Z przyjemnoêcià przekazujemy Vademecum wiedzy o HIV/AIDS. oraz przyk adowe scenariusze lekcji i karty pracy. Publikacja ta jest jednym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z przyjemnoêcià przekazujemy Vademecum wiedzy o HIV/AIDS. oraz przyk adowe scenariusze lekcji i karty pracy. Publikacja ta jest jednym"

Transkrypt

1

2 Z przyjemnoêcià przekazujemy Vademecum wiedzy o HIV/AIDS oraz przyk adowe scenariusze lekcji i karty pracy. Publikacja ta jest jednym z efektów prac mi dzynarodowego zespo u, realizujàcego drugi rok projektu EDUKACJA NA RZECZ PRZECIWDZIA ANIA HIV/AIDS, finansowany z funduszy Unii Europejskiej (Program Socrates: Akcja Grundtvig 2), w którym Fundacja Pomocy Niewidomym jest partnerem. Koordynatorem projektu jest OÊrodek Edukacyjny Taurus z Grodziska Mazowieckiego k/warszawy. Partnerami zagranicznymi sà instytucje edukacyjne z Rumunii (Casa Corpului Didactic) i z Turcji (Denizli Halk Eǧitimi ve Akpam Sanat Okulu). Dzi ki wymianie doêwiadczeƒ i wspó pracy z innymi krajami, wyznaczony cel projektu by realizowany w oparciu o stan najnowszej wiedzy i sprawdzonych rozwiàzaƒ stosowanych w zakresie profilaktyki HIV/AIDS. Zapraszamy na stron internetowà Fundacji gdzie znajduje si wi cej informacji na temat projektu oraz powy sza publikacja w wersji elektronicznej. Mamy nadziej, e zaprezentowane materia y b dà Paƒstwu pomocne w pe nieniu roli edukatorów profilaktyki HIV/AIDS. W IMIENIU FUNDACJI POMOCY NIEWIDOMYM Prezes Magdalena Kie czewska

3 SPIS TREŚCI I. VADEMECUM WIEDZY O HIV/AIDS WSTĘP SYTUACJA EPIDEMIOLOGICZNA HIV/AIDS NA ŚWIECIE I W EUROPIE EPIDEMIOLOGIA Historia badań nad AIDS System immunologiczny człowieka Jak wirus zachowuje się w organizmie człowieka? Stadia rozwoju AIDS Leczenie Nosiciel chory testy Szczepionka Drogi zaka enia Sytuacje ryzykowne i bezpieczne Psychologiczne aspekty HIV/AIDS II. SCENARIUSZE ZAJĘĆ FUNDACJA POMOCY NIEWIDOMYM (POLSKA) SCENARIUSZ NR SCENARIUSZ NR SCENARIUSZ NR SCENARIUSZ NR SCENARIUSZ NR OŚRODEK EDUKACYJNY TAURUS (POLSKA) ZAJĘCIA ZAJĘCIA ZAJĘCIA KARTY PRACY Podstawowe informacje o AIDS Zachowania ryzykowne i bezpieczne wobec HIV/AIDS CASA CORPULUI DIDACTIC DOLJ (RUMUNIA) LEKCJA LEKCJA LEKCJA KARTA PRACY DENIZLI HALK EǦITIMI VE AKPAM SANAT OKULU (TURCJA) ZAJĘCIA ZAJĘCIA ZAJĘCIA ZAJĘCIA ANEX

4 I. VADEMECUM WIEDZY O HIV/AIDS Wst p AIDS dotyka ludzi na ca ym Êwiecie, równie w Europie. Wzrost liczby zaka eƒ HIV w Europie Wschodniej nale y do najwi kszych na Êwiecie, rodzi to niebezpieczeƒstwo rozprzestrzenienia si choroby na inne kraje, o ile nie uda si ograniczyç jej zasi gu na czas. Zara enie wirusem HIV po d u szym lub krótszym czasie koƒczy si Êmiercià. Uchroniç przed zara eniem mo e wiedza podnoszàca poziom ÊwiadomoÊci ludzi w tej dziedzinie i pozwalajàca dokonywaç odpowiednich wyborów w sytuacjach yciowych. Argumentem przemawiajàcym za koniecznoêcià podnoszenia ÊwiadomoÊci w tej sferze sà sytuacje cz stego odrzucania ludzi zara onych przez reszt spo eczeƒstwa. Projekt pt. Edukacja na rzecz przeciwdzia ania HIV/AIDS, realizowany jest od roku 2005 przez instytucje kszta cenia doros ych: z Polski, Turcji i Rumunii. Celem naszych wspólnych dzia aƒ by o utworzenie programu edukacyjnego skierowanego do osób doros ych, edukatorów profilaktyki HIV/AIDS. Do tej grupy nale à: nauczyciele, wychowawcy, rodzice, pracownicy s u by zdrowia, pracownicy socjalni czyli wszyscy, którzy z racji wykonywanego zawodu lub pe nionej funkcji mogà przekazywaç innym wiedz i umiej tnoêci wià àce si z problematykà HIV/AIDS. Program profilaktyczny Edukacja na rzecz przeciwdzia ania HIV/AIDS oparty na standardach mi dzynarodowych i doêwiadczeniach organizacji uczestniczàcych w projekcie w zakresie profilaktyki HIV/AIDS, zawiera metodycznie opracowany materia szkoleniowy, umo liwiajàcy przeprowadzenie kursu. Sytuacja epidemiologiczna HIV/AIDS na Êwiecie i w Europie Wed ug szacunków UNAIDS, pod koniec 2005 roku na Êwiecie y o ok. 40 milionów osób zaka onych HIV lub chorych na AIDS. Rozprzestrzenianie si zaka eƒ HIV w niektórych regionach przybra o rozmiary pandemii. Ka dego dnia na Êwiecie zaka- a si HIV ok. 14 tys. osób, z czego ok. 10proc. stanowià dzieci. Ok. 50 proc. zaka eƒ dotyczy osób mi dzy 16 a 24 rokiem ycia

5 Codziennie na Êwiecie umiera z przyczyn zwiàzanych z HIV/AIDS oko o 8 tys. osób. Do koƒca grudnia 2004 rozpoznano w Europie zaka onych HIV lub chorych na AIDS z tych osób zmar o. 50 krajów, które prowadzà krajowy system HIV/AIDS poinformowa o o rozpoznaniach. UNAIDS ocenia, e pod koniec grudnia 2004r., ponad 2 miliony ludzi by o zaka onych wirusem HIV w Europie. W krajach Europy Zachodniej, dzi ki kontynuacji dzia aƒ prewencyjnych oraz wprowadzeniu terapii antyretrowirusowej, sytuacja uleg a pewnej stabilizacji. Obserwuje si spadek zachorowaƒ na AIDS oraz niewielkà dynamik nowych zaka- eƒ HIV. Niepokojàcym zjawiskiem jest jednak wzrost liczby zaka eƒ przenoszonych drogà p ciowà. W ciàgu ostatnich kilku lat szczególnie niepokojàca sta a si sytuacja w Regionie Europy Wschodniej. W Federacji Rosyjskiej ka dego miesiàca rejestruje si ponad 5,5 tys. zaka eƒ, a szacunkowe dane mówià nawet o dwóch milionach osób zaka onych. Podobnie niepokojàca jest sytuacja na Ukrainie, gdzie, wg szacunków UNAIDS, yje ok. pó miliona osób zaka onych HIV i/lub chorych na AIDS. W Rumunii problematyka HIV/AIDS jest traktowana priorytetowo. Dane epidemiologiczne wskazujà, e najwi cej zara onych mieêci si w przedziale wiekowym lat, a najcz stszà drogà zaka enia sà stosunki seksualne. Zdaniem specjalistów, u podstaw rozprzestrzeniania si choroby le y brak ÊwiadomoÊci istnienia zagro enia tamtejsza ludnoêç najcz Êciej ma o wie o chorobie. Dodatkowo sytuacj pogarsza wysokie bezrobocie, ubóstwo, z a opieka zdrowotna, szerzàce si : narkomania i prostytucja. Wed ug szacunkowych danych w Rumunii yje ponad 12 tys. osób zaka onych wirusem HIV. Wi kszoêç z nich, jako ma e dzieci uleg a zaka eniu w szpitalach w latach w wyniku transfuzji ska onej krwi. Przyczynia si to obecnie do przenoszenia wirusa HIV na innych. Rzàd rumuƒski przyjà Narodowà Strategi, obejmujàcà dzia ania profilaktyczne i opiek nad zara onymi i chorymi. W latach przeprowadzono szereg kampanii na rzecz zapobiegania HIV/AIDS i przeciwdzia ania dyskryminacji zara onych i chorych. Podobne dzia ania przewiduje Krajowa Strategia na lata , k adàc szczególny nacisk na oêwiat zdrowotnà, poprzez wprowadzanie odpowiednich programów profilaktycznych na wszystkich poziomach nauczania. Sytuacja HIV/AIDS w Polsce wed ug danych epidemiologicznych jest stabilna, w przeciwieƒstwie do krajów Europy Ârodkowej i Wschodniej. Pierwszy przypadek zaka enia HIV w Polsce wykryto w 1985 r., pierwsze zachorowanie na AIDS zdiagnozowano rok póêniej

6 W Polsce serologiczne badania krwiodawców wprowadzono w 1986 r. Od 1995 r. nie stwierdzono zaka enia b dàcego konsekwencjà przetoczenia krwi. Ryzyko zaka enia HIV tà drogà szacuje si nast pujàco: 1 zaka enie na 1 milion jednostek przetaczanej krwi. Od poczàtku epidemii do koƒca 2005 r. wykryto 9798 przypadków zaka enia wirusem HIV, jednak wed ug danych szacunkowych, liczba zaka onych kszta tuje si na poziomie osób. W poczàtkowych latach epidemii, g ównà drog rozprzestrzeniania si zaka eƒ stanowi o stosowanie do ylne Êrodków odurzajàcych oraz kontakty homoseksualne. Od roku 2001 zaka eniu ulega coraz wi cej osób o orientacji heteroseksualnej podejmujàcych ryzykowne kontakty seksualne. W Krajowym Programie Zapobiegania Zaka eniom HIV, Opieki nad yjàcymi z HIV i Chorymi na AIDS na lata wytyczono dwa g ówne cele: 1. Ograniczenie rozprzestrzeniania zaka eƒ HIV w Polsce Kszta towanie ÊwiadomoÊci zagro enia zaka eniem HIV i podejmowanie dzia aƒ zmierzajàcych do ograniczenia rozprzestrzeniania zaka eƒ HIV. 2. Poprawa jakoêci ycia i dost pnoêci opieki medycznej i psychologicznej dla ludzi yjàcych z HIV, chorych na AIDS i ich bliskich. Do 2006 roku w Turcji notowano niski poziom zachorowalnoêci na HIV/AIDS (mo na uznaç, e choroba wyst powa a tylko marginalnie). Co roku odnotowywano 200 nowych przypadków i szacuje si, e w 70 milionowej populacji mieszkaƒców Turcji zara onych jest oko o 3700 osób. Do zara eƒ dochodzi przewa nie poprzez kontakty z osobami Êwiadczàcymi us ugi seksualne, co ma zwiàzek z ograniczonym stosowaniem prezerwatyw. Osobom zara- onym i chorym udzielane jest poradnictwo i pomoc, jednak z powodu dominacji konserwatywnego stylu ycia, osoby te sà pi tnowane i dyskryminowane przez spo eczeƒstwo. 50 proc. zaka eƒ ma miejsce w heteroseksualnych zwiàzkach. 1/3 chorych to kobiety. EPIDEMIOLOGIA ÂWIAT. Dane, dotyczàce Êwiatowej epidemii HIV ( ), opracowane przez UNAIDS: Liczba osób yjàcych z HIV/AIDS: 40,3 mln. Osoby zaka one HIV w 2005 roku: 4,9 mln. Liczba zgonów spowodowanych AIDS w 2003 roku: 3,1 mln. Liczba zgonów od 1981r. (ogó em): 25 mln

7 POLSKA od poczàtku epidemii (1985 roku) do koƒca czerwca 2007 roku: zaka onych ogó em, zaka onych wskutek za ywania narkotyków, zachorowaƒ na AIDS, 866 chorych zmar o. TURCJA zaka onych ogó em, 504 zachorowania na AIDS. RUMUNIA zaka onych ogó em, chorych zmar o. 1. Historia badaƒ nad AIDS Jest rok W USA do lekarzy zg aszajà si m odzi m czyêni z nietypowymi objawami chorobowymi: specyficznym rodzajem zapalenia p uc, dotychczas wyst pujàcym u noworodków, pewnym rodzajem raka skóry mi sakiem Kaposiego, wyst pujàcym u starszych ludzi. Lekarze àczàc ze sobà te przypadki, dochodzà do wniosku, e wspólnà przyczynà choroby jest brak odpornoêci u pacjentów. U zdrowego cz owieka organizm sam rozpoznaje wroga: bakterie, grzyby, wirusy i zwalcza je produkujàc przeciwcia a. U chorych osób organizm nie broni si, wykazujàc znaczne zmniejszenie liczby limfocytów. W 1982 r. lekarze nadajà nazw chorobie: AIDS Acquired Immunodeficiency Syndrome zespó nabytego upoêledzenia odpornoêci. Tajemnicza choroba rozprzestrzenia si. S u by epidemiologiczne USA sà powa nie zaniepokojone. Na szerokà skal prowadzone sà badania, do uczestnictwa w nich wzywani sà lekarze ca ego Êwiata... Pierwsze przypadki tej choroby stwierdza si u m czyzn homoseksualistów. Jednak wkrótce pojawiajà si kolejni chorzy wêród prostytutek oraz narkomanów, którzy za- ywali do ylnie heroin. Kolejne rozpoznania tej dziwnej choroby nast pujà wêród imigrantów z Haiti. Coraz g oêniej mówi si o tym, e nowa, Êmiertelna choroba dotyka ludzi z marginesu. To by bardzo z y okres w historii rozpoznawania choroby. Wysuwano fantastyczne teorie o pochodzeniu choroby, traktowano jako kar Bo à lub sprawk tajnych laboratoriów CIA lub KGB... Pada o okreêlenie d uma XX wieku. By to czas praw

8 dziwej nagonki, represji i dyskryminacji zarówno wobec chorych, jak i zdrowych homoseksualistów, prostytutek, narkomanów. Strach przed chorobà wzmaga nietolerancj. Niestety u nas w kraju tak e. AIDS rozprzestrzenia si, kolejne kraje zg aszajà pojawianie si nast pnych przypadków zachorowaƒ. W 1982 r. przypadki zachorowaƒ pojawiajà si wêród ludzi chorych na hemofili, leczonych preparatami krwiopochodnymi. Wtedy to zacz to przypuszczaç, e czynnik wywo ujàcy chorob mo e byç przenoszony przez krew. Prawdziwy prze om nastàpi w 1983r. gdy zespó badaczy z Instytutu Pasteura w Pary u odkry (wyizolowa z limfocytów chorego) êród o choroby wirusa. Niemal natychmiast odkrycia dokona zespó Roberta Gallo z Narodowego Instytutu Badaƒ nad rakiem w USA. Wirus otrzyma nazw HIV Human Immunodeficiency Virus, co oznacza: ludzki wirus upoêledzenia odpornoêci. Od tej chwili badania nad chorobà posuwa y si bardzo szybko. Prze omowe znaczenie mia o opracowanie testów (1985 r.) anty-hiv, umo liwiajàce stwierdzenie zaka enia u badanego. Mo na ju by o zapobiegaç zaka eniom przenoszonym w trakcie transfuzji krwi i stosowania leków krwiopochodnych. Od 1987 r. ustalono Specjalny Program do walki z AIDS Âwiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz rozpocz to wytwarzanie AZT, leku o udowodnionym dzia aniu anty-hiv. Tak w wielkim skrócie przedstawia si historia badaƒ nad AIDS, choç pytanie: skàd wzi a si ta choroba? nadal pozostaje otwarte. Najprawdopodobniej wywodzi si z Afryki. Istnieje hipoteza, e wirus przedosta si do populacji ludzkiej z populacji ma p yjàcych w Afryce w trudnym do okreêlenia czasie, byç mo e w po owie XX wieku. Niegroêny dla zwierzàt sta si ÊmiercionoÊny dla ludzi. 2. System immunologiczny cz owieka Organizm ludzki dysponuje systemem samoobrony przed czynnikami chorobotwórczymi systemem immunologicznym. Jednym ze sk adników tego systemu jest krew, a w aêciwie pewne jej elementy zwane krwinkami bia ymi (leukocyty). W organizmie cz owieka jest kilka rodzajów krwinek bia ych, jedne z nich to limfocyty, odpowiedzialne za wytwarzanie przeciwcia i niszczenie obcych komórek w organizmie. Ró ne rodzaje limfocytów wspó pracujà ze sobà walczàc z czynnikami chorobotwórczymi, jakie dostajà si do organizmu cz owieka. Szczególnà rol w tej walce odgrywajà limfocyty T4 (inna stosowana nazwa CD4). To one odpowiadajà za odpornoêç

9 organizmu poprzez pobudzanie innych limfocytów do produkcji cia odpornoêciowych (przeciwcia ). Osoba ze sprawnym uk adem odpornoêciowym ma od 600 do 1500 tych komórek w ka dym mm3 krwi. Limfocyty T4, gdy odkryjà w organizmie drobnoustroje chorobotwórcze mobilizujà pozosta e limfocyty do walki produkcji przeciwcia. Dzi ki limfocytom nasz organizm likwiduje drobnoustroje chorobotwórcze, przezwyci a ró nego typu zaka enia, niszczy komórki nowotworowe stale powstajàce w czasie naszego ycia. JeÊli system ten zawiedzie, stajemy si immunologicznie bezbronni: nawet niegroêne przedtem pierwotniaki, grzyby, bakterie i wirusy znajdujà warunki do swobodnego rozwoju, a zmienione nowotworowo komórki mno à si, doprowadzajàc do rozwoju choroby nowotworowej. Limfocyty to ochrona naszego organizmu. JeÊli któryê z elementów ochrony przestaje spe niaç swojà rol, stajemy si bezbronni wobec napastników. 3. Jak wirus zachowuje si w organizmie cz owieka? Wirusy to bardzo ma e czynniki zakaêne. Sk adajà si z rdzenia zawierajàcego informacj genetycznà w postaci DNA lub RNA oraz p aszcza bia kowego zwanego kapsydem. Wirusy nie potrafià si poruszaç ani rozmna aç samodzielnie. Aby powieliç si, muszà wniknàç do ywej komórki organizmu. W zaatakowanej przez wirusa komórce wirus namna a si, powstaje wiele nowych wirusów, a zainfekowana komórka ginie. OkreÊlone wirusy atakujà okreêlone komórki organizmu cz owieka, np. wirus HBV (powodujàcy wirusowe zapalenie wàtroby typu B) atakuje komórki wàtroby, wirus grypy komórki nab onka dróg oddechowych. Wirus HIV atakuje komórki krwi, odpowiedzialne za odpornoêç organizmu (sà to limfocyty T4). Materia u genetycznego tych komórek wirus HIV u ywa do swojej reprodukcji. Zmusza komórk do produkcji kopii swojej czàsteczki. W efekcie zdrowa komórka przekszta ca si w fabryk produkujàcà kopie wirusa HIV, co doprowadza do zniszczenia komórki. Po zniszczeniu pewnej liczby tych komórek organizm staje si niezdolny do zwalczania zaka eƒ. Wraz z rozwojem zaka enia, liczba limfocytów T4 stale si zmniejsza. Spadek ich liczby obni a zdolnoêç organizmu do zwalczania zaka eƒ za co sà one odpowiedzialne. Kiedy liczba komórek T4 spadnie poni ej 200/mm3, wszystkie drobnoustroje, które normalnie by yby niszczone przez uk ad odpornoêciowy, zaka ajà organizm. Rozwijajàce si w ten sposób zaka enia sà nazywane zaka eniami oportunistycznymi (w j z. angielskim opportunity to: nag a mo liwoêç, dogodna sposobnoêç, okazja), poniewa rozwijajà si, gdy organizm jest os abiony

10 Istotà AIDS jest utrata odpornoêci organizmu, który nie potrafi broniç si przed wnikni ciem ró nego rodzaju drobnoustrojów: bakterii, grzybów, paso ytów jednokomórkowych lub wirusów i nie mo e zwalczyç powsta ych zaka eƒ, niegroênych dla ludzi majàcych prawid owo funkcjonujàcy system odpornoêciowy. U osób pozbawionych si obronnych wskutek zara enia wirusem HIV, zaka enia oportunistyczne majà ci ki, cz sto Êmiertelny przebieg. 4. Stadia rozwoju AIDS Niezale nie w jakim stadium rozwoju AIDS znajduje si osoba zara ona, w okreêlonych sytuacjach zara a innych. AIDS rozwija si etapowo. Okres trwania danego stadium choroby zale y od wielu czynników, takich jak: kondycja organizmu, tryb ycia i nie mo na precyzyjnie okre- Êliç czasu rozwoju danego stadium u zara onej osoby. Jednak wskutek spadku iloêci limfocytów T4 u zara onego objawy pojawiajà si w nast pujàcej kolejnoêci (objawy kliniczne AIDS): Ostra choroba retrowirusowa zaka enie bezobjawowe przewlek e powi kszenie w z ów ch onnych W ciàgu 24 godzin od momentu zaka enia wirus przedostaje si do uk adu krwiono- Ênego. W ciàgu godzin przedostaje si do w z ów ch onnych, gdzie dalej namna a si. Ostre, pierwotne zaka enie HIV (wyst puje u proc. zaka onych i bardzo rzadko jest trafnie diagnozowane) z towarzyszàcymi objawami chorobowymi przypominajàcymi gryp. Nale à do nich: goràczka, powi kszenie w z ów ch onnych, zapalenie gard a, biegunka i nudnoêci, owrzodzenie jamy ustnej, prze yku, okolic narzàdów p ciowych, wysypka najcz Êciej umiejscowiona na twarzy i tu owiu, bóle stawów i mi - Êni. W tym czasie we krwi zaczynajà pojawiaç si przeciwcia a, ale w st eniu niewystarczajàcym do ich wykrycia. Ostre objawy choroby ust pujà w ciàgu ok. 2 tygodni, jednak powi kszenie w z ów ch onnych mo e si utrzymywaç znacznie d u ej. Okres zaka enia utajonego Jest to okres, który, pomimo istnienia zaka enia, cechuje si brakiem jakichkolwiek objawów klinicznych. Samopoczucie i aktywnoêç yciowa nosicieli HIV nie ró ni ich od ludzi zdrowych. Mogà oni prowadziç aktywne ycie zawodowe i spo eczne. Testy ju wykazujà obecnoêç przeciwcia, dzi ki czemu mo na stwierdziç, e dana osoba jest zara ona. Liczba limfocytów T4 stopniowo spada poni ej 500 w 1 mm

11 Okres wczesnego zaka enia objawowego Przewlek e grzybice jamy ustnej, pochwy, sromu, nawracajàce trudne do wyleczenia zmiany zwyrodnieniowe szyjki macicy, d ugotrwa e biegunki, pó pasiec, zmiany zapalne narzàdów rodnych. Badania krwi wykazujà spadek liczby bia ych krwinek, mo- e si te pojawiç niedokrwistoêç oraz spadek liczby p ytek krwi. Liczba limfocytów T4 nadal obni a si do 200 w 1 mm 3. Pe no objawowe AIDS Liczba T4 spada poni ej 200 w 1 mm 3 Objawy: grzybice uk adu pokarmowego i oddechowego przewlek a biegunka s aboêç i zaniki mi Êni choroby nowotworowe wrzodziejàca, d ugotrwa a opryszczka gruêlica, bardzo cz sta w AIDS i stanowiàca g ównà przyczyn zgonów osób zara onych HIV infekcje mózgu, zaburzenia i utrata wzroku. 5. Leczenie Cz owiek zara ony wirusem HIV nie jest jeszcze chory na AIDS (patrz stadia rozwoju AIDS). AIDS jest koƒcowym etapem zaka enia. O post pie choroby Êwiadczy spadek liczby limfocytów T4. Zastosowanie leczenia przeciwwirusowego mo e znaczàco opóêniç wystàpienie pe no objawowego AIDS. Im wczeêniejsze i intensywniejsze leczenie, tym okres bezobjawowego nosicielstwa jest d u szy. Tak e intensywne leczenie przeciwwirusowe àczone z leczeniem zaka eƒ oportunistycznych oraz terapia przeciwnowotworowa w AIDS mo e przed u yç ycie chorego. Wi kszoêç osób, która uleg a zara eniu, mo e przez d ugi czas o tym fakcie nic nie wiedzieç. Ostra, wczesna faza choroby mo e byç pomylona np. z grypà. W sytuacji stwierdzenia Êwie ego zaka enia mo na zastosowaç lek przeciwwirusowy, przede wszystkim zydowudyn (AZT). Podawanie tego leku przez 4 tygodnie zmniejsza w 80 proc. ryzyko zara enia. Leczenie zapobiegawcze ma sens, jeêli si je zacznie w ciàgu 24 godzin od momentu kontaktu z wirusem. Ryzyko zaka enia dziecka chorej na AIDS matki wynosi ok. 50 proc.. Podawanie leku przeciwwirusowego w trakcie cià y, porodu oraz tu po porodzie, mo e to ryzyko znaczàco zmniejszyç

12 Obecnie sytuacja pacjentów zaka onych HIV zmieni a si i choç nie ma skutecznych leków, to osiàgni to znaczàcy post p w kierunku zahamowania rozwoju choroby. Na Êwiecie jest 12 zarejestrowanych leków stosowanych przeciw HIV. W Polsce zarejestrowanych jest ich osiem. Poniewa HIV jest wyjàtkowo zmiennym wirusem chorobotwórczym, leki zmienia si co kilkanaêcie miesi cy. Oprócz leczenia przeciwwirusowego, skierowanego przeciw HIV, które stanowi podstaw terapii, konieczne jest zwalczanie zaka eƒ oportunistycznych. Ich leczenie jest oparte na wypróbowanych metodach antybiotykoterapii. 6. Nosiciel chory testy W pierwszym okresie choroby bezobjawowym, dochodzi do gwa townego namna- ania si wirusa, co prowadzi do zaka ania kolejnych komórek. Liczba czàstek wirusa krà àca we krwi jest bardzo wysoka. W tym okresie nie wykrywa si jeszcze przeciwcia anty-hiv. Po kilku dniach organizm zaczyna si broniç wytwarzajàc przeciwcia a. Kiedy pojawiajà si przeciwcia a anty-hiv pacjent wchodzi w okres bez objawowego nosicielstwa. Wykrycie zaka enia jest mo liwe poprzez wykonanie testu na obecnoêç przeciwcia anty HIV. Od momentu, w którym mog o dojêç do zaka enia do wykonania testu musi minàç oko o 3 miesi cy (tzw. okienko serologiczne nosiciel jest zakaêny, a mimo to testy HIV sà ujemne), gdy dopiero po takim czasie powstajà przeciwcia a w iloêciach wykrywalnych przez testy. Obecnie stosuje si testy: ELISA III i HIV DUO. Wynik dodatni (HIV +) pierwszego testu musi zostaç potwierdzony testem Western blot. Jest to najwa niejszy test test potwierdzenia. Tylko wynik tego testu pozwala na 100 proc. stwierdzenie, e dana osoba jest zaka ona wirusem HIV. 7. Szczepionka Szczepionki mogà zabezpieczaç organizm przed wirusami. Dotyczy to jednak wirusów nie zmieniajàcych si wraz z up ywem czasu. Drobnoustroje wywo ujàce odr czy Êwink od lat sà takie same. Takie same sà wi c od lat szczepionki. Inaczej jest w przypadku wirusa grypy, który zmienia si co rok lub dwa. Powoduje to, e co roku przygotowuje si nowà szczepionk. Niestety, w przypadku wirusa HIV jest to wyjàtkowo trudne, poniewa zmienia si on stale i bez przerwy, a liczba szczepów wirusów tworzonych tylko w ciàgu jednej doby mo e wynosiç ponad Drogi zaka enia Nale y podkreêliç e od momentu zara enia si AIDS, osoba zara ona wchodzàc w okreêlone relacje z innymi ludêmi zara a. Wirus HIV znajduje si we wszystkich p ynach ustrojowych zara onego cz owieka, w ró nym st eniu

13 Wydzieliny i p yny ustrojowe, poprzez kontakt z którymi mo e dojêç do zara enia (du e st enie wirusa) to: krew, sperma, wydzielina z dróg rodnych, p yn mózgowo rdzeniowy, mleko zara onej matki. Wydzieliny i p yny ustrojowe, poprzez kontakt z którymi nie mo e dojêç do zara enia (niskie st enie wirusa) to: zy, pot, Êlina, mocz. Wirusem HIV mo na si zaraziç przez: stosunek p ciowy bez zabezpieczenia z zaka onà osobà, u ywanie igie lub narz dzi, które by y stosowane przez zara onego, kontakt otwartej rany z zaka onà krwià, a tak e gdy zaka ona krew dostanie si na spojówki, Êluzówki lub uszkodzonà skór, dzieci kobiet seropozytywnych mogà zaraziç si w czasie cià y, porodu i podczas karmienia piersià. 9. Sytuacje ryzykowne i bezpieczne Wirus HIV atwo ulega zniszczeniu pod wp ywem wysuszenia, dzia ania wysokiej temperatury (56 0 C), Êrodków dezynfekujàcych i detergentów. Nie jest przenoszony drogà kropelkowà, nie przenoszà go równie owady ani zwierz ta domowe. Nie mo na si zaraziç przez podanie r ki, picie z jednego kubka, korzystanie z tych samych urzàdzeƒ sanitarnych. Zagro enia nie stanowi wspólne u ywanie r cznika, towarzyski poca unek, przytulanie si. Bezpieczne jest u ywanie tych samych naczyƒ sto owych i sztuçców, wspólne mieszkanie i praca, korzystanie z basenów i kàpielisk. Wirusa HIV nie przenoszà tak e adne zwierz ta, wi c nie ma ryzyka zaka enia si nim od komarów, psów, kotów... W przypadku transfuzji krwi tak e nie ma ryzyka zaka enia, poniewa od 1987 roku bada si krew od dawców. Ca kowicie bezpieczne sà stosunki seksualne ze sta ym, jednym i wiernym partnerem

14 Sytuacje sprzyjajàce zaka eniu to: Stosunki seksualne bez prezerwatywy. Trzeba jednak pami taç, e prezerwatywa nie zabezpiecza przed zaka eniem si wirusem, za to zdecydowanie zmniejsza ryzyko zaka enia si nim. Ryzykowne jest wspólne u ywanie igie i strzykawek, wstrzykni cie narkotyku zabrudzonego krwià, skaleczenia przedmiotami, na których mo e znajdowaç si Êwie a krew (jak yletki, maszynki do golenia, przybory do tatua u lub przek uwania uszu, szczoteczki do z bów, niewyja owiony sprz t medyczny...) Mo na urodziç si z zaka eniem, poniewa zaka ona matka mo e przekazaç wirusy swojemu dziecku w czasie cià y lub porodu. Najwi cej zaka eƒ HIV, zarówno w Polsce jak i na Êwiecie, dotyczy m odych kobiet. Jedne z nich sà zaka one wirusem, bowiem mia y kontakt z narkotykami, sà lub by y narkomankami. Jednak coraz wi cej jest m odych kobiet, które zosta y zaka one przez swoich partnerów seksualnych, chocia z narkotykami nie mia y i nie majà nic wspólnego. Ryzyko zaka enia wirusem jest u kobiet wy sze ni u m czyzn. Podczas wytrysku, w czasie stosunku bez u ycia prezerwatywy, kobieca pochwa ma kontakt z wi kszà iloêcià spermy, a wi c wi kszà iloêcià wirusa HIV. W Polsce obserwuje si ostatnio fal nowych zaka eƒ HIV p ynàcà ze Wschodu. Do niedawna Ukraina przyznawa a si do kilku tysi cy osób zaka onych tym wirusem. Wed ug WHO, w tej chwili jest tam zaka onych oko o osób. 10. Psychologiczne aspekty HIV/AIDS Zaka enie HIV stanowi nie tylko problem zdrowotny dla osoby chorej, ale tak e psychiczno-emocjonalny, spo eczny, gospodarczy. AIDS jako przewlek a choroba wp ywa zarówno na osob zara onà, jak i na jej rodzin. Choroba niszczàc system odpornoêciowy organizmu jednoczeênie obni a odpornoêç psychicznà zarówno zaka onego jak i jego rodziny. Zaka ona osoba mo e doêwiadczaç: dyskryminacji, strachu przed napi tnowaniem, fizycznej i psychicznej izolacji, niepewnoêci jutra, wykluczenia i/lub wyrzucenia poza nawias ze Êrodowiska i rodziny, poczucia alienacji spo ecznej, przykrych medycznych procedur i konieczno- Êci sta ej opieki medycznej, strachu przed Êmiercià. Wszystkie te doznania obejmujà równie rodzin i osoby bliskie chorego. W szczególnie trudnej sytuacji znajdujà si zara one dzieci, które z czasem uêwiadamiajà sobie sytuacj w której si znalaz y. Choroba ogranicza mo liwoêci nauki i ycia towarzyskiego powodujàc chroniczne frustracje. Prowadzi to do pojawiania si szeregu negatywnych emocji takich jak: niepewnoêç, l k, utrapienie, wêciek oêç, wstyd, nie

15 zrównowa one zachowanie, kompleks ni szoêci, spo eczny brak akceptacji, brak szacunku dla samego siebie, wr cz do prób samobójczych. Praca specjalistów z osobà zaka onà HIV winna sprowadzaç si do ciàg ego dialogu. Wa ne, aby rozmawiaç z chorym zarówno przed przeprowadzeniem testów, jak i po odebraniu wyników, by przygotowaç go psychicznie i uêwiadomiç, e nosicielstwo to jeszcze nie choroba. Specjalista przez stwarzanie w aêciwych relacji, zach cania do swobodnego wyra ania opinii i uczuç mo e znacznie si przyczyniaç do zmniejszania stresu osoby zara onej. Sposobem opieki nad osobami zara onymi i ich rodzinami sà tak e grupy wsparcia. II. SCENARIUSZE ZAJ å FUNDACJA POMOCY NIEWIDOMYM (POLSKA) SCENARIUSZ NR 1 TEMAT: Podstawowe informacje o HIV/AIDS WIEK: osoby pow. 16 roku ycia CELE: wprowadzenie podstawowych treêci o historii i biologii wirusa HIV MATERIA Y: krótki film edukacyjny pt. AIDS. Wszystko co powinieneê wiedzieç. PWN IMPACT Media, pud o z naci tym otworem do wrzucania kartek wielkoêci A4, kartki brajlowskie (mo e byç karton A4) mazaki, maszyny brajlowskie, model przestrzenny wirusa, HIV, test pt. Moja wiedza o AIDS. Promocja Zdrowia (pakiet edukacyjny), dwie plansze wyjaêniajàce znaczenie skrótów HIV/AIDS. CZAS: 2 x 45min PRZEBIEG ZAJ å Cz Êç wst pna 1. Prowadzàcy bardzo krótko zapoznaje m odzie z historià HIV/AIDS. 2. Osoba prowadzàca rozdaje wszystkim kartki A4 i prosi uczestników o anonimowe zapisanie (krótko) na nich co wiedzà o AIDS. 3. Po skoƒczeniu pisania uczestnicy wrzucajà swoje karty do przygotowanego pude ka. 4. Prowadzàcy puszcza krótki film informacyjny o AIDS, proszàc uczestników zaj ç o uwa ne przys uchiwanie si informacjom. 5. Po emisji filmu prowadzàcy proponuje otwarcie pude ka i zapoznanie si z wiedzà uczestników o AIDS sprzed filmu

16 6. Prowadzàcy losuje kolejno po jednej kartce z pude ka i na bie àco odczytuje sam lub prosi o odczytanie treêci przypadkowà osob (niewidomà do pisma brajla, widzàcà do czarno druku). 7. Po ka dorazowym odczytaniu informacji z kartki uczestnicy oceniajà, czy sà one prawdziwe czy nie? 8. Prowadzàcy koryguje ewentualne b dy i prosi dowolnà osob o powtórzenie poprawnej ju pojedynczej informacji. Cz Êç zasadnicza: JeÊli uczestnicy przed projekcjà filmu zapisali nie wszystkie podstawowe informacje o AIDS, prowadzàcy stara si je teraz wyegzekwowaç (na zasadzie burzy mózgów), zadajàc pytania o: znaczenie skrótu AIDS, HIV, ogólnà budow wirusa HIV, sposób zara enia si AIDS (do którego uk adu w organizmie musi dostaç si wirus HIV aby dosz o do zara enia), przebieg rozmna ania wirusów w organizmie cz owieka, biologi wirusa HIV, ró nice mi dzy nosicielem wirusa a chorym na AIDS, wydzieliny i p yny ustrojowe organizmu cz owieka odpowiedzialne za zara anie innych, rokowania w chorobie AIDS uleczalna/nieuleczalna, statystyk, dotyczàcà liczby chorych na AIDS naszym kraju i na Êwiecie. Cz Êç koƒcowa: 1. Prowadzàcy dla lepszego utrwalenia materia u podsumowuje go, powtarzajàc najwa niejsze wiadomoêci. 2. Prowadzàcy proponuje uczestnikom zaj ç sprawdzenie aktualnej wiedzy o AIDS. W tym celu ka dy otrzymuje arkusz testowy, który samodzielnie rozwiàzuje. 3. Uczestnicy wymieniajà si testami i sprawdzajà je wg klucza poprawnoêci odpowiedzi. 4. Na zakoƒczenie zaj ç uczestnicy odpowiadajà na pytanie Czy twoim zadaniem poziom wiedzy m odzie y nt. HIV/AIDS jest wystarczajàcy i czy oczekujesz od nauczycieli i wychowawców tego typu zaj ç?

17 Za àcznik MOJA WIEDZA O AIDS Zaznacz prawid owà odpowiedê: 1. Po wyglàdzie cz owieka mo na rozpoznaç, czy jest zaka ony wirusem HIV TAK NIE 2. ObecnoÊç wirusa HIV mo na stwierdziç dzi ki odpowiedniemu badaniu zaraz po zaka eniu TAK NIE 3. Dzia anie wirusa HIV polega na os abieniu i w koƒcu zniszczeniu uk adu odpornoêciowego cz owieka TAK NIE 4. Matka zaka ona wirusem HIV mo e zakaziç swoje dziecko w czasie cià y porodu lub bardzo rzadko podczas karmienia piersià TAK NIE 5. Osoba zaka ona wirusem HIV, która nie ma otwartej rany mo e chodziç do szko- y, bawiç si i pracowaç razem z osobami nie zaka onymi bez nara enia ich na zaka enie TAK NIE 6. Osoba chora na AIDS mo e umrzeç nawet z powodu przezi bienia TAK NIE 7. Je eli b d naprawd chcieç, mog skutecznie chroniç si przed zaka eniem HIV TAK NIE 8. Je eli utrzymuj kontakty seksualne z wi cej ni jednym partnerem to ryzyko, e zaka si HIV jest wi ksze TAK NIE 9. Zapytanie potencjalnego partnera seksualnego o jego dotychczasowe ryzykowne zachowania mo e pomóc ochroniç siebie przed zaka eniem HIV TAK NIE 10. U ywanie prezerwatywy zmniejsza ryzyko ochrony przed zaka eniem wirusem HIV TAK NIE 11. Nie ma leku, który mo e zwalczyç AIDS lub zabiç wirusa w organizmie TAK NIE Klucz do testu: 1 NIE, 2 NIE, 3 TAK, 4 TAK, 5 TAK, 6 TAK, 7 TAK, 8 TAK, 9 TAK, 10 NIE, 11 TAK

18 TEMAT: Ja wobec AIDS SCENARIUSZ NR 2 MOTTO: Pokonajmy nasz strach i pozwólmy zaka onym yç wêród nas Lekcj nale y poprzedziç zaj ciami, dostarczajàcymi podstawowych informacji na temat HIV/AIDS. WIEK: osoby pow. 16 roku ycia CELE: nauka tolerancji, zapobieganie dyskryminacji zara onych MATERIA Y: sznurki, kó ko do prze o enia sznurków, piosenka S. Sojki Tolerancja. Piosenka ta mo e zostaç zastàpiona utworem: Heal the World Michaela Jacksona (w wersji angloj zycznej). CZAS: 2 x 45 min. zaj cia muszà si odbyç jedno po drugim z krótkà przerwà PRZEBIEG ZAJ å Cz Êç wst pna: 1. Prowadzàcy informuje uczestników o planowanym przebiegu zaj ç. 2. Prowadzàcy puszcza piosenk. 3. Podczas s uchania piosenki prowadzàcy przek ada przez bransoletk -kó ko na r k lub obràczk przygotowane wczeêniej krótkie sznurki, w liczbie odpowiadajàcej po owie uczestników zaj ç. 4. Prowadzàcy prosi uczestników o ciche podejêcie do niego i spokojne wybranie jednej z koƒcówek sznurka. 5. Kiedy wszyscy uczestnicy trzymajà ju swoje koƒcówki prowadzàcy prosi kolejno, aby pociàgnàç za sznurek, odnajdujàc w ten sposób partnera, który czuje szarpni cie. 6. Dobrane przypadkowo pary przedstawiajà si sobie i siadajà razem. CzeÊç g ówna: I. Prowadzàcy proponuje s uchaczom, aby u o yli definicj s owa tolerancja W tym celu proponuje metod Êniegowa kula. S uchacze dyskutujà w parach na zadany temat. Nast pnie àczà si w grupy czteroosobowe i ustalajà wspólnà definicj. Grupy czteroosobowe àczà si kolejno w wi kszà grup a do powstania dwóch grup. Przedstawiciel ka dej z nich odczytuje wypracowanà definicj s owa tolerancja Dyskusja na temat tolerancji na co dzieƒ. Czym jest i co dla Ciebie znaczy tolerancja?

19 II. Dalsza cz Êç zaj ç przebiega w parach 1. Prowadzàcy informuje wszystkich, e osoba (np. pociàgajàca za sznurek) ma wcieliç si w rol pracownika telefonu zaufania, do którego b dzie telefonowaç osoba zara ona wirusem HIV. Jest ona za amana tym faktem, p acze mówiàc do s uchawki: Dowiedzia am/em si w aênie, e mam AIDS. Nie chc umieraç. Jak yç? 2. Zadaniem uczestników jest zastanowienie si, co chcieliby tej osobie powiedzieç, aby jà wesprzeç, ukazaç wartoêç i sens nawet wielkich trudnoêci i cierpieƒ, uêwiadomiç jej po o enie i koniecznoêç dbania o siebie (swoje zdrowie), poinformowaç o mo liwoêci normalnego funkcjonowania w spo eczeƒstwie (dopóki to nie stanie si dla niej samej niebezpieczne spadek odpornoêci organizmu), przekonaç o powinnoêci poinformowania o swoim stanie zdrowia w razie potrzeby (np. swojego partnera w razie wypadku, skaleczenia, u dentysty itp.) oraz koniecznoêci zg oszenia si do lekarza. 3. W trakcie zastanawiania si uczestników mo na jeszcze raz puêciç piosenk Tolerancja. 4. Po chwili zastanowienia kolejne pary prezentujà swojà scenk rozmowy telefonicznej. 5. Na koniec wszyscy zastanawiajà si : Czego bojà si ludzie zdrowi w kontaktach z zara onymi wirusem HIV? Czego bojà si ludzie zara eni wirusem HIV? Wspólna dyskusja. Prowadzàcy zadaje nast pujàce pytania: Ustal czynniki utrudniajàce akceptowanie nosiciela wirusa HIV? W jaki sposób mo emy zmieniç stosunek spo eczeƒstwa do nosicieli wirusa HIV i chorych na AIDS? JeÊli uczestnicy zaj ç nie przedstawià wyczerpujàcych informacji, nale y tak pokierowaç dyskusjà, aby osoby bioràce w niej udzia wymieni y je, np.: Ad 1 AIDS jest chorobà trudno rozpoznawalnà, stwarzajàcà niebezpieczeƒstwo zara- enia si nià bez w asnej winy i ÊwiadomoÊci, nie ma mo liwoêci wyleczenia si z tej choroby przy obecnym stanie wiedzy medycznej, ma a znajomoêç problematyki zwiàzanej z tà chorobà i sensacyjny charakter informacji prasowych

20 Ad 2 prowadziç akcje uêwiadamiajàce o naturze zaka enia wirusem HIV, nie izolowaç chorych i zara onych, pozwoliç im uczyç si i pracowaç w spo eczeƒstwie ludzi zdrowych, w aêciwa postawa ze strony zainfekowanych (Êwiadome zara anie ludzi zdrowych przez nosicieli, wyzwala agresj opinii publicznej). CzeÊç koƒcowa: W cz Êci koƒcowej zaj ç prowadzàcy prosi uczestników o okreêlenie emocji towarzyszàcych osobom zaka onych oraz ich rodzinom, np.: OSOBA ZAKA ONA Załamanie Strach, przera enie Poczucie beznadziejności Samotność, opuszczenie przez dotychczasowych przyjaciół Lęk przed napiętnowaniem, odrzuceniem Ryzyko uzale nienia lekowego RODZINA, PRZYJACIELE, OBCY Lęk przed zaka eniem Unikanie kontaktów Odrzucenie Problem tajemnicy Bardzo wa ne jest, aby s uchacze nie ograniczali si do eksponowania negatywnych zjawisk towarzyszàcych chorobie AIDS, lecz by podawali te przyk ady oczekiwanych i po àdanych reakcji, tak osoby z wirusem HIV, jak i jej otoczenia, np. kontynuowanie dotychczasowych kontaktów, zwiàzków, organizowanie wspólnych zaj ç, organizowanie pomocy medycznej i psychologicznej. SCENARIUSZ NR 3 TEMAT: Zachowania ryzykowne i bezpieczne wobec HIV/AIDS Lekcj nale y poprzedziç zaj ciami, dostarczajàcymi podstawowych informacji na temat HIV/AIDS MOTTO: Chowanie g owy w piasek nie uchroni ci przed HIV. Ostro noêç TAK WIEK: osoby pow. 16 roku ycia CELE: zapobieganie, przeciwdzia anie i profilaktyka AIDS MATERIA Y: arkusz papieru podzielony na trzy kolumny kartki z tekstem informacji (poni ej) napisane powi kszonà czcionkà i brajlem (liczba kartek zale y od wielkoêci grupy, ich wybór nale y do prowadzàcego zaj cia):

PROJEKT FOLDERU. 2. Folder powinien zawierać logo: a) Miasta Słupska 1. b) Pozytywnie Otwarci

PROJEKT FOLDERU. 2. Folder powinien zawierać logo: a) Miasta Słupska 1. b) Pozytywnie Otwarci Załącznik nr 1 do Umowy Nr../ZiSS/2014 z dnia... PROJEKT FOLDERU 1. Folder powinien zawierać informacje o finansowaniu folderu ze środków pozyskanych przez Miasto Słupsk w ramach konkursu Pozytywnie Otwarci.

Bardziej szczegółowo

2. Co to jest HIV? Ludzki wirus nabytego niedoboru (upośledzenia) odporności. To skrót od angielskiej nazwy Human Immunodeficiency Virus.

2. Co to jest HIV? Ludzki wirus nabytego niedoboru (upośledzenia) odporności. To skrót od angielskiej nazwy Human Immunodeficiency Virus. Runda I 1. Co oznacza skrót AIDS? AIDS jest skrótem od angielskiego określenia dla nabytego zespołu niedoboru odporności (Acquired Immune Deficiency Syndrome). 2. Co to jest HIV? Ludzki wirus nabytego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel Europejski kodeks walki z rakiem I. Prowadzàc zdrowy styl ycia, mo na poprawiç ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów

Bardziej szczegółowo

Wirtualna wycieczka do biblioteki

Wirtualna wycieczka do biblioteki Inne teksty kultury C.26 Wirtualna wycieczka do biblioteki Ma gorzata Zych Pomys na ciekawà lekcj Temat lekcji Cel ogólny Cele szczegó owe Wirtualna wycieczka do internetowych bibliotek. Samodzielne docieranie

Bardziej szczegółowo

Motyl uczy nas literki L

Motyl uczy nas literki L Karolina Wi ckowska Motyl uczy nas literki L Podstawa programowa (wybrane treêci i wymagania): 1. Edukacja polonistyczna: 1.a. Obdarza uwagà dzieci i doros ych, s ucha ich wypowiedzi i chce zro zumieç,

Bardziej szczegółowo

Temat lekcji: Bakterie a wirusy.

Temat lekcji: Bakterie a wirusy. Anna Tomicka Scenariusz lekcji biologii Dział: Różnorodność organizmów. Klasa: I b Temat lekcji: Bakterie a wirusy. 1.Cele lekcji: Cel ogólny: Uczeń: omawia budowę komórki bakterii oraz wirusów, wyjaśnia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS

REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS Konkurs jest propozycją dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Ponieważ ilość osób zakażonych HIV, a w następstwie tego chorych na AIDS stale rośnie niezwykle

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE

Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE PODSTAWY PRAWNE DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH Szkołę w działaniach dotyczących edukacji

Bardziej szczegółowo

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C Raport TNS Polska Warszawa, luty 2015 Spis treści 1 Informacje o badaniu Struktura badanej próby 2 Kluczowe wyniki Podsumowanie 3 Szczegółowe wyniki badania

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ Rozdział I ZałoŜenia wstępne 1. Narkomania jest jednym z najpowaŝniejszych problemów społecznych w Polsce. Stanowi wyzwanie cywilizacyjne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r.

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r. UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie w sprawie regulaminu udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałych na terenie Gminy Przodkowo.

Bardziej szczegółowo

Sanitariusz szpitalny kurs kwalifikacyjny PROGRAM Tryb nauki: e-learning + praktyka w szpitalu

Sanitariusz szpitalny kurs kwalifikacyjny PROGRAM Tryb nauki: e-learning + praktyka w szpitalu Sanitariusz szpitalny kurs kwalifikacyjny PROGRAM Tryb nauki: e-learning + praktyka w szpitalu CEL KSZTAŁCENIA Kurs Sanitariusz szpitalny przeznaczony jest dla osób, chcących podnieść swoje kwalifikacje

Bardziej szczegółowo

1 grudnia - Światowy Dzień AIDS

1 grudnia - Światowy Dzień AIDS 1 grudnia - Światowy Dzień AIDS HIV to ludzki wirus upośledzenia (niedoboru) odporności. Może wywołać zespół nabytego upośledzenia odporności AIDS. Ze względu na skalę zakażeń i tempo rozprzestrzeniania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Załącznik nr 6 REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Na podstawie atr.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Dz.U. z 1991 roku nr 59 poz.425) ze zmianami

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy I tydzień: Uświadomienie dzieciom, co oznaczają pojęcia : zdrowie i choroba. Jakie są objawy choroby

Bardziej szczegółowo

Zapobiec rakowi szyjki macicy

Zapobiec rakowi szyjki macicy Zapobiec rakowi szyjki macicy http:// Iechyd Cyhoeddus Cymru Public Health Wales Celem tej broszury jest przekazanie informacji, które mogą zapobiec zachorowaniu na raka szyjki macicy. Regularne poddawanie

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: GEOGRAFIA POLITYCZNA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN: 30 CA 7. TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice

Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Szkolny Konkurs Wiedzy o AIDS i HIV obejmuje dwa etapy. Etap pierwszy przeprowadzany jest ok. 25 października. Biorą w nim udział trój osobowe

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r.

ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r. PP nr 13/021/11/2016 w sprawie: ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r. WPROWADZENIA: - PROCEDURY PRZYPROWADZANIA I ODBIERANIA DZIECI Z PRZEDSZKOLA,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie Wstęp Program profilaktyczny obejmuje wszystkie treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007

Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 imi i nazwisko zakres podstawowy (wersja dla ucznia) wykonane Tyg. Dzia Tematy Zadania 2.10 1 6.10 Przygotowanie do pracy zapoznanie si z informacjami na temat

Bardziej szczegółowo

Przykładowy konspekt lekcji dla uczniów klas IV-VI

Przykładowy konspekt lekcji dla uczniów klas IV-VI Przykładowy konspekt lekcji dla uczniów klas IV-VI Temat: Nie jesteś sam. Cele ogólne: Dostrzeganie różnorodności postaw i zachowań ludzi. Rozumienie problemu samotności z powodu trudnej sytuacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie Zaproszenie do projektu Warszawa Lokalnie CO WYDARZY SI W SZKOŁACH? 2 Lekcje wychowawcze Na temat możliwo ci, jakie stoją przed mieszańcami a dotyczą podejmowania oddolnych, lokalnych, sąsiedzkich działań.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO. biologiczno - chemicznego

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO. biologiczno - chemicznego SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO biologiczno - chemicznego prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Bernadeta Dymek 2. Grupa docelowa: II grupa od 2010 2013 (klasa II) 3. Liczba godzin: 2 4.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. Dziennik Ustaw Nr 52 4681 Poz. 421 421 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie sta u adaptacyjnego i testu umiej tnoêci w toku post powania o uznanie kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry. (Plany lekcyjne) POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM FINANSOWANIE: AUTORZY

Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry. (Plany lekcyjne) POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM FINANSOWANIE: AUTORZY POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry (Plany lekcyjne) AUTORZY FINANSOWANIE: Plan lekcyjny dla modułu 3 Rak skóry bez tajemnic I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA RODZICÓW. Będąc odpowiedzialnym za wychowanie mojego dziecka, wyrażam zgodę na uczestnictwo. ... imię i nazwisko dziecka, klasa

DEKLARACJA RODZICÓW. Będąc odpowiedzialnym za wychowanie mojego dziecka, wyrażam zgodę na uczestnictwo. ... imię i nazwisko dziecka, klasa DEKLARACJA RODZICÓW wyrażam zgodę na uczestnictwo...... data i podpis DEKLARACJA RODZICÓW wyrażam zgodę na uczestnictwo...... data i podpis ZGŁOSZENIE SPRZECIWU wyrażam sprzeciw wobec uczestnictwa... ZGŁOSZENIE

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie.

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. HIV nie śpi W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. Paulina Karska kl. 2GB -1- Strona 1 z 8 Spis treści : 1. Wstęp- ogólnie

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Wstęp I. Podstawy prawne II. Diagnoza problemu III. Cel i zadania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU Załącznik nr 3 do Statutu Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Prudniku REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU 1 1 PRZEPISY DOTYCZĄCE SAMORZĄDNOŚCI UCZNIÓW 1. Członkami

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r. 1869 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie zakresu i organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dzieçmi i m odzie à Na podstawie art. 50

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak 1 Wyniki badań ankietowych nt.,,bezpieczeństwa uczniów w szkole przeprowadzone wśród pierwszoklasistów Zespołu Szkól Technicznych w Mielcu w roku szkolnym 2007/2008 Celem ankiety było zdiagnozowanie stanu

Bardziej szczegółowo

Komputer i urządzenia z nim współpracujące

Komputer i urządzenia z nim współpracujące Temat 1. Komputer i urządzenia z nim współpracujące Realizacja podstawy programowej 1. 1) opisuje modułową budowę komputera, jego podstawowe elementy i ich funkcje, jak również budowę i działanie urządzeń

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

Plan pracy Szkolnego Koła PCK w roku szkolnym 2011/2012

Plan pracy Szkolnego Koła PCK w roku szkolnym 2011/2012 Plan pracy Szkolnego Koła PCK w roku szkolnym 2011/2012 Lepiej chyba pójść choćby kawałek dobrą drogą, niż zajść daleko, lecz źle. Platon Opiekunowie: mgr Aneta Wróbel/ mgr Joanna Baran I. Założenia ogólne

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI DLA KLASY V (z elementami minikoszykówki)

SCENARIUSZ LEKCJI DLA KLASY V (z elementami minikoszykówki) SCENARIUSZ LEKCJI DLA KLASY V (z elementami minikoszykówki) Zadanie główne (temat lekcji): BAWIMY SIĘ PIŁKĄ NA WSZELKIE SPOSOBY Zadania szczegółowe: Sprawność motoryczna Uczeń: - rozwinie zwinność poprzez

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS W AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI ZASADY REALIZACJI 2010/2011 I. WSTĘP 1. Decyzję o przystąpieniu Uczelni do Programu Lifelong Learning (dawniej Sokrates) podejmuje Senat Uczelni.

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016 Załącznik do uchwały Nr 260/13 Rady Gminy Celestynów z dnia 26 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016

Bardziej szczegółowo

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA (Część 3 Ustawy o zdrowiu psychicznym z 1983 roku [Mental Health Act 1983]) 1. Imię i nazwisko pacjenta 2. Imię i nazwisko osoby sprawującej opiekę nad pacjentem ( lekarz

Bardziej szczegółowo

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu 1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu Im wi kszy pies doros y, tym proporcjonalnie mniejsza waga urodzeniowa szczeni cia. Waga nowonarodzonego szczeni cia rasy Yorkshire

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku w sprawie przyjęcia programu współpracy miasta stołecznego Warszawy w roku 2004 z organizacjami pozarządowymi oraz

Bardziej szczegółowo

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą:

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą: Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 2/2015 Dyrektora Szkoły Podstawowej nr 1 w Radzyniu Podlaskim z dnia 27 lutego 2015 r. Regulamin rekrutacji uczniów do klasy pierwszej w Szkole Podstawowej nr 1 im. Bohaterów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY Z analizy zjawiska przestępczości, demoralizacji nieletnich oraz

Bardziej szczegółowo

Potrzeby zdrowotne i opiekuńcze ludzi starych. Kamila Mroczek

Potrzeby zdrowotne i opiekuńcze ludzi starych. Kamila Mroczek Potrzeby zdrowotne i opiekuńcze ludzi starych Kamila Mroczek Plan prezentacji 1. Definicje: stary, starzenie się, zdrowie 2. Naturalny proces starzenia a inne czynniki wpływające na stan zdrowia 3. Zdrowie

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 3 do Programu profilaktycznego szkoły

Aneks nr 3 do Programu profilaktycznego szkoły Załącznik- tematyka zajęć profilaktycznych przyjętych do realizacji w bieżącym roku szkolnym zgodnych z podstawowymi kierunkami polityki oświatowej oraz założeniami rządowego programu Bezpieczna szkoła

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 Nr wniosku.../... Bobrowniki, dnia... Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 1. Dane osobowe WNIOSKODAWCY Nazwisko

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli POZIOMY PRACY WYCHOWAWCZEJ I. PRACA WYCHOWAWCZA WYCHOWAWCY KLASY 1. Zapoznanie rodziców z obowiązującymi

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia Pole kompetencji Bezpieczeństwo i higiena pracy Level: 6 Credit: Umiejętności Wiedza 1 Stawia pytania odnośnie

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o otwartym naborze partnera w celu wspólnej realizacji projektu. Ogłaszający konkurs: Gmina Nowy Tomyśl NIP: 7881916753 REGON: 631258862

Ogłoszenie o otwartym naborze partnera w celu wspólnej realizacji projektu. Ogłaszający konkurs: Gmina Nowy Tomyśl NIP: 7881916753 REGON: 631258862 1 Ogłoszenie o otwartym naborze partnera w celu wspólnej realizacji projektu Ogłaszający konkurs: Gmina Nowy Tomyśl NIP: 7881916753 REGON: 631258862 Strona internetowa: www.nowytomysl.pl I. OGŁOSZENIE

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 SPIS TREŚCI Wstęp... 3 Cele programu... 6 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas drugich...13 Ramowy

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ W GIMNAZJUM

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ W GIMNAZJUM Izabela Grabowska Joanna Jakubowska - Mróz Zespół Szkół Sportowych - Sportowe Gimnazjum nr 9 w Tychach SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ W GIMNAZJUM Temat: Tolerancyjny nie znaczy obojętny. Czas realizacji:

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Statystyki zachorowań

Statystyki zachorowań I AIDS Informacje ogólne Budowa wirusa HIV Statystyki zachorowań Światowy dzień HIV/AIDS Aktywność fizyczna Zapobieganie HIV HIV u kobiet Możliwości z HIV Przeciwskazania Ciąża Ludzie młodzi HIV u dzieci

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA NR 1 PRZYPROWADZANIA I ODBIERANIA DZIECKA Z PRZEDSZKOLA HELIANTUS

PROCEDURA NR 1 PRZYPROWADZANIA I ODBIERANIA DZIECKA Z PRZEDSZKOLA HELIANTUS Podstawa prawna PROCEDURA NR 1 PRZYPROWADZANIA I ODBIERANIA DZIECKA Z PRZEDSZKOLA HELIANTUS Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 12 grudnia 2002 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie wzorów deklaracji podatkowych dla podatku od towarów i us ug oraz

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA. z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1) Dziennik Ustaw Nr 237 13670 Poz. 1654 1654 USTAWA z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący;

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący; Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, tel. +48 81 445 37 31; fax. +48 81 445 37 26, e-mail: wydzial.prawa@kul.pl

Bardziej szczegółowo

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Autor: Bożena Wiktorowska Ze względu na to, że podwładny uległ wypadkowi przy pracy, za okres niezdolności do pracy spowodowanej tym wypadkiem nie zachowuje

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. 1565 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. Na podstawie art. 95 ust. 4 ustawy z dnia 6 wrzeênia 2001 r. Prawo farmaceutyczne

Bardziej szczegółowo

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia pracuje w oparciu o Regulamin Rzecznika Praw Ucznia oraz o własny plan pracy. Regulamin działalności Rzecznika Praw Ucznia: 1. Rzecznik

Bardziej szczegółowo

Turniej Piłkarski. Copa Manufaktura 2006

Turniej Piłkarski. Copa Manufaktura 2006 Turniej Piłkarski Regulamin Turnieju Piłkarskiego 1. Organizator, Termin, Miejsce 1. Głównym Organizatorem Turnieju Piłkarskiego Copa Manufaktura (zwanego dalej Turniejem) jest: 03-111 Warszawa, ul.podróŝnicza

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Redakcja i korekta Elżbieta Gorazińska Projekt okładki, redakcja techniczna i skład Barbara Jechalska W projekcie graficznym wykorzystano elementy

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Akty prawne Konstytucja Rzeczpospolitej Kodeksy Ustawy Rozporządzenia O DOBRĄ JAKOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO

Bardziej szczegółowo

Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego

Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego Sytuacje szczególne D 1.8 Organizacja uroczystoêci z okazji Dnia Matki z wykorzystaniem metody projektu uczniowskiego Danuta Pyrdo Pomys na ciekawe zaj cia Rodzaj zaj ç Zaj cia spo eczne Przedzia wiekowy

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ

KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ Temat: Stres w moim życiu. KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ Cel: Uczeń precyzuje pojęcie stres,odróżnia jego objawy i podaje przyczyny. Metody: pogadanka, burza mózgów. Forma: grupowa, zespołowa. Pomoce dydaktyczne:

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Warszawa: Dostawa materiałów i wypełnień stomatologicznych dla Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo