiem i niezależnością. Co sprawia, że ludzie chcą poświęcać swój czas, by własnoręcznie wykonać coś, co mogą kupić w sklepie bądź zamówić u specjalisty? Motywacje bywają różne. Ich źródła są natury tak wewnętrznej jak i zewnętrznej. Jeśli chodzi o te wewnętrzne bywa że wynikają z przyczyn ideowych np. postawy ekologicznej. Mogą też mieć charakter estetyczno-emocjonalny. Wiele osób ma dość świata rzeczy jednorazowych, dostrzegają wartość w samodzielnym zrobieniu czegoś, z czym będą się mogli utożsamić i zbudować więź. Czegoś co będzie zgodne z ich gustem i zaspokoi specyficzne potrzeby użytkowe. Istotny jest również wspomniany wcześniej wymiar społeczny odkrywanie wspólnoty i siły wynikającej ze współpracy i dzielenia się. Ale przyczyny zdają się sięgać jeszcze dalej, do wartości głęboko zakorzenionych w psychice i kulturze potwierdzają, że tworzenie definiuje nas jako ludzi. W końcu przez setki tysięcy lat posługiwaliśmy się wyłącznie własnoręcznie wyprodukowanymi przedmiotami. Obecny stan biernej konsumpcji nie jest dla nas naturalny, tak jak nie był nim fordowski model produkcji, w którym rola człowieka została zredukowana do prostych, powtarzalnych czynności. Nawet dzisiaj, według danych Instytutu Gallupa, statystyczny pracownik w miejscu zatrudnienia wykorzystuje zaledwie 20% swoich kompetencji i potencjału. To może rodzić frustrację. Ruch makersów przywraca stan równowagi, daje poczucie sprawstwa i kontroli. Dale Dougherty, wydawca Maker Magazine i inicjator Maker Faire, jako istotne źródło wskazuje jeszcze specyficzne uczucie, które określa jako radość tworzenia i eksperymentowania. Makersi, to według niego entuzjaści, którzy bawiąc się technologiami, znajdują dla nich nowe zastosowania. Często takie, o jakich nie śniło się producentom. Poszukują alternatywy do tego, by być postrzeganymi wyłącznie jako konsumenci. Odmawiają bycia definiowanymi poprzez to co kupują. Zamiast tego, mają świadomość co mogą zrobić i czego się nauczyć. Tak jak artyści, motywowani są wewnętrznie, a nie przez zewnętrzne nagrody. Wolność kreacji i radość tworzenia to więc kolejne komponenty. A z nich nierzadko rodzą się idee, które prowadzą do rozwiązań bardzo realnych problemów. To istotny wymiar tego zjawiska. Fab-laby są nie tylko miejscem tworzenia gadżetów i zabawy. To również laboratoria, w których po cichu pracuje się nad projektami wychodzącymi naprzeciw ważnym społecznie i cywilizacyjnie problemom. Bywa, że system oficjalny nie jest w stanie zaspokoić pewnych potrzeb. Powody mogą być różne. Na przykład brak oferty dokładnie odpowiadającej oczekiwaniom. Samodzielne stworzenie czegoś pozwala idealnie dopasować to do potrzeb, uszyć na miarę. Względy mogą być również ekonomiczne jak w głośnym przypadku ojca, którego nie było stać na protezę dla syna. Zbudował ją własnoręcznie przy wsparciu lokalnego fab-labu i zgromadzonej wokół niego społeczności. Koszt, zamiast kilkunastu tysięcy (tyle oczekiwała specjalistyczna firma) wyniósł zaledwie kilkaset dolarów. Jeśli przyjrzymy się temu, jak uszczupliliśmy zasoby naturalne, jak bardzo wzrosły obszary wykluczenia w świecie nastawionym na posiadanie i indywidualizm, bez trudu dostrzeżemy, że dziś goręcej niż kiedykolwiek wcześniej powinniśmy zachęcać się do dzielenia i wymiany mówi Lauren Anderson, przedstawicielka ruchu Collaborative Consumption. Względy ekonomiczne łączą się więc z poczuciem odpowiedzialności za kurczące zasoby. A przecież dzięki rozwojowi technologii mamy łatwiejszy niż kiedykolwiek dostęp do rzeczy, których potencjał nie jest w pełni wykorzystywany. Ekonomia współdzielona i sharing są niezwykle bliskie środowisku makersów, co znajduje wyraz np. w popularność modelu cohousingu (sporo miejsca poświęcamy mu w niniejszej publikacji). Magazyn Time zaliczył sharing w poczet 10 idei, które mogą zmienić świat. Ekonomista i politolog Jeremy Rifkin również wierzy, że sharing może mieć realny wpływ na kształt społeczeństwa i gospodarki. Prognozuje rychłe nadejście Trzeciej Rewolucji Przemysłowej, którą wywoła dzielenie się tym, co najcenniejsze: energią. W nadchodzącej epoce setki milionów ludzi będą produkować swą własną energię ekologiczną i dzielić się nią w energetycznym Internecie dokładnie tak samo, jak dzisiaj dzielimy się w sieci informacjami pisał w jednym z wydań Wired. Skoro możliwa była demokratyzacja informacji, równie dobrze podobne zmiany mogą nastąpić w sektorze energetycznym, zdominowanym obecnie przez olbrzymie, scentralizowane podmioty zarządzające gigantyczną, niezwykle kosztowną w utrzymaniu infrastrukturą. Potwierdza to dostrzegalna w ostatnich latach w Europie tendencja do promowania większej różnorodność typów i źródeł energii. Zapotrzebowaniu temu wychodzą naprzeciw działania rozmaitych grup zrzeszonych wokół takich instytucji jak Open Source Ecology, czy łódzki Cohabitat. Nieformalne grupy opracowują nadające się do samodzielnej realizacji proste, tanie i efektywne instalacje do produkcji czystej energii. Możliwe, że dzięki temu szybciej będzie rosła liczba rozproszonych, przydomowych producentów. Nie można przecenić zalet takiego modelu. Rozproszone źródła są znacznie mniej podatne na awarie, a konsumowana na miejscu energia nie wymaga kosztownego, narażonego na straty przesyłu. Ale co najważniejsze, prowadzi do rzeczywistej "demokratyzacji energetyki". Wspieranie procesów demokratyzacji różnych sfer życia to kolejny wątek. Bo chodzi nie tylko o energetykę, ale o łamanie monopoli na wszelką produkcję. Jesteśmy świadkami wspinania się ruchu Open Source na kolejny poziom. O ile u swych początków dotyczył on wyłącznie ochrony wolności użytkowania, kopiowania i modyfikowania programów komputerowych, o tyle obecnie dynamicznie rozwija się nurt Open Hardware odnoszący się do produkcji sprzętu. Ale ruch open rozlewa się na kolejne dziedziny, czego dowodem zainicjowana niedawno działalność Open Seeds której celem jest wytwarzanie i rozpowszechnianie na wolnej licencji nasion dla rolnictwa. Jak wiadomo od czasów Marksa, kontrola środków produkcji jest atrybutem władzy. Atrybutem władzy jest również monopol na wiedzę i informację w tym

6 10 wiedzę techniczną. Ruchy DIY przekładając procesy produkcyjne na proste i zrozumiałe schematy, publikując je na otwartych licencjach, łamią monopol na wiedzę i przekazują środki produkcji w ręce szerokiego społeczeństwa. Zaś organizowanie się wytwórców wokół tych inicjatyw daje szansę na rozpoczęcie procesu demokratyzacji technologii. Dzięki temu osoby spoza branży technologicznej zyskują możliwość rzeczywistego udziału w produkcji zaawansowanych technicznie i spersonalizowanych obiektów, a co za tym idzie stają się podmiotem mającym realny wpływ na kierunek rozwoju cywilizacyjnego. Cały ten proces wspierają nowe techniki zarządzania i logistyki. Dzięki internetowi i nowoczesnym narzędziom informatycznym koordynowanie złożonych projektów opracowywanych przez liczne, rozproszone i niehierarchiczne struktury stało się możliwe. Wręcz okazuje się tanie i efektywne. To rewolucja w procesie tworzenia. Otwiera zupełnie nowe możliwości. Jakie będą tego konsekwencje? Jak będzie wyglądał świat w którym każdy może być projektantem i producentem? Jak indywidualna fabrykacja wpłynie na kształt gospodarki? Jaką energię wyzwoli kooperacja na tak gigantyczną skalę? Co wyniknie z otwartych zasobów? Co przyniesie rozwój technologii? Świętym Graalem środowisk zajmujących się drukiem 3D jest tzw. RepRap czyli projekt stworzenia maszyny samoreplikującej. Uniwersalnej drukarki, która nie tylko będzie służyć prototypowaniu, ale będzie zdolna do wyprodukowania pełnego zestawu swoich własnych części. Jesteśmy bliscy zbudowania takiego urządzenia. Jak zareaguje system ekonomiczny, kiedy zostanie ono udostępnione na otwartej licencji? Czy projektowane obecnie, także w niniejszej publikacji, samowystarczalne pod względem energii i żywności Habitaty również będą zdolne do samopowielania? W jaki sposób wpłynie to na społeczeństwo? Zdemokratyzowana technologia jest bezsprzecznie cenną wartością. Ale to wciąż tylko narzędzie. Samo w sobie nie ustabilizuje świata. Tak jak nie uczynił tego poprzednik internetu wynalazek druku. U swego zarania, ożywiając debatę ideologiczną, raczej pogłębił chaos i podsycił trawiące Europę konflikty religijne. Niewykluczone, że zmiany które ze sobą niesie ruch makersów, również mogą przyczynić się do spotęgowania niektórych napięć. Ale równocześnie dają nadzieję na rozwiązanie głębokich, strukturalnych problemów społecznych i cywilizacyjnych. Dają nadzieję na mądrzejszy, sprawiedliwszy świat. Na razie to tylko oddolny eksperyment o relatywnie ograniczonym zasięgu. Jeśli jednak spojrzeć w odpowiednio szerokiej perspektywie, widać drzemiący w nim potencjał. Działania makersów wyjątkowo dobrze wpisują się w nowoczesne myślenie o rozproszonych, odnawialnych źródłach energii, spersonalizowanej produkcji przemysłowej czy ogólnie społeczeństwie. W długiej perspektywie, ten rodzaj fabrykacji, myślenia o ekonomii ale przede wszystkim wartościach, ma szansę zyskać na znaczeniu. Być może kiedyś stanie się faktyczną alternatywą dla obowiązujących obecnie modeli. 01 MIKRO BIOGAZOWNIA (przydomowy generator biogazu) WSPÓŁŻYCIE cohousing współczesny sposób na budowanie i mieszkanie w grupie Anna Wolska, Dawid Cieślik Bartek Bart Orlicki na Uniwersytecie Warszawskim studiował historię sztuki i stosowane nauki społeczne, zaś w Central Instytut of Technology w Australii produkcję filmową i telewizyjną. Od wielu lat zawodowo związany z mediami. Współpracował m.in. z TVP1, TVP2, Polskim Radiem, Tygodnikiem POLITYKA, Gazetą Wyborczą. Bogate doświadczenia i szeroką wiedzę z zakresu produkcji filmowej, tworzenia animacji, multimediów i grafik zdobywał w Polsce i za granicą. Jego największą pasją jest popularyzacja nauki. Prowadzi firmę O.H. media działającą na styku kultury, edukacji i nowych technologii. Jest jednym z pionierów technologii Augmented Reality w Polsce.

7 00 01 WSTĘP Co cohousing ma wspólnego z budowaniem habitatu? NA CZYM POLEGA COHOUSING i czym różni się od tradycyjnych form zamieszkiwania? Anna Wolska Anna Wolska Pojęciem habitatu posługują się zarówno biolodzy jak i socjologowie, antropolodzy czy architekci. Sama uniwersalność tego słowa świetnie oddaje jego znaczenie jakiego nabiera w odniesieniu do pogodzenia różnorodnych aspektów funkcjonowania człowieka zarówno w odniesieniu społecznym czy biologicznym oraz jego ulokowaniu w odpowiednim otoczeniu architektonicznym. Oddaje również wagę jak wszystkie te trzy aspekty naszego życia wzajemnie na siebie oddziaływają tworząc najbardziej optymalne środowisko i optymalne warunki rozwoju swoich mieszkańców. Habitat w tym znaczeniu to nie tylko powietrze którym oddychamy, woda którą pijemy i słońce, które dostarcza nam energii ale także inni ludzie i ich wynalazki, które na co dzień nas otaczają i pozwalają realizować się w taki sposób aby zachowywać balans pomiędzy byciem indywidualną osobą i jednocześnie istotą społeczną. Przez to pojęcie rozumie się zatem stworzenie takich warunków do życia, które sprawiają, że każdy może wszechstronnie się rozwijać. Profesor architektury Zbigniew A. Bać słynący z rozwijania od wielu lat pojęcia habitatu w rozumieniu siedliska ludzkiego, tak definiuje to pojęcie: w zakres habitatu wchodzi od 3 do 150 rodzin (gospodarstw), które pozostają w relacjach sąsiedzkich, co można poznać po tym, że dzieci znają się na wzajem a dorośli znają się po imieniu. (W ten sposób w danym środowisku może powstać zbiór habitatów, w obrębie których mieszkańcy każdego z nich pozostają w ścisłych relacjach dzięki łatwości utrzymywania bezpośrednich kontaktów.) Jak profesor przyznaje habitat to forma dyskusji i jednocześnie otwartość myślenia skierowana do specjalistów na tworzenie środowisk mieszkalnych w porozumieniu z ich przyszłymi mieszkańcami przy pełnym uwzględnieniu ich potrzeb i oczekiwań, a nie konieczności ich dostosowania do pomysłów projektantów 1. Tworzenie habitatów jest koncepcją bliską projektowaniu cohousingu, którego głównym zamysłem jest budowanie środowiska całkowicie odpowiadającego potrzebom mieszkańców tak aby czuli się bezpiecznie i wraz z innymi ludźmi mogli realizować swoje cele oraz zaspokajać wiele społecznych potrzeb, jednocześnie żyjąc w bardziej zrównoważony sposób. Jak głosi historia ruchu rozpowszechnionego przez parę architektów ze Stanów Zjednoczonych Cohousing powstaje od ponad 30 lat na całym świecie. Przejawiać się pod postacią mniejszych i większych skupisk ludzkich, w których każdy posiada własne mieszkanie i oprócz tego ma nieograniczonych dostęp do części wspólnych zarządzanych razem z zaprzyjaźnionymi sąsiadami. Osiedle domów jednorodzinnych, blok czy szeregowiec. Powstaje pod wieloma postaciami na całym świecie. W poniższej części odpowiemy Wam na następujące pytania: Czym jest cohousing? Co sprawia, że pomimo pozornego ograniczenia przestrzeni własnego domu dostajemy tak naprawdę o wiele więcej? Jak ruch ten rozwija się od lat 80-tych na świecie i jak przedstawia się jego sytuacja w Polsce? Co potrzeba aby założyć kooperatywne sąsiedztwo? 1 Cohousing czyli zlepek słów community housing (ang. wspólnota zamieszkiwania, termin ukłuty przez dwoje Amerykańskich architektów Charlesa Duretta i Kathryn McCamant w pierwszej książce poświeconej tej tematyce za oceanem) jest synonimem sytuacji, w której powstałe osiedle lub blok mieszkalny zostaje w 100% zainicjowane przez samych mieszkańców, którzy z pomocą specjalistów projektują swoje przyszłe domy z uwzględnieniem znacznej przestrzeni wspólnej. Sama zaś przestrzeń wspólna umożliwia im bardziej intensywne życie społeczne przez organizację spotkań, tworzenie różnego rodzaju projektów i budowanie bezpiecznej przestrzeni wolnej od ruchu samochodowego a zachęcającej do spontanicznych interakcji i budowania poczucia wspólnoty. Podczas całego procesu inicjowania oraz pracy nad przyszłym miejscem zamieszkania członkowie grupy sąsiedzkiej integrują się (podczas spotkań związanych z formalnym planowaniem zabudowy oraz podczas towarzyskich spotkań) oraz dobrze poznają i zaprzyjaźniają. Zatem aby móc mówić o jakiejś grupie sąsiedzkiej, że jest cohousingiem musi ona spełniać określone cechy konstytutywne. Anna Wolska (Sokołowska) socjolog, od dawna zgłębia tematykę cohousingu i innych wspólnot intencjonalnych wprowadzając ją do Polski. Współpracuje z Fundacją Cohabitat przy przygotowywaniu seminariów Internetowych na temat cohousingu. Wraz z mężem zainicjowała spotkania pierwszej grupy osób zainteresowanych stworzeniem cohousingu w Krakowie. Cohousing zrównoważony rozwój Cechy konstytutywne cohousingu

8 14 15 Głosy mieszkańców: Marjean (Jackson Place Cohousing): To takie proste rzeczy. Przez to, że tyle czasu i energii wkładamy w pracę nad formalnym procesem komunikacji podczas spotkań, tym co znajduję najbardziej satysfakcjonujące i znaczące to te wszystkie przypadkowe pogawędki, patrzenie jak dzieci dorastają, możliwość sięgnięcia do tych wszystkich książek i filmów albo zrobienia tych wszystkich rzeczy, których nigdy sama bym nie zrobiła. Przejście przez doświadczenie pielęgnacji bardzo chorej sąsiadki; i bycie wciąż wystawionym na te wszystkie przejawy społecznych statystyk. Tutaj ktoś umiera, ktoś się pobiera, ktoś inny rozwodzi a ktoś inny przychodzi na świat Te wszystkie codzienne radości i tragedie. To nie dzieje się w telewizji ale obok mnie. To dzieje się w życiu kogoś z kim tutaj rozmawiam. Właśnie to jest najbardziej w tym wszystkim wartościowe. To jest to za co kocham to miejsce. Cel utworzenia grupy idea bez ideologii Osoby mieszkające w cohousingu posiadają ideę organizowania się i integracji społecznej w otoczeniu swojego miejsca zamieszkania ale jest ona daleka od tworzenia wokół tego głębszej ideologii. Budowaniu zintegrowanych sąsiedztw nie przyświeca żadna myśl, którą można by kojarzyć z tworzeniem grup zorganizowanych wokół wspólnie wyznawanego kultu lub innej chęci odseparowania się od społeczeństwa i zaznaczenia swojej odmienności. Nie należy tego również postrzegać w kategorii subkultury, chociaż na pewno takowa do pewnego stopnia tworzy się wraz z całą kulturą budowaną wokół zintegrowanego życia sąsiedzkiego. Brak tu również ideologii spójnej z ekowioskami nawet jeśli sąsiedztwa typu cohousing to sposób zamieszkiwania, który jest bardziej ekologiczny w związku z zajmowaniem mniejszej przestrzeni i rezygnacji ze zbędnych sprzętów na rzecz dzielenia ich wraz z innymi mieszkańcami. Cohousing nie może być utożsamiany ze wspólnotami, którym obok silnej wiary w obrane priorytety towarzyszy też dość znacząca ingerencja jej w życie codzienne (jak ma to miejsce w przypadku sekt lub grup wyznaniowych takich jak Amisze). Ludzie budują zintegrowane osiedla w celu tworzenia bezpiecznego środowiska do życia i wychowywania dzieci (lub spędzania jesieni życia w jednolitej wiekowo grupie osób, w przypadku cohousingu senioralnego). Dzięki znajomemu otoczeniu i grupie sąsiadów, na których można polegać, z którymi dzieli się więcej jak tylko wspólny adres zamieszkania, tworzy się wspólnotę, która zachęca do większej partycypacji społecznej buduje się społeczeństwo obywatelskie oparte na współodczuwaniu odpowiedzialności za innych ludzi. Dzięki tego rodzaju grupom sąsiedzkim ludzie żywo uczestniczą w życiu społecznym, integrując się na każdym etapie swojego życia, bez względu na stan zdrowia i kondycję fizyczną. Jest to jeden ze sposobów na to aby nigdy nie poczuć się wykluczonym poza nawias społeczny ale na każdym etapie życia wnosić do grupy jak najwięcej w zamian otrzymując poczucie bezpieczeństwa, wsparcia, możliwości uczenia się od innych, dzielenia pasji i zainteresowań. Głosy mieszkańców: Nancy (Songaia Cohousing Community): Byłam zafascynowana życiem tutaj w celu lepszego zrozumienia siebie oraz innych ludzi przez polepszanie komunikacji z nimi. I Cohousing jest jakby dużym eksperymentem, który prowadzi do tego. Już sam fakt bycia tutaj i poświęcenie się temu oraz podejmowanie decyzji drogą zbiorowego konsensusu, w grupie bardzo różniących się od siebie osób jest sposobem na osiągnięcie tego. Ponieważ jeśli ja nie jestem w stanie ułożyć sobie kontaktów z moimi najbliższymi sąsiadami, to jak mam umieć dojść do porozumienia z innymi ludźmi, którzy należą do szerszego społeczeństwa. Myślę, że to wszystko zaczyna się tutaj, w domu; to jak żyjemy ze sobą w pokoju i harmonii. Dorothy (Songaia Cohousing Community): Dla mnie życie we wspólnocie to wyjście na przeciw życiu takim jakie ono na prawdę jest na co dzień. To sposób w jaki odnosimy się do ludzi. Dla mnie, to okazja do bycia autentycznym podczas obcowania z innymi ludźmi. Nie będąc w pracy, ani w kościele czy na szczególnych uroczystościach, na które ludzie przybierają maski i stają za sztucznymi fasadami, to sposób na życie z ludźmi dzień po dniu. Musisz się nauczyć jak obcować z ludźmi, którzy mają inne poglądy od twoich. I dla mnie wspólnota to jest właśnie sposób na bycie autentycznym w relacjach z innymi ludźmi. Partycypacja przyszłych mieszkańców w procesie projektowania i budowy osiedla/budynku Ludzie zainteresowani założeniem cohousingu organizują się za pośrednictwem stron internetowych oraz ogłoszeń w prasie nawiązującej do tematyki alternatywnej zabudowy czy ekologicznych sposobów mieszkania (chociaż z pewnością najpowszechniejszą metodą pozostaje ta pierwsza z racji dotarcia do najszerszego grona potencjalnie zainteresowanych). Początkowo grupa skupia najbardziej aktywne i zdeterminowane osoby z czasem rozrastając się o nowych członków ale też gubiąc po drodze tych, którzy w trakcie procesu uzgadniania form zabudowy, wyboru lokalizacji, możliwości kredytowania i finansowania przedsięwzięcia mogą odejść z grupy. Ta rdzenna grupa założycielska ma za zadanie spotykać się regularnie raz-dwa razy w miesiącu w trakcie warsztatów i spotkań o charakterze bardziej towarzyskim w celu lepszego poznawania się i stopniowego ustalenia wizji przyszłego mieszkania. Najważniejsze jest wówczas aby otwarcie przedyskutować wszelkie wątpliwości i plany związane z aranżacją przestrzeni oraz ustalić zasady codziennego współżycia w grupie (takie jak np. polityka dotycząca zwierząt na terenie osiedla). Ten wstępny okres przygotowań trwa czasem nawet kilka lat. Obok zebrań organizacyjnych o bardziej strategicznym charakterze ważne jest organizowanie także tych mniej zobowiązujących spotkań w charakterze rodzinnych pikników, wspólnych wyjść do kina lub teatru, które powinny toczyć się zamiennie z tymi spotkaniami, w których biorą udział doświadczeni projektanci. Ich zadaniem jest pomoc grupie w urzeczywistnieniu wizji, zaproponowanie konkretnych rozwiązań architektonicznych i możliwości wprowadzenia zaawansowanych technologii, które przyczynią się do zbudowania bardziej zrównoważonego domu. Najczęściej poza architektami i developerami, grupa angażuje w swoje spotkania także trenerów doświadczonych w prowadzaniu szkoleń z zakresu rozwiązywania konfliktów grupowych i wspólnego podejmowania decyzji, których zadaniem jest nauczenie grupy jak umiejętnie komunikować się w grupie, prowadzić negocjacje, mediować i radzić z konfliktami. Okres poprzedzający wybranie konkretnego miejsca do budowy osiedla, lub budynku w którym zamieszka wspólnota, jest niezwykle ważny z punktu widzenia zapoznawania się nie tylko z realiami życia w grupie, ale również poznaniem własnych celów i aspiracji jakie ma każdy z mieszkańców. To czas kiedy można otwarcie przedyskutować wszelkie wątpliwości i widoczne problemy zanim zostaną wprowadzone w życie jakiekolwiek ustalenia i rozwiązania. Dlatego też bardzo podkreśla się jego rolę z perspektywy całego procesu grupowego i perspektywy każdej pojedynczej osoby. Jest to czas kiedy każdy z przyszłych mieszkańców ma okazję przekonać się na ile podjęta przez niego decyzja o wzięciu udziału w projekcie w pełni odpowiada jego indywidualnym potrzebom i przekonaniom. Wreszcie, jest to czas na ustalenie podstawowych kwestii legislacyjnych oraz finansowych związanych z projektem wspólnego domu. Bardzo ważne aby na tym etapie grupa jednoznacznie określiła sobie szczegóły finansowania i spłaty inwestycji a także późniejsze sposoby finansowania i podział kosztów związane z utrzymaniem części wspólnych (terenu oraz budynków). Jasna sytuacja legislacyjna projektu stanowi gwarancję bezpieczeństwa co do ewentualnych konfliktów i perturbacji oraz ułatwia zasady administrowania i nadaje społeczną wiarygodność. Celowo zaprojektowana przestrzeń mieszkalna Tym co najbardziej rozróżnia cohousing od innych form mieszkiwania jest stworzenie dwóch typów przestrzeni- publicznej i prywatnej. Ta pierwsza jest wspólna wszystkim mieszkańcom (z dobranymi przez grupę udogodnieniami) i w zakres jej wchodzą zarówno przestrzenie w budynkach jak i przyległe do budynków tereny zielone i zaaranżowane na nich punkty do rekreacji. Prywatną część stanowią domy lub mieszkania, które gwarantują wszystkim intymność odpowiadającą mieszkaniu w zwykłym bloku lub domu jednorodzinnym. Bardzo ważne aby skutecznie odgradzać prywatność i życie rodzinne mieszkańców od tego co dzieje się w przestrzeni wspólnej. Jeżeli grupa zdecyduje się na zakup gotowego budynku, wówczas w zależności od jego architektury wprowadza się odpowiednie rozwiązania pomagające w rozgraniczeniu tych dwóch sfer- prywatnej i publicznej. Niemal wszystkie rozwiązania przestrzenno-architektoniczne, które brane są pod uwagę w trakcie projektowania wspólnoty sąsiedzkiej mają na celu odzwierciedlenie systemu wartości, który przyświeca grupie. Głównym celem wstąpienia do wspólnoty, który dość jednogłośnie deklarowany jest przez mieszkańców, jest zwiększenie intensywności kontaktów pomiędzy sąsiadami i zacieśnianie bezpośrednich relacji społecznych, które we współczesnym świecie są co raz słabsze i często zastępowane przez relacje wirtualne. W zacieśnianiu tych kontaktów pomagać ma przede wszystkim odpowiednio przygotowana przestrzeń. Jeżeli wspólnota zajmuje osiedle domów jednorodzinnych, wówczas są one rozmieszczone na niewielkim terenie, zwrócone wejściami do siebie i ustawione wzdłuż pojedynczej uliczki przebiegającej środkiem osiedla lub wokół centralnego placu. Czasem, w przypadku większych osiedli, domy budowane są wzdłuż dwóch lub większej ilości uliczek, dochodzących do centralnego punktu, w którym stoi tak zwany Dom Wspólny (common house), w którym znajdują się wybrane przez grupę udogodnienia. W innych przypadkach grupa sąsiedzka lokuje się w jednym budynku o charakterze domu wielorodzinnego (bloku), który zbudowany jest od zera zgodnie z założeniami i wizją grupy lub zamieszkuje dostosowany do swoich potrzeb już istniejący budynek. Jednym z celów jakie towarzyszą takiej aranżacji przestrzeni, jest zapewnienie każdemu z mieszkańców stosunkowo bliskiej odległości od współpodzielanych części wspólnych na jednej z kondygnacji lub Domu Wspólnego na osiedlu. To one właśnie konstytuują życie sąsiadów jako osiedla/budynku typu cohousing. W literaturze dotyczącej takich grup i ich intencjonalnego planowania, wiele miejsca poświęca się łatwości przechodzenia ze strefy prywatnej własnego domu w przestrzeń, w której toczy się życie grupowe. Łatwość przechodzenia z prywatnego domu, przez pół-prywatny, przydomowy taras bądź werandę do publicznej strefy ścieżek i placyków biegnących pomiędzy domami (lub w pojedynczym bloku przejść pomiędzy prywatnymi mieszkaniami do klatek schodowych i dalej części wspólnych); decyduje o utrwalaniu więzi pomiędzy sąsiadami oraz pogłębiania ich wzajemnych relacji. Źle poprowadzone rozgraniczenia i pozostawienie zbyt dużej przestrzeni pomiędzy poszczególnymi punktami będzie ograniczać szanse na spontaniczne uczestnictwo mieszkańców w tym co dzieje się w przestrzeni publicznej osiedla lub częściach wspólnych pojedynczego bloku. A im mniej możliwości do nawiązywania przypadkowych spotkań, tym słabiej rozwinięta będzie kultura grupy.

9 16 17 Rzut ibsgarden jako przykład zabudowy wielorodzinnej Schemat Fardknappen przykład zabudowy wielorodzinnej W publikacjach poświęconych budowie cohousingów stosuje się termin soft edge, który na język polski może być przetłumaczony jako łagodne przejście, i dotyczy tej części przestrzeni na terenie osiedli wspólnotowych, które stanowią terytorium przejściowe pomiędzy domem (strefą całkowicie prywatną), a przestrzenią wspólną, jaką jest uliczka czy plac wokół których rozplanowane są prywatne domy. Pełna definicja przestrzeni zapewniającej łagodne przemieszczanie się pomiędzy tym co prywatne a tym co publiczne, stworzona przez Jan a Gehla brzmi: soft edge łagodne przejście to komfortowe miejsca przeznaczone do odpoczynku, umiejscowione po publicznej stronie budynku oraz będące w bezpośrednim połączeniu z nim 1. W przypadku domów znajdujących się na terenie intencjonalnie projektowanych osiedli mieszkaniowych rolę soft edge, pełnią niewielkie patia i werandy, które choć stanowią jeszcze część domów, znajdują się już na granicy sfery prywatnej i publicznej ułatwiając wejście w tę ostatnią. Soft edge, można innymi słowy nazwać strefą semi-publiczną, lub semi-wspólnotową. Z każdego domu jest mniej więcej równie blisko do Domu Wspólnego jak i do parkingu, który położony jest z boku lub od frontu osiedla bądź w przypadku pojedynczych bloków, jeśli sprzyjają ku temu warunki, projektuje się parking podziemny. Główna idea, jakiej się hołduje w czasie aranżowania wspólnot mieszkalnych, to oddanie przestrzeni wokół domów na użytek jej mieszkańców, zapewniając w ten sposób nie tylko przyjazną atmosferę wolną od ruchu drogowego w pobliżu domów, ale gwarantując tym samym bezpieczeństwo dzieciom. Dlatego też, parkingi położone są zawsze z boku osiedla lub budynku, a po terenie mieszkalnym można poruszać się jedynie na piechotę lub ewentualnie rowerem. Takie podejście gwarantuje częstsze, spontaniczne kontakty między mieszkańcami, którzy spotykają się na drodze z samochodu do domu. Warto przytoczyć w tym miejscu słowa Edwarda T. Hall a, amerykańskiego etnologa, który w swojej pracy poświęconej posługiwaniu się przez ludzi przestrzenią, zwrócił uwagę na wpływ nadmiernego użytkowania samochodów na jakość kontaktów międzyludzkich. Ludzie chodzący piechotą znają się choćby z widzenia. Ludzie w samochodach nie znają się wcale. ( ) Samochody izolują człowieka nie tylko od otoczenia, ale i od innych ludzi. Pozwalają wejść z nimi w kontakt tylko w bardzo ograniczony sposób, zazwyczaj przez rywalizację i wyrażenie postawy agresywnej lub destrukcyjnej. Jeżeli ludzie mają się nauczyć żyć ze sobą wspólnie, jeżeli odnowienie kontaktu z reprezentantami ich gatunku i z przyrodą ma wypaść pomyślnie, musimy koniecznie znaleźć jakieś zasadnicze rozwiązanie trudności, które sprowadził na nas samochodów. 2 Wydaje się, że cytat ten w pełni oddaje sens ograniczania ruchu pojazdów w pobliżu ludzkich osiedli. Obok odgrodzenia ruchu samochodowego od części mieszkalnej ważne jest także samo ustawienie budynków w taki sposób aby zachęcały do spontanicznego uczestnictwa w życiu grupy. Dzieje się to najczęściej na drodze odpowiedniego rozplanowania budynków wewnątrz osiedla. Można wyróżnić następujące układy budynków (pierwsze trzy z nich są wzorowane na schematach zamieszczonych w książce Charlesa Durretta i Kathryn McCamant Cohousing. A Contemporary Approach to Housing Ourselves): układ uliczki dla pieszych (pedestrian street), wzdłuż której domy rozlokowane są po obu stronach ścieżki biegnącej przez środek osiedla; pedestrian street układ uliczki dla pieszych układ dziedzińca (courtyard), z domami rozplanowanymi wokół centralnie położonego placu; Courtyard układ dziedzińca układ łączący dwa powyższe w jedną całość (combination of street and courtyard) gdzie jak w przypadku pierwszego układu domy położone są wzdłuż głównych ścieżek, zbiegających się ku centralnie położonemu placowi. combinationof street and courtyard połączenie schematu uliczki i dziedzińca. Czasem aby dodatkowo wspomóc i zachęcić mieszkańców do przebywania w strefie wspólnotowej dobudowuje się szklane zadaszenia ponad uliczkami, które chronią przed deszczem aktywizując jednocześnie życie na zewnątrz domów także w chwilach niepogody. Oprócz odpowiedniego przygotowania budynków niezwykle ważne jest uporządkowanie terenów zielonych i przygotowanie ich w taki sposób aby dodatkowo cieszyły mieszkańców pozwalając im na plenerowe spędzanie czasu. Do tego celu najczęściej jeśli we wspólnocie są dzieci przygotowuje się dla nich plac zabaw, a w najbardziej strategicznych dla życia grupowego osiedla punktach stawia ławki, stoliki i całe altanki zachęcające do spędzania czasu na zewnątrz. Interesujące jest, że często budowane relacje zaufania między sąsiadami rozszerzają się stopniowo na przyległe domy i ich mieszkańców dlatego też, z reguły wspólnoty sąsiedzkie typu cohousing bardzo rzadko są grodzone odcinając się jednoznacznie od swoich sąsiadów. Takie działanie ma na celu zapewnienie atmosfery otwartości i zaufania w stosunku do sąsiadujących ze wspólnotami mieszkańcami pojedynczych domów i ogółem społeczeństwa. Samodzielne mieszkania gwarantują to wszystko co każde inne mieszkanie o podobnej powierzchni oferowane na rynku developerskim. Jeśli jednak są to pojedyncze, samodzielne domy a nie mieszkania mają dość charakterystyczny rozkład. Na podstawie przeprowadzonych wcześniej badań zauważono bowiem, że pomieszczeniem, w którym człowiek spędza najwięcej czasu w ciągu dnia jest kuchnia. Dlatego też w domach należących do osiedli cohousingowych front budynku stanowi właśnie to pomieszczenie. Dzięki takiemu rozkładowi osoby przebywające w kuchni mogą w naturalny sposób obserwować co dzieje się na zewnątrz, na terenie osiedla, i tym samym być zachęconym do włączania się w spontanicznie toczące się tam życie. Im głębiej domu i dalej od frontu, tym pomieszczenia stają się bardziej prywatne, zarezerwowane wyłącznie dla jego mieszkańców. Jeśli dom jest piętrowy, wówczas górną część zajmują sypialnie. Tył domu to miejsce przeznaczone wyłącznie na prywatne życie. Tak przygotowane mieszkania mają na celu zagwarantować wszystkim mieszkańcom swobodę w umiejętnym łączeniu życia w grupie z zachowaniem niezbędnej do życia prywatności i intymności. Wspólne udogodnienia Dom Wspólny i części wspólne Podstawową i niejako najważniejszą cechą cohousingu jest tworzenie wraz z prywatnymi mieszkaniami części wspólnych, jednakowo dostępnych wszystkim mieszkańcom. W zaaranżowanych wedle własnych pomysłów grupy pomieszczeniach znajdują się wszelkiego rodzaju udogodnienia pod postacią urządzeń, warsztatów i pomieszczeń rekreacyjnych przeznaczonych do wspólnego użytkowania. Są to także pokoje dostosowane do prowadzenia grupowych spotkań, warsztatów i innych działań, które prowadzą do powstawania grupowych zwyczajów, które stopniowo tworzą kulturę grupy. Głównym pomieszczeniem w każdym Domu Wspólnym/części wspólnej jest kuchnia połączona z obszerną jadalnią, w której mieszkańcy spotykają się na posiłkach.

10 18 19 Wspólna biblioteka Tre Portar (Szwecja) Vashon Cohousing Wspólny warsztat Płytki w winslow cohousing Plac zabaw Stoliki na zewnątrz Pokój do spotkań Wspólna jadalnia Wspólna jadalnia Zdjęcia mieszkańców przy głównym wejściu Pokój dziecięcy

11 20 21 Wspólna pralnia W cohousingach mieszkańcy spotykają się na wspólnych kolacjach najczęściej trzy do pięciu razy w tygodniu. Ze wspólnego budżetu przeznaczone są środki na zakup produktów potrzebnych do przygotowywania posiłku a poszczególni mieszkańcy co miesiąc deklarują z jaką częstotliwością planują brać udział w grupowym posiłku. Kolacje są przygotowywane przez zapisane na dany dzień osoby. Jeśli tak umówi się grupa te same osoby są również odpowiedzialne za sprzątanie kuchni ale niekiedy przyjęta jest zasada, może mówić że do sprzątania zgłaszają się zupełnie inne osoby. Oprócz kuchni i jadalni, w Domu Wspólnym zazwyczaj znajduje się pokój dzienny, w którym odbywają się spotkania mieszkańców niezbędne w procesie samodzielnego zarządzania i samostanowienia grupy. Ponadto w tej części osiedla czy też domu można znaleźć takie pomieszczenia jak: świetlica dla dzieci, pralnia, suszarnia, warsztaty oraz pokoje gościnne. To także miejsce gdzie znajdują się skrzynki pocztowe i skrytki na pocztę wewnętrzną, co zmusza każdego z mieszkańców do udania się tam co najmniej raz dziennie i zwiększa szanse na spotkanie kogoś znajomego. przedstawiają swoje projekty nad którymi aktualnie pracują i proponują nowe udogodnienia bądź rozwiązania bieżących spraw. Decyzje dotyczące życia grupy sąsiedzkiej podejmowane są bardzo często drogą konsensusu lub demokratycznego głosowania. W przypadku tego pierwszego grupa początkowo korzysta z pomocy wykwalifikowanych trenerów, którzy uczą ich i nadzorują poprawność procesu. W metodzie tej najistotniejsze jest bowiem doprowadzenia do sytuacji kiedy każda z zaangażowanych w niego osób w pełni zgadza się z przegłosowywanym rozwiązaniem. Konsensus to bardzo pracochłonny proces ale jednocześnie jest gwarancją pełnego zaangażowania wszystkich członków grupy oraz pomaga zapobiec sytuacji, w której pomysł zostanie przeforsowany większością głosów wbrew niezadowoleniu osób, które się z nim nie zgadzają. Wymaga także większego zaangażowania wszystkich uczestniczących w nim osób. Czasem wybór jednego rozwiązania nakazuje wprowadzenie wielu poprawek i dostosowań zgodnych z wieloma opiniami dlatego też jest bardziej pracochłonne i wymaga więcej czasu, z drugiej strony gwarantuje większe zadowolenia i zaangażowanie poszczególnych członków społeczności. Plan organizacji wspólnoty Wspólny warsztat Skrytki na komunikację wewnętrzną osiedla w biurze cohousingu Dom Wspólny to także miejsce zamieszczania elementów wyrażających ducha grupowego- zdjęć wszystkich mieszkańców oraz samodzielnie wykonanych przez nich projektów jak ręcznie malowane płytki ceramiczne czy patchworki, z których element każdego wykonany jest przez inną osobę lub rodzinę. Każdy Dom Wspólny jest inny i odzwierciedla charakter grupy, przez którą jest prowadzony. Wspólne zarządzanie posiadłością Oprócz licznych udogodnień i specjalnie projektowanej przestrzeni kolejnym niezmiernie istotnym wyznacznikiem cohousingu jest samodzielne zarządzanie posiadanym terenem i budynkami przez grupę. Nie dzieje się to za pośrednictwem zewnętrznego administratora ale rolę administracji pełni sama grupa sąsiedzka. Jednocześnie organizacja życia w grupie nie posiada hierarchicznego charakteru. Decyzje odnośnie życia wspólnotowego podejmowane są podczas spotkań ogółu mieszkańców, które odbywają się raz lub dwa razy w miesiącu. Mieszkańcy organizują się w mniejsze podgrupy, zgodnie z osobistymi zainteresowaniami, które w czasie oddzielnych roboczych spotkań ustalają co należy zrobić w zakresie, którym się zajmują. Przykładowe grupy to najczęściej: Administracja Finanse Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Tereny zielone Konserwacja budynków Wyposażenie części wspólnych Sprawy dzieci (jeśli wspólnota mieszkaniowa jest multigenracyjna) W trakcie spotkań całej grupy pomniejsze komisje Jeśli chodzi o samo dbanie o porządek i konserwacje części wspólnych każda z grup opracowuje własną politykę. Najczęściej jednak oczekuje się, że każdy z domów lub mieszkań w wybrany przez nich weekend sprząta części wspólne. Mieszkańcy mogą to zrobić osobiście lub wynająć do tego celu profesjonalistę, którego opłacą z własnej kieszeni. Często jednocześnie któryś z mieszkańców bierze na siebie dobrowolnie funkcję osoby opiekującej się danym pomieszczeniem. Taka osoba pilnuje wówczas w nim porządku i rejestruje co dzieje się zamieszczonymi w nim sprzętami i wspólnymi dla wszystkich dobrami (np. warsztat, pracownia, biblioteka, siłownia, pralnia etc), prowadzi ewidencję sprzętów, dogląda ich stanu i dopilnowuje aby sprzęty wracały zawsze na swoje miejsce i mogły dobrze służyć wszystkim mieszkańcom. To nie zwalnia jednak nikogo z odpowiedzialności za wspólnie podsiadane przez grupę dobra i dbanie o ich stan i porządek w toku codziennego użytkowania. Brak hierarchii w grupie i komunikacja bez przemocy Brak hierarchicznej struktury sprawia, że każdy z członków wspólnoty w równym stopniu zobowiązany jest podejmować odpowiedzialność za posiadane dobra i w równym stopniu angażować się w życie grupy. Podejmowane przez każdego zobowiązanie automatycznie powiązane jest z decyzją o życiu w cohousingu. Uczestnicząc w różnego rodzaju projektach mieszkańcy nie tylko dzielą między sobą codzienne obowiązki, ale także przejawiają inicjatywę ku organizowaniu wydarzeń scalających grupę. W ten sposób wypracowują własne zwyczaje budujące specyficzną kulturę i wewnętrzną spójność. Brak w tym życiu jednoznacznego lidera, chociaż wiadomo, że jak w wyniku każdego procesu grupowego w wyniku współpracy samoistnie wyłaniają się naturalni liderzy podczas gdy inne osoby zajmują bardziej wycofane stanowiska co odpowiada ich temperamentom. Nikt nie jest jednak z tego powodu nikomu podporządkowywany i w grupie zawsze zachowany jest sprawiedliwy podział ról oparty na partnerskich warunkach. Egalitariański sposób traktowania mieszkańców łączy się także z procesem włączania nowych członków do grup. Z zasady mieszkańcem domu bądź osiedla może stać się każdy. Ważne jest jednak aby wybór ten był w pełni świadomy i wynikał z obustronnej akceptacji: zarówno nowego mieszkańca przez grupę jak i grupy przez niego. Ważne aby w trakcie poznawania się dojść do pełnego zrozumienia wartości i sposobu patrzenia na życie w tak zorganizowanej grupie sąsiedzkiej. Często wspólnoty sąsiedzkie do tego celu przygotowują

12 22 zestaw reguł i kroków, które należy podjąć zanim zdecyduje się na zakup mieszkania w istniejącej już społeczności. To także sposób na zapewnienie pełnego prawa do samo-decydowania grupy o swoich losach i tego kogo chcą mieć w najbliższym otoczeniu swoich domów. Proces przyjmowania nowych mieszkańców oraz określone zasady, wedle których należy postępować obowiązuje obie strony w jednakowym stopniu. Osoba, która zdecyduje się na zakupienie zwolnionego przez innego mieszkańca domu lub mieszkańca powinna umieć łatwo dostosować się do potrzeb innych i znajdować przyjemność w bezinteresownej pracy na rzecz dobra wspólnego. Powinna odwiedzić grupę kilka razy i jeśli zostanie wstępnie zaakceptowana wziąć udział w wybranych formach życia grupowego (wspólne posiłki, prace na terenie osiedla, spotkania towarzyskie) aby lepiej poznać przyszłych sąsiadów i smak życia w grupie. Z drugiej strony, ta sama procedura pozwala aktualnym mieszkańcom zadecydować, czy potencjalny sąsiad ma rzeczywiste szanse na odnalezienie swojego miejsca w zastanej społeczności, która chcąc nie chcąc, od dawna rządzi się swoimi prawami. Jakie cechy powinien mieć mieszkaniec cohousingu? wyrozumiały w relacjach sąsiedzkich otwarty na ludzi umiejący współpracować dobry w komunikacji zdolny do kompromisu pomocny uczynny Głosy mieszkańców: Marjean (Jackson Place Cohousing): Moje życie tutaj, we wspólnocie to w dużej mierze po prostu to kim jestem. Jestem nadal bardzo zaangażowana, chociaż są też inne rzeczy, które robię w swoim życiu. ( ) Więc to jest część pewnej całości i jednocześnie tło. Ono nadaje pewien kierunek. Chociaż to nie jest główny powód dla którego żyję na ziemi, chociaż z pewnością pomaga mi w byciu lepszą osobą. Łatwo dostępne źródła: 1. Porozumieć się be przemocy Kamil Krzysztof Galos, pl/b/ba/porozumiec_sie_bez_przemocy.pdf 2. A Consensus Handbook Co-operative decision- -making for activists, co-ops and communities, 3. Artykuł na stronie Fellowship for Intentional Community Consensus Basics 4. [skrytki na komunikację wewnętrzną osiedla w biurze w domu wspolnym] Zachowanie odrębności finansowej każdego z mieszkańców Ostatnim, konstytutywnym elementem wspólnoty mieszkaniowej jest niezależność finansowa każdego z mieszkańców. Grupa nie jest, i nie może być, źródłem dochodu dla żadnego z mieszkańców. Sporadycznie może się zdarzyć, że grupa opłaci wykonanie jakiegoś zadania któremuś z mieszkańców ale wynikać to będzie wówczas z ich wewnętrznych ustaleń chociaż w zdecydowanej większości przypadków realizacja danego zadania traktowana jest po prostu jako osobisty wkład mieszkańca w życie grupowe. W innym wypadku może się zdarzyć, że wytwarzane na terenie osiedla dobro (np. warzywa i owoce pochodzące z ekologicznych upraw w przypadku grup mieszkających na terenach wiejskich) staje się dodatkowym dochodem przeznaczonym na wydatki wspólnotowe. Nadal nie jest to jednak korzyść materialna przeznaczona dla pojedynczej osoby ale jest profitem całej grupy. Łatwo dostepne źródła: 1. Cohousing jako bardziej zrównoważona forma mieszkania Master's Degree Thesis Towards Sustainability Analysis of Collaborative Behaviour in Urban Cohousing Judith Stratmann, Laura Weiss Ferreiro, Rumy Narayan, 1 McCamant Kathryn, Charles Durrett, Cohousing. A Contemporary Approach to Housing Ourselves (Second Edition), Ten Speed Press, Berkley, CA (str.180) 2 Hall, Edward T. Ukryty wymiar ; Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA, Warszawa (str ) 02 WYZWANIA I ZALETY MIESZKANIA W GRUPIE Anna Wolska Wyzwania mieszkania w grupie: mieszkanie w cohousingu nie jest formą życia dla każdego i wymaga umiejętności dopasowania się do innych ludzi dodatkowe obowiązki związane ze wspólnym zarządzaniem posiadaną nieruchomością zaangażowanie czasowe w opiekę nad posiadanymi wspólnymi dobrami (np. biblioteka, warsztaty z narzędziami, siłownia etc.) otwartość i konieczność akceptowania różnych poglądów i stylów życia częsta konfrontacja z różnorodnymi poglądami czasochłonne podejmowanie decyzji dotyczących grupy (konsensus) ryzyko konfliktów wynikających z większej integracji grupowej i współdzielenia przestrzeni możliwość rozpadu wspólnoty przez niewłaściwe zarządzanie (np. złe dobieranie partycypujących, złe gospodarowanie dobrami) Zalety mieszkania w grupie: poczucie wspólnoty bezpieczne środowisko i grupa sąsiadów, na których można polegać kontakt z ludźmi w różnym wieku szczególnie ważne dla dzieci życie społeczne na wyciągnięcie ręki wspólne posiłki, organizacja warsztatów, klubów dyskusyjnych, wspólne oglądanie filmów etc. także na użytek osób spoza cohousingu możliwość dzielenia pasji i zainteresowań z innymi ludźmi okazja to tworzenia nowych projektów, trudnych do zrealizowania samemu wsparcie i poczucie bycia docenianym w grupie podczas realizacji wspólnych projektów wspólne posiłki gotujesz raz jesz cały czas oszczędność miejsca w domu na rzecz części wspólnych (pralnia, suszarnia, rowerownia, warsztaty etc.) dzielenie dóbr i sprzętów z innymi ludźmi życie w bardziej zrównoważony sposób możliwość posiadania sprzętów, których rzadziej się używa, a posiadanie ich na własność jest drogie lub nieopłacalne ułatwienie stosowanie alternatywnych źródeł energii współpraca z innymi usprawnia osiąganie celu Łatwo dostępne źródła: 1. Raport z badania wspólnot sąsiedzkich typu cohousing w USA z 2011 roku Report on Survey of Cohousing Communities 2011, Diane Margolis and David Entin, https://www.cohousing. org/docs/2011/survey_of_cohousing_communities_2011.pdf

13 24 Piec chlebowy z gliny Studio z zielonym dachem na terenie osiedla Głosy mieszkańców: Marjean (Jackson Place cohousing): To torchę jak w romansie kiedy jest się bardzo idealistycznie nastawionym do całej wizji, którą dzieli się z innymi I zakłada jednocześnie że cokolwiek by się nie działo to dacie sobie radę. Zdajesz sobie sprawę, że na pewno zdarzy się jakiś konflikt ale tak jak słyszysz o wielu innych konfliktach w takich grupach, ale jeszcze nie jesteście na tym etapie do czasu jak do takowego nie dojdziecie na przykład o to na jaki kolor pomalujecie ściany w części wspólnej; a to naprawdę jest drobiazg w porównaniu z prawdziwymi problemami jak za coś zapłacić, jakie zasady ustalić żeby dzieci miały swobodę ale nikomu nie przeszkadzały i się same nie pobiły albo jaka jest polityka dotycząca zwierząt domowych? Wtedy właśnie zaczynają się prawdziwe wyzwania i robi się interesująco. Widzisz jak ludzie słuchają siebie nawzajem i dzielą lub nie opinie wtedy też zaczynasz się zastawiać, że może wcale nie jesteś taki jak pozostali w grupie. ;) Sylvie (Jackson Place, Cohousing): Jeśli pojawia się konflikt sięgamy po sprawdzone metody rozwiązywania konfliktów i techniki zalecane przez trenerów i specjalistów. Można je znaleźć w książkach zajmujących się tą tematyką jak również na stronie Cohousing Association of the United States. Czasem organizujemy dodatkowe spotkania, których celem jest przedyskutowanie właśnie tych konfliktowych kwestii. Naprawdę nie da się uniknąć konfliktów w grupie tak różnorodnej jak nasza, zwłaszcza kiedy mamy różne pomysły na te same problemy. Ale generalnie najważniejsze to jak najwięcej ze sobą rozmawiać i omawiać dokładnie te problematyczne kwestie do czego zawsze dążymy. Oz (Songaia Cohousing Community): Jak unikać konfliktów? Przede wszystkim się komunikować- jak najwięcej! 03 HISTORIA COHOUSINGU Anna Wolska Współczesne wspólnoty mieszkaniowe to przede wszystkim miejsce gdzie w integralny sposób każdy człowiek może rozwijać swoje umiejętności poprzez budowanie mostów pomiędzy wspólnotą, do której należy a resztą społeczeństwa. Żadna z nich nie odrzuca oferowanych przez współczesny świat udogodnień i akceptuje stawiane przez niego wymogi. Mają na celu przede wszystkim zapewnienie jej członkom poczucia wsparcia i przynależności do grupy, są okazją do spotkania nowych, ciekawych ludzi, i zrealizowania większych celów opartych na wspólnie wyznawanych wartościach. Chociaż życie w grupach towarzyszyło człowiekowi od zarania dziejów, sam cohousing wywodzi się z Danii. Jego historia tak też jest przedstawiania we wspominanej już książce pary amerykańskich architektów, którzy przenieśli ten ruch do Stanów Zjednoczonych i tam go rozpowszechnili wydając wiodącą publikację na ten temat w roku 1988 Charles Durrett i Katahryn McCamant Cohousing. A Contemporary Approach to Housing Ourselves. Była to pierwsza książka poświęcona temu tematowi w Ameryce Północnej i stała się inspiracją dla pionierów nowego ruchu w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Pokrótce streszczamy tutaj jej przebieg na podstawie powyższej publikacji. Po raz pierwszy pomysł zbudowania nowego typu osiedla, który znany jest obecnie pod nazwa boefoellesskaber (tłumaczony na język angielski jako żyjące wspólnoty living communities) powstał w 1964 roku, w Danii. Wówczas to grupa przyjaciół, zebrana w domu architekta Jana Gudmand-Høyer a rozpoczęła dyskusję nad poszukaniem alternatywnej formy budowy osiedli mieszkaniowych przyjaznych dla środowiska, a przede wszystkim zapewniających otoczenie przyjazne dzieciom. Wielomiesięczne dyskusje grupy przyjaciół, doprowadziły do utworzenia wstępnej wizji planowanego osiedla. Według pierwotnych planów domy powinno być rozmieszczone na stosunkowo niewielkim terenie, dzięki czemu mieszkańcy będą zmuszeni do częstych interakcji. To co jednak było szczególnie rewolucyjne w projekcie, to pomysł aby sam proces planowania i późniejszej zabudowy odbywał się z udziałem właścicieli tj. przyszłych mieszkańców osiedla. Pod koniec 1964 roku wizja nowej zabudowy pierwszego cohousingu projektu Jana Gudmand-Høyer a i jego przyjaciół był gotowy. Po zakupieniu parceli rozpoczęli budowę osiedla 12 domów jednorodzinnych rozmieszczonych wokół tzw. Domu Wspólnego, oraz basenu dostępnego wszystkim mieszkańcom. Nowe osiedle miało powstać na obrzeżach Kopenhagi pod nazwą Hareskov. Droga do sukcesu była jednak daleka. Chociaż w informacji zamieszczonej dla lokalnej społeczności, w obrębie której miał zostać zrealizowanych projekt nie pojawiło się słowo kolektyw ani komuna aby nie odstraszać przyszłych sąsiadów, ich stanowisko nie okazało się przychylne dla nowatorskiego pomysłu pomimo wsparcia lokalnych władz administracyjnych. Powodem było postrzeganie nowej wspólnoty jako elementu ruchu lewicowego. Długotrwałe pertraktacje z niedoszłymi sąsiadami Hareskov nie odniosły skutku. Gudmand-Høyer był zmuszony zaniechać realizacji swojego nowatorskiego projektu. Ostatecznie przyszli-niedoszli sąsiedzi zorganizowali się i wykupili parcele, która miała stać się miejscem budowy pierwszego w Danii Cohousingu. Po pierwszym niepowodzeniu wiele rodzin, które do tej pory uczestniczyło w projekcie zrezygnowało z kontynuowania pracy nad budową osiedla przyszłości. W tym czasie Jan Gudmand-Høyer podjął nową próbę wzbudzenia zainteresowania swoim pomysłem. Napisał artykuł, pod tytułem Brakujące ogniwo pomiędzy utopią a przestarzałym domem jednorodzinnym (The Missing Link Between Utopia and the Dated One-Family House), w którym dokładnie opisał pomysł planowanego przez siebie, alternatywnego osiedla. Artykuł ukazał się w 1968 roku i wzbudził ogromne zainteresowanie wśród czytelników. Za Gudmand-Høyer em poszli w ślad inni zainteresowani, napisano kolejne artykuły na temat tego jak odnaleźć się we współczesnym świecie. Jeszcze w 1967 roku pojawił się artykuł autorstwa Bodil Graae Dzieci powinny mieć stu rodziców (Children Should Have One Hundred Parents) w którym autorka zwróciła uwagę na nowoczesny sposób

14 26 27 projektowania osiedli mieszkaniowych powszechnych wówczas w Danii. Wyraźnie skrytykowała wprowadzane na osiedlach rozwiązania przestrzenne. Zbyt wiele miejsca jej zdaniem podporządkowano samochodom i ulicom, których wartość przedkładana była nad bezpieczeństwem poruszających się po drogach pieszych, a przede wszystkim dzieci. Oba artykuły, Jana Gudmand-Høyer a oraz Bodil Graae stały się głównymi źródłami inspiracji dla wznowienia próby zbudowania osiedli nowej generacji. W 1968 roku Gudmand-Høyer i Graae wraz z kilkoma rodzinami, które pozostały wierne pierwszemu projektowi Horeskov oraz nowymi osobami, które zostały zainspirowane przez oba artykuły, podjęli kolejną próbę urzeczywistnienia swojej wizji. Znaleziono nadające się do tego celu dwie parcele: w wiosce Jonstrup, niedaleko Kopenhagi, oraz w miasteczku Hillerød. W ten sposób zapoczątkowano pracę nad dwoma Cohousingami Skraplanet (w Jonstrup) oraz Seattedammen (w Hillerød). Obie grupy spotykały się przez szereg miesięcy, odrębnie obradując nad wyglądem swoich osiedli ale na bieżąco dzieląc się ze sobą pomysłami i obawami. Długa droga administracyjna oraz wzrost kosztów budowy jednego z osiedli, które ostatecznie zmusiły przyszłych mieszkańców do uproszczenia planów nie zniechęciły jednak pierwszych w historii cohouserów, którzy wreszcie przed końcem 1973 roku wprowadzili się do nowych domów. Mieszkańcy Seattedammen w Hillerød, osiedlili się jako pierwsi jesienią 1972 roku. Cohousing zbudowany został dla 27 rodzin i zaprojektowany przez dwoje architektów: Teo Bjerg i Palle Dyreborg. Drugi, Skraplanet w Jonstrup został zaprojektowany przez samego Jana Gudmand-Høyer a i składał się z 33 domów. Każde z osiedli posiadało oddzielnie wybudowany dom wspólny, oraz umiejscowiony na uboczu parking dla samochodów. Zgodnie z zasadami budowy takich osiedli, przestrzeń pomiędzy domami przeznaczona była wyłącznie dla pieszych. Podczas gdy dwie grupy pierwszych Cohouserów pracowały nad planami swoich osiedli, niezależnie od nich zawiązała się trzecia grupa, w skład której weszło kilka młodych rodzin zamieszkałych na duńskim półwyspie Jutland. Była to grupa znajomych, którzy nie wiedząc o toczących się już projektach w Janstrup i Hillerød, zaczęli poszukiwać sposobu na zbudowanie kooperatywnego osiedla, w którym mieliby okazję do częstszych spotkań i wspólnego spędzania czasu. Kiedy dowiedzieli się o budowie Seattedammen i Skraplanet, skonsultowali się z pionierami pomysłu i odwiedzili oba osiedla. W 1976 roku, grupa z Jutland ukończyła budowę trzeciego cohousingu w Danii Nonbo Hede, położonego koło Viborg. W pięć lat później firma Vundkunsten przy współpracy przyszłych mieszkańców budowanego osiedla, po rozwiązaniu wielu problemów biurokratycznych jakie niósł ze sobą nowatorski sposób zarządzania tego rodzaju przedsięwzięciem, ukończyła budowę kompleksu 79 budynków, spośród których można było wyróżnić 6 grup, złożonych z 12 do 15 domów każda. Po środku każdego osiedla znajdował się Dom Wspólny, w którym mieszkańcy każdej z nowopowstałych wspólnot mieszkaniowych mogli zbierać się na posiłki, spotkania oraz prowadzić wszelkiego rodzaju projekty skierowane na integrację wewnątrz grupy i integrację z mieszkańcami sąsiednich osiedli. Tak powstał cohousing Tinggarden. Warto jednocześnie podkreślić, że tym co w szczególności wyróżniało ten projekt, to fakt bycia pierwszym w historii cohousingiem subsydiowanym przez rząd. Dzięki pomocy finansowej ze strony państwa utworzono możliwość nie tylko wykupywania nowobudowanych domów, ale także ich wynajmu. Do początku lat 80. odnotowano już 12 Cohousingów, w skład których wchodziło średnio od 6 do 36 domów. Pomiędzy 1980 a 1982 rokiem odnotowano w Danii już 22 wybudowane i zarejestrowane cohousingi, a kolejne 10 było w fazie planowania. Początkowo utrudniona droga legislacyjna, oraz liczne obiekcje ze strony potencjalnych sąsiadów nowo powstających osiedli blokowały rozwój projektów na wiele miesięcy. Dlatego też mając świadomość licznych przeszkód na jakie napotykały nowo powstałe grupy, w 1978 roku Jan Gudmand-Høyer przy współpracy z innymi architektami, prawnikami, technikami budowlanymi oraz badaczami nauk społecznych założył stowarzyszenie SAMBO mające na celu wspieranie nowych grup i służące im radą w kwestiach dotyczących zakładania osiedli ich marzeń. Większość członków tej organizacji mieszkała w cohousingach a będąc dodatkowo wykwalifikowanymi znawcami prawa lub budownictwa mogła służyć użyteczną radą i pomocą. Stowarzyszenie zbierało się na regularnych spotkaniach oraz wydawało comiesięczny newsletter, w którym zamieszczano przydatne informacje z zakresu prawa budowlanego, ogłoszenia o dostępnych parcelach, oraz komunikaty formujących się grup, które na bieżąco poszukiwały nowych członków chętnych do włączenia się w planowane projekty. W ten sposób SAMBO przyczyniło się w znaczący sposób do rozwoju kilku większych osiedli w okolicach Kopenhagi. Niestety przyszłość stowarzyszenia nie była tak pewna jak przyszłość samego pomysłu, dla którego zostało ono założone. Większość grup początkowo zainteresowanych zasięgnięciem informacji u osób o bogatej wiedzy z zakresu budowy takich osiedli, po zrealizowaniu własnych planów i wprowadzeniu się do domów zaprzestawało utrzymywania kontaktów z założycielami SAMBO. Jednak raz zapoczątkowana passa trwała do początku lat 90. kiedy to dzięki nowemu prawu ułatwiającemu realizację rozbudowanych osiedli kooperatywnych udało się zbudować dziesięć kolejnych osiedli wspólnotowych, o tak niskich kosztach wynajmu mieszkań, że pozwoliło to na udostępnienie tej opcji mieszkania kolejnej grupie osób niezdolnych do posiadania mieszkań własnościowych. Ta sytuacja bezsprzecznie przyczyniła się do długotrwałego sukcesu i ustabilizowania sytuacji cohousingów w Danii aż do dzisiaj. Nowe sposoby finansowania projektów przyczyniły się równocześnie do wprowadzenia sporego pluralizmu jeśli chodzi o pochodzenie społeczne mieszkańców. O ile pierwsze osiedla zamieszkiwały wyłącznie rodziny utrzymywane przez obydwoje rodziców, o tyle w następnych projektach budowanych w latach uczestniczyło kolejno 16% osób samotnych, 29% samotnych rodziców, 1% par bezdzietnych i 59% par wspólnie wychowujących dzieci. Jeszcze większa różnorodność została odnotowana w grupie trzech Cohousingów budowanych przy pomocy państwowych subsydiów, które były osiedlami domów czynszowych. W projekcie uczestniczyło kolejno: 28% osób samotnych, 36% samotnych rodziców, 14% par bez dzieci oraz 22% par wspólnie wychowujących dzieci. Jeśli chodzi o wiek mieszkańców pierwszych cohousingów, to różnicował się on pomiędzy 20 a 70 lat. Jednak większość z nich wprowadzała się do nowych osiedli w wieku lat. Wszyscy zainteresowani alternatywnymi formami zamieszkiwania reprezentowali różnego Historia cohousingu rodzaju profesje. Najczęściej jednak byli to reprezentanci sektora publicznego oraz nauczyciele. Większość z nich posiadało wykształcenie wyższe, co najmniej na poziomie BA (tj. licencjatu). Podsumowując, cohousing narodził się i zdobył największą popularność wśród wyższej klasy średniej, co potwierdzają zarówno późniejsze badania zarówno w Danii jak i innych krajach na świecie. Z czasem również inicjatywa rozwinęła się w nieco innym kierunku, skupiając w swoich kręgach wyłącznie grupy osób starszych dając początek cohausingowi senioralnemu.

15 04 WSPÓLNOTA MIĘDZYPOKOLENIOWA A COHOUSING SENIORALNY (SENIOR COHOUSING) 05 WARUNKI LEGISLACYJNE I SPOSOBY FINANSOWANIA PROJEKTÓW W POLSCE Anna Wolska Anna Wolska Niezwykle silnym walorem mieszkania w cohousingu jest możliwość stałego kontaktu z osobami w różnym wieku i o różnych doświadczeniach życiowych. To nieoceniona możliwość w szczególności dla dzieci do tego aby wzrastać w bogatym i bardzo ciekawym środowisku, które pomaga wyrabiać sobie łatwość w kontaktach z innymi dorosłymi osobami jak właśni rodzice. To także szansa dla osób, które same nie mają dzieci aby choć trochę poczuć się rodzicami sprawując od czasu do czasu opiekę nad dziećmi mieszkającymi w sąsiedztwie. Od jakiegoś czasu jednak oprócz grup wielopokoleniowych (multigeneracyjnych), w których mieszkańcami są zarówno osoby dorosłe jak i dzieci zawiązują się także grupy jednolite wiekowo, do których warunkiem przystąpienia jest osiągnięcie co najmniej 40 roku życia. (Ta dolna granica ustalana jest dla każdej wspólnoty indywidualnie i może czasem znacząco przekraczać 40 rok życia). Cohousing drugiej połowy życia skierowany jest do ludzi, którzy po wychowaniu własnego potomstwa i czasem także już zaprzestania wykonywania pracy zawodowej (jeśli dolna granica wieku przypada na późniejszy okres) nadal chcą pozostać aktywni i dzięki wielu możliwościom partycypacji społecznej jaką stwarza cohousing dodatkowo otworzyć się na nowe możliwości jakie daje zamieszkanie w grupie podobnej wiekowo do siebie osób. Głosy mieszkańców: Lori (Winslow Cohousing): Główną zaletą mieszkania we wspólnocie jest bezpieczeństwo. Kiedy bawią się na placu zabaw a ja zostaje w domu, jestem o nie całkowicie spokojna. Jeśli cokolwiek się stanie mogą do mnie przybiec. A jeśli będzie to coś poważnego wiem, że ktokolwiek, kto w tym momencie będzie przechodził udzieli im pomocy a potem zawoła mnie. To jest takie pewne poczucie bezpieczeństwa, kiedy wiem, że wszyscy dorośli, mieszkający na osiedlu opiekują się wszystkimi dziećmi. ( ) To także okazja dla dzieci na to, żeby miały te wszystkie kontakty i nawiązywały interakcje z ludźmi spoza naszej rodziny. Oczywiście to może się zdarzyć także wtedy kiedy nie mieszka się w Cohousingu, ale tutaj to jest po prostu bardziej prawdopodobne, że się wydarzy. Tutaj jest więcej ludzi, którzy się nimi interesują niż gdyby mieszkały w domu jednorodzinnym i bawiły się na ulicy. Tutaj po prostu jest więcej ludzi, którzy zatrzymają się żeby zapytać jak się mają i co robią. ( ) Dzieci mają swoją kulturę zabawy i to jak się do siebie odnoszą. To jest bardzo cenne kiedy uczą się; podobnie jak my dorośli, jak odnosić się i obcować z ludźmi, którzy zachowują się inaczej jak oni, mają odmienne zdanie i inne pomysły.( ) Nie wiem czy one zamieszkają kiedyś w Cohousingu, kiedy dorosną. Ale wszystko co mogę powiedzieć dzisiaj, to to, że mam nadzieję, że one docenią ten model współpracy z innymi ludźmi i życia z nimi w bliskości. Mam po prostu nadzieję, że w przyszłości będą dobrymi przyjaciółmi i dobrymi obywatelami. Łatwo dostępne źródła: 1. Fragment książki Charles a Durrett a The Senior Cohousing Handbook: A Community Approach to Independent Living, google.pl/books?id= 2. AzwzSKHoTrcC&printsec=frontcover&dq= cohousing&hl=pl&sa=x&ei=j-w_u-mjgkk nywpqhigqbq&ved=0ceaq6aewag#v=onepage&q=cohousing&f=false 3. Artykuł Marii Brenton Senior cohousing communities an alternative approach for the UK?, -cohousing-communities-full.pdf 4. Artykuł Abrahama Neshama i Kate delagrange Elder Cohousing An Idea Whose Time Has Come?, CohoArticleC-Mag10.06.pdf W praktyce dla zrealizowania pomysłu cohousingu trzeba jak przy każdym poważnym przedsięwzięciu angażującym znaczne środki i wiele osób zmierzyć się z biurokracją. Oprócz standardowych spraw związanych z budową domu jak odpowiednie pozwolenia na budowę, trzeba przedsięwzięciu nadać odpowiednią formę prawną, która zagwarantuje możliwość działania legalnie, zabezpieczy interesy budujących każdego z osobna i grupy jako całości. Dokonując wyboru trzeba pamiętać o możliwościach, kosztach i ograniczeniach oraz możliwości finansowania kredytem budowy. Zadaliśmy prawnikom i doradcom finansowym pytanie o to w jakiej formie prawnej należy działać. Nie zakładamy możliwości budowania przez przyszłych mieszkańców cohousingu za posiadane oszczędności, lecz finansowanie większej części przedsięwzięcia kredytem. Rozważaliśmy kilka możliwości od najprostszej formy spółki cywilnej, przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialności, fundację, stowarzyszenie aż po spółdzielnie mieszkaniową gdzie prawo jest najbardziej skomplikowane. Spółka z o.o. byłaby ciekawą opcją, ale w przypadku posiadania dochodu. Banki udzielając kredytu inwestycyjnego spółce sprawdzają jej zdolność na podstawie dochodów z ostatnich lat i biznes planu. Cohousing nigdy by nie miał dochodu, dlatego dla osób nie posiadających 100% finansowania z innych źródeł niż bank nie ma sensu. W przypadku gdyby przyszli mieszkańcy mieli znaczny wkład własny i np. możliwość finansowania budowy przez wkład znanych im osób mogliby mając spółkę z o.o. sprzedać osobie finansującej obligacje zabezpieczone posiadaną działką i po skończeniu budowy przekształcić się w spółdzielnie a na mieszkania wziąć zwykłe kredyty hipoteczne, które by służyły spłaceniu obligacji, które kupiła na czas budowy osoba (czy grupa osób) finansująca przedsięwzięcie. Fundacja i stowarzyszenie również by miały problem z uzyskaniem finansowania, dlatego o tych formach więcej nie będziemy tu pisać. Najprostsza forma to spółka cywilna, która nie posiada osobowości prawnej i oznacza najmniej biurokracji. Zalety spółki cywilnej: najprostsza i tania forma wystarczy zawarcie umowy; dla celów dowodowych umowa powinna być sporządzona na piśmie; nie wymaga przejścia procedury rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym; może służyć do realizacji jakiegokolwiek celu, który jest zgodny z prawem. Wady: brak osobowości prawnej, tzn. brak rozdziału majątku spółki od majątku wspólników; wspólnicy odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki; współwłasność mienia spółki ma charakter współwłasności łącznej, przez co wspólnik nie może rozporządzać udziałem w majątku wspólnym ani w jego składnikach; praktyczne problemy z reprezentacją; kontrahent ma problem ze zweryfikowaniem czy wspólnik jest uprawniony do podpisania umowy; konieczne jest przedłożenie umowy spółki, co do której nie ma pewności, że jest aktualna; podatek od czynności cywilnoprawnych przy wnoszeniu wkładów; w przypadku rozwiązania spółki przed zakończeniem inwestycji konieczne przeprowadzenie procedury podziału majątku wspólnego (sporządzenie odpowiednich wycen, znaczne koszty sądowe lub notarialne). Przy sporządzaniu umowy trzeba szczególną uwagę zwrócić na określenie sposobu reprezentacji i prowadzenia spraw spółki, tak aby nie sparaliżować jej funkcjonowania. Trzeba też zwrócić szczególną uwagę na określenie na samym początku sposobu rozwiązania spółki podziału majątku. Może być to bardzo dobra forma działania dla osób posiadający bardzo duże zaufanie do siebie. Dla większych grup, inwestujących na większą skalę i nie koniecznie bardzo dobrze się znających bardziej odpowiednią formą działania wydaje się spółdzielnia mieszkaniowa.

16 30 Zalety: forma organizacyjna stworzona stricte dla prowadzenia procesu budowy mieszkań i domów, a także dla zarządu nieruchomościami mieszkalnymi i nie tylko, uregulowana w prawie spółdzielczym i w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych; posiada osobowość prawną, w związku z czym istnieje rozdział majątku spółdzielni od majątku członka spółdzielni; członek nie odpowiada za zobowiązania spółdzielni własnym majątkiem; możliwość zawarcia z członkiem umowy w formie pisemnej o budowę lokalu, która zobowiązuje spółdzielnię i członka do zawarcia, po wybudowaniu lokalu, umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu; pokrywanie kosztów zadania inwestycyjnego odbywa się poprzez wniesienie wkładu budowlanego w części przypadającej na lokal członka spółdzielni; wniesienie wkładu budowlanego nie jest opodatkowane; w przypadku rezygnacji z przedsięwzięcia istnieje możliwość obrotu tzw. ekspektatywą odrębnej własności lokalu co nie jest możliwe w przypadku spółki cywilnej; ekspektatywa jest to roszczenie o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Wady: bardziej skomplikowana forma niż spółka cywilna, znacznie więcej wymaganej dokumentacji, m.in. konieczność uchwalenia statutu, następnie zawarcia odrębnych umów o budowę lokalu; konieczność zarejestrowania w Krajowym Rejestrze Sądowym, złożona struktura organizacyjna; oprócz istnienia walnego zgromadzenia obligatoryjne powołanie rady nadzorczej i zarządu; wyższe koszty funkcjonowania koszty rachunkowości, koszty organizacji walnego zgromadzenia, posiedzeń rady nadzorczej oraz zarządu. Żeby dokonać wyboru formy prawnej w pierwszej kolejności trzeba wziąć pod uwagę jaka jest skala inwestycji oraz jej zakres osobowy i relacje panujące w grupie. Im więcej potrzeba kapitału oraz więcej osób to tym bardziej bezpieczniejsza wydaje się forma spółdzielni mieszkaniowej. Ze spółdzielnią mieszkaniową wiąże się także swoistego rodzaju pewność stosunków prawnych, czego nie można powiedzieć o spółce cywilnej. Umowy dotyczące budowy lokali, które byłyby zawierane w ramach spółdzielni, są określone przez przepisy i stosowane w praktyce. Jest to zatem już przetarty szlak, którym można podążać. Poza tym idea prowadzenia tego rodzaju budowy jest bardzo związana z ruchem spółdzielczym, którego głównym założeniem jest niekomercyjne zaspokajanie potrzeb grupy ludzi. Cele zatem są jasne i nie powinny budzić wątpliwości. Natomiast spółka cywilna jest bardziej elastyczną formą prowadzenia przedsięwzięcia. Zmienność okoliczności zewnętrznych częstokroć powoduje konieczność szukania nowych, bardziej przystających rozwiązań prawnych. Spółka cywilna nie jest ograniczona do konkretnych umów nazwanych przewidzianych w przepisach oraz może lepiej korzystać z zasady swobody kształtowania stosunków prawnych. Niewątpliwie spółka cywilna może być stosowana przy przedsięwzięciach na mniejszą skalę i w sytuacji, gdzie wszyscy wspólnicy darzą się sporym zaufaniem i nie boją się nieograniczonej odpowiedzialności za zobowiązania wynikłe z podjętych przez spółkę działań bądź zaniechań 06 PROCES TWORZENIA GRUPY TYPU COHOUSING KROK PO KROKU mgr inż. arch. Dawid Cieślik Zbudowanie nowego domu przy współpracy z innymi ludźmi wymaga podjęcia kolejnych kroków od zainicjowania grupy mieszkańców, poprzez rozmowę o twardych regułach i kwestiach finansowych poprzez spore zaangażowanie wszystkich w pracę nad budowaniem spójności w grupie i wzajemnie poznawania się w trakcie nie tylko pracy nad konkretnymi rozwiązaniami ale i w trakcie wspólnej zabawy. Oto krótki poradnik co zrobić, krok po kroku aby zapoczątkować cohousing: 1. Utworzenie grupy inicjującej; 2. Określenie potrzeb i możliwości grupy; 3. Wybór lokalizacji inwestycji; 4. Opracowanie założeń architektonicznych; 5. Sporządzenie planu inwestycji; 6. Powołanie osobowości prawnej; 7. Zapoczątkowanie finansowania; 8. Formalizacja projektu architektonicznego; 9. Proces budowlany; 10. Wyposażanie nieruchomości; 11. Tworzenie statutu wspólnoty; 12. Zakwaterowanie. Ad.1. Utworzenie grupy inicjującej Inicjacja wspólnoty cohousingowej zwykle polega na zorganizowaniu grupy przyjaciół chcących zamieszkać w mieszkalnictwie tego typu. Wspólne rozmowy i wymiana spostrzeżeń powoduje zawiązanie grupy inicjacyjnej. Ad.2. Określenie potrzeb i możliwości grupy Następnym krokiem jest określenie charakteru wspólnoty, tj. wytyczenie parametrów takich, jak ilość mieszkańców, powód utworzenia, przekrój wiekowy, rodzaj zabudowy. Informacje te zamieszcza się w ogłoszeniach, co bywa pomocne w wyszukiwaniu chętnych poza grupą przyjaciół. Na tym etapie należy zwrócić się o pomoc do architekta, socjologa i radcy prawnego. Eksperci z odpowiednim doświadczeniem pomogą w przejściu przez proces tworzenia wspólnoty. Duże znaczenie odgrywają tu procesy socjologiczne. Odpowiednie stymulowanie przez eksperta z tej dziedziny wzmocni więź grupy na różnych poziomach znajomości. Potrzeby i możliwości każdej osoby znajdą się w założeniach projektowych po ogólnej akceptacji. Ad.3. Wybór lokalizacji inwestycji Zanim opracuje się koncepcję architektoniczną, należy wybrać odpowiednią lokalizację inwestycji. W zależności od preferencji grupy wybór pada na zabudowę w ścisłej tkance miejskiej, blisko centrum lub na obrzeżach miasta. Równie atrakcyjnym miejscem do zamieszkania mogą okazać się tereny wiejskie. Wskazana lokalizacja pozwoli opracować plan zabudowy. Wytyczne dla danej lokalizacji znajdują swoje odbicie także w charakterze zabudowy. Zasady tworzenia cohousingu nie wskazują, który typ zabudowy jest szczególnie pożądany. W każdym przypadku decydują przyszli mieszkańcy. Na decyzję o wyborze lokalizacji mogą mieć wpływ także plany dotyczące instalacji infrastruktury technicznej, obniżającej koszty utrzymania osiedla. Dla uhonorowania zasad zrównoważonego rozwoju zaleca się wyznaczenie miejsca dobrze skomunikowanego z usługami i ośrodkami szkolnictwa. Ad.4. Opracowanie założeń architektonicznych Proces projektowy jest nadzwyczaj istotny, ponieważ na tym etapie określa się parametry przestrzeni, która każdego dnia będzie oddziaływać na mieszkańców. Kreowanie przestrzeni dedykowanych różnym sferom życia związane jest z podziałem na strefy: ogólnodostępną, półprywatną i prywatną. Pierwsza dopuszcza udział osób spoza wspólnoty ostatnia z nadmienionych zapewnia intymność członków wspólnoty. O ile przestrzenie wspólnotowe takie, jak ogród, plac centralny, czy dom wspólnotowy, współtworzą wszyscy, to mieszkania zależne są tylko od przyszłych mieszkańców. Z punktu widzenia socjologii wykształcenie odpowiednich powiązań pomiędzy tymi przestrzeniami jest kluczowe dla trwałości relacji interpersonalnych. Zabudowa tego typu nie narzuca stylu architektury, nie wyklucza możliwości wznoszenia nowych budynków lub przerabiania istniejących.

17 32 33 Ad.5. Sporządzenie planu inwestycji Ustalenia, jakie zapadają na początku tworzenia wspólnoty często ulegają zmianom. Największy wpływ mają tu piętrzące się koszty inwestycji. Dlatego przy tworzeniu planu realizacji przedsięwzięcia, należy brać pod uwagę opłaty za sporządzenie projektów, usługi ekspertów, uzgodnienia urzędowe i inne. Wysokość tych kosztów wycenia się indywidualnie, dlatego nie można dokładnie ich oszacować przed przystąpieniem do inwestycji. Łatwiej jest oceniać opłaty za elementy tzw. twarde, czyli koszt zakupu działki, budowa obiektu z przyjętą technologią i standardem wykończenia, instalacja infrastruktury technicznej. Podsumowanie tych wartości pomoże w kalkulacji ceny metra kwadratowego mieszkania wewnątrz zabudowy. Porównanie tej wartości z ofertą rynku deweloperskiego pomoże wyliczyć opłacalność podejmowanego przedsięwzięcia. Wówczas zapadają decyzje o elementach finansowania: wysokość początkowego wkładu finansowego, pomoc kredytową lub wzajemna pomoc finansowa. Oferta polskich instytucji mogących wspierać tego typu przedsięwzięcia jest bardzo uboga. Dlatego należy skorzystać ze sprawdzonych form prawnych i wystąpić o typowe dla rynku deweloperskiego opcje kredytowe. Ad.6. Powołanie osobowości prawnej Ważnym z punktu widzenia formalno prawnego jest określenie osobowości prawnej. Czemu poświęciliśmy odrębny rozdział. Ad.7. Zapoczątkowanie finansowania Wspólnie kreując swoje miejsce zamieszkania, wykorzystując przy tym zasady zarządzania oddolnego, jest się świadomym każdej wydanej złotówki. Dokonując zakupów, jako jedna osoba prawna, można uzyskać wysokie rabaty od producentów wyposażenia. Pierwszym, poważnym dla grupy wydatkiem jest zakup działki. Powierzchnia musi być odpowiednia dla przewidywanej ilości jednostek mieszkalnych. Ad.8. Formalizacja projektu architektonicznego Z punktu widzenia socjologii, optymalny model osiedla posiada ok. 50 osób. Jest to grupa osób, którą jest się w stanie dobrze poznać, jeśli stworzy się dogodne warunki współzamieszkiwania. Przez wzgląd na tę zasadę, projekt architektoniczny musi przewidywać potrzeby wszystkich rodzin i daje możliwość wprowadzania zmian w układzie funkcjonalnym w przypadku migracji rodzin. Aby zapewnić podłoże do komunikowania się sąsiadów, należy przewidzieć miejsca wspólnego spędzania czasu, z dostępem do ogrodu i przestrzeni rekreacyjnej. Dla bezpieczeństwa najmłodszych parkingi lokuje się na zewnątrz założenia, a ruch kołowy we wnętrzu obsługuje jedynie pojazdy uprzywilejowane, a rolą tych dróg jest zapewnienie dobrego połączenia jednostek mieszkalnych z domem wspólnotowym. Jeśli osiedle ma być projektowane zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, to zaleca się stosowanie technik budownictwa energooszczędnego lub pasywnego. Ad.9. Proces budowlany Wspólne kierowanie przedsięwzięciem stawia przed przyszłymi mieszkańcami wiele wyzwań. Po określeniu charakteru osiedla, kupnie odpowiedniej działki i wybraniu jednostek usługowych, realizujących proces budowlany, udział wspólnoty maleje. Równolegle do wzrostu udziału jednostek realizujących założenia projektowe, rośnie zapotrzebowanie finansowe inwestycji. Aby prace budowlane przebiegały pomyślnie, należy zapewnić nadzór autorski pracowni projektowej, która opracowała projekt. Zadaniem architekta będzie informowanie wspólnoty o postępach prac, problemach, jakie wystąpiły i niezbędnych zmianach w projekcie. Ważne na tym etapie (szczególnie w sytuacji, kiedy stosuje się zasady budownictwa pasywnego) jest przeprowadzenie testów sprawności instalacji, szczelności budynków i sprawdzenie, czy zamierzenie budowlane jest bezpieczne, czyli gotowe do zamieszkania. Ad.10. Wyposażanie nieruchomości Czas realizacji budowy jest odpowiednim na zaprojektowanie wnętrz jednostek mieszkalnych i przestrzeni wspólnotowych. Mieszkania aranżuje się indywidualnie, często korzystając z wybranych przez całą grupę producentów wyposażenia. Przestrzenie wspólnotowe takie, jak ogród, plac zabaw, parking, dom wspólnotowy, czy zaplecze gospodarcze, wymagają uzgodnień wspólnoty. Zgoda na stosowane elementy aranżacji powinna być jednomyślna, aby w przyszłości elementy niezgody były wyeliminowane. Nadrzędnymi zasadami w projektowaniu stref ogólnodostępnych są stosowanie materiałów dobrych gatunkowo trwałych i łatwych w utrzymaniu porządku oraz perfekcyjny układ funkcjonalny. Koszty zakupu w przeliczeniu na każdego partycypującego są niskie, a mimo to każdy ma możliwość korzystania ze świetnie wyposażonych pomieszczeń. Ad.11. Tworzenie statutu wspólnoty Aby przeciwdziałać powstawaniu w przyszłości konfliktów wśród sąsiadów, należy opracować kodeks praw i obowiązków mieszkańców. Do podstawowych zalicza się ustalenie częstotliwości spotkań organizacyjnych, prac konserwacyjnych i porządkowych oraz przydziału drobnych obowiązków. Elementem w życiu wspólnoty, który wpływa szczególnie korzystnie na relacje interpersonalne, jest wspólny posiłek. Z tego powodu system dzielenia obowiązków w kuchni należy dopracować możliwie najdokładniej. Jest to najbardziej wymagająca sfera życia sąsiedzkiego, jednak dostarcza najwięcej korzyści. Obowiązujące reguły zawierają kwestie hurtowych zakupów spożywczych, sposób rozliczania posiłków, częstotliwość gotowania dla wszystkich, obowiązek uczestniczenia w posiłkach, zasady podejmowania gości i organizowania spotkań. Ponadto regulamin precyzuje zasady rezerwacji i korzystania z pomieszczeń technicznych (np. pralni) lub urządzeń rekreacyjnych (np. sauny, basenu, sali kinowej). W przypadku niestosowania się do przyjętych zasad, wspólnota może uniemożliwić dalsze zamieszkiwanie problematycznej jednostce lokatorskiej. Wówczas następuje eksmisja, lub nałożenie ustalonych kar finansowych. Ad.12. Zakwaterowanie Korzyści, jakie płyną ze współzamieszkiwania są uwarunkowane preferencjami mieszkańców, powstałymi w trakcie procesu tworzenia wspólnoty. Szereg podejmowanych decyzji składa się na kształt wspólnoty, która w sposób indywidualny otacza każdego użytkownika opieką. Każdy z mieszkańców odczuwa w inny sposób korzyści, jakie czerpie z tej formy mieszkalnictwa. Wielopłaszczyznowe kształtowanie wspólnoty cohousingowej niesie ze sobą wiele zalet, ale i stawia przed mieszkańcami wymagania, jakie wynikają ze wspólnego użytkowania elementów osiedla. Fakt ten powoduje, że ta forma zamieszkiwania nie jest dla wszystkich i wymaga poświęcania swojego czasu sąsiadom. Do wymagań towarzyszących cohousingowi należą przede wszystkim: partycypacja we wspólnych posiłkach ma za zadanie stworzyć odpowiedni nastrój do poznawania sąsiadów i tworzenia siatki powiązań interpersonalnych. Dzięki temu sąsiedzi uczą się współpracy i poszanowania potrzeb drugiego człowieka. dbanie o porządek w przestrzeniach wspólnotowych, w szczególności sprzątanie po swoich podopiecznych. Taka obowiązkowość wykształca zrozumienie, zaangażowanie i poszanowanie dla miejsca zamieszkania. Jest to długi proces przełamywania negatywnych wzorców postępowania, występujących obecnie na dużą skalę. szanowanie uchwalonych reguł we wspólnocie ze szczególnym uhonorowaniem zasad zarządzania oddolnego niesie ze sobą zrozumienie istoty cohousingu. Jest to ciągła nauka podejmowania wspólnych decyzji, wprowadzająca, za sprawą sztuki negocjacji, między partycypującymi kompromis. A im lepsze posiada się umiejętności negocjacji, tym łatwiej osiąga się przyjęte cele. Łatwo dostępne źródła: 1. Artykuł z wieloma bardzo cennymi i przydatnymi odnośnikami na temat tego jak zapoczątkować grupę dążącą do zamieszkania razem: Dawid Cieślik architekt, badacz struktur Cohousing, inicjator i główny redaktor poratlu cohousing.pl

18 34 Przydatne linki 1. polska strona poświęcona tworzeniu cohousingu 2. The Cohousing Association of the United States, The UK Cohousing Network 3. lista istniejąych osiedli cohousingowych w Wielkiej Brytanii 4. The Swedish National Association Cohousing NOW (po szwedzku Kollektivhus NU) 5. Fellowship for Intentional Community strona zrzeszająca wspólnoty wszelkiego typu również grupy typu cohousing. Portal zawierający wiele przydatnych artykułów na temat tego jak organizować i prowadzić różnego rodzaju wspólnoty. Literatura 1. Brown, Susan L. Intentional Community. An Anthropological Perspective; State University of New York Press, New York Communities Directory. A Comprehensive Guide to Intentional Communities and Cooperative Living; 2005 Edition, Fellowship for Intentional Community; Rutledge, Missouri 3. Communities Directory. A Guide to Intentional Communities and Cooperative Living; 2000 Edition, Fellowship for Intentional Community: Durrett, Charles Senior Cohousing. A Community Approach to Independent Living; Habitat Press, Berkley, California Eurotopia. Intentional Communities and Ecovillages in Europe Eurotopia Directory; Edition 2005 Ökodorf Sieben Linden, Germany 6. McCamant Kathryn, Charles Durrett, Cohousing. A Contemporary Approach to Housing Ourselves (Second Edition), Ten Speed Press, Berkley, CA Meltzer, Graham, Sustainable Community. Learning from the Cohousing model; Trafford, USA, Canada, UK, Ireland; Scotthanson, Chris, Kelly Scotthanson, The Cohausing Handbook. Building the place for community; New Society Publishers, Gabriola Island, Canada: Wann, David Reinventing Community. Stories From the Walkways of Cohousing; Fulcrum Publishing; Golden, Colorado 2005 Budowanie naturalne red: Maciej Jagielak Ogólnopolskie Stowarzyszenie Budownictwa Naturalnego

19 00 01 Demokratyzacja techniki dr Marcin Mateusz Kołakowski 37 WSTĘP 00 Wstęp od redakcji Maciej Jagielak Rozdział poświęcony naturalnemu budownictwu składa się z kilkunastu artykułów, które dotyczą całego procesu budowania: od założeń teoretycznych, przez projekt i budowę, aż po zamieszkanie. Naszym głównym celem było udostępnienie Wam, Drodzy Czytelnicy, wiedzy niezbędnej do samodzielnego myślenia o budowie domu z naturalnych materiałów, w szczególności w technice straw bale. Wszystkie teksty zostały napisane specjalnie z myślą o tej publikacji, przez osoby czynnie zaangażowane w ruch naturalnego budownictwa, lub zajmujące się teorią zrównoważonego projektowania. Punkty widzenia poszczególnych autorów są bardzo zróżnicowane: są wśród nich teoretycy i praktycy, architekci i wykonawcy, a wreszcie inwestorzy, którzy szczęśliwie przeszli przez proces budowy. Jedni widzą naturalne budownictwo jako spontaniczny eksperyment w duchu zrób to sam, inni jako sposób na budowę pięknych i energooszczędnych domów w oparciu o wysokiej jakości rzemiosło, jeszcze inni wskazują na społeczny potencjał budowania z lokalnie dostępnych surowców. Mamy nadzieję, że pomimo znacznych różnic, a niekiedy nawet sprzeczności, różnorodność tych opinii i sposobów myślenia da Wam możliwość wyrobienia sobie własnego zdania i lepiej opowie o rzeczywistości naturalnego budownictwa w Polsce, niż jakikolwiek arbitralnie określony pogląd jednego tylko autora. W imieniu redakcji Maciej Jagielak Zjawisko, o którym mówi ten rozdział, jest ciekawsze i bardziej znaczące niż by się mogło wydawać. Choć z materiałów naturalnych słomy, gliny, drewna, wapna budowano w Polsce już za czasów Ziemowita (nomen omen), to publikacja ta mówi o aspiracjach, które wykraczają poza budownictwo rodzime, lub wznoszone bardziej z konieczności niż wyboru. Ruch naturalnego budownictwa w Polsce łączy dziś idee zrównoważonego rozwoju, architektury low-tech, dokumentacji open-source, z ruchami zrób to sam, maker movement, partycypacji społecznej i permakultury. Ruch ten nabiera z roku na rok coraz to nowych, żywych barw i form. Niniejsza publikacja jest jednym z przejawów tego procesu. Przyszedł czas na refleksję, czas by zebrać myśli, wiedzę, informacje, oraz czas, by podzielić się praktycznymi i inspirującymi materiałami, które pozwolą iść dalej ku świadomemu, odpowiedzialnemu budownictwu, odpowiadającemu na dzisiejsze wyzwania i potrzeby. Ktoś może zapyta, co jest istotą tego ruchu? Przyczyny, które przyciągają ludzi bywają różne: jednym odpowiada estetyka, innym cena, etos lub zdrowy mikroklimat. Są tacy, którzy cenią w nim łatwość adaptowania architektury naturalnej do indywidualnych potrzeb. Prawda leży chyba jeszcze głębiej w demokratyzacji techniki i poszukiwaniu jej humanistycznego wymiaru. Naturalne budownictwo zachęca by żyć i brać życie w swoje ręce. To poszukiwanie harmonii z naturą i społeczeństwem. To antyteza współczesnej techniki zamkniętej w drogich lśniących I-gadżetach, które są jak tajemna wiedza alchemików czarują hucpą zaklętą w logotypach korporacji. Wszystko staje się ilościowe, cyfrowe i przeliczalne. Nawet ekolodzy mierzą architekturę parametrami energii wbudowanej i kilowatów. A przecież nie wszystko, co wartościowe, da się wyliczyć i nie wszystko, co policzalne, ma wartość. Nurt naturalnego budownictwa (zwłaszcza w wersji low tech) pokazuje, że architektura może nie tylko zużywać, lecz również wzniecać energię w samych budowniczych. Kto wreszcie zacznie mierzyć domy ilością szczęścia i energii wyzwolonej na metr kwadratowy? Oczywiście można usłyszeć krytyczne głosy: że to zbyt naiwne, zbyt niszowe, że nieuniwersalne i w ogóle brzydkie. Czy temat życia jest naprawdę naiwny? To przykre, iż wielu architektów myśli, że najważniejszymi problemami budownictwa jest projektowanie wymyślnych luksusowych willi dla milionerów. Czyż takie właśnie podejście nie jest naiwne, niszowe, ograniczone, a przede wszystkim szkodliwe? Naturalna architektura to wizja szersza i długoterminowa. Wciąż jest na początku drogi. Kilka przykładowych budynków nie zdoła pokazać, jak daleko można tą drogą zajść. Naszą aspiracją nie są tylko sporadyczne realizacje, ale może i całe miasta budowane przez mieszkańców, tworzących inną kulturę społeczną wokół architektury. Potrzeba nam dziś nowej wizji estetki, nowej legislacji, nowego podejścia do procesu budowania. Droga daleka, ale postawiliśmy już pierwsze kroki. Warto zebrać więc siły, przyjrzeć się mapie gdzie byliśmy i jaki jest azymut. Tymczasem wstańmy i spójrzmy, dokąd dziś idziemy A zatem Panie, Panowie Naturalne budownictwo? Naturalnie, że tak! Dr inż. arch. Marcin Mateusz Kołakowski architekt, nauczyciel akademicki, publicysta, pankowiec i bajkopisarz. Autor licznych artykułów na temat architektury low-tech. Obecnie pracuje na Uniwersytecie w Lincoln (UK). Członek OSBN.

20 38 02 O tożsamości, tradycji i potrzebie edukacji o architekturze naturalnej dr hab. Radosław Barek Każde miejsce opowiada swoja historię. 1 Każdy region kraju posiada w swoim dorobku dziedzictwa architektonicznego wiedzę i umiejętności ekonomicznego kształtowania siedzib z zabudową mieszkaniową i gospodarczą. Ostatnie stulecie to proces zamykania tej wiedzy w skansenach, oraz odrzucanie jej jako mało nowoczesnej. Tymczasem ta zabudowa i doświadczenia budowniczych były na początku XX w. wynikiem ciągłej ewolucji i dostosowywania do miejscowego klimatu i zasobów własnej energii. Odkrywaj na nowo miejsca, gdzie będziesz miał odwagę żyć w zgodzie z własną tożsamością, bawić się i marzyć Najbliższe otoczenie dostarcza wielu informacji o tym z czego i jak budować własne schronienie. Wystarczy spokojna obserwacja, aby to dostrzegać. Wiele materiałów, które do niedawna były w kulturach lokalnych uważane za naturalne w użytkowaniu, stało się w czasach współczesnych odpadem. Czy można spojrzeć na te materiały jako na pełnowartościowe surowce do budowania? Czy będzie to nowym podejściem do ekologicznego i ekonomicznego myślenia o zasobach naszej Ziemi? Rozwijaj wrażliwość na przestrzeń i ucz się odczytywania jej znaczeń Naturalne materiały od początku dziejów towarzyszyły ludziom w budowaniu własnego schronienia, własnego domu. Były dostępne w najbliższym otoczeniu bez kosztownego transportowania. Wydobycie i przetwarzanie sprzyjały tworzeniu lokalnych miejsc pracy, stawały się inspiracją dla edukacji zawodowej i powstawania innowacyjnych konstrukcji. Ta wiedza była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Współczesne uwarunkowania ekonomiczne, wiedza związana z fizyką budowli oraz świadomość ekologiczna pozwalają na nowe zastosowania tradycyjnych materiałów i form zabudowy. Jest to związane z podejmowaniem tych wątków, które we współczesnych formach masowego budowania z materiałów wysoko przetworzonych nie znalazły zastosowania. Budowanie w oparciu o materiały naturalne lokalnego pochodzenia może stanowić zarówno współczesną codzienność, jak i być inspiracją dla przyszłościowych rozwiązań budownictwa niskoenergochłonnego. Współcześnie stosowanie materiałów takich jak glina, wapno, drewno, czy miejscowy kamień do wznoszenia obiektów mieszkalnych, gospodarczych, czy użyteczności publicznej w krajach takich jak Francja, Niemcy, Czechy Słowacja, czy Finlandia nie budzi już zdziwienia. Polskie rozwiązania uwarunkowań prawnych w zakresie prawa budowlanego i dopuszczeniu do stosowania lokalnych materiałów, wymagają jeszcze wielu uzupełnień. Podstawą jest tu upowszechnianie wiedzy o możliwościach współczesnego stosowania tradycyjnych dla danego regionu technik i form zabudowy z lokalnych materiałów, gdyż może to prowadzić do skuteczniejszego rozwiązywania aktualnych dla wielu ludzi problemów z budowaniem własnego domu, tworzeniem środowiska zamieszkiwania, miejsc pracy i edukacji z zgodzie z tradycją rodzimą i regionalną, a nawet podług nieba i zwyczaju polskiego. 1 Cytaty pochodzą z Karty Drahimskiej dr hab. inż. arch. Radosław Barek architekt, wykładowca Politechniki Poznańskiej, prezes zarządu Stowarzyszenia Wędrowni Architekci, współautor Karty Drahimskiej, współtwórca konsorcjum naukowo-edukacyjnego Nauka w Przestrzeni. 01 HISTORIA, MOŻLIWOŚCI, INSPIRACJE 01 Naturalne materiały w budownictwie Katarzyna Stachowiak i Piotr Maćkiewicz Budownictwo z naturalnych materiałów to termin, w obrębie którego mieszczą się zarówno historyczne, jak i (relatywnie) nowe techniki budowania, oparte o niskoprzetworzone materiały. Nurt ten często łączy w sobie elementy tradycyjne z aktualną wiedzą techniczną i potrzebami użytkowników. Sięgnięcie do skarbnicy wiedzy tradycyjnej pokazuje wypracowane w praktyce techniki i konstrukcje, które wykazały się skutecznością przez wiele stuleci, a aktualnie wymagają jedynie ewolucyjnego dostosowania do potrzeb współczesnej cywilizacji. Konieczność obniżenia kosztów wytwarzania materiałów budowlanych, zapobieganie kosztom pośrednim podczas wznoszenia budynków i ich eksploatacji, korzystanie z taniej dostępnej energii odnawialnej tak, aby mieć poczucie zamieszkiwania w bezpiecznym i zdrowym środowisku jest wspólna dla poprzednich i współczesnych pokoleń. Dziś, w czasach architektury high-tech mamy do czynienia z sytuacją, w której kapitał, przeznaczany niegdyś m.in. na pokrycie kosztów ogrzewania i ciepłej wody, inwestujemy w raty kredytu, z którego finansujemy przemysłowo produkowane materiały izolacyjne, inteligentne systemy zapewniające odzysk ciepła z powietrza, czy urządzenia wykorzystujące źródła odnawialne. Z perspektywy budującego, koszty inwestycji często przekraczają korzyści, jakie nowoczesne rozwiązania technologiczne miały zapewnić w przyszłości. Wartością rozwiązań tradycyjnych jest nie tylko ich głębokie zakorzenienie w polskiej kulturze, historii i tradycji budowania, ale także potencjalne korzyści ekologiczne i finansowe, płynące z ich stosowania. Tradycyjne technologie budowania z gliny, słomy, piasku, wapna czy drewna mogą być adaptowane i rozwijane tak, by spełnić wymagania współczesnych użytkowników i norm budowlanych. Zastosowanie tych lokalnie pozyskiwanych i (relatywnie) tanich materiałów może uchronić inwestora przed pułapką bańki budowlanej, jednocześnie wzmacniając lokalną ekonomię. Cechą budownictwa z materiałów naturalnych, w porównaniu do standardowego budownictwa, jest znacznie wyższy udział kosztu ludzkiej pracy w stosunku do kosztu materiałów, co jest korzystne, gdy możemy ją zlecić lokalnie lub wykonać samodzielnie. Ilość zużytej energii związana z produkcją (wydobyciem, przetworzeniem, transportem, etc) w przypadku omawianych materiałów jest radykalnie niższa niż w przypadku tych produkowanych przemysłowo. Współcześnie stosuje się na świecie materiały naturalne w różnych technikach i wariantach. Znaczną popularnością cieszy się straw bale kostki prasowanej słomy w szkielecie drewnianym, lub jako ściana nośna. Ściany z kostek słomy zazwyczaj są otynkowane obustronnie tynkami naturalnymi glinianymi, lub wapiennymi. Inną techniką wykorzystującą glinę i słomę jest glina lekka w szkielecie drewnianym. Ściana o grubości ok cm powstaje poprzez ubijanie w szalunku gliny zmieszanej z dużą ilością sieczki słomianej o długości 10-15cm 1. Gęstość takiej ściany może wynosić nawet tak niewiele jak 350 kg/ m 3. Podobną techniką, rozpowszechnioną szczególnie w Wielkiej Brytani, jest cob. W tym przypadku nie wykorzystuje się szalunku. Glina zmieszana ze słomą jest układana na fundamencie, najczęściej przy użyciu wideł, a następnie ubijana i wyrównywana. Możliwe

SPONSORZY DARCZYŃCY PATRONI MEDIALNI WSPÓŁPRACA. Program kulturalny XXXIX Sympozjum Współczesna Gospodarka i Administracja Publiczna zapewnia:

SPONSORZY DARCZYŃCY PATRONI MEDIALNI WSPÓŁPRACA. Program kulturalny XXXIX Sympozjum Współczesna Gospodarka i Administracja Publiczna zapewnia: Habitat StartUp KIT ORGANIZATORZY PARTNERZY lat 1924-2014 SPONSORZY DARCZYŃCY RFG REGIONALNY FUNDUSZ GOSPODARCZY PATRONI MEDIALNI WSPÓŁPRACA Program kulturalny XXXIX Sympozjum Współczesna Gospodarka i

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Modele Cohousingu, Szwedzkie i międzynarodowe

Modele Cohousingu, Szwedzkie i międzynarodowe Modele Cohousingu, Szwedzkie i międzynarodowe Prezentacja opiera się na: Badaniach o cohousingu od 1964 r. Doświadczeniu jako aktywisty i przewodniczącego Szwedzkiej Organizacji Cohousingowej Mieszkaniu

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

YOUTH BUSINESS POLAND

YOUTH BUSINESS POLAND YOUTH BUSINESS POLAND OPIS IV EDYCJI PROGRAMU MENTORINGOWO-SZKOLENIOWEGO Organizatorzy: Patroni honorowi: PROGRAM YOUTH BUSINESS POLAND Youth Business Poland jest częścią The Prince s Youth Business International,

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M.

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. Montessori MISJA PRZEDSZKOLA Nasze przedszkole jest drogowskazem

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Fundacja korporacyjna jako instytucja ucząca się rola mechanizmów ewaluacji VII. Seminarium Forum Darczyńców w Polsce, 11 września 2014

Bardziej szczegółowo

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO PREAMBUŁA Przedsięwzięcie społeczne to przede wszystkim wielka odpowiedzialność wobec tych, na rzecz których działamy. To działanie powinno być trwałe i

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

W jakich działaniach projekty coachingowe sprawdzają się najlepiej

W jakich działaniach projekty coachingowe sprawdzają się najlepiej W jakich działaniach projekty coachingowe sprawdzają się najlepiej Krzysztof Michał Nowak By odpowiedzieć na pytanie w jakich działaniach projekty coachingowe sprawdzają się najlepiej, warto przyjrzeć

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016 Przedszkole Miejskie nr 12 ul. Sportowa 2 66-400 Gorzów Wlkp. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016 Data obowiązywania: od 01.09.2013r. Zatwierdzono przez Radę

Bardziej szczegółowo

SZLACHETNA PACZKA. Działania w rejonie

SZLACHETNA PACZKA. Działania w rejonie SZLACHETNA PACZKA Działania w rejonie SZLACHETNA PACZKA SZLACHETNA PACZKA jest projektem pomocy bezpośredniej, w którym darczyńcy przygotowują paczki dla rodzin w potrzebie. Historie tych rodzin są pozyskiwane

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE)

Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE) Wspólna Metodologia 1 Załącznik 2.1 Miejski Specjalista ds. Energii (SE) Miejska Jednostka ds. Zarządzania Energią (JZE) Przykładowy opis pracy Wprowadzenie Specjalista ds. energii jest kluczową postacią,

Bardziej szczegółowo

Spotkanie Grupy Roboczej Platformy PPP ds. efektywności energetycznej

Spotkanie Grupy Roboczej Platformy PPP ds. efektywności energetycznej Spotkanie Grupy Roboczej Platformy PPP ds. efektywności energetycznej Cele i zadania zespołu ds. opracowania krajowego planu mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niemal zerowym zużyciu energii

Bardziej szczegółowo

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 W zakresie polityki energetycznej Dania przykłada ogromną wagę do wspierania efektywności energetycznej na różnych etapach, począwszy od produkcji po konsumpcję,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z prac grupy B

Sprawozdanie z prac grupy B B/1 Sprawozdanie z prac grupy B W dniu 11 lipca 2015 roku w godzinach 10:00 14:00 obyło się pierwsze spotkanie grupy roboczej B w ramach projektu Nowy Wymiar Konsultacji. Projekt został dofinansowany ze

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

9 elementów zarządzania projektami Narzędzia Nowoczesnego Project Managera

9 elementów zarządzania projektami Narzędzia Nowoczesnego Project Managera 9 elementów zarządzania projektami Narzędzia Nowoczesnego Project Managera Darmowy Ebook Autor: Adam Omelczuk Tytuł: 9 elementów zarządzania projektami W życiu i w biznesie Darmowy Ebook NARZĘDZIA Nowoczesnego

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016

Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016 Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016 Na czym polega projekt WolontariatPLUS? 1. Koncentracja na tym, co jest dzisiaj ważne 2. Przygotowanie 500 Liderów Wolontariatu 3. Praca zespołowa projekty ŚDM 1. Koncentracja

Bardziej szczegółowo

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca?

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Jeśli jest coś, czego nie potrafimy zrobić wydajniej, taniej i lepiej niż konkurenci, nie ma sensu, żebyśmy to robili i powinniśmy zatrudnić do wykonania

Bardziej szczegółowo

MEDIA 2015 NAGRODA DLA DZIENNIKARZY

MEDIA 2015 NAGRODA DLA DZIENNIKARZY MEDIA 2015 NAGRODA DLA DZIENNIKARZY Spis treści O konkursie... 3 Kategorie konkursowe... 4 Zgłaszanie prac... 5 Sposób wyłaniania zwycięzców... 6 Nagrody... 7 Szczegółowe informacje... 7 Informacje o organizatorze

Bardziej szczegółowo

Kampania edukacyjna "Każdy stopień ma znaczenie" - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu

Kampania edukacyjna Każdy stopień ma znaczenie - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu Kampania edukacyjna "Każdy stopień ma znaczenie" - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu W ramach kampanii edukacyjnej "Każdy stopień ma znaczenie" przeprowadzonej przez SMG/KRC

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności?

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? CO TO TAKIEGO PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO? Najprościej rzecz ujmując, to przestrzeń współpracy uczestników programu Lokalne

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Pomorska Akademia Kulinarna

Pomorska Akademia Kulinarna Pomorska Akademia Kulinarna Dlaczego powstała Akademia? Niestety dawno już minęły czasy, gdy wspólne, wielopokoleniowe gotowanie stanowiło ważny domowy rytuał, w czasie którego rodzinne tradycje i przepisy

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 Odpowiada na pytania: Jaka część projektów IT kończy się w Polsce sukcesem? Jak wiele projektów sponsorowanych jest przez instytucje publiczne? Czy kończą się

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Praca w grupie, czyli aktywna nauka na kursie online

Praca w grupie, czyli aktywna nauka na kursie online Agnieszka Wierzbicka Praca w grupie, czyli aktywna nauka na kursie online W e-learningu projektanci kursów tworzą aktywności, które oparte są na współpracy uczestników zajęć. Takie wspólne działanie wspiera

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Ciepucha kierownik Obserwatorium Rynku Pracy dla Edukacji w ŁCDNiKP

Elżbieta Ciepucha kierownik Obserwatorium Rynku Pracy dla Edukacji w ŁCDNiKP Elżbieta Ciepucha kierownik Obserwatorium Rynku Pracy dla Edukacji w ŁCDNiKP Zmiany w edukacji w kontekście perspektyw rozwoju sektora odnawialnych źródeł energii na przykładzie wyników badań Obserwatorium

Bardziej szczegółowo

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Spis treści 2 Pomysł na firmę / 3 1. Klienci biura pośrednictwa kredytowego / 4 2. Cele i zasoby

Bardziej szczegółowo

NEW VISIONS OF URBAN POLITICS MEDIUM-SIZED EUROPEAN CITIES IN THE 21 ST CENTURY MAY 14-16, 2014, OLOMOUC, CZECH REPUBLIC

NEW VISIONS OF URBAN POLITICS MEDIUM-SIZED EUROPEAN CITIES IN THE 21 ST CENTURY MAY 14-16, 2014, OLOMOUC, CZECH REPUBLIC NEW VISIONS OF URBAN POLITICS MEDIUM-SIZED EUROPEAN CITIES IN THE 21 ST CENTURY MAY 14-16, 2014, OLOMOUC, CZECH REPUBLIC Gdyński Dialog z seniorami osoby starsze doradzają władzom jak tworzyć miasto dostosowane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MŁODZIEŻOWEGO DOMU KULTURY NR 2 W LUBLINIE NA LATA 2013-2019

PROGRAM WYCHOWAWCZY MŁODZIEŻOWEGO DOMU KULTURY NR 2 W LUBLINIE NA LATA 2013-2019 Młodzieżowy Dom Kultury nr 2 w Lublinie 20-950 Lublin ul. Bernardyńska 14a tel. 81/ 53 208 53, fax 81/53 177 79 www.mdk2.lublin.pl PROGRAM WYCHOWAWCZY MŁODZIEŻOWEGO DOMU KULTURY NR 2 W LUBLINIE NA LATA

Bardziej szczegółowo

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Lp. I Informacje o Organizacji OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Pensjonat Reymontówka*** Ul. Nędzy Kubińca 170 34-511 Kościelisko II Informacje

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH Bieg wydarzeń jest tak szybki, że jeśli nie znajdziemy sposobu na to, aby widzieć dzień jutrzejszy, trudno się spodziewać, abyśmy rozumieli dzień dzisiejszy. Dean Rusk PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH GIMNAZJUM

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO W MAŁOPOLSCE PROJEKT SYSTEMOWY WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO

MODERNIZACJA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO W MAŁOPOLSCE PROJEKT SYSTEMOWY WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO MODERNIZACJA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO W MAŁOPOLSCE PROJEKT SYSTEMOWY WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO KRAKÓW 2013 Wydawca: Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Edukacji i Kształcenia Ustawicznego

Bardziej szczegółowo

POZA RADAREM. O sieciach szkół i ich efektach w procesie uczenia się nauczycieli i instytucji

POZA RADAREM. O sieciach szkół i ich efektach w procesie uczenia się nauczycieli i instytucji POZA RADAREM O sieciach szkół i ich efektach w procesie uczenia się nauczycieli i instytucji Sytuacja edukacji w Holandii w 1995r. Dlaczego sieci stały się modne?? Zmieniona (lub zmieniająca się) wizja

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk Społeczna Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk SPOŁECZNA PODKARPACKA AKADEMIA NAJLEPSZYCH PRAKTYK (SPANP) Szanowni Państwo, w imieniu wszystkich partnerów pragniemy zaprosić Was do współpracy w ramach

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej.

Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej. Poznaj nasze podejście do rozwoju członków korpusu służby cywilnej. Skorzystaj z dobrych praktyk i przekonaj się, jak niewielkie usprawnienia mogą przynieść znaczące efekty. Od ponad pięciu lat wdrażam

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5 Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU INFORMACJE OGÓLNE Klub Europejski EURO5 istnieje od września 2001 roku. Spotkania odbywają się raz w tygodniu.

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT PETYA (BG) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

ANALIZA BADAŃ ANKIETOWYCH PRZEPROWADZONYCH WŚRÓD RODZICÓW UCZNIÓW GIMNAZJUM NR 24 IM. HENRYKA JORDANA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 30 W ZABRZU

ANALIZA BADAŃ ANKIETOWYCH PRZEPROWADZONYCH WŚRÓD RODZICÓW UCZNIÓW GIMNAZJUM NR 24 IM. HENRYKA JORDANA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 30 W ZABRZU ANALIZA BADAŃ ANKIETOWYCH PRZEPROWADZONYCH WŚRÓD RODZICÓW UCZNIÓW GIMNAZJUM NR 24 IM. HENRYKA JORDANA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 30 W ZABRZU Zabrze, marzec 2015r. WYNIKI BADAŃ ANKIETOWYCH PRZEPROWADZONYCH

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SZKOLNEGO KLUBU WOLONTARIUSZA. przy III LO im. Gen. Sowińskiego w Warszawie. Jan Paweł II.

REGULAMIN SZKOLNEGO KLUBU WOLONTARIUSZA. przy III LO im. Gen. Sowińskiego w Warszawie. Jan Paweł II. REGULAMIN SZKOLNEGO KLUBU WOLONTARIUSZA przy III LO im. Gen. Sowińskiego w Warszawie Motto: Człowiek jest wielkim nie przez to co posiada lecz przez to kim jest, nie przez to, co ma lecz przez to, czym

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich. Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH

Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich. Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH Bariery i stymulatory rozwoju społeczności wiejskich Krystyna Fuerst AKADEMIA INICJATYW SPOŁECZNYCH Obraz gmin wiejskich z perspektywy Programu Integracji Społecznej Ewa Gliwicka Koordynator Programu Integracji

Bardziej szczegółowo

I. Realizacja Szkolnego Programu Profilaktyki i Szkolnego Programu Wychowawczego

I. Realizacja Szkolnego Programu Profilaktyki i Szkolnego Programu Wychowawczego NONCEPCJA PRACY SPOŁECZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 12 W WARSZAWIE-WESOŁEJ W LATACH 2010-2015 Wstęp Misja Szkoły Wizja szkoły Priorytety do pracy w latach 2010-2015 W obszarze kształcenia: I. Podnoszenie

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

ANG SPÓŁDZIELNIA DORADCÓW KREDYTOWYCH I GRUPA ANG ZARZĄD I RADA NADZORCZA MISJA, WIZJA I WARTOŚCI OBOWIĄZUJĄCE W RAPORTOWANYM OKRESIE 2

ANG SPÓŁDZIELNIA DORADCÓW KREDYTOWYCH I GRUPA ANG ZARZĄD I RADA NADZORCZA MISJA, WIZJA I WARTOŚCI OBOWIĄZUJĄCE W RAPORTOWANYM OKRESIE 2 wania. 03 ANG SPÓŁDZIELNIA DORADCÓW KREDYTOWYCH I GRUPA ANG ANG SPÓŁDZIELNIA DORADCÓW KREDYTOWYCH Powstała w 2010 roku Spółdzielnia ANG jest częścią Grupy ANG, w skład której wchodzą firmy realizujące

Bardziej szczegółowo

20. Piknik Naukowy Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik. PORADNIK Najważniejsze informacje

20. Piknik Naukowy Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik. PORADNIK Najważniejsze informacje 20. Piknik Naukowy Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik PORADNIK Najważniejsze informacje Zespół Organizacyjny 20. Pikniku Naukowego piknik@kopernik.org.pl Spis treści Czym jest Piknik?... 2 Dlaczego

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

OTWIERAMY SIĘ DLA CIEBIE

OTWIERAMY SIĘ DLA CIEBIE OTWIERAMY SIĘ DLA CIEBIE Największa przestrzeń kulinarnoeventowa w Polsce FOOD LAB STUDIO To miejsce stworzone przez profesjonalistów, pasjonatów dobrego jedzenia i specjalistów organizacji eventów. Zostało

Bardziej szczegółowo

WOLONTARIAT PROPOZYCJA WSPÓŁPRACY

WOLONTARIAT PROPOZYCJA WSPÓŁPRACY Człowiek jest wspaniałą istotą nie z powodu dóbr, które posiada, ale jego czynów. Nie ważne jest to co się ma, ale czym się dzieli z innymi - Jan Paweł II PROPOZYCJA WSPÓŁPRACY WOLONTARIAT - program społeczny

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

Analityk i współczesna analiza

Analityk i współczesna analiza Analityk i współczesna analiza 1. Motywacje 2. Analitycy w IBM RUP 3. Kompetencje analityka według IIBA BABOK Materiały pomocnicze do wykładu z Modelowania i Analizy Systemów na Wydziale ETI PG. Ich lektura

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE

OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE 2 z 5 Szanowni Państwo, Urzędy gmin i miast będąc gospodarzami na swoim terenie, poprzez

Bardziej szczegółowo

HISTORIA JAKOŚĆ, SKUTECZNOŚĆ, NOWOCZESNOŚĆ. Jesteśmy z tego dumni! Małgorzata i Jerzy Wiśniewscy

HISTORIA JAKOŚĆ, SKUTECZNOŚĆ, NOWOCZESNOŚĆ. Jesteśmy z tego dumni! Małgorzata i Jerzy Wiśniewscy P ÓSPÓŁKA POLSKA POLSKA I PRYWATNA I PRYWATNA HISTORIA Był rok 1994. Mieliśmy pomysł na biznes. I tak powstał garażowy Piecobiogaz. Dziś giełdowe PBG stoi na czele Grupy firm zatrudniającej kilka tysięcy

Bardziej szczegółowo

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

DESIGNER APPLICATION. powered by

DESIGNER APPLICATION. powered by DESIGNER APPLICATION powered by O FIRMIE HiddenData specjalizuje się w technologii dystrybucji treści video w Internecie oraz w budowie złożonych, funkcjonalnych aplikacji internetowych i mobilnych. Budujemy

Bardziej szczegółowo

Co nas cechuje? Lider branży energetycznej Nasi pracownicy mają realny wpływ na pracę jednej z największych firm świata.

Co nas cechuje? Lider branży energetycznej Nasi pracownicy mają realny wpływ na pracę jednej z największych firm świata. Shell Business Operations w Krakowie to strategiczna jednostka grupy Royal Dutch Shell, jednej z największych firm świata. Tworzy ją międzynarodowy zespół ponad 2000 specjalistów, 30 narodowości pracujących

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA ZARZĄDZANIE Lub administrowanie NIERUCHOMOŚCIAMI

OFERTA NA ZARZĄDZANIE Lub administrowanie NIERUCHOMOŚCIAMI OFERTA NA ZARZĄDZANIE Lub administrowanie NIERUCHOMOŚCIAMI Jeżeli zastanawiasz się jak sprawić, aby Wasz budynek (nieruchomość), w którym mieszkacie zapewnił Wam niezbędny komfort zamieszkania Jeżeli chcesz,

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education w OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education Copyright 2015 by MakerBot www.makerbot.com Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana,

Bardziej szczegółowo

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Katarzyna Rewers TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Instrukcja Każdy z nas posiada jakieś zainteresowania i lubi wykonywać innego typu czynności,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Załącznik nr 6 Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Część 3 - Narzędzia służące rekrutacji i ocenie Pomysłodawców oraz pomysłów przeznaczone dla ośrodków

Bardziej szczegółowo

Rola i miejsce rodziców w szkole, czyli jak zbudować partnerskie relacje?

Rola i miejsce rodziców w szkole, czyli jak zbudować partnerskie relacje? Rola i miejsce rodziców w szkole, czyli jak zbudować partnerskie relacje? Krótki przewodnik dla zainteresowanych opracowany przez: Elżbietę Piotrowską-Gromniak, Dorotę Wróblewską oraz Bożenę Jaszczuk.

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katowice, dnia 1 czerwca 2015 r. Poz. 2953 UCHWAŁA NR V/9/4/2015 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO z dnia 25 maja 2015 r. w sprawie przyjęcia Programu pod nazwą Śląskie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dnia 7

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Zdrowie człowieka jest wartością, zasobem i środkiem do codziennego życia. Dzięki niemu możemy realizować swoje marzenia,

Bardziej szczegółowo

Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania

Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania Zleceniodawca: European Commission Executive Agency for Competitiveness and Innovation Projekt: 530256 MaTrID Data: 2013-08-07 Autor: Tłumaczenie:

Bardziej szczegółowo

Bank Millennium stworzył mapę aspiracji, planów i realiów mieszkaniowych w Polsce

Bank Millennium stworzył mapę aspiracji, planów i realiów mieszkaniowych w Polsce INFORMACJA PRASOWA strona: 1/5 Warszawa, 23 kwietnia 2012 r. Bank Millennium stworzył mapę aspiracji, planów i realiów mieszkaniowych w Polsce Warszawa, 23.04.2012 r. Gdzie chcą mieszkać Polacy? Jakim

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości Efektywność w budownictwie czyli Wykorzystać szansę Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości maria.dreger@rockwool.pl Rezerwy są wszędzie, ale uwaga na budynki - ponad 5 mln obiektów zużywających

Bardziej szczegółowo

Ochrona danych osobowych w placówce oświatowej. Małgorzata Jagiełło

Ochrona danych osobowych w placówce oświatowej. Małgorzata Jagiełło Ochrona danych osobowych w placówce oświatowej Małgorzata Jagiełło Wrocław 2012 Autor: Małgorzata Jagiełło Wydawca: Grupa Ergo Sp. z o.o., 50-127 Wrocław ul. Św. Mikołaja 56/57 www.wydawnictwo-ergo.pl

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI SZKOLENIA DLA NAUCZYCIELI W RAMACH PROJEKTU JA MŁODY OBYWATEL

RAPORT Z EWALUACJI SZKOLENIA DLA NAUCZYCIELI W RAMACH PROJEKTU JA MŁODY OBYWATEL RAPORT Z EWALUACJI SZKOLENIA DLA NAUCZYCIELI W RAMACH PROJEKTU JA MŁODY OBYWATEL Raport ewaluacyjny numer 1 Projekt Ja-Młody Obywatel jest realizowany przy wsparciu Szwajcarii w ramach szwajcarskiego programu

Bardziej szczegółowo

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych

www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych www.uniwersytet-dzieciecy.pl Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Przedsiębiorczość dla najmłodszych Kim jesteśmy? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy to ogólnopolski, nieodpłatny program edukacji ekonomicznej

Bardziej szczegółowo