Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze"

Transkrypt

1 Kaczmarek Orzecznictwo T, Marcinkowski Lekarskie 2011, JT. 8(2): Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze 79 Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze Damages for healing failures Tadeusz Kaczmarek 1/, Jerzy T. Marcinkowski 2/ 1/ Wielkopolskie Centrum Medycyny Pracy Oddział w Pile 2/ Zakład Higieny Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Problematyka odszkodowań za tzw. błędy medyczne nabiera coraz większego znaczenia, zarówno z uwagi na rosnącą liczbę roszczeń i wypłacanych z tego tytułu odszkodowań, jak i rosnących kosztów ubezpieczeń od tych zdarzeń, jakie ponoszą placówki medyczne. W artykule przedstawiono aktualną sytuację oraz stan prawny w tym zakresie w Polsce wraz z planowanymi zmianami legislacyjnymi. Omówiono pojęcia błędu medycznego, winy lekarza i jego odpowiedzialności zawodowej, cywilnej i karnej oraz pojęcia odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody poniesione przez pacjenta, wraz z regułami postępowania sądowego i specyficznej roli, jaką pełnią w tym zakresie niektóre kancelarie adwokackie. Słowa kluczowe: niepowodzenie medyczne, błąd medyczny, odpowiedzialność lekarza zawodowa cywilna i karna, szkoda pacjenta Orzecznictwo Lekarskie 2011, 8(2): Nadesłano: Zakwalifikowano do druku: The problems of damages for so-called medical mistakes gathers more and more large meaning, both from attention on the growing number of claims and paid from this title of damages, how and the growing costs of insurances from these events which bear medical posts. Current situation and legal state were introduced in the article in this range in Poland together with planned legislative changes. The notions of medical mistake, doctor and his professional, civil and penal responsibility and the notion of damages and fulfillment for damages born by the patient fault talked over, together with the rules of the judicial conduct and specific part some barristers offices which fulfill in this range. Key words: medical failure, medical mistake, civil and penal doctor professional responsibility, wish feel experienced by the patient, damages and fulfillment for damage Adres do korespondencji / Address for correspondence Tadeusz Kaczmarek Wielkopolskie Centrum Medycyny Pracy Oddział w Pile al. Wojska Polskiego 49, Piła Udziel mi, o Boże, łagodności i cierpliwości przy chorych upartych i obrażających mnie [ ] Niech daleka będzie ode mnie myśl, że wszystko wiem i potrafię. Z modlitwy Majmonidesa 1/, żyjącego w XII w. arabskiego lekarza i filozofa z Kordoby Nowoczesna medycyna, mimo niewątpliwie wielkiego postępu, nadal niesie określone zagrożenia, przed którymi ma chronić pacjenta prawo medyczne, przeżywające na całym świecie olbrzymi rozwój tworzy się ustawodawstwo, które zmierza do precyzyjnego unormowania stosunków prawnych pomiędzy pacjentem a lekarzem, praw pacjentów oraz podstaw prawnych działalności lekarzy, w tym także odpowiedzialności lekarzy i zakładów leczniczych za wyrządzone pacjentowi szkody. 1/ Latkowski JB. Humanizm i medycyna. Medycyna po Dyplomie, 2003, 8(89): Prawa pacjenta określają szczególne stosunki, jakie zachodzą pomiędzy pacjentem a instytucją lub osobą świadczącą usługi medyczne lub zdrowotne. Fundamentem praw pacjenta jest w praktyce zgoda pacjenta na określoną procedurę medyczną dotyczącą jego osoby, pojmowana jako zgoda po objaśnieniu. Takie podejście do problemu praw pacjenta we współczesnym świecie wynika z wyraźnie artykułowanych zasad poszanowania godności ludzkiej, sprawiedliwości w dostępie do systemu ochrony zdrowia, stwarzania możliwości wyboru miejsca i sposobu leczenia wraz z prawem wyboru lekarza [5]. Istnieje stała konieczność stanowczego akcentowania i respektowania praw pacjenta w zakresie zagwarantowania mu prawa do poszanowania jego intymności i godności osobistej, prawa do samostanowienia i wyrażania świadomej zgody po objaśnieniu, a przede wszystkim prawa do zrozumiałej dla niego informacji, dotyczącej jego uprawnień od-

2 80 nośnie sposobu i metody leczenia, wraz z ryzykiem możliwości wystąpienia określonych niepowodzeń czy też powikłań, zarówno będących skutkiem podjętej terapii jak i możliwych do wystąpienia, niezależnie od podjętej terapii, czy też możliwych w przypadku nie podjęcia proponowanego leczenia. Prawa pacjenta muszą dać pacjentowi poczucie bezpieczeństwa oraz wyznaczyć granice kompetencji, odpowiedzialności, uprawnień i obowiązków obu stronom relacji lekarz pacjent (pacjent pracownik zakładu opieki zdrowotnej) [6]. Negatywne oceny działań lekarzy są popularnym tematem w mediach, gdzie rzetelność informacji, zrozumienie celu odpowiedzialności zawodowej i obowiązujących w niej zasad postępowania oraz relacje z innymi trybami odpowiedzialności, są często niezadowalające. Na całym świecie rośnie liczba spraw, rozpatrywanych we wszystkich trybach odpowiedzialności lekarzy, np. w Wielkiej Brytanii o około 17% rocznie; w Polsce liczba skarg rozpatrywanych w trybie odpowiedzialności zawodowej, liczba spraw w sądach lekarskich oraz liczba orzekanych kar rosną od 10 do 30% rocznie (średnio o 14%), a częstość skarg na postępowanie lekarzy jest wyższa od średniej europejskiej. Z danych Biura Praw Pacjenta przy Ministerstwie Zdrowia wynika, że nieprzestrzeganie uprawnień chorych polega najczęściej na m.in. utrudnianiu im dostępu do świadczeń medycznych, trudnościach z uzyskaniem dokumentacji medycznej, nie przekazywaniu pacjentom przez lekarzy informacji dotyczących ich stanu zdrowia w sposób przystępny i zrozumiały [6, 10]. Pacjent, którego prawa zostały naruszone, może zwrócić się do kierownika placówki medycznej, Rzecznika Praw Pacjenta działającego przy regionalnym NFZ lub do Biura Praw Pacjenta przy Ministerstwie Zdrowia. Poszkodowany może też wystąpić na drogę sądową, a także zwrócić się do sądu dyscyplinarnego lekarzy. Pacjenci dość chętnie korzystają z możliwości złożenia skargi w trybie dyscyplinarnym, ponieważ postępowanie takie jest bezpłatne, nie wiąże się z żadnym ryzykiem, a korzystny dla pacjenta wynik może być wykorzystywany w postępowaniu przed sądami powszechnymi. Ale Adam Sandauer szef Stowarzyszenia Pacjentów Primum Non Nocere uważa za bezcelowe składanie skarg do rzecznika odpowiedzialności zawodowej w izbie lekarskiej gdyż jak podaje poszkodowany nie ma praw w postępowaniu przed sądem lekarskim, które pozwalałyby mu na śledzenie przebiegu sprawy i wpływanie na podejmowane w nim czynności. Dzieje się tak dlatego, że pokrzywdzony nie jest stroną tego postępowania. Orzecznictwo Lekarskie 2011, 8(2): Pacjentów dodatkowo odstraszają m.in. częste trudności w zdobyciu odpowiedniej dokumentacji medycznej, trudności w udowodnieniu winy lekarza a musi udowodnić, jaką szkodę poniósł w wyniku medycznego błędu, a także wykazać winę szpitala za utratę zdrowia i związek przyczynowy pomiędzy jednym a drugim. Tego typu sprawy potrafią ciągnąć się latami, a i tak większość tych spraw jest zdaniem A. Sandauera oddalana lub umarzana, przy czym tylko kilka procent kończy się uznaniem błędu, a wymierzane kary nagany czy ostrzeżenia nic pacjentowi nie dają, a wręcz przeciwnie jeśli przegra on sprawę, powstaje dokument, który mówi, że nic się nie stało, co dla lekarza stanowi istotny argument obrony w sądzie powszechnym. Ponadto, jeśli nie uda się pacjentowi udowodnić winy lekarza, sąd może obciążyć go kosztami sądowymi. Stąd też pacjenci nie zawsze decydują się na dochodzenie swoich praw czy odszkodowań od lekarzy czy szpitala [9, 10, 11]. Wyróżnia się trzy główne rodzaje odpowiedzialności lekarza, związane z jego działalnością leczniczą: odpowiedzialność zawodowa jest to odpowiedzialność za popełnienie tzw. przewinienia zawodowego; skutkiem nieprawidłowego postępowania jest orzeczenie kary dyscyplinarnej (upomnienia, nagany, czasowego lub trwałego pozbawienie prawa do wykonywania zawodu), odpowiedzialność cywilna jest to odpowiedzialność za wyrządzenie szkody majątkowej albo krzywdy niemajątkowej (dot.: życia, zdrowia, czci, wolności, kultu osoby zmarłej); jej skutkiem jest konieczność zapłacenia odszkodowania (w przypadku szkody), lub zadośćuczynienia (w przypadku krzywdy); w sprawach z powództwa cywilnego orzekają sądy powszechne, odpowiedzialność karna jest to odpowiedzialność za popełnienie przestępstwa (określonego przez ustawę); jej skutkiem jest orzeczenie kary ograniczenia wolności, pozbawienia wolności lub kary grzywny [10, 18]. W Polsce na rosnącą liczbę skarg miała niewątpliwie wpływ dokonująca się transformacja ustrojowa, która zwiększyła świadomość obywateli o przysługujących im prawach, w tym w przypadkach poczucia krzywdy w wyniku nieprawidłowego postępowania lekarza. Ta krzywda w odczuciu pacjenta może oznaczać nie tylko oczywiste, zawinione przez lekarza bądź niezawinione, niepowodzenia podjętej terapii, ale także mniej oczywiste i subiektywne poczucie krzywdy, wynikające z niespełnionych oczekiwań i nadziei, związanych z postępowaniem medycznym, często wynikających z medycznej pseudowiedzy pacjentów; ale rów-

3 Kaczmarek T, Marcinkowski JT. Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze 81 nież może wynikać z niezrozumienia i braku pełnej świadomości ryzyka niepowodzeń postępowania medycznego, na które pacjent wyraził zgodę. Może być wreszcie skutkiem przesadnych obietnic składanych przez lekarza zarówno co do standardów medycznych proponowanej terapii jak i jej efektów. Z danych za lata przedstawianych przez R. Krajewskiego, Przewodniczącego Naczelnego Sądu Lekarskiego w tym okresie, wynikało, że najczęściej z wnioskiem o ukaranie przez sądy lekarskie występowano w stosunku do lekarzy chirurgów ogólnych oraz położników i ginekologów. Liczba skarg na lekarzy wzrosła z 1658 w 1998 r. do 2751 w 2002 r., a liczba skierowanych wniosków o ukaranie wzrosła w tym okresie ze 186 do 318 (wzrost o ponad 70%) przy czym na uwagę zasługuje fakt, że aż w 24,0% przyczyną złożenia skargi było naruszenie przez lekarza zasad etyki lekarskiej; zbliżony odsetek skarg (22,3%) dotyczył błędu diagnostycznego i prawie w 40% przyczynę skarg stanowiły błędy terapeutyczne. Według innych danych, Narodowy Fundusz Zdrowia sfinansował w 2009 r. ponad 8,3 mln hospitalizacji, przy czym z badań statystycznych wynika zaś, iż błąd medyczny występuje w co dziesiątej hospitalizacji oznaczałoby to, że rocznie popełnianych jest około 830 tys. błędów medycznych. Według A. Sandauera, z 500 przeanalizowanych spraw, wybranych z kilku tysięcy skarg skierowanych do Stowarzyszenia Pacjentów Primum Non Nocere, około 80% zostało wstępnie uznanych za zasadne, co zresztą nie jest prognozą korzystnego wyroku sądowego z analizowanych danych wynikało, że 1/3 skarg dotyczyła spraw związanych z matką i dzieckiem w czasie porodu, 1/4 zakażeń wewnątrzszpitalnych, większość pozostałych spraw stanowiły przypadki błędów operacyjnych (w tym przedmiotów pozostawionych w organizmie podczas operacji) oraz przypadki błędnych diagnoz. Dane dotyczące zdarzeń niepożądanych i błędów medycznych w procesie leczenia w Polsce są z pewnością niepełne Ministerstwo Zdrowia nie wprowadziło jeszcze do polskiego porządku prawnego większości rekomendacji Rady Europy z 2005 r. dotyczącej zapobiegania zdarzeniom niepożądanym w opiece zdrowotnej i nie stworzyło rejestru pomyłek medycznych. Stąd w Polsce brakuje wiarygodnych danych o liczbie popełnianych błędów medycznych, a według niektórych szacunków jest ich od kilku tysięcy do nawet 20 tysięcy rocznie. Największy w Europie zbiór zdarzeń niepożądanych posiada Wielka Brytania i są one zgromadzone w narodowym systemie raportowania i uczenia się. Lekarz lub pielęgniarka, którzy popełnili pomyłkę, mogą dobrowolnie przyznać się do błędu, wskazując, jak do tego doszło. Przy mniej szkodliwych pomyłkach winowajca jest zwolniony z odpowiedzialności karnej, a opis błędu trafia do systemu raportowania. Podkreśla się, że kraje, które wdrożyły system rejestru pomyłek medycznych, lepiej chronią pacjentów, gdyż służby medyczne analizują je, wyciągają odpowiednie wnioski i dzięki temu uczą się na błędach innych [6, 7, 8, 9, 10, 12, 16, 26]. Ale wskazuje się też, że niestety, większości pacjentów brak nie tylko świadomości przysługujących im praw, ale jeszcze bardziej brak im znajomości tych praw, a zwłaszcza ich ograniczoności, co może rodzić nieuzasadnione pretensje i roszczenia ze strony pacjentów. Podkreśla się przy tym, że prawa człowieka jako jednostki nie mogą być nieograniczone granice tych praw są wyznaczane przez równoprawne roszczenia innych do tych samych dóbr i wartości. Stąd i prawa pacjenta do świadczeń zdrowotnych są również ograniczone przez prawa innych, zwłaszcza do świadczeń limitowanych ze względu na ograniczone środki przeznaczane na ten cel, gdyż żaden kraj nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb wszystkich pacjentów ze względu na ograniczone zasoby, którymi dysponuje, w stosunku do istniejących potrzeb zdrowotnych całego społeczeństwa [5]. Szkodę ponoszoną przez pacjenta wskutek działań medycznych definiuje się jako każdy uszczerbek na dobrach prawnie chronionych, przy czym wyróżnia się dwa rodzaje szkody: szkodę majątkową (uszczerbek materialny na osobie lub mieniu), szkodę niematerialną (doznaną krzywdę, czyli cierpienia fizyczne oraz krzywdę moralną). Szkoda może być wynikiem wadliwego leczenia lub też leczenia wprawdzie zgodnego z zasadami sztuki lekarskiej, lecz przeprowadzonego bez zgody pacjenta lub z przekroczeniem zakresu zgody. Szkoda może być wyrządzona bezpośrednio pacjentowi lub w wyniku jego śmierci osobom pośrednio poszkodowanym (małżonkowi, dzieciom oraz dziecku jeszcze nienarodzonemu nasciturusowi), przy czy może być skutkiem bezpośrednich działań samego lekarza, personelu medycznego lub też skutkiem zaniedbań organizacyjnych zakładu leczniczego. Szkodą majątkową może być: uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, koszty leczenia i inne uzasadnione wydatki, straty wynikłe z całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy, utrata dochodów, których na skutek uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia poszkodowany nie mógł osiągnąć,

4 82 zwiększenie się potrzeb poszkodowanego lub zmniejszenie jego widoków powodzenia w przyszłości, koszty związane z koniecznością przygotowania do innego zawodu. W razie śmierci poszkodowanego, szkodą są straty, które wskutek tego ponoszą osoby trzecie (koszty pogrzebu, uszczerbek majątkowy wynikły z utraty środków utrzymania, pogorszenie się sytuacji życiowej). Nie zawsze jednak uszkodzenie ciała przez lekarza może być uważane za szkodę nie można bowiem mówić o wyrządzeniu szkody, jeśli nastąpiło to podczas zabiegu wykonywanego lege artis i było konieczne dla ratowania życia pacjenta. Szkoda niemajątkowa, czyli doznana krzywda, zwykle wiąże się ze szkodą majątkową na osobie, może jednak mieć miejsce nawet tam, gdzie nie ma szkody majątkowej będą nią bowiem cierpienia fizyczne i moralne powstałe na skutek wadliwego zabiegu lub nawet zabiegu prawidłowego, ale na który pacjent się nie zgodził. Ustalenie wysokości szkody polega na porównaniu stanu, w jakim znajdowałby się pacjent, gdyby nie wadliwe postępowanie lekarza a stanem, jaki powstał w wyniku tego postępowania. W razie możliwości wystąpienia innych szkód niż istniejące w chwili orzekania, poszkodowany może żądać ustalenia odpowiedzialności lekarza lub zakładu leczniczego za szkody, które mogą się ujawnić w przyszłości [1, 15, 16, 18]. Główną funkcją cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej jest funkcja kompensacyjna, której celem jest wyrównanie uszczerbku na dobrach prawnie chronionych, przy czym w przypadku szkody materialnej przybiera ona postać restytucji naturalnej lub pieniężnej, a w przypadku szkody niematerialnej poszkodowany może żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Odpowiedzialność cywilna jest nieograniczoną odpowiedzialnością majątkową dłużnika (lekarza lub placówki leczniczej), która jednak może być limitowana przy jej egzekucji, przy czym dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem obecnym i przyszłym. W braku dobrowolnego świadczenia przez dłużnika, wierzyciel może dochodzić swoich uprawnień przed sądem. Dla powstania odpowiedzialności cywilnej muszą być spełnione następujące przesłanki: zdarzenie wyrządzające szkodę, za które prawo czyni dłużnika odpowiedzialnym (nie wykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania albo czyn niedozwolony), Orzecznictwo Lekarskie 2011, 8(2): szkoda mająca charakter majątkowy (na osobie lub mieniu) lub niemajątkowy (doznana krzywda), związek przyczynowy między tym zdarzeniem a szkodą. Jeżeli odpowiedzialność dłużnika (sprawcy szkody) opiera się na zasadzie winy, winę tę trzeba udowodnić. Ciężar udowodnienia wymienionych faktów spoczywa na powodzie (wierzycielu) osobie, która z tych faktów wywodzi skutki prawne. Przy czym wskazuje się w piśmiennictwie, że w procesach lekarskich na rzecz dowodów przemawiają także w pewnym stopniu domniemania, przemawiające przeciwko pozwanemu lekarzowi lub placówce leczniczej (dłużnikowi), choć równocześnie sąd może dopuścić również inne dowody nie wskazane przez żadną ze stron. Odpowiedzialność lekarza będzie zależała od charakteru jego stosunków prawnych z pacjentem działania na własny rachunek lub w imieniu określonej placówki leczniczej. Podkreśla się, że choć lekarz jest zobowiązany uczynić wszystko, aby osiągnąć zamierzony rezultat leczenia, to nie może automatycznie odpowiadać za brak pomyślnego wyniku leczenia. W orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 1998 roku wskazano, że...wysokie wymagania staranności, jakiej oczekuje się od lekarzy nie mogą się przekładać w przypisywanie im obowiązków niemożliwych praktycznie do wykonania i tym samym wprowadzenie swoistej odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, co w sposób szczególny dotyczy czynności, z których podjęciem połączone jest niebezpieczeństwo oraz wynikająca stąd możliwość częstszego niż to się zazwyczaj dzieje powstania szkody, której możliwości wystąpienia, mimo zachowania wszelkich dostępnych środków ostrożności, nie da się wyłączyć, gdyż jej ryzyko stanowi nieodłączny i przez nikogo niezawiniony element tego rodzaju czynności. Wina lekarza zachodzi wówczas, gdy sprawcy szkody można postawić zarzut zarówno obiektywnej, jak i subiektywnej niewłaściwości zachowania się. Pojęcie winy składa się zatem z dwóch elementów, które muszą wystąpić łącznie: obiektywnego i subiektywnego. Obiektywny element winy w stosunku do lekarzy będzie zazwyczaj wynikał z uchybienia lub naruszenia obowiązujących przepisów lub reguł wynikających z zasad wiedzy medycznej, popełnionego błędu w sztuce lekarskiej, doświadczenia i deontologii zawodowej, a także naruszenia umowy zawartej z pacjentem przez lekarza prowadzącego prywatną praktykę.

5 Kaczmarek T, Marcinkowski JT. Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze 83 Subiektywny element winy w piśmiennictwie prawniczym określa się zwykle w sposób kazuistyczny, szczegółowo wyliczając przypadki niewłaściwego postępowania lekarza, przy czym wyróżnia się: winę dotyczącą techniki medycznej (niewiedza lekarza, brak właściwych kwalifikacji, nieostrożność w postępowaniu, niedbalstwo, nieostrożność, nieuwaga) winę nie dotyczącą techniki medycznej (niedoinformowanie pacjenta o sposobie postępowania, ryzyku i skutkach zabiegu, przeprowadzenie zabiegu bez zgody pacjenta, brak koniecznego nadzoru, podjęcie zabiegu o zbyt dużym ryzyku w porównaniu do zamierzonych korzyści, dokonanie eksperymentu badawczego stwarzającego ryzyko dla zdrowia pacjenta, przetoczenie krwi nieodpowiedniej grupy itp.) Wina lekarza w tych przypadkach najczęściej polega na niewłaściwym działaniu lub też na zaniechaniu działania (nie udzielenie pomocy, nie podjęcie leczenia, nie skierowanie na badania dodatkowe lub konsultacje specjalistyczne, brak należytej opieki nad chorym) przy czym o winie można mówić tylko wówczas, gdy szkody można byłoby uniknąć, gdyby lekarz dołożył należytej staranności. Należy podkreślić, że umyślna wina w postępowaniu lekarza zachodzi niezmiernie rzadko polega ona wówczas bądź na działaniu rozmyślnym, sprzecznym z lekarskim obowiązkiem, bądź na rozmyślnym zaniechaniu działania nakazanego w danym przypadku przez określone przepisy prawne bądź umowę. Natomiast niedbalstwo definiowane jest jako brak w postępowaniu lekarskim zachowania należytych standardów wiedzy medycznej i staranności, przy czym jako miernik niedbalstwa w prawie cywilnym przyjmuje się porównanie postępowania sprawcy szkody z pewnym abstrakcyjnym wzorcem postępowania, niezależnym od indywidualnych właściwości sprawcy, lecz przy uwzględnieniu konkretnych elementów zewnętrznych, dotyczących okoliczności danego przypadku. Stąd też w tzw. procesach lekarskich sądy badają postępowanie danego lekarza a następnie ustalają, czy dołożył on staranności, jakiej można było wymagać od lekarza w danych warunkach a następnie porównują go z określonym abstrakcyjnym wzorcem postępowania lekarzowi można przypisać winę tylko wówczas, jeżeli jego zachowania odbiegało od tego wzorca. Pacjent, który występuje z powództwem odszkodowawczym, musi udowodnić podstawy swojego roszczenia, w tym także winę lekarza. Na lekarzu nie ciąży domniemanie winy, zobowiązuje się on bowiem tylko do dołożenia należytej staranności w leczeniu pacjenta, której brak pacjent musi udowodnić lekarzowi (nie dotyczy to przypadków, gdzie możliwe jest przyjęcie zobowiązania rezultatu). W postępowaniu sądowym lekarz powinien jednak udowodnić, że należycie wykonał swoje obowiązki i działał zgodnie z zasadami wiedzy medycznej zaś pacjent występujący z roszczeniem odszkodowawczym jest zobowiązany przedstawić dowód przeciwny. Pacjent zwykle jest laikiem w dziedzinie medycyny, dlatego tak istotne znaczenie ma wnikliwe postępowanie dowodowe przed sądem i wszechstronne rozważenie przez sąd zebranego materiału dowodowego, którego istotnym elementem jest dokumentacja lekarska. Podkreśla się przy tym, że sąd może również dopuścić dowody nie wskazane przez strony a ewentualne braki w dokumentacji lekarskiej nie mogą być wykorzystywane w procesie na niekorzyść pacjenta [1, 9, 10, 11, 17, 18]. W jednym z orzeczeń z 1953 roku Sąd Najwyższy (SN) podkreślił, że pacjent z reguły nie ma wystarczającej wiedzy, by oceniać własne schorzenia i podjęte w związku z nimi działania medyczne stąd ważnym dowodem w sprawie będzie opinia biegłych posiadających wiadomości specjalne, którzy powinni pomóc sądowi we właściwej ocenie postępowania lekarza przedstawiając opinie, będące jednak tylko jednym z dowodów. W innych orzeczeniach SN podkreśla się, że sąd nie powinien ograniczać się do biernego powtarzania opinii biegłych, lecz powinien wszechstronnie rozważyć cały zebrany materiał dowodowy i wydać wyrok zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Biegli bowiem nie są powołani do przedstawiania ocen i wniosków prawnych ani do ferowania wyroków, gdyż to należy do kompetencji sądów ich rola powinna ograniczyć się do oceny stanu faktycznego okoliczności sprawy i zgodności postępowania zasadami wiedzy medycznej lekarza i jego obowiązkami oraz do udzielenia odpowiedzi na pytania stron i sądu. Przy okazji zwraca się uwagę, że niestety, nierzadkie są opinie biegłych dalekie od obiektywizmu. Często w wyniku fałszywie pojmowanej solidarności zawodowej, biegli pomijają brak wiedzy i sumienności lekarza, zaniedbania organizacyjne w placówkach leczniczych. Bardzo często ich opinie są niejasne, niejednoznaczne, stawiają różne hipotezy i ewentualności szkody, które nie ułatwiają sądowi należytej oceny zdarzeń będących przedmiotem sprawy o odszkodowanie. Ale należy tutaj podkreślić równocześnie, że w orzecznictwie SN wskazuje się, że związek przyczynowy pomiędzy postępowaniem lekarza a powstałą szkodą nie musi zostać ustalony w sposób pewny, ponieważ w procesach lekarskich jest to zazwyczaj niemożliwe stąd też w większości

6 84 przypadków można mówić jedynie o prawdopodobieństwie wysokiego stopnia lub o przeważającym prawdopodobieństwie, a bardzo rzadko o pewności czy wyłączności przyczyny. Przykładem wyroków sądów opierających się na zasadzie przeważającego prawdopodobieństwa są sprawy dotyczące zakażeń wewnątrzszpitalnych w jednym z wyroków SN z 1974 roku uzasadniono, że jeśli stan sanitarny szpitala był wyjątkowo zły i że mógł doprowadzić do infekcji, a zakażenie rzeczywiście wystąpiło, prawdopodobieństwo związku przyczynowego między złym stanem sanitarnym a zainfekowaniem organizmu jest tak duże, że można przyjąć, iż powód spełnił swój obowiązek wynikający ze spoczywającego na nim ciężarze dowodu, nie można bowiem stawiać powodowi nierealnego wymagania ścisłego udowodnienia, jakimi drogami infekcja przedostała się do organizmu. Podobne stanowisko zajął w 1997 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdzając, że w sprawach, w których w grę wchodzi odpowiedzialność placówki leczniczej służby zdrowia, nie jest na ogół możliwe stwierdzenie z całkowitą pewnością, że przyczynę zakażenia stanowiło konkretne zdarzenie. Dopuszczalne jest zatem ustalenie tego faktu na podstawie dowodów pośrednich, o ile zachodzi wysokie prawdopodobieństwo jego zajścia. Sąd uznał w opisywanej sprawie, że pacjent został zakażony wirusem żółtaczki podczas pobytu w szpitalu, ponieważ w chwili przyjęcia do szpitala nie miał antygenu HBS, a około 10% pacjentów oraz jedna z pielęgniarek tego oddziału szpitalnego na którym przebywał byli nosicielami tego wirusa stąd przyjęto brak jakichkolwiek podstaw do ustalenia, że były inne bardziej prawdopodobne możliwości jego zakażenia [1, 2, 3, 11]. Zwraca się przy tym uwagę, że mimo takich stanowisk sądów, poszkodowani na skutek zakażeń, którym ulegli w szpitalu, są w trudniejszej sytuacji niż inne osoby domagające się odszkodowania czy zadośćuczynienia, choć sądy powinny uwzględniać wszystkie prawne możliwości, by działać na ich korzyść. W wypadku zakażeń wewnątrzszpitalnych znalezienie sprawcy, czy to, która nie umyła dobrze rąk, czy instrumentariuszki, która nie odkaziła przyrządów, jest niezwykle trudne wskazuje Adam Sandauer, prezes Stowarzyszenia Pacjentów Primum Non Nocere i dodaje, że...nawet jeśli zakażenie nastąpiło mniej więcej w okresie, gdy pacjent był w szpitalu, szpital broni się najczęściej mówiąc, że dana osoba mogła przyjść już zarażona Szpitalne zakażenie, niestety, nie jest rzadkością zakażenia w szpitalach zdarzają się na całym świecie, choć są różnice wynikające z różnego poziomu sanitarnego w placówkach zdrowia. Orzecznictwo Lekarskie 2011, 8(2): Najczęściej wnoszone są sprawy o odszkodowanie z powodu zarażenia wirusem zapalenia wątroby B i C oraz zakażeń paciorkowcami i gronkowcami, w tym także w okresie okołoporodowym. Ale w Polsce, nawet w wypadku błędu lekarskiego, to poszkodowany musi wykazać rozmiar szkody i zaniedbań placówki ochrony zdrowia. Pomocna może być w tym rzetelna dokumentacja medyczna, ale na jej prowadzenie pacjent ma ograniczony wpływ, a w praktyce zdaniem Artura Sandauera prawna ocena sytuacji zależy od opinii biegłych, którzy budują ją na podstawie dokumentacji medycznej, tę zaś sporządza w znacznej części sprawca nieszczęścia i trudno oczekiwać, że wyzna w niej swoje błędy. Ponadto dodaje on nikt też nie zaprzeczy, że istnieje solidarność zawodowa i niechęć do krytykowania poczynań kolegi lekarza. Szczególnie trudna sytuacja występuje wówczas, gdy pacjent leczył się kolejno w kilku różnych placówkach i na nim, jako na powodzie, ciąży obowiązek wykazania, kiedy doszło do zakażenia. Wprawdzie w jednym z wyroków SN dopuścił możliwość ustalenia odpowiedzialności za zakażenia w razie wykazania, że prawdopodobieństwo zarażenia w jednym zakładzie medycznym było wyższe, w praktyce stwarza to jednak pacjentom olbrzymie trudności. Stąd podkreśla się, że zanim osoba poszkodowana wystąpi z pozwem na drogę sądową, przede wszystkim powinna zwrócić się do szpitala z żądaniem wypłaty odszkodowania i zadośćuczynienia, chronologicznie opisując proces leczenia, jak również swoje zastrzeżenia do postępowania szpitala oraz zgromadzić dokumentację medyczną z przebiegu leczenia. Pacjent może bowiem zgodnie ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z dnia 31 marca 2009 r. Nr 52 poz. 417) wystąpić do zakładu leczniczego o sporządzenie wyciągów, odpisów lub kopii swojej dokumentacji medycznej. W praktyce rzadko jednak dochodzi do ugodowego załatwienia sprawy szpitale z zasady twierdzą, że zawinionej przez niego szkody nie było lub żądania są zbyt wygórowane. Jeśli dana placówka odmówi dobrowolnego spełnienia roszczeń, pozostaje dochodzenie swoich praw przed sądem. W zależności od kwoty dochodzonej w sądzie, pozew należy wnieść do sądu rejonowego albo okręgowego sądy okręgowe rozpatrują sprawy, których wartość przedmiotu sporu przewyższa 75 tysięcy złotych (art. 17 pkt 4 KPC) [2, 3, 4, 9, 13, 14, 17]. Ale, jak podaje w jednym z wywiadów pewien doświadczony radca prawny, członek zarządu międzynarodowego stowarzyszenia zajmujących się szkodami na osobie PEOPIL, niewielu pacjentów

7 Kaczmarek T, Marcinkowski JT. Odszkodowania za niepowodzenia lecznicze 85 decyduje się na złożenie pozwu, ponieważ takie sprawy są bardzo kosztowne i łączą się z wysokim ryzykiem przegranej, a sam proces może trwać nawet kilkanaście lat. Zdarza się, że pacjenci rezygnują z roszczeń po konsultacji z prawnikiem, który uświadomi im to ryzyko wysokich kosztów sądowych opłata od pozwu o zadośćuczynienie wynosi bowiem 5% wartości przedmiotu sporu. Tak więc jeśli np. w wyniku lekarskiego błędu trzeba było amputować pacjentowi nogę, a średnie odszkodowanie wynosi ok. 200 tys. zł, to 5% tej kwoty wynosi 10 tys. zł. Do tego należy dodać zaliczkę na każdy wydatek, przede wszystkim za opinie biegłych. Istnieje wprawdzie instytucja zwolnienia z kosztów sądowych, ale sądy godzą się na nie coraz rzadziej. W ostatecznym rozrachunku koszty procesu ponosi strona przegrywająca jeżeli pacjentowi nie uda się udowodnić, że doszło do błędu medycznego, to musi się liczyć z tym, że sąd zobowiąże go do zwrotu kosztów całego procesu, a dochodzą do tego także koszty zastępstwa procesowego dla radców prawnych szpitali i towarzystw ubezpieczeniowych, u których szpital wykupił polisę od odpowiedzialności cywilnej (a przy kwotach dochodzonych przez pacjentów prawnikom tym należą się najwyższe stawki, czyli od 3600 do 7200 zł za samą pierwszą instancję dla każdego z nich). Gdy pacjent uświadomi sobie, że będzie się procesował pięć sześć lat bez gwarancji, że nie przegra i nie skończy się to dla niego poważnymi długami, to trudno się dziwić, że zrezygnuje z procesu sądowego. Prawnicy nie ukrywają też, że sprawy o odszkodowania za błędy medyczne należą do najtrudniejszych dowodowo. Należy dodać, że równocześnie nie ma generalnie żadnych precyzyjnych zasad poza ogólnymi wskazówkami wynikającymi z przepisów i orzecznictwa które odnosiłyby się do wysokości zadośćuczynienia, jakiego może dochodzić pokrzywdzony podczas leczenia i ich wysokość jest zupełnie nieprzewidywalna. W wielu krajach Europy działa system punktowy, który pozwala na bardzo precyzyjną wycenę krzywdy moralnej doznanej przez pacjenta składa się na nią zarówno stopień uszczerbku na zdrowiu, jak i długotrwałość rozstroju zdrowia, bierze się tam także pod uwagę całokształt sytuacji życiowej pacjenta. W Polsce teoretycznie ten element wyceny także jest brany pod uwagę zgodnie zresztą z orzecznictwem Sądu Najwyższego tyle tylko, że nikt nie może dać gwarancji, że każdy sąd w Polsce przyzna porównywalną kwotę. Wysokość zadośćuczynienia zależy zresztą nie tylko od typu sprawy, ale także od siedziby sądu, choć z pewnością taka praktyka nie jest słuszna. I tak np. sądy warszawskie orzekają wyższe odszkodowania niż sądy w mniejszych ośrodkach. Jednak generalnie rośnie wysokość rekompensat, jakie sądy przyznają poszkodowanym w wyniku niewłaściwego leczenia nie dziwią już odszkodowania sięgające kilkuset tysięcy złotych a nawet przekraczające milion złotych, a jak twierdzą prawnicy, zasądzane kwoty będą w dalszym ciągu wzrastać. Ponadto, pacjent, który w wyniku utraty zdrowia stracił także dotychczasową pracę, może domagać się również renty za utracone w wyniku błędu medycznego możliwości zarobkowania, przy czym sąd bierze tutaj pod uwagę, jakie dana osoba miała wykształcenie oraz ile ostatnio zarabiała. Toteż pacjenci, którzy ponieśli szkodę w wyniku błędów medycznych mimo wszystkich trudności i ryzyka związanego z postępowaniem sądowym coraz częściej decydują się na złożenie pozwów przeciw szpitalom [11, 13, 16, 17]. W ostatnich latach zmienia się bowiem podejście pacjentów do lekarzy i wykonywanej przez nich pracy nie tylko utrwala się coraz bardziej partnerski model relacji lekarz-pacjent, ale równocześnie pacjenci są bardziej świadomi swoich praw i możliwości ich egzekwowania, w tym także nawet na drodze sądowej. Przykładem takich nowych zachowań pacjentów może być powołane w Katowicach Stowarzyszenie Pomocy Poszkodowanym w Wypadkach, Kolizjach Drogowych i na Skutek Błędów Lekarskich WOKAN- DA, obejmujące z terenem działania cały kraj. Na swojej stronie internetowej zapisało ono, że zostało powołane do życia przez grupę osób ze Śląska w skład której wchodzą m.in.: lekarze, prawnicy, inżynierowie, agenci ubezpieczeniowi, nauczyciele, a jego celem jest biorąc pod uwagę niekorzystną sytuację, w jakiej bardzo często znajdują się osoby poszkodowane w wypadkach i kolizjach drogowych, a także poprzez błędy lekarskie - szeroko pojęta pomoc, dochodzenie roszczeń oraz odzyskiwanie odszkodowań (np. za błąd lekarski lub medyczny). W szczególności celem Stowarzyszenia ma być organizowanie i zapewnianie m.in. pomocy medycznej w formie konsultacji, diagnozowania, opiniowania, rekonwalescencji a także w razie konieczności przeprowadzanie zabiegu, pomoc ekonomiczna poprzez zapomogi, czasowe zasiłki, przygotowanie i prowadzenie spraw związanych z wypłatą odszkodowań oraz korzystanie z opinii biegłych i specjalistów [19]. Wraz ze wzrostem liczby postępowań cywilnych przeciw zakładom opieki zdrowotnej i lekarzom pojawiły się także pewne zjawiska patologiczne niektórzy prawnicy dostrzegli w tego rodzaju procesach dobre źródło dochodów i sami występują do pacjentów z inicjatywą wszczęcia długotrwałych i kosztownych postępowań przeciw szpitalom [17].

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r.

Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Warszawa, dnia 6 kwietnia 2011 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim

Bardziej szczegółowo

Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak

Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak Roszczenia pacjentów w kierunku błędu formalnego? dr Monika Urbaniak Roszczenia odszkodowawcze Pacjent, który w wyniku leczenia w podmiocie leczniczym z powodu zawinionego działania osób tam zatrudnionych

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA

PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA PODSTAWY ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZA ZDARZENIA ZWIĄZANE Z ZAKAŻENIAMI SZPITALNYMI DOKTOR NAUK PRAWNYCH ANNA DALKOWSKA SĘDZIA Akty prawne wyznaczające granice prawnego bezpieczeństwa USTAWA O DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Wniosek o ustalenie zdarzenia medycznego - postępowanie:

Wniosek o ustalenie zdarzenia medycznego - postępowanie: Wojewódzka Komisja do Spraw Orzekania o Zdarzeniach Medycznych Informacje ogólne 1. Wojewódzka Komisja do Spraw Orzekania o Zdarzeniach Medycznych w Gdańsku orzeka o zdarzeniu medycznym lub jego braku.

Bardziej szczegółowo

Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak

Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak Wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych Czy mamy się czego obawiać? dr Monika Urbaniak Coraz większa liczba wniosków kierowanych do komisji Komisja rozpoznaje sprawy tylko i wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015

PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM. Warszawa, 02.04.2015 PRAWO DLA LEKARZY SEMINARIUM DLA STUDENTÓW WUM Warszawa, 02.04.2015 WYKŁAD NR 6 1. Odpowiedzialność prawna lekarza w ogólności 2. Odpowiedzialność karna Mechanizm procesowy Ryzyko dla lekarza 3. Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E 1. Pierwsza z proponowanych zmian dotyczy poszerzenia katalogu organizacji społecznych, które mogą wytaczać powództwa na rzecz obywateli i wstępować za ich zgodą do już toczących

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 8/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 kwietnia 2012 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa małoletniego

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA MEDYCZNE 2012

UBEZPIECZENIA MEDYCZNE 2012 Tytuł prezentacji UBEZPIECZENIA MEDYCZNE 2012 Oferta INTER Polska dla środowiska medycznego Małgorzata Ziółkowska - Oddział w Katowicach Śląska Izba Lekarska, 23 stycznia 2012r. Dla ułatwienia przyswojenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 33/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 lipca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia lekarzy i lekarzy dentystów

Ubezpieczenia lekarzy i lekarzy dentystów Ubezpieczenia lekarzy i lekarzy dentystów Podstawy prawne, zakres i produkty ubezpieczenia Marta Klimkowska-Misiak Przewodnicząca zespołu ds. ubezpieczeń Naczelnej Rady Lekarskiej Agenda 1. Definicja pojęcia

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Łódzki

dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Łódzki UBEZPIECZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ PODMIOTU PRZYJMUJĄCEGO ZAMÓWIENIE NA ŚWIADCZENIA ZDROWOTNE, ŚWIADCZENIODAWCY ORAZ INNYCH OSÓB UDZIELAJĄCYCH TAKICH ŚWIADCZEŃ dr Małgorzata Serwach, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala dr Marek Koenner, radca prawny Przesłanki Audytu rosnąca liczba postępowań w sprawach o błędy medyczne, zarówno

Bardziej szczegółowo

Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych.

Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. Kancelarie Odszkodowawcze i ich rola w kompleksowym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. Postępowanie przed Towarzystwami Ubezpieczeniowymi jest postępowaniem toczącym się na wniosek osoby poszkodowanej/roszczącej.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 556/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 listopada 2013 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu.

Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu. Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu mobbingu. Aleksandra Kępniak Zjawisko mobbingu w miejscu pracy istnieje od bardzo dawna. Współcześnie stało się ważnym problemem społecznym, dostrzeżonym

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1)

USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1) Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44. Art. 1. 1. Ustawa normuje sądowe postępowanie

Bardziej szczegółowo

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego

Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego sądowego System zarządzania bezpieczeństwem. w organizacjach lotnictwa cywilnego Uczelnia Łazarskiego, Warszawa, 18 marca 2014 Postępowania karne i cywilne związane z wypadkiem lotniczym z punktu widzenia biegłego

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji,

USTAWA. z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji, Odpowiedzialność majątkowa funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Służby Celnej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Bardziej szczegółowo

Za porzucenie pracy pracownik zapłaci karę

Za porzucenie pracy pracownik zapłaci karę Za porzucenie pracy pracownik zapłaci karę Pracodawcy, którzy nie chcą płacić odszkodowań cywilnych, muszą starannie przestrzegać procedur zwolnienia. Przed sądem pracy pracownik musi udowodnić, że nie

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 8 stycznia 2010 r.

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu. USTAWA z dnia 8 stycznia 2010 r. Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA z dnia 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy - Prawo ochrony środowiska

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej funkcjonariuszy publicznych opis warunków ubezpieczenia oferowanych przez STU ERGO HESTIA S.A. Definicje 1. za Ustawę uważa się Ustawę z dnia 20 stycznia 2011 o

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA CZWARTA SEKCJA

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA CZWARTA SEKCJA EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA CZWARTA SEKCJA SPRAWA DURASIK przeciwko POLSCE 1 (SKARGA nr 6735/03) WYROK 28 września 2004 r. W sprawie Durasik przeciw Polsce, Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia..2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia..2010 r. projekt z dnia 1 czerwca 2010 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia..2010 r. w sprawie postępowania dotyczącego przyznawania odszkodowań i zwrotu kosztów zaopatrzenia w wyroby medyczne dla

Bardziej szczegółowo

Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia

Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia Pozew o odszkodowanie z powodu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia Informacje ogólne Uprawnienia pracownika Niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia uprawnia

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Sygn. akt III CZP 16/16 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Czy zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI

TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI TRUDNOŚCI DOWODOWE W PRZYPADKU ROSZCZEŃ O ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA KRZYWDĘ POWSTAŁĄ W DALEKIEJ PRZESZŁOŚCI Zdzisława Cwalińska-Weychert Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny Problematyka zadośćuczynienia pieniężnego

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska Sygn. akt II CSK 50/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 31 stycznia 2014 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) SSN Agnieszka

Bardziej szczegółowo

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1)

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1) Wstępny projekt z dnia 5 czerwca 2014 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A S P R AW I E D L I W O Ś C I z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 maja 2015 r. Poz. 620 OBWIESZCZENIE MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 kwietnia 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE AKTUALNE PRAKTYKI OBSŁUGI OSÓB UBEZPIECZONYCH, A MOŻLIWOŚCI WYPRACOWANIA OPTYMALNEGO MODELU FUNKCJONOWANIA UBEZPIECZEŃ OCHRONY PRAWNEJ 3 czerwca 2014r. Mariusz Olszewski

Bardziej szczegółowo

Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r.

Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ IV kadencja Prezes Rady Ministrów RM 10-116-03 Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r. Pan Marek Borowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118

Bardziej szczegółowo

WIADOMOŚCI PRAWNE Z HISZPANII II Semestr 2011 r. Ustawa 38/2011 z dn. 10 października reforma prawa upadłościowego

WIADOMOŚCI PRAWNE Z HISZPANII II Semestr 2011 r. Ustawa 38/2011 z dn. 10 października reforma prawa upadłościowego WIADOMOŚCI PRAWNE Z HISZPANII II Semestr 2011 r. PRAWO UPADŁOŚCIOWE Ustawa 38/2011 z dn. 10 października reforma prawa upadłościowego Ustawa ta, która wejdzie w życie dn. 1 stycznia 2012 roku, znacząco

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Powództwo pracownika przeciwko pracodawcy o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy podlega oddaleniu ze względu na brak biernej legitymacji procesowej

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02

Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02 Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02 Adwokat przy wykonywaniu zawodu korzysta z wolności słowa w granicach określonych przez zadania adwokatury i przepisy prawa (art. 8 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA. prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski

ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA. prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA prof. dr hab. Eugeniusz Kowalewski I. OC BROKERA REŻIMY I. DELIKTOWY II. KONTRAKTOWY art. 415 i n. k.c. zasada winy udowodnionej domniemanej art. 471 i n. k.c. zasada winy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW I OBOWIĄZKÓW PACJENTA

KARTA PRAW I OBOWIĄZKÓW PACJENTA KARTA PRAW I OBOWIĄZKÓW PACJENTA 1 Dział I Prawa Pacjenta Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. z dnia 06.11.2008r. (Dz.U.2009 nr 52, poz.417 z póź.zm.) w rozdziałach II XI określa następujące

Bardziej szczegółowo

Pozew o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony

Pozew o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony Pozew o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony Informacje ogólne Prawo do odszkodowania Wniesienie odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę jest

Bardziej szczegółowo

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Ministerstwo Sprawiedliwości POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Co to jest? Jak z niej korzystać? Publikacja przygotowana dzięki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej 2 Jesteś pokrzywdzonym, podejrzanym

Bardziej szczegółowo

Traci moc z dn. 1.07.2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 616). USTAWA z dnia 16 grudnia 1972 r.

Traci moc z dn. 1.07.2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 616). USTAWA z dnia 16 grudnia 1972 r. Kancelaria Sejmu s. 1/6 Traci moc z dn. 1.07.2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 616). USTAWA z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze

Bardziej szczegółowo

Projekt ustawy o doradztwie odszkodowawczym

Projekt ustawy o doradztwie odszkodowawczym ZAKRES REGULACJI Projektowana ustawa powinna regulować co najmniej następujące zagadnienia: 1. warunki i zasady wykonywania doradztwa, 2. organizacje samorządu doradców zawód doradcy odszkodowawczego NIE

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CK 240/04. Dnia 27 października 2004 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CK 240/04. Dnia 27 października 2004 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt IV CK 240/04 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 27 października 2004 r. SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSA Elżbieta Strelcow w sprawie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I CSK 446/06 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 21 lutego 2007 r. SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący) SSN Gerard Bieniek SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Kancelarie odszkodowawcze z perspektywy ubezpieczyciela. Jakub Nawracała radca prawny

Kancelarie odszkodowawcze z perspektywy ubezpieczyciela. Jakub Nawracała radca prawny Kancelarie odszkodowawcze z perspektywy ubezpieczyciela Jakub Nawracała radca prawny nowy gracz w grze Kancelarie i doradcy odszkodowawczy od kilku lat są ważnym graczem na rynku ubezpieczeń (w procesie

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

Pozew spadkobiercy pracownika o zapłatę odprawy pośmiertnej

Pozew spadkobiercy pracownika o zapłatę odprawy pośmiertnej Pozew spadkobiercy pracownika o zapłatę odprawy pośmiertnej Informacje ogólne Odprawa pośmiertna Odprawa pośmiertna to jedno ze szczególnych świadczeń wypłacanych w związku ze śmiercią pracownika. W zasadzie

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA

PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA BIURO PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA STATUS PRAWNY: Państwowa jednostka budżetowa podległa ministrowi właściwemu do spraw

Bardziej szczegółowo

w postępowaniu nakazowym art. 485 par. 2a kpc#

w postępowaniu nakazowym art. 485 par. 2a kpc# Pozew o zapłatę w postępowaniu nakazowym art. 485 par. 2a kpc# , dnia r. Sąd 1 w Wydział ul., _ Powód: (imię i nazwisko/firma i siedziba/w przypadku osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia.. 2014 r. o zmianie ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej

USTAWA z dnia.. 2014 r. o zmianie ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej Projekt USTAWA z dnia.. 2014 r. o zmianie ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej Art. 1. W ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2009 r., Nr 178,

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

USTAWA z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 22 lipca 2010 r. Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2010 r. Nr 155, poz. 1037. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt SDI 22/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 18 grudnia 2015 r. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Józef Dołhy SSN Kazimierz Klugiewicz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc

POSTANOWIENIE. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc Sygn. akt V CZ 161/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 28 marca 2012 r. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa Alicji

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Lekarz medycyny nie może godzić się na wykorzystywanie swojego nazwiska i tytułu przy wykonywaniu przez spółkę cywilną, której jest wspólnikiem, działalności

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ RADCÓW PRAWNYCH NACZELNEJ IZBY LEKARSKIEJ

ZESPÓŁ RADCÓW PRAWNYCH NACZELNEJ IZBY LEKARSKIEJ ZESPÓŁ RADCÓW PRAWNYCH NACZELNEJ IZBY LEKARSKIEJ Warszawa, dnia 3 października 2013 r. Informacja nt. obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej lekarz i lekarza dentysty oraz podmiotu leczniczego

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

UMOWA UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWEGO ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ BIUR USŁUG PŁATNICZYCH

UMOWA UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWEGO ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ BIUR USŁUG PŁATNICZYCH UMOWA UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWEGO ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ BIUR USŁUG PŁATNICZYCH Polisa nr... Taryfa nr X/OCBUP 1 Przedmiot umowy 1. Przedmiotem niniejszej umowy jest obowiązkowe ubezpieczenie biur

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie ochrony prawnej a koszty procesowe

Ubezpieczenie ochrony prawnej a koszty procesowe Tytuł prezentacji Ubezpieczenie ochrony prawnej a koszty procesowe Diana Renata Bożek, Biuro Ubezpieczeń Medycznych i Odpowiedzialności Cywilnej Agenda 1. Cel wykładu. 2. Czym jest ubezpieczenie ochrony

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 15. Wstęp... 17

Spis treści. Wykaz skrótów... 15. Wstęp... 17 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów................................................ 15 Wstęp......................................................... 17 ROZDZIAŁ 1. Podstawy odpowiedzialności cywilnej

Bardziej szczegółowo

Pytania z zasad wykonywania zawodu radcy prawnego na kolokwium ustne w 2012r. - I rok aplikacji radcowskiej

Pytania z zasad wykonywania zawodu radcy prawnego na kolokwium ustne w 2012r. - I rok aplikacji radcowskiej Pytania z zasad wykonywania zawodu radcy prawnego na kolokwium ustne w 2012r. - I rok aplikacji radcowskiej 1. Proszę omówić istotne cechy zawodu radcy prawnego jako zawodu zaufania publicznego. 2. Na

Bardziej szczegółowo

POZEW ZBIOROWY NOWĄ BRONIĄ INWESTORÓW INDYWIDUALNYCH

POZEW ZBIOROWY NOWĄ BRONIĄ INWESTORÓW INDYWIDUALNYCH POZEW ZBIOROWY NOWĄ BRONIĄ INWESTORÓW INDYWIDUALNYCH w oparciu o projekt ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym radca prawny Leszek Koziorowski adwokat Aleksander Woźnicki GESSEL Czerwiec

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 19 kwietnia 2000 r. II UKN 521/99

Wyrok z dnia 19 kwietnia 2000 r. II UKN 521/99 Wyrok z dnia 19 kwietnia 2000 r. II UKN 521/99 Prawo do renty inwalidy wojskowego uzależnione jest od określonego w art. 30 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne KARTA PRAW PACJENTA Podstawowe unormowania prawne określone w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2009 nr.52 poz.417). Przepisy ogólne 1. Przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE 1. Zakres zastosowania 1. Przedmiotem niniejszego Regulaminu jest unormowanie zasad rozstrzygania

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CSK 296/14. Dnia 9 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CSK 296/14. Dnia 9 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt IV CSK 296/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 9 października 2014 r. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSA Elżbieta Fijałkowska w sprawie z

Bardziej szczegółowo

Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia

Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia Jakie mogą być skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia Ewa Gadomska Prawnik z Kancelarii Prawnej Jerzy T. Pieróg Organizator przetargu w celu ochrony swojego interesu powinien sprawdzać,

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Antoni Górski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote

POSTANOWIENIE. SSN Antoni Górski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote Sygn. akt II CZ 147/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 stycznia 2012 r. SSN Antoni Górski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie

Bardziej szczegółowo

OSOBISTA ODPOWIEDZIALNOŚĆ CZŁONKÓW ZARZĄDU SPÓŁKI Z O.O.

OSOBISTA ODPOWIEDZIALNOŚĆ CZŁONKÓW ZARZĄDU SPÓŁKI Z O.O. OSOBISTA ODPOWIEDZIALNOŚĆ CZŁONKÓW ZARZĄDU SPÓŁKI Z O.O. Zauważalny wzrost bezskutecznych egzekucji prowadzonych przeciwko spółkom z ograniczoną odpowiedzialnością spowodował, iż wierzyciele coraz częściej

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 2009 Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów 15.02.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie sprawozdania z własnej inicjatywy dotyczącego niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o.

Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o. Publikujemy cz. I artykułu na temat odpowiedzialności karnej członków zarządu sp. z o.o. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest spółką handlową, nabywającą osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Autorzy Przedmowa Wykaz skrótów Część

Autorzy Przedmowa Wykaz skrótów Część Spis treści Autorzy... Przedmowa... Wykaz skrótów... IX XI XIII Część I. Wzory pism procesowych... 1 Rozdział 1. Wzory pism w postępowaniu pojednawczym przed sądem pracy i zakładową komisją pojednawczą...

Bardziej szczegółowo

ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY. Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń

ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY. Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń ODPOWIEDZIALNOŚĆ UBEZPIECZYCIELI ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY PUNKT WIDZENIA Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń Warszawa, 23 lutego 2009 r. Szkoda ubezpieczeniowa a poczucie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Piotr Malczewski

UCHWAŁA. Protokolant Piotr Malczewski Sygn. akt III CZP 74/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 12 grudnia 2013 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Irena Gromska-Szuster Protokolant

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Hubert Wrzeszcz

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Hubert Wrzeszcz Sygn. akt IV CK 706/04 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 maja 2005 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Hubert Wrzeszcz

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 maja 2001 r. o odpowiedzialności majątkowej żołnierzy. Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 25 maja 2001 r. o odpowiedzialności majątkowej żołnierzy. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 25 maja 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 89, poz. 967 o odpowiedzialności majątkowej żołnierzy Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Ustawa określa

Bardziej szczegółowo

Aleksander Daszewski r.pr. koordynator w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Konferencja Pro Motor, Warszawa 4 grudnia 2013 r.

Aleksander Daszewski r.pr. koordynator w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Konferencja Pro Motor, Warszawa 4 grudnia 2013 r. Realizacja orzecznictwa Sądu Najwyższego w praktyce likwidacyjnej zakładów ubezpieczeń w ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych Aleksander Daszewski r.pr. koordynator

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 7 maja 1999 r.

USTAWA z dnia 7 maja 1999 r. Kancelaria Sejmu s. 1/5 USTAWA z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej i Agencji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa:

Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa: Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa: - Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów oraz inżynierów budownictwa (Dz.U.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki Sygn. akt SDI 35/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 29 stycznia 2013 r. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Kolegium Mediacyjne działające przy Śląskim Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Małgorzata Gersdorf

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Małgorzata Gersdorf Sygn. akt II PK 326/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 16 lipca 2013 r. SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Małgorzata Gersdorf

Bardziej szczegółowo

KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA

KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA 1 1. Ta klauzula rozszerza umowę ubezpieczenia zawartą na podstawie Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Niezbędnik podróżnika - zagranica o ubezpieczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 28 kwietnia 2011 r.

USTAWA. z dnia 28 kwietnia 2011 r. Dz.U.2011.113.660 USTAWA z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim

Bardziej szczegółowo

Bezpieczny certyfikator bezpieczna transakcja

Bezpieczny certyfikator bezpieczna transakcja W najbliższym czasie w ramach nowelizacji do ustawy Prawo budowlane rząd wprowadza obowiązkowe ubezpieczenie ochrony cywilnej dla osób sporządzających certyfikaty energetyczne. Czy jednak proponowane OC

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) Warszawa, dnia 30 czerwca 2010 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) I. Cel i przedmiot ustawy

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I ODPOWIEDZI: Prawa pacjentów do opieki zdrowotnej w innym kraju UE

PYTANIA I ODPOWIEDZI: Prawa pacjentów do opieki zdrowotnej w innym kraju UE KOMISJA EUROPEJSKA NOTATKA PRASOWA Bruksela, 22 października 2013 r. PYTANIA I ODPOWIEDZI: Prawa pacjentów do opieki zdrowotnej w innym kraju UE Chory na cukrzycę starszy pan z Niemiec zabiera ze sobą

Bardziej szczegółowo

Egzekucja z rachunków bankowych. Paweł Pyzik

Egzekucja z rachunków bankowych. Paweł Pyzik Egzekucja z rachunków bankowych Paweł Pyzik Egzekucja z rachunków bankowych sądowa egzekucja z rachunku bankowego prowadzona przez komornika sądowego administracyjna egzekucja z rachunku bankowego prowadzona

Bardziej szczegółowo

NAJCZĘSTSZE PYTANIA 1. Co to jest wypadek komunikacyjny? nie będący sprawcą

NAJCZĘSTSZE PYTANIA 1. Co to jest wypadek komunikacyjny? nie będący sprawcą NAJCZĘSTSZE PYTANIA 1. Co to jest wypadek komunikacyjny? 2. Co to jest błąd medyczny? 3. Co należy się poszkodowanemu wskutek wypadku komunikacyjnego lub błędu medycznego? 4. Czym jest dokumentacja medyczna

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10. Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c.

Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10. Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c. Wyrok z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 650/10 Artykuł 322 k.p.c. ma zastosowanie do ustalenia świadczenia przewidzianego w art. 764 3 1 k.c. Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość?

Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość? Odszkodowanie za szkody - jak ustalić jego wysokość? Wielu przedsiębiorców działających w obrocie na pewno nie raz spotkało się z sytuacją, kiedy po zawarciu umowy kontrahent nie wykonywał jej warunków,

Bardziej szczegółowo

Rozwiązanie umowy o pracę przez pracownika bez wypowiedzenia z winy pracodawcy

Rozwiązanie umowy o pracę przez pracownika bez wypowiedzenia z winy pracodawcy Rozwiązanie umowy o pracę przez pracownika bez wypowiedzenia z winy pracodawcy Informacje ogólne Natychmiastowe rozwiązanie umowy Rozwiązanie umowy przez pracownika bez wypowiedzenia jest szczególnym trybem

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266).

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-154(5)/09 Warszawa, 18 lutego 2010 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo