Szerokie bulwary i jednolita zabudowa pojawiły się także w pracach Eliela Saarinena działającego w miastach północnych krajów nadbałtyckich.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szerokie bulwary i jednolita zabudowa pojawiły się także w pracach Eliela Saarinena działającego w miastach północnych krajów nadbałtyckich."

Transkrypt

1 284 Urbanistyka Urbanistyka Hausmann Dziedzina planowania przestrzennego i urbanistyki nabrała szczególnej wagi w świecie zmienionym przew rewolucję przemysłową i gwałtowne przemiany społeczne. 452 Najważniejszy model kształtowania przestrzeni miejskiej stworzył Georges Eug ne Hausmann. Jego przebudowa Paryża, zrealizowana głównie w latach sześćdziesiątych XIX wieku, doprowadziła do wyburzenia często średniowiecznych jeszcze domów zgrupowanych przy wąskich ulicach i do zdecydowanego przecięcia miasta siecią prostych, długich i szerokich bulwarów zbiegających się promieniście do centralnych, otwartych, okrągłych placów. Powstały długie pierzeje jednolitych fasad dużych kamienic oraw eleganckie parki. Nowa struktura była wygodna komunikacyjnie, łatwa do kontroli, zaś reprezentacyjne place i parki pozwalały na celebrowanie snobizmu. Biedniejszą ludność przeniesiono na peryferia, wiążąc stratyfikację społeczną w segregacją przestrzenną. Planowe porządkowanie związane w myślą społeczną i elementami totalitarnych zamierzeń zapowiadało już działania modernistów. Zarazem, choć urzędowe zaplanowanie i przeprowadzenie radykalnych zmian stanowiło odgórne ingerowanie i kłóciło się w ideą swobodnego rozwoju, to jednak mieszczański popis w reprezentacyjnych wnętrzach urbanistycznych ukazywał także sukces liberalnych zasad w ekonomii. 453 Raptowne przebudowy według wzoru Hausmanna, lecw w znaczenie mniejszej skali i w większym uwzględnianiem istniejących rozwiązań urbanistycznych, przeprowadzono w Rzymie, porządkując dawne Corso i wytyczając nowe arterie komunikacyjne. Szeroki bulwar obiegający centrum miasta i ozdabiany przew monumentalne i znaczące w życiu miasta budowle stworzył też w latach we Wiedniu, na miejscu dawnych fortyfikacji, projektant Ringu Ludwig Förster. Jeszcze Otto Wagner proponował bardziej formalistyczne, geometryczne i monumentalne rozwiązania planistyczne i architektoniczne w swych teoriach i zasygnalizowanej zaledwie w budowie miejskiej kolei w latach , wizji przebudowy habsburskiej stolicy. 454 Szerokie bulwary i jednolita zabudowa pojawiły się także w pracach Eliela Saarinena działającego w miastach północnych krajów nadbałtyckich. Opozycja Hausmannowski model zakwestionowali w jednej strony projektanci myślący bardziej funkcjonalnie i zdecydowanie zapowiadający modernizm, zaś w drugiej mniej racjonalni wizjonerzy. Joseph Stübben stworzył niemiecką szkołę planistyczną, odznaczającą się właśnie naciskiem na funkcjonalne problemy miast oraw dyscypliną i uporządkowaniem, ale także pewnym schematyzmem w projektowaniu. 455 Taką postawę planistów wsparły niejako badania również niemieckiego historyka 452 Podstawowe informacje o historii urbanistyki XIX i XX wieku, jeśli nie opatrzone odrębnym przypisem, [za:] Koos Bosma, Mastering the City II [w:] Koos Bosma, Helma Hellinga, Mastering the City. North-European City Planning , Rotterdam 1997, t. II, ss. 8-17; Wacław Ostrowski, Wprowadzenie do historii budowy miast, Warszawa 1996; Wiesław Gruszkowski, Zarys historii urbanistyki, Gdański 1989; Mieczysław Porębski, Dzieje sztuki w zarysie, t. 3: Wiek XIX i XX, Warszawa 1988; Charles Jencks, Ruch nowoczesny w architekturze, Warszawa, 1987, Tadeusz Wróbel, Zarys historii budowy miast, Wrocław 1971, ss ; Krzysztof Kazimierz Pawłowski, Początki polskiej nowoczesnej myśli urbanistycznej [w:] Sztuka ok. 1900, Warszawa 1969, ss ; Siegfried Giedion, Czas, przestrzeń, architektura, Warszawa O pracy Hausmanna [za:] Erik Swyngedouw, The Specter of the Phoenix. Reflections on the Contemporary Urban Condition. [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., t. I, ss ; K. Pawłowski, op. cit., M. Porębski, op. cit. ss Por. O. Wagner, Die Grosstadt, eine Studie, Wiedeń 1911; Wawel. Studium prof. Ottona Wagnera o wielkim mieście, Przegląd Techniczny, R. 37: 1911, nnr 32, s. 439n. [za:] K. K. Pawłowski, op. cit., s. 64 oraz K. Bosma, s. 8 i M. Porębski, s K. Bosma, H. Hellinga, German Urban Planning. Between Periphery and Region. [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., t. II, s. 63; KK. Pawłowski, op, cit., ss

2 285 Urbanistyka sztuki, Alberta Brinckmanna, który wskazywał na naukowe i techniczne osiągnięcia francuskiego Oświecenia, zastosowane także we funkcjonalnym planowaniu miast, zwłaszcza w dziedzinie tworzenia przestrzeni publicznej i operowania bryłą architektoniczną. Robert Moses zaproponował modernizację Nowego Jorku krok po kroku. Arturo Soria y Mata w swym planie przebudowy Madrytu w 1882 roku. podporządkował kształt miasta przebiegowi linii tramwajowych. Romantyzm Jeszcze w 1860 roku, kiedy Ildefonso Cerdá stworzył Hausmannowski w skali plan rozbudowy Barcelony, oparty na rusztowej kompozycji równoległych i prostopadłych ulic, w przęcięciem całej kompozycji diagonalami, jego elementami było chronienie starego miasta w nienaruszonym stanie, oraw w drugiej strony stworzenie w nowej strukturze malowniczych ośmiokątnych placyków w zielenią i fontannami. Istniała zatem zawsze potrzeba malowniczości, którą najpełniej zaspokoił Camillo Sitte. W publikacji Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen w 1889 roku potraktował on miasto jako dzieło sztuki, przedmiot przede wszystkim artystycznej kreacji, mniej technicznego projektowania, a bardziej designu. Krytyk pompatycznego Ringu i admirator malowniczego średniowiecza wskazywał na estetyczne wymogi pracy urbanisty i postulował respektowanie lokalnej topografii oraw historycznie uformowanego kształtu, unikanie wielkiej skali, tworzenie malowniczo zakręcających lub niespodziewanie urywanych ulic, niewielkich, zamkniętych placów, czy małych i intymnych, lecw sąsiadujących ze sobą ogrodów. W ten sposób romantyzm zaistniał na arenie planowania i urbanistyki. Natomiast w 1903 roku, Hendrik Petrus Berlage projektując zabudowę południowego Amsterdamu, zaproponował obok osiowych założeń w apartamentowymi budowlami także zakręcające ulice i zamknięte w sobie place. Pod wpływem Sitte pozostawali również inni projektanci, jak choćby Per Olof Hallman w Szwecji, 456 czy Raymond Unwin, który jednak realizował w swych projektach osiedli Letchworth i Hampstead inną jeszcze ideę. Była to myśl o stworzeniu miasta-ogrodu ogłoszona przew Ebenezera Howarda w 1901 roku. Howard zamiast ekspansji metropolii proponował otoczenie jej pierścieniem małych miast, powiązanych w centrum wygodnymi połączeniami komunikacyjnymi, ale też odseparowanych wzajemnie obszarami zieleni. Miasteczka założone miały być na planie koła, 457 w ulicami rozchodzącymi się promieniście od głównego placu, dzielone również zielenią. Samodzielność gwarantować miała municypalna administracja oraw własna infrastruktura, nie tylko energetyczna, komunikacyjna czy kanalizacyjna, ale również gospodarcza (osobne elektrownie i fabryki). Wizja zakładała dużą rolę lokalnej samorządności, wspólnej własności i decentralizacji. Obok jednak wspomnianych prac Unwina, miasto-ogród pozostało głównie ideą oddziałującą na bardziej kompleksowe rozwiązania urbanistyczne. Zwłaszcza niemiecka recepcja Howarda spowodowała powstanie całego ruchu popierającego ideę, a ślady angielskich pomysłów pojawiły się w planach Hellerau, Margaretenhöhe, Wielkiego Berlina w 1910 roku, czy nawet kolońskiego Generalsiedlungsplan w 1923 roku i wizji miata-satelity Ernsta Maya w roku Wiązanie doktryny Sittego i Howarda nie było przypadkowe. Obydwie bowiem teorie wynikały w kompromisu pomiędzy nowoczesnym, funkcjonalnym i przemieniającym rzeczywistość planowaniem, a potrzebą uwzględniania estetyki i zachowywania tradycji budowania, naturalnych krajobrazów, czy istniejących wzorów. Koncepcje Sittego i Howarda łączyły romantyzm w modernizmem. 456 Por. Lennart Tonnel, Swedish Urban Planning. Stockholm. Transformation and Decentralization. [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., t. II, s Chociaż zainspirowany ideami Howarda Georges Benoit-Lévy stworzył w 1904 r. koncepcję linearnego miasta-ogrodu.

3 286 Urbanistyka Rozmach Jednak w rozwoju urbanistyki w pierwszej połowie XX wieku pojawiło się znów dążenie do rozmachu, dyktowane przew politykę lub doktrynalną fascynację nowoczesnością techniczną, gospodarczą i społeczną. Porządkowanie osi The National Mall w Waszyngtonie rozpoczęte w 1902 roku, budowa Canberry według planu Waltera Burleya Griffina w roku 1912, czy wzniesienie New Delhi w latach według projektów Edwina Landseera Lutyensa, odświeżały więc linearne, osiowe, symetryczne, centralne założenia o klasycznej genezie. Podobnie klasyczne zasady kompozycyjne, powiązane jednak w niszczycielskimi ingerencjami w istniejącą strukturę miejską, zakładające monumentalizm założeń i budowli oraw surowość i jednolitość architektury, prezentowały wizje projektantów związanych w reżimami totalitarnymi. Marcello Piacentini przebudowywał w ten sposób Rzym w latach , między 1918 a 1935 rokiem powstawały kolejne plany Nowej i Wielkiej Moskwy oraw plan rekonstrukcji miasta. 458 Albert Speer konstruował gigantyczne wizje dla Berlina w latach trzydziestych. 459 Podobna totalność zmian i skala nowych budowli cechowała konkursowe plany przebudowy Kijowa w lat Monumentalne planowanie czerpało w tradycji reprezentacyjnego rozmachu miasta wywodzącej się od Hausmanna, lub nawet wcześniejszej. Wyrażało zarazem nowoczesne umiłowanie projektowania porządku. Innych urbanistów zajmowały bardziej zagadnienia związane w dynamicznym rozwojem przemysłu, nowymi wynalazkami technicznymi, rozrostem miast i powstawaniem osiedli związanych niemal wyłącznie w przemysłem. Także próby rozwiązywania problemów społecznych przew urbanistykę. Genezę myśli nowoczesnej w tej dziedzinie stworzył jeszcze Fourier i jego falanstery, familist re Jaeana Baptiste Godine a w lat (mieszkalno-produkcyjno-rozrywkowa kooperatywa społeczna zamknięta w ceglanych blokach), czy samodzielne osiedla robotnicze, zakładane przew właścicieli fabryk. Tradycję kontynuował Tony Garnier w jego koncepcji miasta przemysłowego (Cité Industrielle) w 1901 roku, grupującego fabryki w dużej osobnej dzielnicy, związanej ciągami komunikacyjnymi w założonymi według linearnego wzoru dzielnicami mieszkaniowymi, nowym, odrębnym od starego miasta centrum handlowo-administracyjnym, kompleksem edukacyjnym w parku, nieco izolowanymi szpitalem i cmentarzem oraw w wyraźnie oddzieloną elektrownią. Uwzględnianie problemów społecznych w dziele planowania wyraźnie zapowiadało modernistyczną ideę rozwiązywania tych problemów przew projektowanie. Modernizm Poprawę higieny i funkcjonalności zabudowy miast przyjęli za priorytet także wspominany już Berlage, który w swym II planie Amsterdamu w 1914 roku proponował budowę dużych bloków, dobrze doświetlonych w zewnątrw i od strony ogromnych dziedzińców, zgrupowanych w wydłużonych założeniach, orientowanych według stron świata, oraw projektanci związani w ruchem Bauhaus, twórcy koncepcji zabudowy linijkowej, czyli budowy osiedli o długich szeregach niewysokich, prostych domów, lub - jak we frankfurckim osiedlu Bruchfeldstrasse wybudowanym przew wspominanego już Ernsta May w latach założeń uskokowo ustępujących, niskich, pudełkowych bloków zgrupowanych wokół zielonego dziedzińca. Prawdziwym przełomem okazały się wreszcie urbanistyczne pomysły Le Corbusiera, który wykorzystując regularne, sieciowo-geometryczne modele, stworzył w latach dwudziestych przejrzyste i dokładne wizje wielomilionowych miast (Ville Contemporaine, Ville Radieuse) w czytelną i 458 Antonina Marina, From the History of the Reconstruction of Moscow [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., t. II, ss Por. Piotr Krakowski, Sztuka III Rzeszy, Kraków 1994, ss Bohdan Tcherkes and Elizabeth Hofer, The Psalm of Stalinism,. Kiev: Center of Government of the Ukrainian Soviet Socialist Republic. [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., t. II, ss

4 287 Urbanistyka wygodną kratką ulic, zespołem prostokątnie ułożonych, jednakowych wieżowców dla biur i apartamentów w centrum, oraw niższych budynków poza geometrycznym środkiem, otaczając przy tym poszczególne gmachy zielenią. Jednakowo komfortowe budownictwo i jednolite planowanie przestrzeni dla wielomilionowych społeczności nie wyróżniało żadnych grup społecznych i niwelowało konflikty socjalne. 461 Zarazem zespoły budowli zostały przy tym pogrupowane według ich funkcji spełnianych w życiu miasta, dzięki czemu powstał podział na strefy. Podział taki był typowy dla modernizmu, choć pojawiał się też w wielu różnych ideach i prjektach (na przykład koncepcjach Karla Henrici, czy we wspominanym już planie Wielkiego Berlina w 1910 roku). Strukturalizacja i tworzenie stref były faktycznie najczęstszymi elementami wielu prac regulacyjnych i planistycznych w okresie międzywojennym. Towarzyszyła im teoretyczna przynajmniej dbałość o rozwiązywanie problemów komunikacyjnych i mieszkaniowych. Działania dyktowane taką postawą dotyczyły też problemów przestrzennych całych regionów. Planowanie dziedzina nowoczesna Wizja zaplanowanych, totalnych przemian struktur skupisk ludzkich pojawiła się w wieku XIX, tylko zapowiadając najpierw modernizm. Natomiast heroiczny i tryumfalny okres modernizmu, czyli pierwsza połowa wieku XX, był to czas planowania. Zakładało ono kształtowanie przyszłości i racjonalny rozwój, czyli zmiany. Romantycy, w ich zapatrzeniem w historię i jej kultywowaniem, także poprzew chronienie historycznych pamiątek w postaci zabytkowych budowli czy struktur przestrzennych, w świecie planowania byli przeszkodą, choć często romantyczni intruzi starali się oddziaływać na tworzenie planistycznych doktryn i praktyczną pracę nad planami, a romantyczne myślenie oddziaływało na różnych planistów. W dziedzinie urbanistyki zwyciężyło ostatecznie typowe dla modernizmu myślenie funkcjonalne i społeczne, a zarazem totalne, zapominające o tradycyjnych wzorach, oczekiwaniach jednostki, postrzegające wreszcie wymogi estetyczne w kategoriach regularnego ładu, a nie malowniczości. Mimo obcych liberałom pomysłów wyznaczania kierunków i kontrolowania, modernistyczna doktryna bliska jednak była także postawie liberalnej, otwierała bowiem dla architektów możliwości budowania całych nowych dzielnic i miast, a także przebudowywania miast starych. W okresie tryumfu modernizmu odsunięto malowniczo-historyczne koncepcje Sittego i Howarda. Oznaką romantycznego oporu stała się za to tendencja konserwatorów, aby w miastach i regionach wyróżniać również strefy ze względu na funkcje danej przestrzeni oraw istniejącej i projektowanej zabudowy oraw ze względu na wartość miejskiego dziedzictwa kulturowego, wyodrębniać obszary do ochrony i do rozwoju, badać zastaną tkankę topograficzną i kulturową. Planowanie i urbanistyka były więc dziedzinami modernistów, w których jednak romantykom zaledwie udało się zaistnieć, i to w niektórych tylko kontekstach. Planowanie na ziemiach polskich Warszawa W środowisku warszawskim popularna stała się początkowo idea miast-ogrodów. Jej głównym propagatorem był związany w Howardem lekarw Władysław Dobrzyński, który przew zastosowanie angielskiej koncepcji rozwiązać chciał problem zbyt gęstej zabudowy miasta spowodowanej przew ograniczenie przestrzeni urbanistycznej pasem fortyfikacji. 462 Próbą właściwego wykorzystania 461 Zamiar Le Corbusiera likwidowania konfliktów społecznych przez urbanistykę i architekturę stał się przyczyną niechęci żywionej wobec architekta przez prawdziwych komunistów, zaangażowanych w równie prawdziwą, krwawą walkę klasową. 462 Por. W. Dobrzyński, Miasta-ogrody w Anglii. Spostrzeżenia i uwagi delegata W. T. H. [Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego], Zdrowie, R. 25: 1909, nr 4-5, s. 209n; idem, O miastach przyszłości (Garden Cities), ibidem, nr 5-6, s. 336n.; idem, Postępy idei miast-ogrodów w Anglii i u nas, ibidem, R. 30: 1914, nr 6, s

5 288 Urbanistyka pomysłu miasta-ogrodu był konkurs na projekt miasta-ogrodu w Ząbkach pod Warszawą. Zwycięski projekt Tadeusza Tołwińskiego realizował właśnie angielskie idee. 463 Ten twórca stał się w czasem czołowym urbanistą środowiska i stanął na czele zespołu warszawskiego Koła Architektów, który w latach opracował Szkic wstępny planu regulacyjnego miasta stołecznego Warszawy, czyli plan Wielkiej Warszawy. Biorąc pod uwagę przyłączenie do centrum gmin sąsiednich, historyczny rozwój miasta wzdłuż Wisły, oraw wymagania higieniczne i komunikacyjne, architekci zaproponowali decentralizację i strefowanie Warszawy na dzielnice o różnych funkcjach, geometryczne komponowanie założeń, a także funkcjonalne rozwiązania komunikacyjne i parkowoogrodowe. 464 Uwzględnianie historyczno-estetycznych wymogów ukazywało, że nowocześni w rozmachu swych planów warszawiacy nie byli jednak wolni od romantycznych wpływów. W trakcie I wojny światowej, urbanistyczno-architektoniczne prace Centralnego Komitetu Obywatelskiego przygotowwywały powojenną odbudowę, która miała zachowywać rodzimy charakter miast i wsi, co odzwierciedlało romantyczną wiarę w historyczną tradycję. 465 Dynamiczny rozwój urbanistyki nastąpił w stolicy odrodzonej Polski. 466 W latach , Stanisław Różański opracował plan miasta opartego na ustępujących pierścieniach: lasów i rezerwatów, kilkusettysięcznych dzielnic mieszkaniowych i centralnego koła dzielnic handlowo-przemysłowych. Okręgi rozrywały kliny zieleni, wychodzące w zielonego otoczenia stolicy. 467 Monumentalny wymiar planu i funkcjonalna myśl o strefowaniu oddawała już modernistyczną dynamikę, związaną jednak jeszcze w potrzebą reprezentacyjności. Tymczasem w 1925 roku powstała Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa, dzięki której w latach powstało na Żoliborzu nowatorskie osiedle bloków i willi. Miało ono być wzorem dla rozwiązywania problemów mieszkaniowych przeciążonego miasta. Projekty związanych w grupą Praesens Barbary i Stanisława Brukalskich, Heleny i Szymona Syrkusów, Bohdana Lacherta, Józefa Szanajcy i Jana Chmielowskiego nawiązywały w społecznych ideach, rozwiązaniach przestrzennych i stylu architektury do propozycji Bauhausu i Le Corbusiera. Ich wyrazem była też wystawa zorganizowana przew grupę Praesens Mała, niedroga siedziba w 1926 roku i publikowany przew Teodora Toeplitza magazyn Dom, osiedle, mieszkanie. Natomiast oparty na ściśle modernistycznych inspiracjach plan Warszawa Funkcjonalna, przygotowany przew Syrkusów i Chmielowskiego w 1934 roku, prezentował układ wewnętrznego miasta, dzielnic mieszkaniowych, 457n.; a także E. Eber, Osady ogrodowe, PT, R. 34: 1908, nr 15, s. 197n.; J. Holewiński, Miasto przyszłości (Garden City), Warszawa 1909; L. Krzywicki, Z obcego świata. Ogrody miasta i stowarzyszenie dla urzeczywistnienia projektu Howarda, Ekonomista, R. 1: 1900, nr 26, s. 212; H Forszteter, Miasta Ogrodowe, ibidem, nr 16, s. 133n. [za:] K. K. Pawłowski, op. cit. ss. 67, Por. Objaśnienia do projektów na parcelacje majątku hr. A. Ronikiera Ząbki pod Warszawą, PT, R. 38: 1912, nr 12, s. 178n. Tołwiński interesował się zresztą koncepcją Howarda wcześniej, por. T. Tołwiński, Osady ogrodowe w Anglii, PT, R. 35: 1909, nr 27, s. 327n. [za:] KL. K. Pawłowski, op. cit. ss. 67, Por. Uwagi do szkicu wstępnego planu regulacyjnego Miasta Stoł. Warszawy, Warszawa 1916; T. Tołwiński, Uwagi o szkicowym projekcie zabudowania Wielkiej Warszawy, PT, R. 43: 1917, nr 18, s. 214; K K. Pawłowski, op. cit., ss ; Barbara Klain, City Planning in Warsaw [w:] K. Bosma, H. Hellinga, Mastering..., op. cit., s Ukoronowaniem kariery Tołwińskiego było wydanie na Politechnice Warszawskiej już po wojnie, w l , 2 tomów Urbanistyki. 465 Przygotowano wtedy nawet specjalne konkurs i wystawę, por. Odbudowa wsi polskiej. Projekty zagród włościańskich wyróżnione na konkursie ogłoszonym przez C. K. O. Za pośrednictwem Koła Architektów w Warszawie, Warszawa 1915; Wieś i miasteczko. Materiały do architektury polskiej, Warszawa 1916; Jerzy Warchałowski, Odbudowa kraju, A, R. 15: 1916, zeszyt nadzwyczajny: listopad-grudzień, s. 5; Małgorzata Omilanowska, Stefan Szyller , Warszawa 1995, t. I, ss Opis warszawskiej urbanistyki w dwudziestoleciu międzywojennym [za:] Barbara Klain, op. cit. ss O zainteresowania regionalnym planowaniem por. np. Józef Jankowski, Regulacja miast i planowanie regionalne w związku z budownictwem mieszkaniowym. (Sprawozdnie z międzynrodowego kongresu urbanistycznego w Wiedniu, 9 września 1926), AB, 1927, nr 1, s. 218; Tadeusz Kudliński, Urbanizacja czy regionalizm?, Pion 1935, nr 9, s. 1; Stanisław Malessa, Rozwój planowania regionalnego w Polsce , Biuletyn Towarzystwa Urbanistów Polskich, 1944, nr 1, s. 9.

6 289 Urbanistyka systemu komunikacyjno-tranzytowego, przemysłu, znów dzielnic mieszkaniowych i obszarów rekreacyjnych oraw regionu podzielonego na obszary przemysłowe, rolnicze i leśne. Poszczególne, funkcjonalnie wyodrębnione części rozwinięte były linearnie, wzdłuż Wisły i prostopadle do tej linii, a także w uwzględnieniem geopolitycznej lokalizacji Warszawy, postrzeganej jako miasto leżące na przecięciu się szlaków wschód-zachód i Morze Bałtyckie-Morze Czarne. Totalne wizje warszawskiej grupy były znakomitym przykładem realizacji modernistycznych idei. Drexler i Feliński Innym ważnym ośrodkiem myśli urbanistycznej na ziemiach polskich na przełomie wieków był Lwów. Problemy związane w porządkowaniem miasta dotyczyły najpierw pomysłu zasklepienia rzeki Pełtwi i lokalizowania na powstałym w ten sposób terenie bulwarów i budowli (ostatecznie na części zasklepionej Pełtwi stanął teatr miejski), 468 a później głównie podstawowych kwestii parcelacji gruntów, regulacji miasta, wytyczania nowych ulic, a wreszcie problemu ustaw regulacyjnych i budowlanych dotyczących miasta. 469 Leon Piniński wskazywał też lwowiakom na sytuację zabytkowego dziedzictwa w rozwijającym się mieście. 470 Przede wszystkim jednak we Lwowie działał Ignacy Drexler, który rozpoczął swą aktywność od publikacji dotyczących miast-ogrodów i udziału w 1910 roku w konkursie urbanistycznym na Wielki Kraków, potem zaangażował się w prace regulacyjne i projekty przebudów lwowskich dzielnic, stając się jednocześnie w 1913 roku kierownikiem pierwszej polskiej Katedry Budowy Miast na Politechnice Lwowskiej. 471 Profesor- 468 Por. np. "Rada miejska we Lwowie wysadziła z łona swego komisyę zajmującą się rozbiorem pytania, czyby nie było korzystniejszą rzeczą, Pełtew roznoszącą w czasie lata zabijające wyziewy, przesklepić albo uregulować...", CTK) R. 2: 1881, nr 1, s. 10; Prof. J. Jägerman, Bieżące sprawy techniczne. Głos w sprawie wyboru miejsca pod gmach nowego teatru we Lwowie, CTL, R. 8: 1890, nr 1, ss. 1-2; zawiera il. tab. 1, Projekt regulacyi Wałów Gubernatorskich (z placem pod nowy teatr); Sklepienie betonowe nad korytem Pełtwi... (dot. teatru), CTL, R.14: 1896, nr 22, s.240; Regulacya Pełtwi, CTL, R. 16: 1898, nr 4, ss Sprawozdanie z posiedzenia Zarządu Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 27 XI 1883, regulacja miast, CTL, R.2: 1884, nr 1, s.7; Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 11. XII. 1889, CTL, R. 8: 1890, nr 2, ss : "dyskusja w sprawie lwowskich stosunków budowlanych, p. Kamieniobrodzki, (warunki geologiczne, klimatyczne itp.)"; Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 15. IV. 1891, CTL, R. 9: 1891, nr 12, ss : p. Dzie lewski podnosi sprawę regulacyi miasta Lwowa ; Sprawozdanie z posiedzenia Zarządu Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie odbytego w dniu 12 X: powołać Komisyę do rozpatrzenia wniosku p. Stapfa w sprawie wniesienia petycyi do Wys. Sejmu, dot. regulacyi miast, CTL, R.13: 1895, nr 20, s. 168; Spraw. z pos. 16 zarządu odbytego w dniu 23 XII 1895: ukonstytucjonowanie się komisji w sprawie petycyi o regulacyę miast, CTL, R.14: 1896, nr 2, s.17; Pos. Wydz. głównego 31 I 1898, zdjęcia miasta Lwowa dla celów regulacyjnych, CTL, R.16: 1898, nr 8, ss ; W. Barczewski, W sprawie zdjęć dokonanych przez kataster rządowy, CTL, R. 17: 1899, nr 1, ss. 7-8 (o Lwowie); Tobiczyk, W sprawie zdjęć..., ibidem, nr 2, s.25; Szerokość ulic miast stołecznych, CTL, R.20: 1902, nr 10, s. 152; Nowy pomysł budowy ulic, ibidem nr 12, s.176; Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 22 XI, dr Stan. Grabowski, O kwestyi parcelacyi, CTL, R.24: 1906, nr 2, s.40; Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 17 I, dyskusja: Niemiecka ustawa o uregulowaniu miast i miasteczek, ibidem, nr 6, s.118; Dusza miast. Z powodu projektu ustawy budowlanej dla miasta Lwowa, A, R. 9: 1908, nr 12, s. 154 (reakcja na artykuł w Kurierze Lwowskim z 10. XI. 1908); Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 17 II i 24 II, Jan Lewiński, O parcelacyi gruntów budowlanych, CTL, R.27: 1909, nr 8, s Por. np. L. Piniński, O zdobieniu miast, Gazeta Narodowa, 1911, nr 267 (22. XI); idem, O piękności miast i zabytkach przeszłości, Kronika Powszechna, 1911, nr 48, s. 352; Idem, Piękno miast i zabytki przeszłości, Lwów Opis aktywności Drexlera [za:] I. Drexler, Konkursowy plan regulacji Wielkiego Krakowa, CTL, R. 29: 1911, nr 5, s. 63; idem, Miasta ogrodowe [w:] Sprawozdanie ze zgromadzenia tygodniowego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 22. XI. 1911, CTL, R. 29: 1911, nr 20, s. 272; R. 30: 1912, nr 5, s. 68 (komunikat o odczycie); idem, Miasta ogrodowe [w:] Sprawozdanie ze zgromadzenia Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 6. III. 1912, ibidem, nr 19, s. 254; idem, Miasta ogrodowe, ibidem, nr 24, ss ; nr 25, ss , tabl. XXX; nr 26, ss ; idem, O zakładaniu ulic miejskich, PT, R. 39: 1913, t. 51, nr 1, s. 11; nr 2, s. 23; nr

7 290 Urbanistyka planista angażował się także w rozpoczętą jeszcze w trakcie I wojny światowej aktywną działalność lwowskich architektów i planistów, związaną w odbudowywaniem galicyjskich-małopolskich miast i wsi. W publikacjach kilku twórców w tego okresu pojawiają się tak praktyczne wzory planowania i odbudowywania, opisywane na konkretnych przykładach zniszczonych miejscowości, jak i teoretyczne rozważania dotyczące najważniejszych elementów planowania, na przykład artystycznej organizacji przestrzeni. 472 Drexler i inny lwowski urbanista aktywny w trakcie i tuż po I wojnie światowej - Roman Feliński - podjęli działalność w dziedzinie nowoczesnej, której dynamiczny rozwój wyznaczać mieli w tym czasie najpierw planiści rozciągający swe spojrzenie na regiony, a potem radykalni moderniści, przewidujący raptowny rozrost miast, gwałtowny rozwój komunikacji, powstawanie gigantycznych aglomeracji i biorący pod uwagę nawet kraje, czy kontynenty. Feliński, modernizm wyczuwający, ale nie wolny jeszcze od historyzujących wpływów w swej aktywności architektonicznej we Lwowie, odnalazł się jako teoretyk urbanistyki i planista praktyk, pracując w latach w Ministerstwie Robót Publicznych (gdzie był nawet naczelnikiem) i wykonując plan rozbudowy Gdyni, a potem prowadząc prywatne biuro architektoniczno-planistyczne. 473 Współuczestniczył zatem w jednym w najbardziej nowoczesnych przedsięwzięć międzywojennej Polski, a zarazem wykorzystał swe zdolności i zapewne znajomości dla rozwinięcia prywatnej firmy. Feliński działał zatem jak nowoczesny liberał. Tymczasem Drexler, lwowski erudyta i humanista, zamiast totalnej rozbudowy po uzyskaniu niepodległości, proponował dla dawnej stolicy Galicji, na przykład zwężanie ulic w celu ograniczenia rozmiarów ruchu samochodowego i koncentrował się w swych drobiazgowych planach na rozwiązaniach regulacyjno-komunikacyjnych dotyczących konkretnych ulic i placów Lwowa, uwzględniając przy tym historyczną i estetyczną wartość urbanistycznego dziedzictwa. 474 Drexler należał zatem do pokolenia twórców niewczesnych, staroświeckich romantyków, których tak kultura, jak i wizja twórcza nie przystawały do modernizmu, a których jednak wyższość, mimo owej staroświeckości, wykazać miał dopiero szukający uspokojenia miast koniec XX wieku. 3, s. 35; idem, O zakładaniu ulic miejskich [w:] Sprawozdanie z zebrań Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 9. X. 1912, 26. II i 7. III. 1913, CTL, R. 31: 1913, nr 1, s. 11, nr 5, s. 58; nr 7, s. 82; idem, Miasta ogrodowe, ibidem, nr 31, s. 372; Komunikat o odczycie na zebraniu Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie 3. XII. 1913, ibidem, nr 32, s. 382: I. Drexler, O planie regulacyi miasta Lwowa; Zebrania Towarzystwa Politechnicznego, CTL, R. 32: 1914, nr 14, s. 174: komunikaty o odczytach: 3. XII. Drexler, O planie regulacyi miasta Lwowa; Sprawozdanie z zebrania Towarzystwa Politechnicznego 23. XII 1913, ibidem, ss ; I. Drexler, Techniczny substrat do konkursu na plan rozszerzenia i regulacyi m. Lwowa, ibidem, nr 16, ss , il. 191; K. K. Pawłowski, op. cit., ss Por. I. Drexler, Odbudowanie miast i wsi na ziemi naszej, Lwów 1916; Roman Feliński, Budowa miast, Lwów 1916; idem, O planach regulacyjnych miast i osiedli, AiB, 11925/1926, nr 1, ss ; idem, Miasta, wsie, uzdrowiska w osiedleńczej organizacji kraju, Warszawa 1935; Artur Kühnel, Zasady budowy miast małych i miasteczek, Lwów Por. jw. oraz Feliński Roman [w:] Stanisław Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954, s. 74; Marta Leśniakowska, Jan Koszczyc Witkiewicz ( ) i budowanie w jego czasach, Warszawa 1998, s. 68; R. Feliński, Reforma bloku budowlanego, Kurier Warszawski, 1931, nr 133 (16. V. Wyd. wiecz.), s. 8. Feliński był też autorem ogromnej ilości artykułów dotyczących urbanistyki. 474 Por. I. Drexler, Szerokość jezdni w ulicach miejskich, CTL, R. 45: 1927, nr 18, ss ; nr 19, ss ; nr 20, ss ; nr 21, ss ; nr 22, ss ; R. 46: 1928, z. 3, s tekst wraz z rysunkami, np.: Ulica Ormiańska we Lwowie i Wjazd w zaułek przy katedrze Ormiańskiej we Lwowie, widoki; Ulica Legionów we Lwowie, widok; Część ulicy Kochanowskiego we Lwowie z odgałęzieniem ulicy Ochronek, plan; Sytuacja placów: Mariackiego, Halickiego i Bernardyńskiego we Lwowie wg zdjęcia z roku 1913; Sytuacja ulicy Bielowskiego i sąsiednich we Lwowie, plan; Urządzenie ulicy Łozińskiego we Lwowie, stan z 1924, plan; Ideowy projekt regulacji ciągu ulic łączących ulicę Kazimierzowską z Placem Akademickim. Zarys oparty na urojonych podstawach, Sytuacja ulicy Marszałkowskiej, stan przed przekształceniem.

8 291 Urbanistyka Staroświeckie upiększanie Jednak kolebką polskiej urbanistyki był Kraków. 475 Pierwsze porządkowania miasta prowadzono jeszcze w latach Działania kontynuowały władze austriackie. Rozwijano je w planach upięknienia w lat W regulacjach w okresu Rzeczpospolitej Krakowskiej, w latach i /47, brali udział między innymi Feliks Radwański i Teofil Żebrawski. Karol Kremer i Tomasw Majewski przygotowali wtedy całościową koncepcję uporządkowania miasta. Dokonywano wyburzeń, między innymi murów miejskich, które wcześniej stały się zaśmieconą ruiną. Dla zachowania części fortyfikacji, Radwański przeprowadził akcję ratowania warowni floriańskiej. 476 W II połowie XIX wieku, ważną zmianą uzdrawiającą miasto było zasypanie koryta zamienionej w ściek Starej Wisły, oddzielającej Kazimierw od Krakowa. 477 Po decyzji prezydenta Józefa Dietla i pracach w latach , w roku 1887 utworzono w tym miejscu reprezentacyjny bulwar w pasem zieleni biegnącym pośrodku. Myśl o całościowym planie regulacyjnym dla miasta pojawiała się w środowiskach Magistratu, w inicjatywach kolejnego prezydenta Juliusza Leo oraw KrakowskiegoTowarzystwa Technicznego w latach 1893, 1896 i Wobec braku jej urzeczywistnienia, koncentrowano się głównie na upiększaniu miasta oraw ochronie jego zabytków. Na przykład w 1907 roku, w ankiecie Towarzystwa Upiększania Miasta Krakowa i Jego Okolic w sprawie Uporządkowania Rynku Krakowskiego, pytano o rozstrzygnięcia dotyczące zieleni na Rynku, lokalizacji pomnika Mickiewicza, nawierzchni placu oraw odpowiedniości stylowej względem starego Krakowa nowych fasad i małej architektury. W zróżnicowanych odpowiedziach dominowało przekonanie o konieczności kontrolowania rozwoju Rynku oraw jego małej i dużej architektury. 479 Kilku propozycji dotyczących sposobu restauracji doczekał się się zamek na Wawelu, odzyskany w rąk armii austriackiej w zamian za koszary wybudowane w roku Akropolis, projekt zabudowania Wawelu, obmyślony przew Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego, 480 prezentował nawet koncepcję zmiany całego założenia. Przy zachowaniu zamku i katedry, odtworzeniu średniowiecznych kościołów św. Michała i Jerzego i przyjęciu stylu neorenesansowego dla nowych budów, zakładano wyburzenie po-austriackich koszar i otworzenie przew to trzech dużych placów, zamkniętych ponownie w zachodniej części wzgórza nową kompozycją architektoniczną w ogromną kopułą kryjącą salę senatorską i helleńskim amfiteatrem na stoku wzgórza. Całość stanowiłaby zmodyfikowane założenie o funkcjach politycznych, religijnych i naukowo-kulturalnych, stając się nowym elementem w urbanistycznej strukturze miasta. Wczesne w opisanych prac zakładały głównie uporządkowanie i zakładały nawet daleko idące wyburzenia. Jednak już dyskusja o pozostawieniu przynajmniej części starych i niefunkcjonalnych murów obronnych i wszystkie późniejsze projekty, prace i ankiety, ukazywały dominującą 475 Najpełniejsze analizy historii krakowskiej urbanistyki, por.: Jacek Purchla, Jak powstał nowoczesny Kraków, Kraków, 1990; Zygmunt Ziobrowski, Plany rozwoju miasta Krakowa. Ich uwarunkowania i oddziaływanie przestrzenno funkcjonalne, Kraków; Julisz Demel, Podstawy rozwoju nowoczesnego Krakowa w latach [w:] Kraków, jego dzieje i sztuka, Warszawa 1965; ss ; Kraków. Studia nad rozwojem miasta., red. Jan Dąbrowski, Kraków Por. M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Juliusz Demel, Działalność urbanistyczna i architektoniczna Senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach , Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. 4, Warszawa 1963; o związkach pomiędzy ochroną zabytków i urbanistyką w Krakowie por. Zbigniew Beiersdorf, Zarys rozwoju doktryny i metodologii konserwatorskiej w odniesieniu do problematyki planowania przestrzennego, Teka Komisji i Architektury, t. XXV: 1992, ss O zasypaniu starej Wisły por. J. Purchla, Jak powstał..., s. 23. Por. Grunta pofortyfikacyjne, A, R. 9: 1908, nr 8, s. 74; Kronika, CTL, 1911, nr 5, s. 67 [za:] K. K. Pawłowski, op. cit. s Por. Wynik ankiety w sprawie uporządkowania Rynku Krakowskiego, Polski Kraków, R. 1: 1907, z. 2, ss Por. A, R. 9: 1908, nr 5-6, s ; il. 17, 18.

9 292 Urbanistyka w środowisku romantyczną myśl o chronieniu historii i zarazem eksponowaniu jej, podobnie jak malowniczego i artystycznego charakteru miasta. Romantyczne regulownie Jednak upiększany i porządkowany Kraków, od czasu uczynienia w miasta twierdzy na granicy w Rosją w roku 1850, ograniczony był pierścieniem fortów i pasem niezabudowanego terenu. Jedynie część peryferiów można było tymczasowo zabudowywać. Dopiero przesunięcie rejonu fortecznego i dołączenie do Krakowa gmin sąsiednich w 1909 roku, które powiększyło miasto o obszar cztery razy większy od dotychczasowego (w 5,77 do km ), otworzyły szansę dla rozwoju i planowania. 481 Miasto liczyło też na budowę portu rzecznego w związku w uchwaloną w 1901 roku budową kanału Dunaj-Wisła Dniestr. Pierwszym wydarzeniem planistycznym był konkurs na projekt kolonii willowej na Salwatorze, zorganizowany przew Towarzystwo Budowy Tanich Domów dla Urzędników, rozegrany w roku 1908 i Dzieląc na parcele teren wzdłuż centralnej alei prowadzącej na Kopiec Kościuszki należało zaplanować lokalizacje ponad 20 domów wraw w ogrodami. Zwycięski projekt Tadeusza Niedzielskiego i zrealizowany plan Ryszarda Bandurskiego zakładały powstanie parabolicznie wygiętych uliczek po obu stronach alei oraw zróżnicowane lokalizacje budowli. Utrzymane były w stylu romantycznej, malowniczej nieregularności. Całego miasta dotyczył konkurs na plan Wielkiego Krakowa w roku 1910, 483 rozpisany po krytyce schematyzmu regulacji zaproponowanych przew Magistrat. Założeniem było zaplanowanie ekspansji Krakowa na tereny gmin przyłączonych, przy czym podkreślono nienaruszalność śródmieścia. Należało jednak połączyć systemy komunikacyjne starego i nowego miasta, zaś istniejące plantacye w drogami obwodowemi [...] i zgrupowane centralne nowopowstałych dzielnic o zwartem zabudowaniu (między jądrem miasta a koleją obwodową [którą właśnie likwidowano, tworząc nowy pas Alei Trzech Wieszczów] i linią wschodnią obecnych fortów) [...] mają służyć za wskazówką grupowania się miasta nowego 484. Do tego programu należało dostosować nowe dzielnice: mieszkaniową o zwartej zabudowie, willowąj, handlowo-przemysłowąj, rękodzielniczą, większych fabryk, tanich mieszkań i dzielnic wiejskich. Obok wpisanych w plany wyjściowe zamiarów uregulowania gospodarki wodnej i rozbudowy węzła kolejowego, wymagano także uwzględnienia terenów zielonych, rekreacyjnych, placów komunikacyjnych i zdobnych, lokalizacji gmachów użyteczności publicznej, cmentarzy, siedzib służb infrastruktury miejskiej, zlokalizowania nowego targu i rzeźni, pływalni, rozszerzenia trakcji tramwajowej na nowe gminy i respektowania struktury własnościowej gruntów. W zwycięskim planie Józefa Czajkowskiego, Władysława Ekielskiego, Tadeusza Stryjeńskiego, Ludwika Wojtyczki i Kazimierza Wyczyńskiego, funkcjonalność układu komunikacyjnego, higieniczne zalety zielonych przestrzeni nawiązujących do idei miasta-ogrodu oraw romantyczne walory naśladowania historycznej tkanki tłumione były jednak przew narzucające się wrażenie francuskiego rozmachu i zdecydowania. W kolei zdobywca drugiej 481 Por. Z powodu konkursu na plan regulacyi Wielkiego Krakowa, A, R. 11: 1910, z. 6, 7, 8, s. 34; Jerzy Demel, Podstawy..., ss. 483n., J. Purchla, Jak powstał..., s Opis konkursu i jego okoliczności [za:] Konkurs na parcelację gruntów pod Salwatorem, A, R. 9: 1908, nr 8, s 83n.; Jerzy Warchałowski, Konkurs na parcelację gruntu pod Salwatorem, A, R. 10: 1909, nr 6, s. 70nn.; T. Niedzielski, W sprawie konkursu na parcelację gruntu pod Salwatorem, A, R. 10: 1909, nr 4, s. 70n.; K. K. Pawłowski, op. cit. s. 70, Tadeusz Dobrowolski, Sztuka Młodej Polski, Warszawa 1963, s Opis konkursu i projektów [za:] A, R. 11: 1910, z. 6, 7, 8, passim, K. K. Pawłowski, op. cit., ss ; J. Purchla, Kraków The Greater Kraków Competition [w:] K. Bosma..., t. 2, ss Konkurs przygotowany był przy współpracy Akademii Sztuk Pięknych, Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, Magistratu, Muzeum Narodowego, Muzeum Przemysłowego, Towarzystwa Technicznego, Towarzystwa Sztuka, Towarzystwa Upiększania Miasta Krakowa i Okolicy, Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków i Historii Krakowa, Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. 484 Program i warunki konkursu na plan regulacyi Wielkiego Krakowa, A, R. 11: 1910, ss. 2-4.

10 293 Urbanistyka nagrody, Jan Rakowicz, zaproponował w swym planie nałożenie na nowe dzielnice całościowej, drobnej siatki ulic w dokładną lokalizacją zabudowy. Malownicze wygięcia struktury stworzyły jednak ostatecznie exemplum wpływu romantycznej doktryny Sittego na zdyscyplinowaną szkołę niemiecką. Nagrodzony trzecią nagrodą plan Golińskiego prezentował reprezentacyjnoadministracyjne centrum otoczone pierścieniem miast-ogrodów, łącząc francuską estetykę w zastosowaniem romantyczno-nowoczesnej idei Howarda. Pierwszą kontynuacją konkursu była Wystawa Architektury i Wnętrw w otoczeniu ogrodowem w 1912 roku. 485 Prezentowano na niej modele architektoniczne do wykorzystania w zabudowywaniu rozplanowanych ogrodowych miejscowości i dzielnic oraw materiały i firmy budowlane. Modelowe formy odsłoniły siłę stylu dworkowego, który ukazywał stałą fascynację sztuką rodzimą oraw żywotność polskiej tradycji ziemiańskiej, co było przykładem wykorzystania romantycznego drążenia przeszłości dla głoszenia narodowych haseł. Na przełomie 1913 i 1914 roku odbył się Konkurs na regulację wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie. 486 Zadaniem było zagospodarowanie reprezentacyjnych ulic, Błoń, Zwierzyńca i dawnego toru wyścigowego oraw Parku Jordana, przy respektowaniu ich historycznej estetyki, kierunku prowadzonych prac regulacyjnych dotyczących Wisły i zasklepionej w latach Rudawy-Młynówki oraw wymagań dotyczących stworzenia infrastruktury rekreacyjnej dla miasta. Zwycięski projekt Alfreda Kramarskiego, Rajmunda Meusa i Stefana Meyera, zakładał stworzenie malowniczych bulwarów, parków, alej, oraw efektownych widoków, co dawało wrażenie przestrzennego zespołu parkowo-mieszkalno-rekreacyjnego, nawiązującego do rozwiązań spotykanych powszechnie w Paryżu, Wiedniu, czy Brukseli. W planie nagrodzonym II nagrodą, Jan Rakowicw ponownie nałożył prostokątną sieć ulic na parcelowane grunty, unikając tym razem wygięć ulic, a potem wypełnił strukturę nowoczesnymi projektami dobrze doświetlonych bloków w otoczeniu ogrodowym, nie o efektowność historycznych rozwiazań i malowniczych perspektyw, o czym pamiętali natomiast Zbigniew Lewiński i Jan Protschke, zdobywcy III nagrody, których plan łączył parysko-wiedeński monumentalizm w kameralnością boisk i willi w zieleni. W pozornie nowoczesnej, planistycznej aktywności środowiska przed I wojną światową, brak było niezależnych indywidualności, prace nie zapowiadały też zupełnie modernistycznych tendencji, najchętnie sięgając do inspiracji wzorami Paryża, Wiednia oraw koncepcjami Sittego i Howarda. Większość nagrodzonych projektów cechowała raczej romantyczna dbałość o estetyczną efektowność, zieloną kameralność oraw zachowanie wzoru historycznego i malowniczego miasta. Odbudowa W okresie I wojny światowej krakowskie środowisko interesowała odbudowa zniszczonych miejscowości i związane w nią kwestie regulacyjne. 487 Działania na polu prawno-budowlanym podjął zawiązany w 1915 roku w Krakowie Obywatelski Komitet Odbudowy Wsi i Miast. 488 Analizowano także najważniejsze geograficzne, ekonomiczne i architektoniczne właściwości zniszczonych 485 Uwagi o wystawie w oparciu o: Sprawozdanie Komitetu wykonawczego Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem w Krakowie w 1912 r., A, R. 14: 1913, nr 1, s. 2; Katalog Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem pod parkiem dra Jordana w Krakowie, czerwiec-październik 1912 r., brmw; A, R. 13: 1912, passim. 486 Idea rozpisania szczegółoweo konkursu dotyczącego tego obszaru pojawiła się w magistracie jeszcze w r. Rozpisano go jednak w 1913, a rozstrzygnięto w kwietniu Opis konkursu [za:] Konkurs na regulacyę wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie, A, R. 15: 1914, ss i passim: objaśnienia poszczególnych projektów wraz z rysunkami i plansze zamieszczone na końcu numeru, oraz K. K. Pawłowski, op. cit., ss , na s. 79 cytowane dalej porównania projektów do europejskich wzorów. 487 Ten problem urbanistyczny pojawił się w krakowskim środowisku wcześniej, por.: Sprawa regulacji miast i miasteczek, CTK, R. 1895, nr 23, ss Informacje o Komitecie [za:] Komitet Obywatelski a Sprawa Odbudowy Kraju. (Wstęp - Organizacya - Kwestyonaryusz)., Kraków 1916, passim.

11 294 Urbanistyka obszarów. Przede wszystkim jednak Jan Rakowicw i prawnik Ryszard Reiner w krakowskiego Magistratu, opracowali zagadnienie w planów regulacyjnych. Obok omówienia ustaw, przedstawili oni konkretne wskazówki architektoniczne dla odbudowy, uwzględniające wpływ topografii na projektowanie, czy zalecenia dotyczące konstrukcji i estetyki. Tymczasem architekci przygotowywali wzorniki dla odbudowywanych domów i gmachów użyteczności publicznej, postulując wykorzystywanie narodowych wzorów oraw korzystania w sił najlepszych polskich architektów. 489 Wśród pomysłów na odbudowę pojawiały się jednak i takie, w których zaproponowano zastosowanie amerykańskich wzorów taniego, masowego budownictwa drewnianego. 490 Koncepcje odbudowy miały więc głównie praktyczny, funkcjonalny charakter, choć nie było tu modernistycznej chęci zmieniania i przekształcana istniejących struktur w imię cywilizacyjnego rozwoju. Nie brakowało natomiast romantycznych elementów w postaci odwoływania się do tradycji i historii. Reprezentacyjne planowanie Po I wojnie światowej krakowscy urbaniści powrócili do realizacji przedwojennych koncepcji, które czasem po modyfikacji - stosowali w pomiarach, planowaniu i rozbudowie poszczególnych dzielnic, nawet w planowaniem nowych w nich osiedli, borykając się wciąż w brakiem ostatecznej ustawy budowlano-regulacyjnej i problemem własności gruntów. Zaangażowanie teoretyczne zaowocowało natomiast I Konferencją Urbanistów Polskich w Krakowie w 1930 roku. 491 Poprawa sytuacji ekonomicznej miasta pozwoliła na opracowanie w Magistracie Programu Inwestycyjnego na lata , któremu towarzyszyły planistyczne propozycje rozwinięcia sieci komunikacyjnej, rozbudowy infrastruktury komunalnej oraw rozszerzenia terenów zielonych. Według nowych pomiarów, w latach , sporządzono plan dzielący miasto na strefy podzielone według funkcji budowli, ilości kondygnacji oraw gęstości zabudowy. Uwzględniając istniejące już założenia zaplanowano reprezentacyjną dzielnicę zachodnią w siedzibami instytucji naukowych i kulturalnych oraw wschodnią w budynkami administracji, sądów i szpitali, a także zielone: osiedla willowe na północy i na południu dzielnice robotnicze, które miały zaspokoić potrzeby mieszkaniowe Krakowa. Rozwinięciem planu kierował w latach Kazimierw Dziewoński. 492 W rozrostem wiązało się też adaptowanie dziewiętnastowiecznego budownictwa mieszkalnego do nowych potrzeb oraw dopasowywanie nowej architektury do wcześniejszych, ale unowocześnianych struktur. 493 W Śródmieściu Krakowa pojawiły się budowle, będące rezultatem przebudów, jak w domu przy ulicy Basztowej 5/5a, gdzie w latach spółka Tokar i Teitelbaum nadbudowała dwa piętra i zmieniła okładziny elewacji frontowej 494, bądź ingerencji w istniejącą zabudowę, czego przykładem nowoczesny budynek Feniksa przy linii A-B Rynku w lat , projektu Adolfa Szyszko- Bohusza, czy wieżowiec Komunalnej Kasy Oszczędności, autorstwa Stefana Strojka i Fryderyka 489 Por. Odbudowa polskiego miasteczka. Projekty domów opracowane przez grono architektów polskich wydane pod redakcyą Józefa Gałęzowskiego, Kraków 1916; Odbudowa polskiego miasteczka. Projekty budynków użyteczności publicznej opracowane przez grono architektów polskich wydane pod redakcyą Józefa Pokutyńskiego, Kraków Por. J. Warchałowski, Odbudowa..., op. cit., ss. 4-5; Jan Weber, O masowej produkcji domów drewnianych, Rzeczy Piękne, R. 2: 1919, nr 3, ss Por. A. Kłeczek, O planach regulacyjnych miasta Krakowa wygłoszone jako referat na I Konferencji Urbanistów Polskich w Krakowie, dnia 3. X roku, A, R. 25: 1932, nr 1/2, ss Por. Program inwestycyjny stołecznego królewskiego miasta Krakowa na okres 1937/ /44, Kraków 1938; Z. Ziobrowski, op. cit., s. 300; Krzysztof Broński, Ruch budowlany w Krakowie pod okupacją hitlerowską, RK, t. LIII: 1987, ss ; J. Demel, op. cit., ss W działania międzywojenne zaangażowani byli prezydenci miasta: Władysław Belina-Prażmowski w l. dwudziestych i Franciszek Kaplicki w trzydziestych. 493 Wykorzystywano tu często zarządzenie Magistratu jeszcze z 1906 r., zwalniające od podatków (na 18 lat!) inwestorów, którzy na miejscu starych budynków postawią nowe. Por. Maria Jolanta Żychowska, Między tradycją a awangardą. Problem stylu w architekturze Krakowa lat międzywojennych, Kraków 1991, s Por. AP ABM, f. 21a.

12 295 Urbanistyka Tadaniera wybudowany przy Placu Szczepańskim w 1936 roku. 495 Wspomniany Szyszko-Bohusz, wbrew wybujałej przesadzie >>histeryków sztuki<<, występował przeciwko muzealnemu charakterowi, a za spontanicznym życiem krakowskiego Rynku. 496 Jednocześnie myślano o nadaniu Krakowowi bardziej reprezentacyjnego wyrazu. Aleje Trzech Wieszczów zabudowano monumentalnymi budynkami, wyrafinowanie łączącymi płaskie powierzchnie w detalami o kryształowych formach, wiążąc Art Deco w elegancką powagą. Podczas konkursów w lat , w których pierwszy dotyczył uporządkowania Rynku Głównego, Placu Mariackiego, Małego Rynku oraw Placu Szczepańskiego 497, a drugi urbanistycznego ukształtowania otoczenia Wawelu i Skałki oraw nadbrzeża Wisły 498, oczekiwano pogodzenia idei stworzenia w Krakowa eleganckiego, europejskiego salonu o zagospodarowanej zieleni i narzuconej estetyce architektury, w zadaniami niwelowania dziewiętnastowiecznych dobudów, utrzymania lub przywrócenia dawniejszych funkcji terenów i eksponowania zabytków. Wyróżnione prace realizowały właśnie myśl o równorzędności zdyscyplinowanej, płaskiej i prostej reprezentacyjności w pamięcią o historycznych i narodowych pamiątkach. Choć zatem w mieście wciąż ważną rolę odgrywali konserwatorzy i prowadzono prace ochronne, to jednak głównie potrzeba elegancji i reprezentacyjności stanowiła echo romantycznej tradycji kulturalnej, duchowej stolicy narodu. Świadectwem nowoczesności była funkcjonalność obecna w opracowywaniu całościowych planów. Nie było jednak modernistycznych koncepcji totalnie nowych porządków. Romantyzm zaczęły natomiast zastępować zasady rozbudowy i przebudowy w warunkach swobody przedsiębiorczego działania. Kiedy historia, sztuka, planowanie, czy konserwacja powodowały ograniczenia rozwoju, odsuwano je, nie licząc się w estetycznymi, czy historycznymi ideami i przebudowywano historyczne miasto lub budował na jego miejscu nowe. Romantyzmu nie zastępował modernizm, tylko liberalizm. Urbanistyka polska Polska urbanistyka, która twórczo doświadczyła większości najważniejszych idei planistycznych XIX i początku XX wieku, koncentrując się początkowo na romantycznych koncepcjach Sittego i Howarda, czy odbudowy w narodowym stylu, ostatecznie, wciąż utrzymując ślady romantycznych tradycji, choćby w pomysłach Ignacego Drexlera, odchodziła jednak od nich. Polityczny radykalizm i makroregionalny rozmach rewolucji prowadzonej w warszawskim środowisku inspirowały idee modernizmu. Kraków zaś powoli zamieniał pamięć o historii, malowniczych efektach i artystycznej wymowie na dbałość o reprezentacyjną estetykę i chęć uwolnienia budowlanych przedsiębiorstw od romantycznych ograniczeń, ci zdawało się budzić największe nadzieje na rozwój miasta. Franciszek Mączyński Miasto i wieś w stylu zakopiańskim Już w swej wczesnej, indywidualnej fascynacji stylem zakopiańskim, Franciszek Mączyński wykazał swą skłonność do myślenia nie tylko o pojedynczych obiektach architektonicznych, ale całych założeniach, oraw zainteresowanie tworzeniem materiału do wykorzystania podczas realizacji szerszych planów. Najpierw stworzył wzorcowe projekty dla wsi i jej typowych zabudowań, między innymi dworu, stajni, szkoły, dworca kolejowego, a przede wszystkim przedstawił w Paryżu, w O budynku Feniksa por. Kronika Krakowska [w:] Głos Plastyków, R. II: 1931, z. 9, s. 6; Henryk Jasieński, Dom Feniksa, RK, R. XXIV: 1933, ss O projekcie Strojka i Tadaniera, por. M. J. Żychowska, op. cit., ss Por. A. Szyszko-Bohusz, Rynek Krakowski, Hallo, Głos Plastyków, R. I:1930, nr 2, 3, 4 (zbiorczy), ss Por. Konkurs powszechny na projekt uporządkowania Rynku Głównego, Placu Mariackiego, Rynku Małego oraz Placu Szczepańskiego, AiB, R. 13: 1937, ss Por. Jerzy Remer, Kronika Konserwatorska, RK, R. 30: 1938, s. 249.

13 296 Urbanistyka roku, projekt miasta w stylu zakopiańskim, prezentując własne pomysły budynków o zróżnicowanych funkcjach (kamienic czynszowo-handlowych, kościołów i kaplic, ratusza, szkoły, teatru, czy peryferyjnych domów letniskowych), zdobionych zakopiańskimi ornamentami, które na zestawionych rysunkach tworzyły perspektywę miejskiej ulicy. 499 Jedna w najbardziej spektakularnych wizji zastosowania stylu zakopiańskiego wyrażała jeden w nurtów romantycznego poszukiwania właściwego, prawdziwego stylu w architekturze oraw związanie romantycznej postawy poszukiwawczej w treściami narodowymi, które obrazował przecież styl zakopiański, wszechpolski według jego twórcy Stanisława Witkiewicza. Zarazem Mączyński, przewidywał zastosowanie swych koncepcji w architekturze murowanej, w mieście, a zatem na wybranym polu działalności modernistów. Do tego wprowadzał do swych projektów faktycznie nowoczesne w owym czasie, a zwłaszcza w obrębie stylu o ludowej proweniencji metal i szkło. Projekty łączyły zatem romantyczną postawę w modernistycznymi sygnałami. Porządki Aktywność architektoniczna i konserwatorska na terenie historycznego miasta pozwoliła jednocześnie twórcy czynić urbanistyczne obserwacje, dotyczące początkowo głównie upiększania miasta. Biorąc udział w Ankiecie w Sprawie Uporządkowania Rynku Krakowskiego w 1907 roku, architekt uważał, że plac należy wybrukować kostkami granitowymi, część większymi lub mniejszymi płytami, część, gdzie targi, wyasfaltować, aby ją łatwo zmywać, domagał się pozostawienia na Rynku drzew, bowiem Estetyka dąży zawsze do logicznego połączenia architektury w otoczeniem, postulował represyjną politykę wobec właścicieli sklepów, które kształtem wystaw i reklam nie będą dostosowane do zabytkowego charakteru Rynku, a co do stylowego utrzymania i dostosowania do charakteru miasta nowych fasad domów, głosił: Sprawa ta da się rozwiązać tylko talentem wykonawców 500. Zgodnie ze swymi romantycznymi upodobaniami Mączyński chętnie zajmował się historycznym centrum miasta i miał na względzie jego estetyczne walory. Zarazem jednak w jego wypowiedziach pojawiły się elementy nowoczesnego myślenia, które w imię porządkowania i funkcjonalizacji prowadziło do ingerencji w zabytkową strukturę. Analiza Jednak Mączyński przede wszystkim analizował malowniczą urbanistykę historycznego miasta: Kraków daje znamienity przykład dobrego ustosunkowania proporcyj i sylwety, w swoich domach w różnych epok i różnych odcieni i stylów. Składa się na to dziwnie piękna mieszanina dużych płaszczyzn domów o pałacowym charakterze w grupującymi się, zbitą masą, dwuokiennymi fasadami domów mieszczańskich. [...] Na ostatnim planie ulicy, znajduje się zawsze to szczególne jej zamknięcie fantastyczną linią, czy to bokiem kościoła, czy dachami w sygnaturką na wierzchu, czy też uciekającą skośną linią domów ulicy poprzecznej, próbując przy tym uwzględniać również perspektywę rozwoju: Zadaniem o szerokiem zakroju będzie stworzenie Nowego Krakowa, przy całym skomplikowanym aparacie nowoczesnego życia, nowych zupełnie warunkach mieszkania i sposobach komunikacji. Wszystko to pomieścić się winno w pięknych architektonicznie liniach nowych ulic, skrzyżowań, placów i dzielnic. [...] w tym wypadku studyum architektury śródmieścia Krakowa da wielką ilość obserwacji i wykryje prawa. 501 Estetyczne walory historycznych obiektów i widoków, stawały się więc inspiracją myśli o planowym działaniu w kierunku powiększania żyjącego organizmu miasta i upiększania całościowego jego wyrazu, przy wykorzystaniu talentu architektów i 499 Por. F. Mączyński, list do S. Witkiewicza z Paryża, z 15. X [w:] Listy o stylu zakopiańskim Wokół Stanisława Witkiewicza, wstęp, komentarze, opracowanie Michał Jagiełło, Krakow, 1979, s Miasto w stylu zakopiańskim, Kurier Warszawski, R. 81: 1901, nr 346 (wieczór 15. XII. 1901), ss. 3-4 oraz Styl zakopiański, Przegląd Zakopiański, R. 1902, s. 25 i korespondencję F. Mączyńskiego i S. Witkiewicza z 1901 r. [w:] Listy o stylu zakopiańskim..., op. cit., ss Wynik ankiety w sprawie uporządkowania Rynku Krakowskiego, Polski Kraków, R. 1: 1907, z. 2, ss F. Mączyński, Ze starego Krakowa. Ulice, bramy, sienie, Kraków 1908, s. 6.

14 297 Urbanistyka wzoru zabytkowej struktury. Modernistyczna koncepcja planowanego rozwoju poddana była zatem romantycznej idei poszukiwania prawd i wzorów w historii oraw sztuce. Sytuację miasta Mączyński przestudiował w prawdziwie urbanistycznym zacięciem. Opisując pomysł konkursu na plan Wielkiego Krakowa drobiazgowo przedstawił historię rozszerzenia fortyfikacji, przyłączenia sąsiednich gmin, idei budowy portu związanego w kanałem Dunaj-Wisła- Dniestr i regulacji miejskich rzek. Przeanalizował także ustawę o przyłączeniu oraw społeczne i ekonomiczne aspekty operacji wskazując na wykorzystywanie dotychczasowego niższego opodatkowania wiejskich przedmieść przew przenoszących się tam mieszczan i konkurencyjne zakłady produkcyjne, przy korzystaniu wciąż w miejskiej infrastruktury i pozostawianiu infrastruktury przyległych gmin niedorozwiniętą, a także na planowane: zmniejszenie gęstości zaludnienia mimo wzrostu liczby ludności i zwiększenie się dochodów miasta. Konieczność przyłączania przedmieść podkreślały przykłady Wiednia, Pragi, Drezna i Rzeszowa. Jednak przy pełnej akceptacji dla rozwoju przemysłu i handlu napędzającego życie i rozrost miasta, Mączyński daje mimochodem wyraw powszechnemu przeświadczeniu o głównych funkcjach Krakowa - duchowej, kulturalnej, historycznej, religijnej, narodowej, dla których zbytni rozmach nie jest wskazany: pragnęlibyśmy Kraków - te Ateny polskie, skarbnicę pamiątek naszych, uchować od zgiełku wielkomiejskiego, to jednak przekształcenie jego pod wpływem przemysłu i handlu, jako podstaw dzisiejszego życia zbiorowego [...] koniecznem - inaczej miasto by upadło lecw Daleko Krakowowi do osiągnięcia i w przyszłości znaczenia wielkiego centrum przemysłowego, nie jest to zresztą ideałem naszym - przede wszystkim zatem należy zachować niemodernizowane na siłę zabytkowe stare miasto choć w kolei trochę wbrew niewiele wcześniejszym twierdzeniom: nie można ściśle kopiować śródmieścia przy planowaniu terytoryum sąsiednich gmin 502. Mączyński najwyraźniej usiłował we własnej, konserwatorsko-architektonicznej i kształtującej się dopiero urbanistycznej świadomości, wypracować stanowisko wspólne dla postulatu ochrony historycznonarodowego dziedzictwa i potrzeby ekonomicznego, cywilizacyjnego, a zarazem estetycznego rozwoju miasta. Ponownie łączył romantyzm w nowoczesnością. Jednocześnie rozważania sygnalizują myśl o uwalnianiu miasta w romantycznego gorsetu historii w imię zasad swobodnego rozwoju. Wielki Kraków Praktyczne rezultaty teoretycznych prób przynieść miał konkurs na plan Wielkiego Krakowa, który właśnie zapowiadany był przew tekst Mączyńskiego i do którego architekt przystąpił wraw w partnerem - Tadeuszem Niedzielskim. Niedzielski dał się już poznać jako urbanista, zwyciężając w konkursie na plan osiedla na Salwatorze. 503 Jego projekt prezentował układ domków o nieregularnych rzutach, różnie lokalizowanych, nigdy symetrycznie ani centralnie, lecw w obrębie parcel bardziej już regularnych, często jednak pozbawianych kątów prostych rozszerzaniem i zwężaniem bew praktycznej potrzeby. Po obydwu stronach centralnej, łukowo wygiętej, istniejącej już alei, dołączone zostały dwie nieregularne parabole dróg, połączone w rodzaj elipsy, nieregularnej bo parabola południowa była większa, a jej przedłużone i skrzyżowane ramiona rozszerzały założenie w południowo-wschodniej części. Plan wywołał zarzuty przedkładania malowniczej nieregularności i asymetrii ponad racjonalną prostotę, oraw braku myślenia trójwymiarowego i dostrzegania topografii terenu. Skrytykowano więc romantyczne skupienie się na estetycznych efektach. Jednak wspólny plan Wielkiego Krakowa zdobył III nagrodę w konkursie. 504 Projekt był kontynuacją i rozwinięciem układu starego Krakowa, który autorzy postrzegali jako: logiczny, F. Mączyński, Wielki Kraków, PT, R. 47: 1909, nr 26, s Por. przyp. 32. Opis pracy, jeśli nie opatrzony osobnymi przypisami, w oparciu o: Objaśnienie projektu pod godłem Krak, (Autorowie: Fr. Mączyński i T. Niedzielski), A, R. 11: 1910, ss

15 298 Urbanistyka skupiony, regularny stwarzający miasto malownicze tak, że jego powtórzenie i rozwinięcie [...] nasuwało się samo przew się 505 oraw zwracali szczególną uwagę na symetryczność podziału zabudowy, organizację wokół centralnego placu będącego punktem wyjścia dla arterii komunikacyjnych, otoczenie całości zielenią Plant, funkcjonalność skrzyżowań oraw malowniczość miasta powodowaną przew lekkie wygięcie ulic oraw urozmaicenie występem przypadkowym i zamknięcie perspektywiczne ulic na dalekim planie 506. Obserwacje znalazły zastosowanie w nowym planie, który przy pierwszym spojrzeniu ukazuje przede wszystkim regularną, w przeważającej części prostokątną, raczej gęstą siatkę ulic, często urozmaicaną zielenią, szeroko opisaną też w komentarzu projektu. Śródmieście miało stać się centralnym city. Jako odpowiednik Plant zaprojektowano urozmaicony zielenią bulwar o różnej w zależności od przewidywanego natężenia ruchu) szerokości - główną arterię komunikacyjną na linii kolei obwodowej (dziś Aleje Trzech Wieszczów) oraw zamykający cały zespół pas zalesiony 150m szerokości, biegnący od parku ludowego do Kopca Kościuszki. Między tym naturalnym parkiem a wspomnianym ciągiem komunikacyjnym grupować się miały nowe dzielnice ze swymi śródmieściami, połączonymi w centrum przedłużeniami istniejących głównych ulic. Ich perspektywy miały być malowniczo zamknięte, zaś place - na wzór Rynku - rozdzielać miały ustawione centralnie budowle publiczne, co ukazywały dołączone do opisu ilustracje. Dominowała forma placu zamkniętego, sąsiadującego tylko w głównymi arteriami, zdobionego zielenią. Architekci unikali tworzenia obcych charakterowi i klimatowi Krakowa monumentalnych założeń: placów eliptycznych i okrągłych, gwiaździstego układu ulic, nieliczne zaplanowano tylko dla peryferyjnych dzielnic. Obok głównych arterii komunikacyjnych w szerokimi chodnikami i miejscem dla tramwaju (którego sieć zamierzono bardzo powiększyć i uzupełnić autobusami), na planie i w jego opisie pojawiły się węższe mieszkalne i spacerowe uliczki, ozdabiane ogródkami umieszczonymi przed frontem kamienic oraw bulwary spacerowe i do jazdy konnej. Na Dębnikach, naprzeciw Wawelu, zaplanowano tarasy widokowe i promenadę. Zabudowania mieszkalne miały stopniowo zmniejszać swe gabaryty i wysokość oraw zagęszczenie lokalizacyjne, od zwartej, cztero- lub trójpiętrowej zabudowy blisko centrum, do dwu- lub jednopiętrowych wolnostojących budynków, przy nowej strefie zakazu budowy. Założenia przemysłowe twórcy chcieli ulokować właściwie poza granicami Wielkiego Krakowa, w części na przyłączonym Dąbiu, na terenach tańszych i łatwiejszych do rozwijania nowych połączeń komunikacyjnych. W sąsiedztwie fabryk umiejscowiono dzielnicę robotniczą i tanich mieszkań, w dużym parkiem ludowym. Autorzy dokładnie ulokowali wymagane obiekty użyteczności publicznej oraw siedziby instytucji i służb miejskich, starając się brać pod uwagę funkcjonalność lokalizacji, wiążąc np. siedzibę służb kanalizacji i przepompownię w Młynówką blisko centrum miasta, zaś wojskową pływalnię również przy rzeczce ale wcześniej, w dala od centrum. Akademię Sztuk Pięknych stanąć miała w spokojnej okolicy Parku Jordana. Na peryferiach zaplanowano trzy nowe cmentarze Objaśnienie..., s Ibidem.

16 299 Urbanistyka Plan Wielkiego Krakowa na konkurs na regulacyę urbanistyczną miasta, 1910, F. Mączyński, T. Niedzielski, proj. Krak, III nagroda, A, R. 11: 1910, nr 6-7, tabl Plan Wielkiego Krakowa na konkurs na regulacyę urbanistyczną miasta, 1910, F. Mączyński, T. Niedzielski, proj. Krak, III nagroda, Wylot ul. Wolskiej i ulica Smoleńsk w widokiem na kościół św. Salwatora, fot. A, R. 11: 1910, nr 6-7, ss. 104, 108.

17 300 Urbanistyka Plan Wielkiego Krakowa na konkurs na regulacyę urbanistyczną miasta, 1910, F. Mączyński, T. Niedzielski, proj. Krak, III nagroda, projekty placów m. in. w teatrem i sukiennicami, fot. A, R. 11: 1910, nr 6-7, ss. 105, 107, 106. Projekt kładł nacisk na funkcjonalność rozwiązań i rozwój cywilizacyjny, zawierał nowoczesną koncepcję utworzenia strefy przemysłowo-robotniczej 507 oraw w podobnym duchu zakładał rozbudowę sieci komunikacji publicznej. Jednak ponad modernistycznymi cechami priorytetem były najwyraźniej inspirowane doktryną Sittego: malowniczość widoków, wąskich uliczek i zamkniętych placów oraw powtórzenie historycznej sieci ulic starego Krakowa oraw howardowskie bogactwo zieleni. Romantyczne wykorzystanie historycznego wzoru połączonego w przeestetyzowanym komponowaniem stało się to zresztą przyczyną zarzutów stawianych projektowi. Efektowność 507 Doszukano się tu wpływów idei Karla Henrici, por. J. Purchla, Kraków , s.172.

18 301 Urbanistyka historyczno-malowniczych rozwiązań spowodowały dostrzeżenie u Mączyńskiego wprost nazwanego barokowego i romantycznego umysłu 508. W drugiej strony, współistnienie w planie pewnych cech funkcjonalnej nowoczesności i upiększanej, malowniczej historii, nawet w przewagą tej ostatniej, stworzyły program, który ukazywał możliwy sposób pogodzenia jednoczesnej ochrony i wykorzystania urbanistycznej i architektonicznej spuścizny Krakowa w modernistycznym w duchu planowaniem rozrostu i cywilizacyjnego rozwoju żyjącego miasta. Wolska Planistyczną współpracę kontynuował konkursowy projekt regulacji wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie 509. Objaśnienie projektu podkreśla naturalne piękno niezabudowanego obszaru i postuluje: zachowanie błoń o ile możności w ich dotychczasowej szacie i przestrzeni 510. Jednocześnie architekci zapowiadają zgodne w wytycznymi konkursu zachowanie i poszerzenie perspektywy na malowniczy układ Wzgórza św. Bronisławy i Kopca Kościuszki przew poprowadzenie odpowiednio zorientowanej, dostosowanej szerokością i obramieniem szpalerem drzew alei. Wykorzystując nowo wytyczoną ulicę architekci grupują po jej południowej stronie: park spacerowy i Wesołe Miasteczko, wskazując przy tym na funkcjonalną konieczność lokalizacji blisko dzielnic mieszkaniowych. Zespół ogranicza od południa nowo projektowana aleja okrężna. Inne wymagane przew program konkursu zabudowania, na przykład boisko sportowe o angielskich wymiarach piłkarskich, tor wyścigowy, pływalnie i lodowisko przesunięte zostały na równie niedaleki obszar północny, za aleję 3 Maja, w pobliże rzeki Rudawy mogącej zasilać wodą sportowe urządzenia. Dzięki tym operacjom płaska, zielona przestrzeń Błoń pozostaje w swej większej części nienaruszona. Wrażenie to psuje przeprowadzenie w poprzek łąki płaskiej drogi łączącej Zwierzyniec w Łobzowem, której fatalny efekt autorzy proponowali maskować za pomocą żywopłotu lub okopu. Podobnie, nagromadzenie wielu dużych obiektów po stronie północnej oraw przedłużenie ulicy Krupniczej i połączenie w nią zespołu sportowego aleją powoduje rozerwanie Parku dr Jordana. Nowe, regularne uporządkowanie parku autorzy uzasadniają jednak ponurym i niejasnym kształtem dotychczasowego założenia, nieprzydatnym ani dla dziecięcych zabaw, ani dla grupowych gier. Niemniej, to również cena za próbę pogodzenia warunków konkursu w ideą zachowania malowniczego i zabytkowego już charakteru Błoń i widokowej perspektywy ulicy Wolskiej. Obszary pod zabudowę rozparcelowane zostają w sposób podobny do prezentowanego w poprzednim konkursie, w częściowymi próbami naśladowania regularnej siatki ulic i propozycją stopniowego różnicowania zabudowy. Jednocześnie początek perspektywy Wolska-Kopiec, zbieg alei Mickiewicza, 3 Maja i nowo projektowanych: przedłużającej Wolską i południowej okrężnej, okazuje się elipsoidalnym placem zawierającym tramwajowo-dorożkarski węzeł komunikacyjny. Na placu na tle zieleni pomyślane jest ustawienie pomników Kilińskiego i Głowackiego, któreby w kopcem Kościuszki tworzyły jedną całość. Obramienie placu traktowane jest według motywów krakowskich - a więc po obu stronach 2 domy dla celów publicznych w jednym stylu o szerokich podcieniach, [...] w środku szeroki deptak 511. Prymat idei ocalenia Błoń, malowniczego komponowania perspektywy na Kopiec oraw kolejne nawiązania do historii i krakowskich wzorów znów dominują tutaj nad innymi wrażeniami, choć prosta aleja, elipsa placu i pierścieniowe układy ulic i parkowych dróżek kojarzą się tutaj w francuską i włoską reprezentacyjnością. Uznanie budzi rozmach i funkcjonalne argumentowanie rozplanowania obiektów rozrywkowo-sportowych. Ponownie zatem malowniczohistoryczne, romantyczne ujęcie miesza się, tym razem nie tylko w nowoczesnym funkcjonalizmem, ale również w reprezentacyjną i sztuczną estetyką szkoły francuskiej Z powodu konkursu na plany regulacyi Wielkiego Krakowa, [Redakcya], A, R. 11: 1910, s. 37. Konkurs na regulacyę wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie, A, R. XV: 1914, ss ; Objaśnienia projektu nr 13 (Godło Błonia ). (Streszczenie), autorowie Franciszek. Mączyński i Tadeusz Niedzielski), ss Pracę zakupiono, choć nie zdobyła nagrody Objaśnienie projektu nr 13..., s 102. Ibidem, s. 103.

19 302 Urbanistyka Współistnienie w obydwu projektach cech funkcjonalnej nowoczesności, romantycznego traktowania historyczności i malowniczości jako elementu chronionego i eksponowanego, ale także inspirującego, wreszcie prób dodania reprezentacyjnego splendoru miastu, ukazywało możliwe pogodzenie romantycznej wizji poszukiwania prawdy w duchowych walorach Krakowa w nowoczesnym, cywilizacyjnym i estetycznym rozwojem miasta, dającym też architektom możliwość przedsiębiorczego działania Projekt urbanistyczny na konkurs na regulacyę wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie, 1914, F. Mączyński, T. Niedzielski projekt Błonia, zakupiony, plan i widok, fot. A, R. XV: 1914, nr 6-7, tabl. 20, 23.

20 303 Urbanistyka Miejski dworek W międzyczasie Mączyński był też jednym w najbardziej aktywnych organizatorów Wystawy Architektury i Wnętrw w otoczeniu ogrodowem, 512 której pomysł, inspirowany ideą miast-ogrodów, wiążącą modernistyczne planowanie i uwielbienie natury, ukazywał też lokalne wykorzystanie romantyzmu inspiracji rodzimym dworkiem. Również wystawione projekty Mączyńskiego: mieszkania robotniczego, domu robotnika, grupy trzech domów i kościółka wiejskiego, łączyły wzory swojszczyzny dworków i wiejskich kościółków w modernistyczną ideą systemowej poprawy warunków socjalnych społeczeństwa oraw równie nowoczesną stylistyczną prostotą. 513 Zachowanie zatem romantycznego charakteru powiększanego i unowocześnianego Krakowa, zapewnić miało według Mączyńskiego nie tylko ocalenie zabytkowych budowli i założeń śródmieścia, oraw planistyczna inspiracja strukturą i krajobrazem tych założeń, ale również kształt nowo powstającej architektury. Tadeusw Niedzielski Niedzielski tymczasem swoje refleksje planisty rozwinął teoretycznie w tekście Style w budowie miast, 514 gdzie opierając się na dziełach Stübbena, Unwina i Parkera dał najpierw wykład urbanistyki, wskazując na funkcje obronne, religijne, polityczne i gospodarcze decydujące o powstaniu, rozwoju lub upadku miast, przedstawiając porównanie funkcjonowania organizmów miasta i człowieka, oraw przedstawiając klasyfikację założeń: prostokątnego, regularnego, starożytnego obozu wojskowego; podobnie regularnego początkowo obronnego miasta średniowiecznego, nabierającego dzięki wypadkom i spontanicznemu budownictwu nieregularności, potem pierścieniowo rozszerzanego; wreszcie idealnego założenia nowożytnych miast autokratycznych władców. Według Niedzielskiego, we współczesnej mu urbanistyce, Hausmann wydał w Paryżu wojnę nieregularności, krzywiźnie i ciasnocie, w imię piękna, hygieny, jasności planu i dobrej komunikacji oraw pięknych widoków. Reakcją na dominację racjonalnych założeń szkoły francuskiej w światowej urbanistyce była szkoła niemiecka Camillo Sitte, która poczucie piękna oparła na niemieckim sentymencie i średniowiecznych przykładach Norymbergi i Ratyzbony, postulując krzywiznę ulic oraw nieregularne, zamknięte place. Przeciwstawiał się obydwu szkołom styl angielski, prosty, praktyczny i konserwatywny w oszczędnym wykorzystaniu prostokątnych parcel, bew malowniczego zagmatwania i widoków, ale i bew szerokich, wygodnych bulwarów. Anglicy rozwiązywali też kwestie mieszkaniowe i przeciwdziałali totalnej urbanizacji, 512 Mączyński w komitecie wykonawczym Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowym, A, R. 12: 1911, z. 8, s. 120; Wystawa Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem, A, R. 12: 1911, z. 9, s. 130n.: Mączyński referuje w spr. Wystawy, s. 138, jest skarbnikiem, s. 140.Wystawa Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowym, CTL, R. 29: 1911, nr 22, s. 297: Mączyński jako skarbnik komitetu organizacyjnego uczestniczył w delagacji odwiedzającej Poznań, Warszawę i Lwów, kiedy ze Stryjeńskim, Warchałowskim i Ekielskim propagowali ideę wystawy w wykładach; Wystawa Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem, A, R. 13: 1912, nr 5, s. 32 o wystawie prób materyałów budowalanych, podp. m. in F. M.; Katalog Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem pod parkiem dra Jordana w Krakowie, czerwiec-październik 1912 r., s. 17: Komitet wykonawczy: 4. Skarbnik: Franciszek Mączyński, architekt; Wiadomości Budowlane, 1912, nr 22, s ; nr 23, s. 399; Wystawa Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem, katalog, Kraków 1912, s. 7: Franciszek Mączyński, architekt, skarbnik, Sprawozdanie Komitetu Wykonawczego Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem w Krakowie 1912, A, R. 14: 1913, z 1, ss o wystawie prób materyałów budowalanych, podp. m. in F. M. 513 Katalog Wystawy Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem pod parkiem dra Jordana w Krakowie, czerwiec-październik 1912 r, ss : Typ III. - Grupy 3ch domów [...] 18. Franciszek Mączyński. Kraków. Nr konk. 16. Nagroda II ; s. 35, [w:] sala II i III (Wystawa projektów i modeli) 30. Kościółek wiejski, rysunki, Mączyński Franciszek i Stryjeński Tadeusz ; Wystawa Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowem w Krakowie Domek robotniczy dla dwóch rodzin. 2. Plan domku. Projektował Franciszek Mączyński, Architekt, R, 13: 1912, tabl. XIII ; Franciszek Mączyński. Kraków. Z konkursu na typy domów mieszkalnych. Nagroda II. (Model na wystawie architektonicznej w Krakowie), A, R, 13: 1912, tabl. XIII T. Niedzielski, Style w budowie miast, A, R. 15: 1914, nr 1-2, ss Dalsze cytaty za tym źródłem.

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku Białystok 2011 SPIS TREŚCI OD REDAKTORA... 9 CZĘŚĆ I POLSKA SZKOŁA PLANOWANIA URBANISTYKI I ARCHITEKTURY Tadeusz Barucki Zapomniana architektura II Rzeczpospolitej...

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago ETAPY Etap I Centrum gospodarcze, pierwotnie przemysłowe (CBD) przekształca się w miasto strefa przemysłowa toŝsama z miastem

Bardziej szczegółowo

Położenie obszaru. Projekt rewitalizacji. Warszawa. Uwarunkowania położenia 2011-02-07. ul. Okopowa. Żoliborz. Śródmieście. Wola.

Położenie obszaru. Projekt rewitalizacji. Warszawa. Uwarunkowania położenia 2011-02-07. ul. Okopowa. Żoliborz. Śródmieście. Wola. Projekt rewitalizacji Warszawa ul. Okopowa Malwina Wysocka nr 38080 Położenie obszaru Dzielnica: Wola Na granicy z Żoliborzem i Śródmieściem Ograniczony ulicami: Stawki, Okopową oraz Al. Jana Pawła II

Bardziej szczegółowo

Oferta badawcza Politechniki Gdańskiej. Wydział Architektury KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

Oferta badawcza Politechniki Gdańskiej. Wydział Architektury KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ kierownik katedry: dr hab. inż. arch. Elżbieta Ratajczyk-Piątkowska tel.: 058 347-21-33 e-mail: mamout@neostrada.pl adres www: http://www.arch.pg.gda.pl/?id=podstrony&idp=4&jezyk=pl&idd=7

Bardziej szczegółowo

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z dofinansowaniem z funduszy unijnych. Dzięki umiejętnemu

Bardziej szczegółowo

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO Dr inż. arch. Natalia Przesmycka Katedra Architektury, Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Wydział Budownictwa i Architektury Politechniki

Bardziej szczegółowo

Urząd d Miasta Stołecznego Warszawy Biuro Polityki Lokalowej

Urząd d Miasta Stołecznego Warszawy Biuro Polityki Lokalowej 2. Rozbudowa hali sportowej Ośrodka Sztuk Walk Dalekiego Wschodu i Rekreacji Fizycznej przy ul. Korkowej 78 w Marysinie Wawerskim (Beneficjent: KRS Stadion TKKF) 3. Przebudowa i adaptacja pomieszczeń pod

Bardziej szczegółowo

zbigniew.paszkowski@gmail.co

zbigniew.paszkowski@gmail.co OCHRONA I KONSERWACJA ZABYTKÓW S1 SEMESTR VII (ZIMOWY) 2014/15 1. UCZESTNICTWO W WYKŁADACH DOKUMENTOWANE ZESZYTEM Z NOTATKAMI SKŁADANYMI DO WERYFIKACJI PO WYKŁADZIE I NA KONIEC SEMESTRU 2. UCZESTNICTWO

Bardziej szczegółowo

Wola Prestige WolaPrestige.indd 1 03/09/2010 13:27:10

Wola Prestige WolaPrestige.indd 1 03/09/2010 13:27:10 Wola Prestige WolaPrestige.indd 1 03/09/2010 13:27:10 LOKALIZACJA Jednym z największych atutów inwestycji jest lokalizacja. Z osiedla do ścisłego centrum miasta można dojechać samochodem zaledwie w ciągu

Bardziej szczegółowo

9 Wprowadzenie i podziękowania... Wykaz wybranych skrótów... Wysoki Sejm raczy uchwalić - Wstęp... DOKUMENTY...

9 Wprowadzenie i podziękowania... Wykaz wybranych skrótów... Wysoki Sejm raczy uchwalić - Wstęp... DOKUMENTY... Spis treści Wykaz wybranych skrótów............................... 9 Wprowadzenie i podziękowania........................... 11 DOKUMENTY....................................... 27 Wysoki Sejm raczy uchwalić

Bardziej szczegółowo

I NAGRODA. Praca nr 2 otrzymała I nagrodę

I NAGRODA. Praca nr 2 otrzymała I nagrodę I NAGRODA Praca nr 2 otrzymała I nagrodę za najlepsze równoważenie wysokiej jakości przestrzeni publicznej i odpowiednich standardów zamieszkania w Śródmieściu oraz udaną próbę powiązania promenadowych

Bardziej szczegółowo

PROBLEMY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO W OBSZARZE ŚRÓDMIEJSKIM

PROBLEMY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO W OBSZARZE ŚRÓDMIEJSKIM IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 PROBLEMY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO W OBSZARZE ŚRÓDMIEJSKIM JOLANTA LATAŁA Biuro Architektury i Planowania Przestrzennego, Urząd m.st. Warszawy

Bardziej szczegółowo

Szymala Kierunki rozwoju przestrzennego Wałbrzycha i jego powiązań Wałbrzych, 9 grudnia 2011 Historyczne dokumenty planistyczne: MIEJSCOWY PLAN OGÓLNY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO ZESPOŁU MIEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp Stołeczny Zarząd Infrastruktury Dowództwo Wojsk Lądowych Muzeum X Pawilonu Bramę Bielańską Bramę Straceń Muzeum Niepodległości

1. Wstęp Stołeczny Zarząd Infrastruktury Dowództwo Wojsk Lądowych Muzeum X Pawilonu Bramę Bielańską Bramę Straceń Muzeum Niepodległości 1. Wstęp Na podstawie Decyzji nr 418/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 19.10.2006 r. dokonano wyboru lokalizacji dla budowy nowej siedziby MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO w Cytadeli Warszawskiej. Cytadela Warszawska

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r.

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. W r. 2005 mija 100 lat od podjęcia trudnego i prestiżowego zadania odnowy zamku wawelskiego. Zorganizowana

Bardziej szczegółowo

Prezentacja inwestycji Grupy OKAM Capital

Prezentacja inwestycji Grupy OKAM Capital Prezentacja inwestycji Grupy OKAM Capital Historia firmy OKAM na polskim rynku mieszkaniowym działa od 5 lat. Założycielami firmy są Eran Ilan oraz Arie Koren, który jako Dyrektor Generalny był zaangażowany

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o.

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. CZĘŚĆ OGÓLNA SZKOLENIA Lp. Przedmiot Zakres tematyczny przedmiotu

Bardziej szczegółowo

ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU

ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU DR INŻ. ARCH. MAŁGORZATA DENIS, DR INŻ. ARCH. ANNA MAJEWSKA, MGR INŻ. AGNIESZKA KARDAŚ Politechnika

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM REMONTOWY DLA NIERUCHOMOŚCI GMINNYCH ZLOKALIZOWANYCH W STREFIE WIELKOMIEJSKIEJ ŁODZI NA LATA 2011-2014 OBSZAR DZIAŁANIA Programem objęty

Bardziej szczegółowo

Sz.P. Maciej Król Dyrektor Departamentu Inwestycji Polskie Koleje Państwowe S.A. Centrala ul. Szczęśliwicka 62 00-973 Warszawa

Sz.P. Maciej Król Dyrektor Departamentu Inwestycji Polskie Koleje Państwowe S.A. Centrala ul. Szczęśliwicka 62 00-973 Warszawa Stowarzyszenie FORUM ROZWOJU OLSZTYNA e-mail: forum@fro.net.pl tel. 728 623 503 adres do korespondencji: ul. Osińskiego 7/9, 10-010 Olsztyn Stowarzyszenie Inicjatyw Obywatelskich WIZJA LOKALNA e-mail:

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IK-finał ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Piękno ulicy skończyło się wraz z końcem II wojny światowej. Jaka była to wspaniała ulica, pokazują stare fotografie oraz nieliczne odbudowane kamienice.

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 158/2008 Prezydenta Miasta Stargardu Szczecińskiego z dnia 16 kwietnia 2008 r.

Zarządzenie Nr 158/2008 Prezydenta Miasta Stargardu Szczecińskiego z dnia 16 kwietnia 2008 r. Zarządzenie Nr 158/2008 Prezydenta Miasta Stargardu Szczecińskiego z dnia 16 kwietnia 2008 r. w sprawie przeprowadzenia konkursu Ogrody wokół nas na terenie miasta Stargardu Szczecińskiego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE USŁUGI OGRODNICZE OFERTA

KOMPLEKSOWE USŁUGI OGRODNICZE OFERTA KOMPLEKSOWE USŁUGI OGRODNICZE OFERTA DZIAŁALNOŚĆ OGRODNICZA Kompleksowe usługi ogrodnicze MPRO Sp. z o.o. obejmują: Projektowanie: w zakresie zieleni, małej architektury, nawierzchni; Przygotowanie terenu

Bardziej szczegółowo

Możliwość wsparcia procesu rewitalizacji wsi przez wojewódzkich konserwatorów zabytków.

Możliwość wsparcia procesu rewitalizacji wsi przez wojewódzkich konserwatorów zabytków. Sieć Najciekawszych Wsi - sposób na zachowanie dziedzictwa kulturowego wsi w Polsce Możliwość wsparcia procesu rewitalizacji wsi przez wojewódzkich konserwatorów zabytków. Barbara Nowak-Obelinda Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

Zajęcia z przedmiotu PROJEKTOWANIE dla kierunku architektura krajobrazu

Zajęcia z przedmiotu PROJEKTOWANIE dla kierunku architektura krajobrazu Zajęcia z przedmiotu PROJEKTOWANIE dla kierunku architektura krajobrazu Projektowanie w krajobrazie: - zurbanizowanym -otwartym Zakres tematyczny prac projektowych: 1. Koncepcja projektowa wybranego elementu

Bardziej szczegółowo

Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014. Akcja pilotażowa. Reklama w przestrzeni historycznej Lublina.

Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014. Akcja pilotażowa. Reklama w przestrzeni historycznej Lublina. Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014 Akcja pilotażowa Reklama w przestrzeni historycznej Lublina. I. Problematyka akcji pilotażowej. - akcja pilotażowa dotyczyła wspólnego z interesariuszami opracowania

Bardziej szczegółowo

STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA

STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA Dz.U. z 2011 nr 207 poz. 1233 Załącznik nr 2 STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia pierwszego stopnia trwają nie krócej niż 7

Bardziej szczegółowo

idealna lokalizacja Restauracja Poczta Dworzec Główny 15 minut* Rynek 20 minut* Sklep Przedszkole Przystanek autobusowy Szkoła podstawowa Kościół

idealna lokalizacja Restauracja Poczta Dworzec Główny 15 minut* Rynek 20 minut* Sklep Przedszkole Przystanek autobusowy Szkoła podstawowa Kościół Restauracja Poczta Sklep Dworzec Główny 15 minut* Rynek 20 minut* Przedszkole Przystanek autobusowy Szkoła podstawowa Kościół Biblioteka Miejska Osiedle na Błoniu Przychodnia Ośrodek sportowy Piekarnia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 1538/2014 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA z dnia 06.06.2014 r. w sprawie przyjęcia i przekazania pod obrady Rady Miasta Krakowa projektu

ZARZĄDZENIE Nr 1538/2014 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA z dnia 06.06.2014 r. w sprawie przyjęcia i przekazania pod obrady Rady Miasta Krakowa projektu ZARZĄDZENIE Nr 1538/2014 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA z dnia 06.06.2014 r. w sprawie przyjęcia i przekazania pod obrady Rady Miasta Krakowa projektu uchwały Rady Miasta Krakowa w sprawie uchwalenia zmiany

Bardziej szczegółowo

PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK!

PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK! PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK! OFERTA WSPÓŁPRACY DLA ZARZĄDCÓW BLOKÓW I SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWYCH Miejsce: KRAKÓW Pragniemy zaprosić Państwa do udziału w konkursie realizowanym w ramach Grolsch ArtBoom

Bardziej szczegółowo

Próba godzenia inwestycji telekomunikacyjnych z ładem przestrzennymw planie miejscowym

Próba godzenia inwestycji telekomunikacyjnych z ładem przestrzennymw planie miejscowym Próba godzenia inwestycji telekomunikacyjnych z ładem przestrzennymw planie miejscowym Inwestycje telekomunikacyjne, a ład przestrzenny praktyczne wskazania dla dokumentów planistycznych Gdańsk, 12.04.2011

Bardziej szczegółowo

KURS ARCHITEKTONICZNY

KURS ARCHITEKTONICZNY 131111 NA OPRACOWANIE KONCEPCJI PROGRAMOWO- PRZESTRZENNEJ ZAGOSPODAROWANIA ALEI PAPIEŻA JANA PAWŁA II I ZABUDOWY KWARTAŁÓW PRZYLEGŁYCH W REJONIE PLACU LOTNIKÓW I PLACU ŻOŁNIERZA POLSKIEGO W SZCZECINIE

Bardziej szczegółowo

Wrocław ulica Kolejowa 63-65 grunt zabudowany

Wrocław ulica Kolejowa 63-65 grunt zabudowany - NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Wrocław ulica Kolejowa 63-65 grunt zabudowany Powierzchnia gruntu: 22 982 m kw. Tytuł prawny do gruntu: prawo użytkowania wieczystego Przedmiot sprzedaży: Miejscowość Wrocław,

Bardziej szczegółowo

Idealna Lokalizacja. Osiedle Paryskie powstaje w samym sercu Bydgoszczy,

Idealna Lokalizacja. Osiedle Paryskie powstaje w samym sercu Bydgoszczy, Budlex Ponad 27 lat na rynku oraz kilkanaście tysięcy zadowolonych klientów sprawiło, iż zdecydowaliśmy się na realizację wyjątkowego projektu łączącego nasze doświadczenie z pasją tworzenia. Klasyczna

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA,

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, MAREK WĘGLARZ TEMAT: Zieleń jako 'tworzywo' w kompozycji

Bardziej szczegółowo

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 SŁOWO PODSUMOWUJĄCE ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM 24 lutego 2010 Politechnika Warszawska Mała Aula, Plac Politechniki 1 Zatłoczenie miast Problemy

Bardziej szczegółowo

OSTATNIA SZANSA NA NOWE ŻYCIE CRACOVII

OSTATNIA SZANSA NA NOWE ŻYCIE CRACOVII OSTATNIA SZANSA NA NOWE ŻYCIE CRACOVII Kraków 6 czerwca 2013 NOWA CRACOVIA 2 1. Echo Investment 2. Ocena techniczna istniejącego budynku 3. Wpis do ewidencji zabytków 4. Projekt planu miejscowego Błonia

Bardziej szczegółowo

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny

Mariensztat rys historyczno varsavianistyczny Mariensztat ryshistoryczno varsavianistyczny 1. PoczątkiMariensztatu Historiapewnejdrogi HistoriaMariensztatu,tohistoriadrogi,którajużodśredniowieczałączyłaKrakowskie Przedmieście z Wisłą. Biegła ona wąwozem

Bardziej szczegółowo

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI Zadaniem każdego pokolenia jest zabezpieczenie i najpełniejsze poznanie dziedzictwa kulturowego swego narodu oraz wiarygodne udostępnienie

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji GRUPA DOCELOWA: uczniowie szkół ponadpodstawowych METODA: a) mini-wykład połączony z prezentacją multimedialną Wyjątkowość krakowskich zabytków ; b) rozmowa

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO

KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO opis wystawy Otwarcie wystawy z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego. Belweder, 7 listopada 2012 r. Wystawa KONCEPCJA MUZEUM JÓZEFA

Bardziej szczegółowo

DOSTĘPNOŚĆ MIESZKAŃ I JAKOŚĆ ŚRODOWISKA MIESZKANIOWEGO

DOSTĘPNOŚĆ MIESZKAŃ I JAKOŚĆ ŚRODOWISKA MIESZKANIOWEGO Mieszkać godnie. Wspólnie budujemy politykę mieszkaniową w Polsce. Adam Kowalewski Architekt, dr nauk ekonomicznych Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Główna Komisja Urbanistyczno-Architektoniczna DOSTĘPNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ mała wystawa o wielkiej rzeczy Od 26 listopada 2012 roku w sali wystaw Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, prezentowana jest wystawa pt. Pałac Dzieduszyckich

Bardziej szczegółowo

LINIE TRAMWAJOWE. Budowa linii tramwajowej KST, etap II B (ul. Lipska - ul. Wielicka)

LINIE TRAMWAJOWE. Budowa linii tramwajowej KST, etap II B (ul. Lipska - ul. Wielicka) S - 1 LINIE TRAMWAJOWE S-1.2 Budowa linii tramwajowej KST, etap II B (ul. Lipska - ul. Wielicka) Budowa linii tramwajowej na odcinku ul. Lipska - ul. Wielicka o długości ok. 1,4 km (podwójnego toru), w

Bardziej szczegółowo

PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia...

PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia... PROJEKT: UCHWAŁA NR... RADY MIASTA POZNANIA z dnia... w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego terenów w rejonie ulic: Ścinawskiej i M. Wołodyjowskiego w Poznaniu - 2. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

PARK KULTUROWY STARE MIASTO W KRAKOWIE

PARK KULTUROWY STARE MIASTO W KRAKOWIE Krajobrazy miejskie w politykach publicznych: Francja / Polska PARK KULTUROWY STARE MIASTO W KRAKOWIE Jerzy Zbiegień Miejski Konserwator Zabytków w Krakowie Strefy, obszary i układy podlegające ochronie

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

A18569. Opis koncepcji urbanistyczno-architektonicznej zagospodarowania i zabudowy centrum Gorzowa Wlkp.

A18569. Opis koncepcji urbanistyczno-architektonicznej zagospodarowania i zabudowy centrum Gorzowa Wlkp. A18569 Opis koncepcji urbanistyczno-architektonicznej zagospodarowania i zabudowy centrum Gorzowa Wlkp. Wartości przestrzenne centrum miasta diagnoza Gdzie jest obecne centrum miasta? Obraz struktury przestrzennej

Bardziej szczegółowo

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek

25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek 25 kwietnia 2015 OD MICHAŁOWA DO KAMIONKA podczas Spaceru Warszawskiego prowadziła nas przewodniczka - pani Iwona Gąsiorek Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego w Warszawie kościół parafialny na Pradze

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Piękna Wieś Opolska 2007

Regulamin Konkursu Piękna Wieś Opolska 2007 Regulamin Konkursu Piękna Wieś Opolska 2007 I. Kategorie konkursu Konkurs obejmuje następujące kategorie: A. Najpiękniejsza wieś Udział może wziąć każda miejscowość wiejska, lecz nie przysiółki. Do nagrody

Bardziej szczegółowo

"Budowa południowej obwodnicy Morawicy w ciągu drogi wojewódzkiej Nr 766 do skrzyżowania z projektowaną obwodnicą DK73.

Budowa południowej obwodnicy Morawicy w ciągu drogi wojewódzkiej Nr 766 do skrzyżowania z projektowaną obwodnicą DK73. 1 SPIS TREŚCI 1. PRZEDMIOT OPRACOWANIA... 2 2. LOKALIZACJA INWESTYCJI... 2 3. ZAKRES INWESTYCJI... 2 4. CEL INWESTYCJI... 2 5. WARIANTY INWESTYCYJNE... 3 5.1 WARIANT 1 (czerwony)...5 5.2 WARIANT 2 (żółty)...7

Bardziej szczegółowo

KONSEKWENCJA* jedyny klucz do sukcesu

KONSEKWENCJA* jedyny klucz do sukcesu KONSEKWENCJA* jedyny klucz do sukcesu www.wgospodarce.pl *logiczna ciągłość w działaniu; postępowanie oparte na ściśle określonych zasadach, zgodnie z powziętym planem; wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM. z dnia 28 sierpnia 2014 r.

UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM. z dnia 28 sierpnia 2014 r. UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia 28 sierpnia 2014 r. w sprawie zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Grodzisk Wielkopolski

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie wzorców projektowych Christophera Alexandra na przykładzie

Wykorzystanie wzorców projektowych Christophera Alexandra na przykładzie POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ARCHITEKTURY Wykorzystanie wzorców projektowych Christophera Alexandra na przykładzie projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla dzielnic: Śródmieście Centrum,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1

SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1 SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC VII IX XVI XIX I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1 WPROWADZENIE PERSPEKTYWY WSPÓŁCZESNOŚCI OD PLURALIZMU POLITYCZNEGO DO

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE

KONSULTACJE SPOŁECZNE KONSULTACJE SPOŁECZNE,,Zagospodarowanie centrum Miasta Zgorzelec ze szczególnym uwzględnieniem ulicy Bohaterów Getta. Zgorzelec, dnia 26 marca 2014r. REWITALIZACJA ZGORZELECKIEGO ŚRÓDMIEŚCIA TO, CO JUŻ

Bardziej szczegółowo

Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie od 1971 roku mieści się w zabytkowym

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja. Rewitalizacja terenów zieleni w Toruniu. Szczepan Burak, Anna Karmienko Wydział Środowiska i Zieleni Urzędu Miasta Torunia

Rewitalizacja. Rewitalizacja terenów zieleni w Toruniu. Szczepan Burak, Anna Karmienko Wydział Środowiska i Zieleni Urzędu Miasta Torunia Rewitalizacja Rewitalizacja terenów zieleni w Toruniu Szczepan Burak, Anna Karmienko Wydział Środowiska i Zieleni Urzędu Miasta Torunia ECO METROPOLIS III Międzynarodowy Kongres Ekologii Miast 19-20.05.2015

Bardziej szczegółowo

Szukaj. Newsletter. muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator. Szukaj. Szukaj takŝe w informatorach online

Szukaj. Newsletter. muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator. Szukaj. Szukaj takŝe w informatorach online 1 z 6 2009.03.05 12:06 muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator Szukaj Szukaj Szukaj takŝe w informatorach online pomoc zaawansowane Strona główna Technika Inwestycje Biznes

Bardziej szczegółowo

Wrocław, 27 października 2015 r. Przemysław Filar Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia. Prezydent Wrocławia Sukiennice 9 50-107 Wrocław

Wrocław, 27 października 2015 r. Przemysław Filar Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia. Prezydent Wrocławia Sukiennice 9 50-107 Wrocław Wrocław, 27 października 2015 r. Przemysław Filar Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia Prezydent Wrocławia Sukiennice 9 50-107 Wrocław Niniejszym w imieniu Towarzystwa Upiększania Miasta Wrocławia

Bardziej szczegółowo

Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy

Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy P R O F. D R H A B. I N Ż. A R C H. J A N M A C I E J C H M I E L E W S K I, M G R I N Ż. A G N I E S Z K A K A R D A Ś, M G R I N

Bardziej szczegółowo

Budżet obywatelski we Wrzeszczu Dolnym. Edycja 2013 OPIS PROJEKTU

Budżet obywatelski we Wrzeszczu Dolnym. Edycja 2013 OPIS PROJEKTU Budżet obywatelski we Wrzeszczu Dolnym Edycja 2013 OPIS PROJEKTU ZAZIELEŃMY DOLNY WRZESZCZ 1. Podstawowe informacje a) Tytuł projektu: Zazieleńmy Dolny Wrzeszcz b) Pomysłodawca/y: Barbara Zgórska, Monika

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚĆI. 1. Plansze konkursowe...2. 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4

SPIS TREŚĆI. 1. Plansze konkursowe...2. 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4 SPIS TREŚĆI 1. Plansze konkursowe...2 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4 3. Opis programowo- ideowego sposobu wykorzystania otoczenia Pawilonu Zodiak...5 4. Opis koncepcji zagospodarowania terenu oraz

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Europa inwestująca w obszary wiejskie

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Europa inwestująca w obszary wiejskie Odnowa i rozwój wsi Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Działanie będzie wpływać na poprawę jakości życia na obszarach wiejskich przez zaspokojenie potrzeb społecznych i kulturalnych

Bardziej szczegółowo

Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza

Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza Raport skrócony z badania preferencji mieszkańców Poznania wobec przyszłego zagospodarowania przestrzennego okolic Parku Kasprowicza Na przełomie października i listopada 2014 roku odbyło się badanie preferencji

Bardziej szczegółowo

Warszawa ul. Ratuszowa 7/9. Nieruchomość na sprzedaż

Warszawa ul. Ratuszowa 7/9. Nieruchomość na sprzedaż Warszawa ul. Ratuszowa 7/9 Nieruchomość na sprzedaż PODSTAWOWE INFORMACJE Miejscowość Warszawa Ulica, nr budynku ul. Ratuszowa 7/9 Powierzchnia budynków Nieruchomość jest zabudowana budynkami o łącznej

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA DR INŻ.ARCH.BARTOSZ KAŹMIERCZAK DR INŻ.ARCH.DOMINIKA PAZDER KONFERENCJA URZĘDU MIASTA POZNANIA I STOWARZYSZENIA FORUM REWITALIZACJI 20-22.10.2015 POZNAŃ Wspólna nie znaczy niczyja

Bardziej szczegółowo

- osoby fizyczne - Zał. Nr 1 do Zarządzenia nr 339/2014/P Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 08 grudnia 2014r.

- osoby fizyczne - Zał. Nr 1 do Zarządzenia nr 339/2014/P Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 08 grudnia 2014r. Zał. Nr 1 do Zarządzenia nr 339//P Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 08 grudnia r. WYKAZ WNIOSKÓW DO MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO DLA CZĘŚCI OBSZARU MIASTA PABIANICE POŁOŻONEJ MIĘDZY

Bardziej szczegółowo

KONKURS MIEJSKI 9/3 KONKURS SARP

KONKURS MIEJSKI 9/3 KONKURS SARP KONKURS SARP Konkurs na opracowanie koncepcji fragmentu Śródmieścia wzdłuż Trasy W-Z został przeprowadzony przez Stowarzyszenie Architektów Polskich Oddział w Lublinie na zlecenie Prezydenta i Zarządu

Bardziej szczegółowo

Plany rozbudowy Gdyni wykonane pod kierunkiem Romana Felińskiego na tle działalności urbanistycznej architekta

Plany rozbudowy Gdyni wykonane pod kierunkiem Romana Felińskiego na tle działalności urbanistycznej architekta Plany rozbudowy Gdyni wykonane pod kierunkiem Romana Felińskiego na tle działalności urbanistycznej architekta Jakub Lewicki Warszawa, Polska Wykonane w latach 1925-26 plany rozbudowy Gdyni od dawna budziły

Bardziej szczegółowo

szare_domy Festiwal Otwarty 25_06_2016 SzareDomy(c)2016

szare_domy Festiwal Otwarty 25_06_2016 SzareDomy(c)2016 szare_domy Festiwal Otwarty 25_06_2016 Festiwal_Otwarty_Szare_Domy_a.indd 1 6/16/16 11:02:50 AM Kolonia Szare Domy to wyjątkowy zespół budynków usytuowanych w samym sercu starego Mokotowa. Nazwa osiedla

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu www.ietu.katowice.pl Otwarte seminaria 2014 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu Dr inż. arch.

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja Bielskiej Starówki. Sosnowiec czerwiec 2007r.

Rewitalizacja Bielskiej Starówki. Sosnowiec czerwiec 2007r. Rewitalizacja Bielskiej Starówki Sosnowiec czerwiec 2007r. Bielska Starówka z lotu ptaka Informacje ogólne historia miasta Miasto Bielsko lokowane było na prawie niemieckim w XIII w. Od XVII w. datuje

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Kampus Szkoły Głównej Handlowej jako czynnik rozwoju lokalnego 12/11/2015 1 1 Historia SGH Kampus Szkoły Głównej Handlowej jako czynnik rozwoju lokalnego Analiza konkursów

Bardziej szczegółowo

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Marta Boszczyk Kielce 2013 Korekta Bożena Lewandowska

Bardziej szczegółowo

MIASTO RADOM ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY RADOM II ETAP

MIASTO RADOM ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY RADOM II ETAP MIASTO RADOM ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY RADOM II ETAP Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 593/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 7.09.2009r w sprawie uchwalenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 2 lipca 2015 r.

UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 2 lipca 2015 r. UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE z dnia 2 lipca 2015 r. w sprawie: zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Żarów. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Inwestycja Funkcja obiektu Lokalizacja Inwestor Projektant Nowa Marina Gdynia Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Biuro

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 2013/2014

PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 2013/2014 PROGRAM STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 03/04 ARCHITEKTURA I URBANISTYKA STUDIA II STOPNIA STACJONARNE I NIESTACJONARNE (WIECZOROWE) SEMESTR PODSTAWOWE MATEMATYKA 4 5 E 4 GEOMETRIA WYKREŚLNA 4 5 E 4 KIERUNKOWE

Bardziej szczegółowo

MODUO MOKOTÓW HOUSE ECI RESIDENTIAL

MODUO MOKOTÓW HOUSE ECI RESIDENTIAL MODUO MOKOTÓW HOUSE Inwestycja MODUO Mokotów House powstaje w południowej części dzielnicy Mokotów. To właśnie ten fragment miasta przeżywał w ciągu ostatnich 20 lat dynamiczny rozwój. Nowoczesne budynki

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

Architektura studia pierwszego stopnia

Architektura studia pierwszego stopnia Architektura studia pierwszego stopnia Pytania do egzaminu inżynierskiego Egzamin dyplomowy obejmuje zestaw 3 pytań z trzech działów : Dział 1 Historia architektury Historia urbanistyki Konserwacja zabytków

Bardziej szczegółowo

MIEJSKA PRACOWNIA URBANISTYCZNA W POZNANIU (MPU)

MIEJSKA PRACOWNIA URBANISTYCZNA W POZNANIU (MPU) MIEJSKA PRACOWNIA URBANISTYCZNA W POZNANIU (MPU) Jest miejską jednostką organizacyjną. KOMPETENCJE I ZADANIA: opracowywanie projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego dla miasta Poznania

Bardziej szczegółowo

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność Konserwacja i kreacja architektury Jan Tajchman i jego działalność Justyna Brodzka Błażej Ciarkowski KONSERWACJA I KREACJA ARCHITEKTURY Jan Tajchman i jego działalność Wydawnictwo Tako Toruń 2014 Publikacja

Bardziej szczegółowo

rozwoju urbanistycznego Warszawy Tomasz Zemła Zastępca Naczelnego Architekta Miasta

rozwoju urbanistycznego Warszawy Tomasz Zemła Zastępca Naczelnego Architekta Miasta Założenia rozwoju urbanistycznego Warszawy Tomasz Zemła Zastępca Naczelnego Architekta Miasta Stan istniejący - ludność Gęstość zaludnienia w 2002 Średnie tempo przyrostu/ubytku w latach 2002-2003 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa

Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa Celem niniejszej pracy jest przedstawienie tezy, że obszary metropolitalne są obecnie głównymi czynnikami rozwoju przestrzennego kraju oraz, że bez formalnego

Bardziej szczegółowo

WIDOK TRAKTU PRASKIEGO (ULICE: KAROWA. OKRZEI, ZĄBKOWSKA, KAWĘCZYŃSKA)

WIDOK TRAKTU PRASKIEGO (ULICE: KAROWA. OKRZEI, ZĄBKOWSKA, KAWĘCZYŃSKA) WIDOK TRAKTU PRASKIEGO (ULICE: KAROWA. OKRZEI, ZĄBKOWSKA, KAWĘCZYŃSKA) T R A K T PRASKI Ostatnie kilka lat dyskusji na temat znaczenia rzeki w mieście przyniosło duże zmiany w myśleniu o sposobie jej zagospodarowania.

Bardziej szczegółowo

MIASTO STOŁECZNE. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory Pro www.pdffactory.pl/ 1/24

MIASTO STOŁECZNE. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory Pro www.pdffactory.pl/ 1/24 TIRANA MIASTO STOŁECZNE TIRANA -(alb. Tirana, Tiranë), stolica Albanii od 1920 r. Symbol icentrum dynamicznych zmian i modernizacji kraju wktórym przez dziesięciolecia obowiązywała najgorsza, obok północnokoreańskiej,

Bardziej szczegółowo

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma, urodzony 25 maja 1935 roku w Zbilutce (obecnie Zbelutka) na Kielecczyznie. W latach 1957-1962 studiował na Wydziale

Bardziej szczegółowo

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju

PROW 2007-2013. Oś 4 LEADER. Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju PROW 2007-2013 Oś 4 LEADER Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju Małe projekty Beneficjenci tzw. Małych projektów : osoby fizyczne zameldowane na obszarze działania LGD osoby fizyczne prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

Problem suburbanizacji W aglomeracji wrocławskiej

Problem suburbanizacji W aglomeracji wrocławskiej Problem suburbanizacji W aglomeracji wrocławskiej Dr Maciej Zathey Wrocław, 8 kwietnia 2010 Suburbanizacja jako faza rozwoju regionu miejskiego Jednostki zmian populacji Dodatnie Ujemne S t a d i a 0 1

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo